وَقَالَ أَبُو حنيفَة: دَارهم. فَإِذَا كَانَ الْمَصِيرُ إِلَى الْقِيمَةِ فَالْقِيمَةُ عِنْدَ مَالِكٍ طَعَامٌ يُتَصَدَّقُ بِهِ، أَوْ يَصُومُ عَنْ كُلِّ مُدٍّ مِنَ الطَّعَامِ يَوْمًا، وَلِكَسْرِ الْمُدِّ يَوْمًا كَامِلًا. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: يَشْتَرِي بِالْقِيمَةِ هَدْيًا إِنْ شَاءَ، وَإِنْ شَاءَ اشْتَرَى طَعَامًا، وَإِنْ شَاءَ صَامَ عَنْ كُلِّ نِصْفِ صَاعٍ يَوْمًا.
Ebû Hanîfe ise «dirhemdir (para)» demiştir. Değere (kıymete) başvurulduğunda, Mâlik'e göre kıymet sadaka olarak verilen yiyecektir yahut her bir müdd yiyecek karşılığında bir gün, artık kalan müdd kesri için de tam bir gün oruç tutar. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: Dilerse bu değerle kurbanlık (hedy) satın alır, dilerse yiyecek satın alır, dilerse de her yarım sâ' karşılığında bir gün oruç tutar.
وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي أَنَّ الْجَزَاءَ هَلْ يَكُونُ أقلّ ممّا يجزىء فِي الضَّحَايَا وَالْهَدَايَا.
Âlimler cezanın, kurbanlarda ve hedy kurbanlıklarında caiz olandan daha az [yaşta/nitelikte] olup olamayacağı konusunda ihtilaf etmişlerdir.
فَقَالَ مَالك: لَا يجزىء أَقَلُّ مِنْ ثَنِيِّ الْغَنَمِ أَوِ الْمَعِزِ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ. فَمَا لَا يجزىء أَنْ يَكُونَ هَدْيًا مِنَ الْأَنْعَامِ لَا يَكُونُ جَزَاءً، فَمَنْ أَصَابَ مِنَ
Mâlik şöyle demiştir: Koyun veya keçinin seniy (iki yaşını bitirmiş) olanından daha küçüğü caiz olmaz; çünkü Allah Teâlâ { هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ } “Kâbe'ye ulaşacak bir kurbanlık” buyurmuştur. Dolayısıyla en'âmdan kurbanlık (hedy) olması caiz olmayan şey ceza da olamaz. Buna göre kim
الصَّيْدِ مَا هُوَ صَغِيرٌ كَانَ مُخَيَّرًا بَيْنَ أَنْ يُعْطِيَ أَقَلَّ مَا يُجْزِي مِنَ الْهَدْيِ مِنَ الْأَنْعَامِ وَبَيْنَ أَنْ يُعْطِيَ قِيمَةَ مَا صَادَهُ طَعَامًا وَلَا يُعْطِي مِنْ صِغَارِ الْأَنْعَامِ.
küçük bir av hayvanı yakalarsa, en'âmdan hedy olarak caiz olan en az miktarı vermek ile avladığı şeyin kıymetini yiyecek olarak vermek arasında muhayyerdir; en'âmın yavrularından/küçüklerinden veremez.
وَقَالَ مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّأِ» : وَكُلُّ شَيْءٍ فُدِيَ فَفِي صِغَارِهِ مِثْلُ مَا يَكُونُ فِي كِبَارِهِ. وَإِنَّمَا مِثْلُ ذَلِكَ مِثْلُ دِيَةِ الْحُرِّ الصَّغِيرِ وَالْكَبِيرِ بِمَنْزِلَةٍ وَاحِدَةٍ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَبَعْضُ عُلَمَاءِ الْمَدِينَةِ: إِذَا كَانَ الصَّيْدُ صَغِيرًا كَانَ جَزَاؤُهُ مَا يُقَارِبُهُ مِنْ صِغَارِ الْأَنْعَامِ لِمَا رَوَاهُ مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّأِ» عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ الْمَكِّيِّ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ قَضَى فِي الْأَرْنَبِ بِعَنَاقٍ وَفِي الْيَرْبُوعِ بِجَفْرَةٍ. قَالَ الْحَفِيدُ ابْنُ رُشْدٍ فِي كِتَابِ «بِدَايَةِ الْمُجْتَهِدِ» : وَذَلِكَ مَا رُوِيَ عَنْ عُمَرَ، وَعُثْمَانَ، وَعَلِيِّ، وَابْنِ مَسْعُودٍ اه.
Mâlik el-Muvatta'da şöyle demiştir: «Fidyesi verilen her şeyin küçüğünde de büyüğünde olanın misli vardır. Bunun benzeri, küçüğüyle büyüğü aynı derecede olan hür kişinin diyeti gibidir.» Şâfiî ve bazı Medine âlimleri ise şöyle demişlerdir: Av hayvanı küçük olduğunda, onun cezası en'âmın yavrularından ona yakın olanıdır; nitekim Mâlik'in el-Muvatta'da Ebü'z-Zübeyr el-Mekkî'den rivayet ettiğine göre Ömer b. el-Hattâb tavşan için bir dişi oğlak (anâk), arap tavşanı (yerbû) için de dört aylık kuzu/oğlak (cefre) ile hükmetmiştir. Torun İbn Rüşd Bidâyetü'l-Müctehid adlı kitabında şöyle demiştir: «Bu, Ömer, Osman, Ali ve İbn Mes'ûd'dan rivayet edilen görüştür.»
وَأَقُولُ: لَمْ يَصِحَّ عَن النبيء ﷺ فِي ذَلِكَ شَيْءٌ، فَأَمَّا مَا حَكَمَ بِهِ عُمَرُ فَلَعَلَّ مَالِكًا رَآهُ اجْتِهَادًا مِنْ عُمَرَ لَمْ يُوَافِقْهُ عَلَيْهِ لِظُهُورِ الِاسْتِدْلَالِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ. فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ دَلَالَةِ الْإِشَارَةِ، وَرَأَى فِي الرُّجُوعِ إِلَى الْإِطْعَامِ سَعَةً، عَلَى أَنَّهُ لَوْ كَانَ الصَّيْدُ لَا مُمَاثِلَ لَهُ مِنْ صِغَارِ الْأَنْعَامِ كَالْجَرَادَةِ وَالْخُنْفُسَاءِ لَوَجَبَ الرُّجُوعُ إِلَى الْإِطْعَامِ، فَلْيُرْجَعْ إِلَيْهِ عِنْدَ كَوْنِ الصَّيْدِ أَصْغُرَ مِمَّا يماثله ممّا يجزىء فِي الْهَدَايَا. فَمِنَ الْعَجَبِ قَوْلُ ابْنِ الْعَرَبِيِّ:
Ben derim ki: Bu hususta Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) sahih hiçbir rivayet gelmemiştir. Ömer'in verdiği hükme gelince, muhtemelen Mâlik bunu Ömer'in bir ictihadı olarak görmüş ve Allah Teâlâ'nın { هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ } “Kâbe'ye ulaşacak bir kurbanlık” buyruğundan yapılan istidlalin açıklığı sebebiyle bu konuda ona katılmamıştır. Zira bu, işaretin delaletindendir ve Mâlik doyurmaya (it'âm) başvurmakta bir genişlik görmüştür; kaldı ki şayet av hayvanının çekirge ve kınkanatlı böcek gibi en'âm yavrularından bir dengi bulunmasaydı doyurmaya başvurmak vacip olurdu; öyleyse av hayvanı, kurbanlıklarda caiz olan denginden daha küçük olduğunda da doyurmaya başvurulmalıdır. Dolayısıyla İbnü'l-Arabî'nin şu sözü şaşırtıcıdır:
إِنَّ قَوْلَ الشَّافِعِيِّ هُوَ الصَّحِيحُ، وَهُوَ اخْتِيَارُ عُلَمَائِنَا. وَلَمْ أَدْرِ مَنْ يَعْنِيهِ مِنْ عُلَمَائِنَا فَإِنِّي لَا أَعْرِفُ لِلْمَالِكِيَّةِ مُخَالِفًا لِمَالِكٍ فِي هَذَا. وَالْقَوْلُ فِي الطَّيْرِ كَالْقَوْلِ فِي الصَّغِيرِ وَفِي الدَّوَابِّ، وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي الْعَظِيمِ مِنَ الْحَيَوَانِ كَالْفِيلِ وَالزَّرَافَةِ فَيَرْجِعُ إِلَى الْإِطْعَامِ. وَلَمَّا سَمَّى اللَّهُ هَذَا جَزَاءً وَجَعَلَهُ مُمَاثِلًا لِلْمَصِيدِ دَلَّنَا عَلَى أَنَّ مَنْ تَكَرَّرَ مِنْهُ قَتْلُ الصَّيْدِ وَهُوَ مُحْرِمٌ وَجَبَ عَلَيْهِ جَزَاءٌ لِكُلِّ دَابَّةٍ قَتلهَا، خلافًا لداوود الظَّاهِرِيِّ، فَإِنَّ الشَّيْئَيْنِ مِنْ نَوْعٍ وَاحِدٍ لَا يُمَاثِلُهُمَا شَيْءٌ وَاحِدٌ مِنْ ذَلِكَ النَّوْعِ، وَلِأَنَّهُ قَدْ تُقْتَلُ أَشْيَاءُ مُخْتَلِفَةُ النَّوْعِ فَكَيْفَ يَكُونُ شَيْءٌ مِنْ نَوْعٍ مُمَاثِلًا لِجَمِيعِ مَا قَتَلَهُ.
«Şâfiî'nin görüşü sahih olandır ve bu bizim âlimlerimizin de tercihidir.» Bizim âlimlerimizden kimi kastettiğini bilemiyorum, çünkü Mâlikîlerden bu konuda Mâlik'e muhalefet eden birini bilmiyorum. Kuş hakkındaki hüküm, yavru ve dört ayaklı hayvanlar hakkındaki hüküm gibidir; fil ve zürafa gibi büyük hayvanlar hakkındaki hüküm de böyledir, dolayısıyla doyurmaya başvurulur. Allah bunu ceza olarak isimlendirip avlanan hayvana denk kılınca bu, Dâvûd ez-Zâhirî'nin aksine, ihramlı iken av öldürmeyi tekrarlayan kimseye öldürdüğü her hayvan için ayrı bir ceza gerekeceğine delalet etmiştir. Zira aynı türden iki şeyin dengi o türden tek bir şey olamaz; hem farklı türden şeyler de öldürülmüş olabilir, o halde bir türden tek bir şey öldürdüğü bütün hayvanların dengi nasıl olabilir!
وَقَرَأَ جُمْهُورُ الْقُرَّاءِ فَجَزاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ بِإِضَافَة فَجَزاءٌ إِلَى مِثْلُ فَيكون فَجَزاءٌ مَصْدَرًا بَدَلًا عَنِ الْفِعْلِ، وَيَكُونُ مِثْلُ مَا قَتَلَ فَاعِلَ الْمَصْدَرِ أُضِيفَ إِلَيْهِ مَصْدَرُهُ. ومِنَ النَّعَمِ بَيَانُ الْمِثْلِ لَا لِ مَا قَتَلَ. وَالتَّقْدِيرُ: فَمِثْلُ مَا قَتَلَ من النعم يجزىء جَزَاءَ
Kurrânın cumhuru { فَجَزاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ } ibaresini { فَجَزاءٌ } kelimesini { مِثْلُ } kelimesine izafe ederek okumuştur; bu durumda { فَجَزاءٌ } fiil yerine geçen bir masdar olur, { مِثْلُ مَا قَتَلَ } ise masdarın kendisine izafe edildiği fâili olur. { مِنَ النَّعَمِ } ibaresi de { مَا قَتَلَ } ifadesinin değil { الْمِثْلِ } lafzının beyanıdır. Takdiri şöyledir: «En'âmdan öldürdüğü şeyin misli, öldürdüğü şeyin
مَا قَتله، أَي يكافىء وَيُعَوِّضُ مَا قَتَلَهُ. وَإِسْنَادُ الْجَزَاءِ إِلَى الْمِثْلِ إِسْنَادٌ عَلَى طَرِيقَةِ الْمَجَازِ الْعَقْلِيِّ. وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ الْإِضَافَةَ بَيَانِيَّةً، أَيْ فَجَزَاءٌ هُوَ مِثْلُ مَا قَتَلَ، وَالْإِضَافَةُ تَكُونُ لِأَدْنَى مُلَابَسَةٍ. وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأُولئِكَ لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ بِما عَمِلُوا [سبأ:
cezası yerine geçer», yani öldürdüğü şeyi karşılar ve telafi eder. Cezanın misle isnat edilmesi aklî mecaz yoluyla bir isnattır. İzafeti beyâniyye yapman da mümkündür; yani «öldürdüğü şeyin misli olan bir ceza» demektir ve izafet en küçük bir münasebetle bile yapılabilir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { فَأُولئِكَ لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ بِما عَمِلُوا } [Sebe:
٣٧] . وَهَذَا نَظْمٌ بَدِيعٌ عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ [النِّسَاء: ٩٢] ، أَيْ فَلْيُحَرِّرْ رَقَبَةً. وَجَعَلَهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» مِنْ إِضَافَةِ الْمَصْدَرِ إِلَى الْمَفْعُولِ، أَيْ فَلْيُجْزَ مِثْلَ مَا قَتَلَ. وَهُوَ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ النَّعَمُ هُوَ الْمُعَوَّضَ لَا الْعِوَضَ لِأَنَّ الْعِوَضَ يَتَعَدَّى إِلَيْهِ فِعْلُ (جَزَى) بِالْبَاءِ وَيَتَعَدَّى إِلَى الْمُعَوَّضِ بِنَفْسِهِ. تَقُولُ: جَزَيْتُ مَا أَتْلَفْتُهُ بِكَذَا دِرْهَمًا، وَلَا تَقُولُ: جَزَيْتُ كَذَا دِرْهَمًا بِمَا أَتْلَفْتُهُ، فَلِذَلِكَ اضْطَرَّ الَّذِينَ قَدَّرُوا هَذَا الْقَوْلَ إِلَى جَعْلِ لَفْظِ (مِثْلِ) مُقْحَمًا. وَنَظَّرُوهُ بِقَوْلِهِمْ: «مِثْلُكَ لَا يَبْخَلُ» ، كَمَا قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ وَهُوَ مُعَاصِرٌ لِلزَّمَخْشَرِيِّ. وَسَكَتَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» عَنِ الْخَوْضِ فِي ذَلِكَ وَقَرَّرَ الْقُطْبُ كَلَامَ «الْكَشَّافِ» عَلَى لُزُومِ جَعْلِ لَفْظِ مِثْلُ مُقْحَمًا وَأَنَّ الْكَلَامَ عَلَى وَجْهِ الْكِنَايَةِ، يَعْنِي نَظِيرَ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ [الشورى: ١١] وَكَذَلِكَ ألزمهُ إِيَّاه التفتازانيّ، وَاعْتَذَرَ عَنْ عَدَمِ التَّصْرِيحِ بِهِ فِي كَلَامِهِ بِأَنَّ الزَّمَخْشَرِيَّ بِصَدَدِ بَيَانِ الْجَزَاءِ لَا بِصَدَدِ بَيَانِ أَنَّ عَلَيْهِ جَزَاءَ مَا قَتَلَ. وَهُوَ اعْتِذَارٌ ضَعِيفٌ. فَالْوَجْهُ أَنْ لَا حَاجَةَ إِلَى هَذَا التَّقْدِيرِ مِنْ أَصْلِهِ. وَقَدِ اجْتَرَأَ الطَّبَرِيُّ فَقَالَ:
37] “İşte onlara yaptıklarına karşılık kat kat mükâfat vardır”. Bu, Allah Teâlâ'nın { وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ } “Kim bir mümini yanlışlıkla öldürürse mümin bir köle âzat etmesi gerekir” [Nisâ 92] kavli kabilinden bedî bir nazımdır; yani «bir köle âzat etsin» demektir. el-Keşşâf sahibi bunu masdarın mef'ûle izafeti kabilinden saymıştır; yani «öldürdüğü şeyin misliyle cezalandırılsın/karşılık ödesin» demektir. Bu ise en'âmın bedel (ıvaz) değil, bedeli ödenen şey (muavvad) olmasını gerektirir; zira ceza (cezâ) fiili bedele bâ harfiyle, bedeli ödenen şeye ise bizzat müteaddi olur. «Telef ettiğim şeyi şu kadar dirhemle karşıladım (cezaytü mâ etleftühû bi-kezâ dirhemen)» dersin, «Şu kadar dirhemi telef ettiğim şeyle karşıladım» demezsin. Bundan dolayı bu görüşü takdir edenler { مِثْلُ } lafzını zâid (fazladan getirilmiş) saymak zorunda kalmışlardır. Zemahşerî ile çağdaş olan İbn Atıyye'nin dediği gibi, bunu «Senin gibisi cimrilik yapmaz (mislüke lâ yebhalu)» sözüne benzetmişlerdir. el-Keşşâf sahibi bu meseleye dalmaktan sükût etmiş; Kutub ise el-Keşşâf'ın sözünü { مِثْلُ } lafzının zâid kılınmasının gerekliliği ve sözün kinaye yoluyla olduğu üzere takrir etmiştir; yani { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” [Şûrâ 11] ayetinin benzeridir. Taftâzânî de onu buna ilzam etmiş ve Zemahşerî'nin bunu açıkça belirtmemesini, onun cezanın ne olduğunu beyan etme makamında olup öldürdüğü şeyin cezasının kendisine ait olduğunu beyan etme makamında olmamasıyla mazur göstermiştir. Bu ise zayıf bir mazerettir. Uygun olan, bu takdire esasen hiç ihtiyaç bulunmamasıdır. Taberî ise cüret edip şöyle demiştir:
أَنْ لَا وَجْهَ لِقِرَاءَةِ الْإِضَافَةِ وَذَلِكَ وَهْمٌ مِنْهُ وغفلة من وُجُوهِ تَصَارِيفِ الْكَلَامِ الْعَرَبِيِّ.
İzafetle okuyuşun hiçbir tutar yanı yoktur; oysa bu onun bir vehmi ve Arap kelâmının kullanım vecihlerinden gaflet etmesidir.
وَقَرَأَ عَاصِمٌ، وَحَمْزَةُ، وَيَعْقُوبُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَخَلَفٌ فَجَزاءٌ مِثْلُ بِتَنْوِينِ (جَزَاءٌ) .
Âsım, Hamza, Ya'kûb, Kisâî ve Halef { فَجَزاءٌ مِثْلُ } ibaresini { جَزَاءٌ } lafzının tenviniyle okumuşlardır.
وَرَفْعُ (مِثْلُ) عَلَى تَقْدِيرِ: فَالْجَزَاءُ هُوَ مِثْلُ، عَلَى أَنَّ الْجَزَاءَ مَصْدَرٌ أُطْلِقَ عَلَى اسْمِ
{ مِثْلُ } kelimesinin merfû oluşu; «ceza, öldürülen şeyin bir mislidir» takdirine göredir. Bu durumda ceza masdarı ism-i
الْمَفْعُولِ، أَيْ فَالْمَجْزِيُّ بِهِ الْمَقْتُولَ مِثْلُ مَا قَتَلَهُ الصَّائِدُ.
mef'ûl anlamında kullanılmıştır; yani «öldürülen hayvana karşılık ödenecek olan şey, avcının öldürdüğü şeyin mislidir» demektir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: يَحْكُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ جُمْلَةٌ فِي مَوضِع الصّفة لجواء أَوِ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ، أَيْ يَحْكُمُ بِالْجَزَاءِ، أَيْ بِتَعْيِينِهِ. وَالْمَقْصِدُ مِنْ ذَلِكَ أَنَّهُ لَا يَبْلُغُ كُلُّ أَحَدٍ مَعْرِفَةَ صِفَةِ الْمُمَاثَلَةِ بَيْنَ الصَّيْدِ وَالنَّعَمِ فَوَكَّلَ اللَّهُ أَمْرَ ذَلِكَ إِلَى الْحُكْمَيْنِ. وَعَلَى الصَّائِدِ أَنْ يَبْحَثَ عَمَّنْ تَحَقَّقَتْ فِيهِ صِفَةُ الْعَدَالَةِ وَالْمَعْرِفَةِ فَيَرْفَعُ الْأَمْرَ إِلَيْهِمَا. وَيَتَعَيَّنُ عَلَيْهِمَا أَنْ يُجِيبَاهُ إِلَى مَا سَأَلَ مِنْهُمَا وَهُمَا يُعَيِّنَانِ الْمِثْلَ وَيُخَيِّرَانِهِ بَيْنَ أَنْ يُعْطِيَ الْمِثْلَ أَوِ الطَّعَامَ أَوِ الصِّيَامَ، وَيُقَدِّرَانِ لَهُ مَا هُوَ قَدْرُ الطَّعَامِ إِنِ اخْتَارَهُ.
Allah Teâlâ'nın { يَحْكُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ } “içinizden adalet sahibi iki kişinin hükmedeceği” kavli, { جَزَاءٌ } için sıfat konumunda bir cümle yahut istînâf-ı beyânîdir (soruya cevaptır); yani «cezaya, yani cezanın tayinine hükmederler» demektir. Buradaki maksat, av ile en'âm arasındaki benzerlik niteliğini bilmeye herkesin gücünün yetmeyeceğidir; bu sebeple Allah bu işi iki hakeme bırakmıştır. Avcıya düşen, adalet ve bilgi vasfı kendisinde tahakkuk etmiş kimseleri araştırıp işi o ikisine götürmektir. Onların da avcının kendilerinden istediği şeye cevap vermeleri gerekir. Bu iki hakem misli tayin eder ve avcıyı misli [kurbanlık olarak] vermek ile yemek yedirmek veya oruç tutmak arasında muhayyer bırakırlar; şayet yemek yedirmeyi seçerse onun yiyecek miktarının ne kadar olduğunu da takdir ederler.
وَقَدْ حَكَمَ مِنَ الصَّحَابَةِ فِي جَزَاءِ الصَّيْدِ عُمَرُ مَعَ عبد الرحمان بْنِ عَوْفٍ، وَحَكَمَ مَعَ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، وَحَكَمَ سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ مَعَ عبد الرحمان بْنِ عَوْفٍ، وَحَكَمَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ مَعَ ابْنِ صَفْوَانَ. وَوَصَفَ ذَوا عَدْلٍ بِقَوْلِهِ: مِنْكُمْ أَيْ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، لِلتَّحْذِيرِ مِنْ مُتَابَعَةِ مَا كَانَ لِأَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ مِنْ عَمَلٍ فِي صَيْدِ الْحَرَمِ فَلَعَلَّهُمْ يَدَّعُونَ مَعْرِفَةً خَاصَّةً بِالْجَزَاءِ.
Sahabeden av cezası hususunda Ömer, Abdurrahman b. Avf ile birlikte; yine [Ömer], Kâ'b b. Mâlik ile birlikte; Sa'd b. Ebî Vakkâs, Abdurrahman b. Avf ile birlikte; Abdullah b. Ömer de İbn Safvân ile birlikte hakemlik yapmıştır. { ذَوا عَدْلٍ } [iki adalet sahibi] ifadesini { مِنْكُمْ } “içinizden” yani «Müslümanlardan» buyurarak vasfetmesi, Câhiliye ehlinin Harem avı konusundaki uygulamalarına uyulmasından sakındırmak içindir; zira onlar ceza konusunda kendilerine has özel bir bilgiye sahip olduklarını iddia edebilirlerdi.
وَقَوْلُهُ: هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ حَالٌ مِنْ مِثْلُ مَا قَتَلَ، أَوْ مِنَ الضَّمِيرِ فِي (بِهِ) .
Ayet-i kerimedeki { هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ } “Kâbe'ye ulaşacak bir kurbanlık olarak” kavli, { مِثْلُ مَا قَتَلَ } ifadesinden yahut { بِهِ } lafzındaki zamirden hâldir.
وَالْهَدْيُ مَا يُذْبَحُ أَوْ يُنْحَرُ فِي مَنْحَرِ مَكَّةَ. وَالْمَنْحَرُ: مِنًى وَالْمَرْوَةُ. وَلَمَّا سَمَّاهُ اللَّهُ تَعَالَى هَدْياً فَلَهُ سَائِرُ أَحْكَامِ الْهَدْيِ الْمَعْرُوفَةِ. وَمَعْنَى بالِغَ الْكَعْبَةِ أَنَّهُ يُذْبَحُ أَوْ يُنْحَرُ فِي حَرَمِ الْكَعْبَةِ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّهُ يُنْحَرُ أَوْ يُذْبَحُ حَوْلَ الْكَعْبَةِ.
Hedy, Mekke'nin kurban kesim yerinde (menhar) boğazlanan veya kesilen hayvandır. Menhar (kesim yeri) ise Mina ve Merve'dir. Allah Teâlâ onu «hedy» olarak isimlendirdiğine göre hedyin bilinen bütün hükümleri onun için de geçerlidir. { بالِغَ الْكَعْبَةِ } “Kâbe'ye ulaşacak” ifadesinin manası; Kâbe'nin Harem sınırları içinde kesilecek olmasıdır; yoksa bizzat Kâbe'nin etrafında kesilmesi kastedilmemektedir.
وَقَوْلُهُ: أَوْ كَفَّارَةٌ طَعامُ مَساكِينَ عطف على فَجَزاءٌ وَسَمَّى الْإِطْعَامَ كَفَّارَةً لِأَنَّهُ لَيْسَ بِجَزَاءٍ، إِذِ الْجَزَاءُ هُوَ الْعِوَضُ، وَهُوَ مَأْخُوذٌ فِيهِ الْمُمَاثَلَةُ. وَأَمَّا الْإِطْعَامُ فَلَا يُمَاثِلُ الصَّيْدَ وَإِنَّمَا هُوَ كَفَّارَةٌ تُكَفَّرُ بِهِ الْجَرِيمَةُ. وَقَدْ أَجْمَلَ الْكَفَّارَةَ فَلَمْ يُبَيِّنْ مِقْدَارَ الطَّعَامِ وَلَا عَدَدَ الْمَسَاكِينِ. فَأَمَّا مِقْدَارُ الطَّعَامِ فَهُوَ مَوْكُولٌ إِلَى الْحُكْمَيْنِ، وَقَدْ شَاعَ عَنِ الْعَرَبِ أَنَّ الْمُدَّ مِنَ الطَّعَامِ هُوَ طَعَامُ رَجُلٍ وَاحِدٍ، فَلِذَلِكَ قَدَّرَهُ مَالِكٌ بِمُدٍّ لِكُلِّ مِسْكِينٍ. وَهُوَ قَوْلُ الْأَكْثَرِ مِنَ الْعُلَمَاءِ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: تَقْدِيرُ الْإِطْعَامِ أَنْ يُقَوَّمَ الْجَزَاءُ مِنَ النَّعَمِ بِقِيمَتِهِ دَرَاهِمَ ثُمَّ تُقَوَّمَ الدَّرَاهِمُ طَعَامًا. وَأَمَّا عَدَدُ الْمَسَاكِينَ فَهُوَ مُلَازِمٌ لِعَدَدِ الْأَمْدَادِ. قَالَ مَالِكٌ: أحسن مَا سمحت إِلَيَّ فِيهِ أَنَّهُ يُقَوَّمُ الصَّيْدُ الَّذِي أَصَابَ وَيُنْظَرُ كَمْ ثَمَنُ ذَلِكَ مِنَ الطَّعَامِ، فَيُطْعِمُ مُدًّا لِكُلِّ مِسْكِينٍ. وَمِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ قَدَّرَ لِكُلِّ حَيَوَانٍ مُعَادِلًا مِنَ الطَّعَامِ. فَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: تَعْدِيلُ الظَّبْيِ بِإِطْعَامِ سِتَّةِ مَسَاكِينَ، وَالْأَيِّلِ بِإِطْعَامِ عِشْرِينَ مِسْكِينًا، وَحِمَارِ الْوَحْشِ بِثَلَاثِينَ، وَالْأَحْسَنُ أَنَّ ذَلِكَ مَوْكُولٌ إِلَى الْحَكَمَيْنِ.
Ayet-i kerimedeki { أَوْ كَفَّارَةٌ طَعامُ مَساكِينَ } “yahut yoksulları doyurmak şeklinde bir kefaret” kavli { فَجَزاءٌ } üzerine matuftur. Yemek yedirmeyi kefaret olarak isimlendirmiştir; çünkü o bir ceza (ıvaz/karşılık) değildir. Zira ceza asıl ivazdır ve onda misliyet (benzerlik) şartı aranır. Yemek yedirme ise avlanan hayvana benzemez, o ancak işlenen günahın örtülmesini sağlayan bir kefarettir. Ayette kefaret mücmel bırakılmış, yiyeceğin miktarı da yoksulların sayısı da açıklanmamıştır. Yiyeceğin miktarına gelince, bu iki hakemin takdirine bırakılmıştır. Araplar arasında bir müdd yiyeceğin tek bir kişinin yemeği olduğu yaygın olarak bilinirdi; bu sebeple Mâlik, bunu her yoksul için bir müdd olarak takdir etmiştir. Âlimlerin çoğunluğunun görüşü de budur. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre ise doyurmanın takdiri; en'âmdan ödenecek cezanın dirhem cinsinden kıymetinin belirlenmesi, sonra da o dirhemlerin yiyeceğe çevrilmesi şeklindedir. Yoksulların sayısına gelince, bu müddlerin sayısına bağlıdır. İmam Mâlik şöyle demiştir: «Bu konuda duyduğum en güzel görüş; avlanan hayvanın kıymetinin takdir edilmesi, bu değerin ne kadar yiyeceğe karşılık geldiğine bakılması ve her yoksula bir müdd yedirilmesidir.» Âlimlerden her hayvan için yiyecekten muadil bir miktar takdir edenler de olmuştur. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre: Ceylanın dengi altı yoksulu doyurmak, sığır büyüklüğündeki dağ keçisinin (eyyil) yirmi yoksulu doyurmak, yaban eşeğinin ise otuz yoksulu doyurmaktır. En uygun olanı ise bunun iki hakemin takdirine bırakılmasıdır.
وأَوْ فِي قَوْلِهِ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعامُ مَساكِينَ وَقَوْلُهُ: أَوْ عَدْلُ ذلِكَ تَقْتَضِي تَخْيِيرُ قَاتِلِ الصَّيْدِ فِي أَحَدِ الثَّلَاثَةِ الْمَذْكُورَةِ. وَكَذَلِكَ كُلُّ أَمْرٍ وَقْعَ بِ «أَوْ» فِي الْقُرْآنِ فَهُوَ مِنَ الْوَاجِبِ الْمُخَيَّرِ. وَالْقَوْلُ بِالتَّخْيِيرِ هُوَ قَوْلُ الْجُمْهُورِ، ثُمَّ قِيلَ: الْخِيَارُ لِلْمَحْكُومِ عَلَيْهِ لَا لِلْحَكَمَيْنِ. وَهُوَ قَوْلُ الْجُمْهُورِ مِنَ الْقَائِلِينَ بِالتَّخْيِيرِ، وَقِيلَ: الْخِيَارُ لِلْحَكَمَيْنِ. وَقَالَ بِهِ الثَّوْرِيُّ،
{ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعامُ مَساكِينَ } kavlindeki ve { أَوْ عَدْلُ ذلِكَ } kavlindeki «ev (veya/yahut)» edatı, avı öldüren kişinin zikredilen bu üç şeyden birini seçmekte muhayyer olmasını gerektirir. Kur'an'da «ev» ile gelen her emir böyledir; vacib-i muhayyer (seçimlik vacip) kabilindendir. Muhayyerlik görüşü cumhurun görüşüdür. Ardından şöyle denilmiştir: Muhayyerlik hakkı hakemlerin değil, hakkında hüküm verilen şahsın (mükellefin) hakkıdır. Muhayyerliği savunan cumhurun görüşü budur. Bazıları ise «Muhayyerlik hakemlere aittir» demiştir. Sevrî,
وَابْنُ أَبِي لَيْلَى، وَالْحَسَنُ. وَمِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ لَا يُنْتَقَلُ مِنَ الْجَزَاءِ إِلَى كَفَّارَةِ الطَّعَامِ إِلَّا عِنْدَ الْعَجْزِ عَنِ الْجَزَاءِ، وَلَا يُنْتَقَلُ عَنِ الْكَفَّارَةِ إِلَى الصَّوْمِ إِلَّا عِنْدَ الْعَجْزِ عَنِ الْإِطْعَامِ، فَهِيَ عِنْدَهُمْ عَلَى التَّرْتِيبِ. وَنُسِبَ لِابْنِ عَبَّاسٍ.
İbn Ebî Leylâ ve Hasan [el-Basrî] bu görüştedir. Âlimlerden bazıları da şöyle demiştir: Cezadan yemek yedirme kefaretine ancak cezadan âciz kalındığında geçilir; kefaretten oruca da ancak yemek yedirmekten âciz kalındığında geçilir. Dolayısıyla bu [hükümler] onlara göre tertip (sıralı olma) üzeredir. Bu görüş İbn Abbâs'a da nispet edilmiştir.
وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ عَامِرٍ، وَأَبُو جَعْفَرٍ كَفَّارَةٌ- بِالرَّفْعِ بِدُونِ تَنْوِينٍ مُضَافًا إِلَى طَعَامٍ- كَمَا قَرَأَ فَجَزاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ. وَالْوَجْهُ فِيهِ إِمَّا أَنْ نَجْعَلَهُ كَوَجْهِ الرَّفْعِ وَالْإِضَافَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَجَزاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ فَنَجْعَلُ كَفَّارَةٌ اسْمَ مَصْدَرٍ عِوَضًا عَنِ الْفِعْلِ وَأُضِيفَ إِلَى فَاعِلِهِ، أَيْ يُكَفِّرُهُ طَعَامُ مَسَاكِينَ وَإِمَّا أَنْ نَجْعَلَهُ مِنَ الْإِضَافَةِ الْبَيَانِيَّةِ، أَيْ كَفَّارَةٌ مِنْ طَعَامٍ، كَمَا يُقَالُ: ثَوْبُ خَزٍّ، فَتَكُونُ الْكَفَّارَةُ بِمَعْنَى الْمُكَفَّرِ بِهِ لِتَصِحَّ إِضَافَةُ الْبَيَانِ، فَالْكَفَّارَةُ بَيَّنَهَا الطَّعَامُ، أَيْ لَا كَفَّارَةَ غَيْرُهُ فَإِنَّ الْكَفَّارَةَ تَقَعُ بِأَنْوَاعٍ. وَجَزَمَ بِهَذَا الْوَجْهِ فِي «الْكَشَّافِ» ، وَفِيهِ تَكَلُّفٌ. وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ- بِتَنْوِينِ كَفَّارَةٌ وَرَفْعِ طَعامُ عَلَى أَنَّهُ بَدَلٌ مِنْ كَفَّارَةٌ.
Nâfi', İbn Âmir ve Ebû Ca'fer; { فَجَزاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ } ibaresini okudukları gibi, { كَفَّارَةٌ } lafzını tenvinsiz merfû ve { طَعَامٍ } lafzına muzaf olarak okumuşlardır. Bunun dilbilgisel izahı; ya Allah Teâlâ'nın { فَجَزاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ } kavlindeki ref ve izafet veçhi gibi kabul edip { كَفَّارَةٌ } kelimesini fiil yerine geçen bir ism-i masdar saymamız ve failine muzaf kılınmış olmasıdır ki bu takdirde anlam: «onu yoksulların yemeği örter/kefaret olur» demektir; ya da bunu beyânî izafet (açıklama izafeti) kabul etmemizdir ki «yiyecekten olan bir kefaret» anlamına gelir; nitekim «ipek elbise (sevbü hazzin)» denilmesi de böyledir. Bu durumda beyân izafetinin sahih olması için kefaret «kendisiyle kefaret ödenen şey» manasında olur; zira kefareti yiyecek açıklamıştır, yani «ondan başka bir kefaret değildir», çünkü kefaret çeşitli şekillerde gerçekleşebilir. el-Keşşâf'ta bu vecih kesin bir dille benimsenmiştir; ancak bunda bir zorlama (tekellüf) vardır. Diğer kurrâlar ise { كَفَّارَةٌ } kelimesini tenvinle merfû, { طَعامُ } kelimesini de { كَفَّارَةٌ } lafzından bedel olarak merfû okumuşlardır.
وَقَوْلُهُ أَوْ عَدْلُ ذلِكَ صِياماً عُطِفَ عَلَى كَفَّارَةٌ وَالْإِشَارَةُ إِلَى الطَّعَامِ. وَالْعَدْلُ- بِفَتْحِ الْعَيْنِ- مَا عَادَلَ الشَّيْءَ مِنْ غَيْرِ جِنْسِهِ. وَأَصْلُ مَعْنَى الْعَدْلِ الْمُسَاوَاةُ. وَقَالَ الرَّاغِبُ: إِنَّمَا يَكُونُ فِيمَا يُدْرَكُ بِالْبَصِيرَةِ كَمَا هُنَا. وَأَمَّا الْعِدْلُ- بِكَسْرِ الْعَيْنِ- فَفِي الْمَحْسُوسَاتِ كَالْمَوْزُونَاتِ وَالْمَكِيلَاتِ، وَقِيلَ: هُمَا مُتَرَادِفَانِ. وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ذلِكَ إِلَى طَعامُ مَساكِينَ. وَانْتَصَبَ صِياماً عَلَى التَّمْيِيزِ لِأَنَّ فِي لَفْظِ الْعَدْلِ مَعْنَى التَّقْدِيرِ.
Ayet-i kerimedeki { أَوْ عَدْلُ ذلِكَ صِياماً } “yahut ona denk oruç [tutmak]” kavli, { كَفَّارَةٌ } üzerine matuftur ve işaret yiyeceğedir. Ayn harfinin fethasıyla el-Adl (الْعَدْلُ); bir şeyin kendi cinsinden olmayan dengi demektir. Adl kelimesinin asıl anlamı eşitliktir. Râgıb şöyle demiştir: «Bu lafız ancak buradaki gibi basiretle (akılla) idrak edilen şeylerde kullanılır. Ayn harfinin kesresiyle el-İdl (الْعِدْلُ) ise tartılan ve ölçülen şeyler gibi duyularla hissedilen maddî varlıklarda kullanılır.» İkisinin eş anlamlı olduğu da söylenmiştir. Ayetteki { ذلِكَ } “ona” ifadesiyle { طَعامُ مَساكِينَ } [yoksulları doyurmaya] işaret edilmektedir. { صِياماً } lafzı ise temyiz olarak mansub olmuştur; zira adl lafzında takdir (ölçüp denkleştirme) anlamı vardır.
وَأَجْمَلَتِ الْآيَةُ الصِّيَامَ كَمَا أَجْمَلَتِ الطَّعَامَ، وَهُوَ مَوْكُولٌ إِلَى حُكْمِ الْحَكَمَيْنِ. وَقَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ: يَصُومُ عَنْ كُلِّ مُدٍّ مِنَ الطَّعَامِ يَوْمًا. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: عَنْ كُلِّ مُدَّيْنِ يَوْمًا، وَاخْتَلَفُوا فِي أَقْصَى مَا يُصَامُ فَقَالَ مَالِكٌ وَالْجُمْهُورُ: لَا يُنْقِصُ عَنْ أَعْدَادِ الْأَمْدَادِ أَيَّامًا وَلَوْ تَجَاوَزَ شَهْرَيْنِ، وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: لَا يَزِيدُ عَلَى شَهْرَيْنِ لِأَنَّ ذَلِكَ أَعْلَى الْكَفَّارَاتِ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: يَصُومُ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ إِلَى عَشَرَةٍ.
Ayet yiyeceği mücmel bıraktığı gibi orucu da mücmel bırakmıştır ve bu da iki hakemin hükmüne havale edilmiştir. Mâlik ve Şâfiî şöyle demiştir: «Yiyeceğin her bir müddü karşılığında bir gün oruç tutar.» Ebû Hanîfe ise: «Her iki müdd karşılığında bir gün tutar» demiştir. Tutulacak orucun azami süresinde de ihtilaf etmişlerdir; Mâlik ve cumhur: «İki ayı aşsa bile müddlerin sayısından daha az gün oruç tutulamaz» demiştir. İlim ehlinden bazıları ise: «İki aydan fazla olamaz; çünkü bu kefaretlerin en üst sınırıdır» demiştir. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre ise üç günden on güne kadar oruç tutar.
وَقَوْلُهُ لِيَذُوقَ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ فَجَزاءٌ، وَاللَّامُ لِلتَّعْلِيلِ، أَيْ جُعِلَ ذَلِكَ جَزَاءً عَنْ قَتْلِهِ الصَّيْدَ لِيَذُوقَ وَبَالَ أَمْرِهِ.
Ayet-i kerimedeki { لِيَذُوقَ } “tatsın diye” kavli, { فَجَزاءٌ } kavli ile irtibatlıdır; başındaki lâm harfi illet (gerekçe) bildirmektedir; yani «işinin vebalini tatsın diye avı öldürmesine karşılık bu bir ceza kılınmıştır».
وَالذَّوْقُ مُسْتَعَارٌ لِلْإِحْسَاسِ بِالْكَدَرِ. شَبَّهَ ذَلِكَ الْإِحْسَاسَ بِذَوْقِ الطَّعْمِ الْكَرِيهِ كَأَنَّهُمْ
Tatma (ez-zevk) kelimesi, sıkıntıyı ve kederi hissetmek için istiare yoluyla kullanılmıştır. Araplar bu hissi nahoş bir tadı tatmaya benzetmişlerdir; sanki
رَاعَوْا فِيهِ سُرْعَةَ اتِّصَالِ أَلَمِهِ بِالْإِدْرَاكِ، وَلِذَلِكَ لَمْ نَجْعَلْهُ مَجَازًا مُرْسَلًا بِعَلَاقَةِ الْإِطْلَاقِ إِذْ لَا دَاعِيَ لِاعْتِبَارِ تِلْكَ الْعَلَاقَةِ، فَإِنَّ الْكَدَرَ أَظْهَرُ مِنْ مُطْلَقِ الْإِدْرَاكِ. وَهَذَا الْإِطْلَاقُ مُعْتَنَى بِهِ فِي كَلَامِهِمْ، لِذَلِكَ اشْتُهِرَ إِطْلَاقُ الذَّوْقِ عَلَى إِدْرَاكِ الْآلَامِ وَاللَّذَّاتِ. فَفِي الْقُرْآنِ ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ [الدُّخان: ٤٩] ، لَا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ [الدُّخان: ٥٦] . وَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ يَوْمَ أُحُدٍ مُخَاطِبًا جُثَّةَ حَمْزَةَ «ذُقْ عُقَقَ» . وَشُهْرَةُ هَذِهِ الِاسْتِعَارَةِ قَارَبَتِ الْحَقِيقَةَ، فَحَسُنَ أَنْ تُبْنَى عَلَيْهَا اسْتِعَارَةٌ أُخْرَى فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ [النَّحْل:
onun verdiği acının idrake hızla ulaşmasını gözetmişlerdir. Bu sebeple biz onu mutlaklık (ıtlâk) alakasından ötürü mecâz-ı mürsel saymadık; zira böyle bir alakayı dikkate almaya gerek yoktur, çünkü keder hissi mutlak idrakten daha belirgindir. Bu kullanım onların kelâmında oldukça itina gösterilen bir tarzdır; bu sebeple tatma (zevk) lafzının acıları ve lezzetleri hissetmek hakkında kullanılması meşhur olmuştur. Nitekim Kur'an'da: { ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ } “Tat bakalım! Hani sen çok güçlü ve pek şerefliydin!” [Duhân 49], { لَا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ } “Orada ilk ölümden başka ölüm tatmazlar” [Duhân 56] buyrulmuştur. Ebû Süfyân da Uhud günü Hz. Hamza'nın naaşına hitaben «Tat bakalım, ey isyankâr/akraba hakkı gözetmeyen!» demiştir. Bu istiarenin meşhur oluşu onu hakikate yaklaştırmıştır; bu yüzden Allah Teâlâ'nın: { فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ } [Nahl:
١١٢] .
112] “Bunun üzerine Allah da onlara açlık ve korku elbisesini tattırdı” kavlinde bunun üzerine başka bir istiarenin bina edilmesi güzel olmuştur.
وَالْوَبَالُ السُّوءُ وَمَا يُكْرَهُ إِذَا اشْتَدَّ، وَالْوَبِيلُ الْقَوِيُّ فِي السُّوءِ فَأَخَذْناهُ أَخْذاً وَبِيلًا [المزمل: ١٦] . وَطَعَامٌ وَبِيلٌ: سَيِّءُ الْهَضْمِ، وَكَلَأٌ وبيل ومستوبل، تستولبه الْإِبِلُ، أَيْ تَسْتَوْخِمُهُ. قَالَ زُهَيْرٌ:
Vebâl (الْوَبَالُ); kötülük ve şiddetlendiğinde hoşlanılmayan şey demektir. Vebîl ise kötülükte şiddetli olan şeydir: { فَأَخَذْناهُ أَخْذاً وَبِيلًا } “Biz de onu şiddetli bir yakalayışla yakalayıverdik” [Müzzemmil 16]. «Taâmün vebîlün», sindirimi kötü yiyecek demektir. «Keleün vebîlün ve müstevbelün» ise develerin hazmedemeyip dokunduğu (istevhamethü) otlak demektir. Züheyr şöyle demiştir:
إِلَى كَلَأٍ مُسْتَوْبِلٍ مُتَوَخِّمٍ وَالْأَمْرُ: الشَّأْنُ وَالْفِعْلُ، أَيْ أَمْرُ مَنْ قَتَلَ الصَّيْدَ مُتَعَمِّدًا. وَالْمَعْنَى لِيَجِدْ سُوءَ عَاقِبَةِ فِعْلِهِ بِمَا كَلَّفَهُ مِنْ خَسَارَةٍ أَوْ مِنْ تَعَبٍ.
«Dokunan ve vebal getiren bir otlağa doğru...» el-Emr (الْأَمْرُ) ise durum ve fiil demektir; yani avı kasten öldüren kimsenin işi/fiili demektir. Manası ise; kendisine yüklenen maddî zarar yahut meşakkat sebebiyle fiilinin kötü sonucunu bulsun/tatsın demektir.
وَأَعْقَبَ اللَّهُ التَّهْدِيدَ بِمَا عَوَّدَ بِهِ الْمُسْلِمِينَ مِنَ الرَّأْفَةِ فَقَالَ: عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ، أَيْ عَفَا عَمَّا قَتَلْتُمْ مِنَ الصَّيْدِ قَبْلَ هَذَا الْبَيَانِ وَمَنْ عَادَ إِلَى قَتْلِ الصَّيْدِ وَهُوَ مُحْرِمٌ فَاللَّهُ يَنْتَقِمُ مِنْهُ.
Allah Teâlâ bu tehdidin hemen ardından, Müslümanları alıştırdığı şefkati getirerek şöyle buyurmuştur: { عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ } “Allah geçmişte olanları affetmiştir”; yani bu açıklamadan önce öldürdüğünüz avları bağışlamıştır. { وَمَنْ عَادَ } “Fakat kim de tekrar [buna] dönerse” yani ihramlı iken av öldürmeye dönerse, { فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ } “artık Allah ondan intikam alır”.
وَالِانْتِقَامُ هُوَ الَّذِي عَبَّرَ عَنْهُ بِالْوَبَالِ مِنْ قَبْلُ، وَهُوَ الْخَسَارَةُ أَوِ التَّعَبُ، فَفُهِمَ مِنْهُ أَنَّهُ كُلَّمَا عَادَ وَجَبَ عَلَيْهِ الْجَزَاءُ أَوِ الْكَفَّارَةُ أَوِ الصَّوْمُ، وَهَذَا قَوْلُ الْجُمْهُورِ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَشُرَيْحٍ، وَالنَّخَعِيِّ، وَمُجَاهِدٍ، وَجَابِرِ بْنِ زَيْدٍ: أَنَّ الْمُتَعَمِّدَ لَا يَجِبُ عَلَيْهِ الْجَزَاءُ إِلَّا مَرَّةً وَاحِدَةً فَإِنْ عَادَ حُقَّ عَلَيْهِ انْتِقَامُ الْعَذَابِ فِي الْآخِرَةِ وَلَمْ يُقْبَلْ مِنْهُ جَزَاءٌ. وَهَذَا شُذُوذٌ.
İntikam; daha önce «vebâl» diye ifade edilen şeydir ki o da maddî kayıp yahut meşakkattir. Buradan anlaşılan şudur: Kişi [avı öldürmeye] her döndüğünde kendisine ceza veya kefaret yahut oruç vacip olur; cumhurun görüşü budur. İbn Abbâs, Şüreyh, Nehaî, Mücâhid ve Câbir b. Zeyd'den ise şöyle nakledilmiştir: Kasten öldüren kişiye ceza ancak bir defa vacip olur; şayet tekrar dönerse âhirette azap ile intikamı hak eder ve kendisinden hiçbir ceza (kefaret) kabul edilmez. Ancak bu şâz bir görüştür.
وَدَخَلَتِ الْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ مَعَ أَنَّ شَأْنَ جَوَابِ الشَّرْطِ إِذَا كَانَ فِعْلًا أَنْ لَا تَدْخُلَ عَلَيْهِ الْفَاءُ الرَّابِطَةُ لِاسْتِغْنَائِهِ عَنِ الرَّبْطِ بِمُجَرَّدِ الِاتِّصَالِ الْفِعْلِيِّ، فَدُخُولُ
Şartın cevabı fiil olduğunda sırf fiilî irtibat sebebiyle bağlayıcı fâ harfine ihtiyaç kalmadığından kural olarak fâ harfinin girmemesi gerekirken, { فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ } kavlinde fâ harfi dâhil olmuştur. İşte
الْفَاءِ يَقَعُ فِي كَلَامِهِمْ عَلَى خِلَافِ الْغَالِبِ، وَالْأَظْهَرُ أَنَّهُمْ يَرْمُونَ بِهِ إِلَى كَوْنِ جُمْلَةِ الْجَوَابِ اسْمِيَّةً تَقْدِيرًا فَيَرْمِزُونَ بِالْفَاءِ إِلَى مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ جُعِلَ الْفِعْلُ خَبَرًا عَنْهُ لِقَصْدِ الدَّلَالَةِ عَلَى الِاخْتِصَاصِ أَوِ التَّقَوِّي، فَالتَّقْدِيرُ: فَهُوَ يَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ، لِقَصْدِ الِاخْتِصَاصِ لِلْمُبَالَغَةِ فِي شِدَّةِ مَا يَنَالُهُ حَتَّى كَأَنَّهُ لَا يَنَالُ غَيْرَهُ، أَوْ لِقَصْدِ التَّقَوِّي، أَيْ تَأْكِيدِ حُصُولِ هَذَا الِانْتِقَامِ. وَنَظِيرُهُ
fâ harfinin bu şekilde dahil olması Arapların kelâmında galip olan kuralın aksine vaki olur. En zahir olan açıklama; onların bununla cevap cümlesini takdiren isim cümlesi kılmayı kastetmiş olmalarıdır. Böylece ihtisâs (tahsis) veya takviye bildirmek amacıyla, fiilin haber kılındığı mahzuf bir mübtedaya fâ harfiyle işaret ederler. Buna göre takdir: «İşte ondan Allah intikam alır (fe-hüve yentekımullāhu minh)» şeklindedir; bu da ya başına gelecek şeyin şiddetini abartmak ve sanki bu intikam başkasına değil yalnız ona isabet edecekmiş gibi tahsis kastıyla ya da takviye yani bu intikamın gerçekleşmesini pekiştirmek kastıyladır. Bunun benzeri
فَمَنْ يُؤْمِنْ بِرَبِّهِ فَلا يَخافُ بَخْساً وَلا رَهَقاً [الْجِنّ: ١٣] فَقَدْ أَغْنَتِ الْفَاءُ عَنِ إِظْهَارِ الْمُبْتَدَأِ فَحَصَلَ التَّقَوِّي مَعَ إِيجَازٍ. هَذَا قَوْلُ الْمُحَقِّقِينَ مَعَ تَوْجِيهِهِ، وَمِنَ النُّحَاةِ مَنْ قَالَ: إِنَّ دُخُولَ الْفَاءِ وَعَدَمَهُ فِي مِثْلِ هَذَا سَوَاءٌ، وَإِنَّهُ جَاءَ عَلَى خِلَافِ الْغَالِبِ.
{ فَمَنْ يُؤْمِنْ بِرَبِّهِ فَلا يَخافُ بَخْساً وَلا رَهَقاً } “Kim Rabbine inanırsa ne bir haksızlıktan ne de ezilmekten korkar” [Cin 13] ayetidir. Burada fâ harfi mübtedanın açıkça zikredilmesine ihtiyaç bırakmamış, böylece îcâz ile birlikte tekit/takviye hâsıl olmuştur. Muhakkik âlimlerin görüşü ve bunun gerekçelendirilmesi böyledir. Nahivcilerden bazıları ise bu gibi durumlarda fâ harfinin gelmesiyle gelmemesinin eşit olduğunu ve bunun galip olan kuralın hilafına geldiğini söylemişlerdir.
وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقامٍ تَذْيِيلٌ. وَالْعَزِيزُ الَّذِي لَا يَحْتَاجُ إِلَى نَاصِرٍ، وَلِذَلِكَ وُصِفَ بِأَنَّهُ ذُو انْتِقَامٍ، أَيْ لِأَنَّ مِنْ صِفَاتِهِ الْحِكْمَةَ، وَهِيَ تَقْتَضِي الِانْتِقَامَ مِنَ الْمُفْسِدِ لِتَكُونَ نَتَائِجُ الْأَعْمَالِ على وفقها.
Ayet-i kerimedeki { وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقامٍ } “Allah mutlak güç sahibidir, intikam alıcıdır” kavli bir fezlekedir (tezyîldir). el-Azîz; hiçbir yardımcıya muhtaç olmayan zattır. Bu sebeple intikam sahibi (zû intikâm) olarak vasfedilmiştir; zira hikmet O'nun sıfatlarındandır ve hikmet, amellerin neticelerinin kendi tabiatına uygun olması için bozguncudan intikam alınmasını gerektirir.
[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ٩٦]
[MÂİDE SURESİ (5): ÂYET 96]
أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعامُهُ مَتاعاً لَكُمْ وَلِلسَّيَّارَةِ وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُماً وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٩٦)
{ أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعامُهُ مَتاعاً لَكُمْ وَلِلسَّيَّارَةِ وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُماً وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } “Hem size hem de yolculara bir geçimlik olmak üzere deniz avı ve onu yemek size helâl kılındı. İhramlı olduğunuz sürece kara avı ise size haram kılındı. Huzurunda toplanacağınız Allah'a karşı gelmekten sakının.” (96)
اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ نَشَأَ عَنْ قَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ [الْمَائِدَة:
Bu ayet, { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ } “Ey iman edenler! İhramlı iken avı öldürmeyin” [Mâide:
٩٥] فَإِنَّهُ اقْتَضَى تَحْرِيمَ قَتْلِ الصَّيْدِ عَلَى الْمُحْرِمِ وَجَعْلَ جَزَاءِ فِعْلِهِ هَدْيَ مِثْلِ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ، فَكَانَ السَّامِعُ بِحَيْثُ يَسْأَلُ عَنْ صَيْدِ الْبَحْرِ لِأَنَّ أَخْذَهُ لَا يُسَمَّى فِي الْعُرْفِ قَتْلًا، وَلَيْسَ لِمَا يُصَادُ مِنْهُ مِثْلٌ مِنَ النَّعَمِ وَلَكِنَّهُ قَدْ يُشَكُّ لَعَلَّ اللَّهَ أَرَادَ الْقَتْلَ بِمَعْنَى التَّسَبُّبِ فِي الْمَوْتِ، وَأَرَادَ بِالْمِثْلِ مِنَ النَّعَمِ الْمُقَارِبَ فِي الْحَجْمِ وَالْمِقْدَارِ، فَبَيَّنَ اللَّهُ لِلنَّاسِ حُكْمَ صَيْدِ الْبَحْرِ وَأَبْقَاهُ عَلَى الْإِبَاحَةِ، لِأَنَّ صَيْدَ الْبَحْرِ لَيْسَ مِنْ حَيَوَانِ الْحَرَمِ، إِذْ لَيْسَ فِي شَيْءٍ مِنْ أَرْضِ الْحَرَمِ بَحْرٌ. وَقَدْ بَيَّنَّا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ [الْمَائِدَة: ٩٥] أَنَّ أَصْلَ الْحِكْمَةِ فِي حُرْمَةِ الصَّيْدِ عَلَى الْمُحْرِمِ هِيَ حِفْظُ حُرْمَةِ الْكَعْبَةِ وَحَرَمِهَا.
95] kavlinden doğan bir istînâf-ı beyânîdir. Zira o ayet, ihramlıya avı öldürmenin haram olmasını ve bu fiilin cezasının öldürdüğü hayvanın en'âmdan dengi bir kurbanlık olmasını gerektiriyordu. Bu durumda dinleyen kimse deniz avını soracak gibi oldu; çünkü deniz avını yakalamak örfte «öldürme» olarak adlandırılmaz ve denizden avlanan şeyin en'âmdan bir dengi de yoktur. Fakat Allah'ın öldürmeyi «ölümüne sebep olmak» manasında murad etmiş olabileceği ve en'âmdan denkliği de hacim ve miktar bakımından yakınlık olarak kastetmiş olabileceği zannedilebilirdi. Bu sebeple Allah Teâlâ insanlara deniz avının hükmünü açıklamış ve onu mübahlık üzere bırakmıştır; zira deniz avı Harem hayvanlarından değildir, çünkü Harem topraklarının hiçbir yerinde deniz yoktur. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ } [Mâide 95] kavlinin tefsirinde, ihramlıya avın haram kılınmasındaki asıl hikmetin Kâbe'nin ve Hareminin hürmetini korumak olduğunu açıklamıştık.
وَمَعْنَى أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ إِبْقَاءُ حِلِّيَّتِهِ لِأَنَّهُ حَلَالٌ مِنْ قَبْلِ الْإِحْرَامِ. وَالْخِطَابُ فِي لَكُمْ لِلَّذِينَ آمَنُوا. وَالصَّيْدُ هُنَا بِمَعْنَى الْمَصِيدِ لِيَجْرِيَ اللَّفْظُ عَلَى سَنَنٍ وَاحِدٍ فِي مَوَاقِعِهِ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ، أَيْ أُحِلَّ لَكُمْ قَتْلُهُ، أَيْ إِمْسَاكُهُ مِنَ الْبَحْرِ.
{ أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ } “Deniz avı size helâl kılındı” kavlinin anlamı; onun helalliğinin devam ettirilmesidir, zira ihramdan önce de helaldi. { لَكُمْ } “size” ifadesindeki hitap iman edenleredir. Buradaki av (es-Sayd), bu ayetlerdeki geçtiği yerlerde lafzın tek bir üslup üzere devam etmesi için «avlanan hayvan (sayd/masîd)» manasındadır; yani «onu öldürmek, yani denizden tutmak size helal kılındı» demektir.
وَالْبَحْرُ يَشْمَلُ الْأَنْهَارَ وَالْأَوْدِيَةَ لِأَنَّ جَمِيعَهَا يُسَمَّى بَحْرًا فِي لِسَانِ الْعَرَبِ. وَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَما يَسْتَوِي الْبَحْرانِ هَذَا عَذْبٌ فُراتٌ الْآيَةَ. وَلَيْسَ الْعَذْبُ إِلَّا الْأَنْهَارَ كَدِجْلَةَ وَالْفُرَاتِ. وَصَيْدُ الْبَحْرِ: كُلُّ دَوَابِّ الْمَاءِ الَّتِي تصاد فِيهِ، فَيَكُونُ إِخْرَاجُهَا مِنْهُ سَبَبَ مَوْتِهَا قَرِيبًا أَوْ بَعِيدًا. فَأَمَّا مَا يَعِيشُ فِي الْبَرِّ وَفِي الْمَاءِ فَلَيْسَ مِنْ صَيْدِ الْبَحْرِ كَالضُّفْدَعِ وَالسُّلَحْفَاةِ، وَلَا خِلَافَ فِي هَذَا. أَمَّا الْخِلَافُ فِيمَا يُؤْكَلُ مِنْ صَيْدِ الْبَحْرِ وَمَا لَا يُؤْكَلُ مِنْهُ، عِنْدَ مَنْ يَرَى أَنَّ مِنْهُ مَا لَا يُؤْكَلُ، فَلَيْسَ هَذَا مَوْضِعُ ذكره، لأنّ الْآيَة لَيْسَتْ بِمُثْبِتَةٍ لِتَحْلِيلِ
Bahr (deniz) kelimesi nehirleri ve vadileri de kapsar; zira Arap dilinde bunların hepsi «bahr» olarak adlandırılır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَما يَسْتَوِي الْبَحْرانِ هَذَا عَذْبٌ فُراتٌ } “İki deniz bir olmaz. Şu tatlıdır, susuzluğu keser...” [Fâtır 12]. Tatlı su ise Dicle ve Fırat gibi nehirlerden başkası değildir. Deniz avı: Suda avlanan ve sudan çıkarılması yakın veya uzak bir zamanda ölümüne sebep olan bütün su canlılarıdır. Hem karada hem suda yaşayan canlılar ise kurbağa ve kaplumbağa gibi deniz avından sayılmaz; bunda hiçbir ihtilaf yoktur. Deniz avından nelerin yenip nelerin yenmeyeceği konusundaki ihtilafa -bazı deniz canlılarının yenmeyeceği görüşünde olanlara göre- gelince, burası bunun zikredileceği yer değildir; zira bu ayet deniz avının
أَكْلِ صَيْدِ الْبَحْرِ وَلَكِنَّهَا مُنَبِّهَةً عَلَى عَدَمِ تَحْرِيمِهِ فِي حَالِ الْإِحْرَامِ.
yenilmesinin helalliğini tespit etmek için değil, ihram halindeyken haram kılınmadığını bildirmek içindir.
وَقَوْلُهُ: وَطَعامُهُ عُطِفَ عَلَى صَيْدُ الْبَحْرِ. وَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى الْبَحْرِ، أَيْ وَطَعَامُ الْبَحْرِ، وَعَطْفُهُ اقْتَضَى مُغَايَرَتَهُ لِلصَّيْدِ. وَالْمَعْنَى: وَالْتِقَاطُ طَعَامِهِ أَوْ وَإِمْسَاكُ طَعَامِهِ.
Ayet-i kerimedeki { وَطَعامُهُ } “ve onu yemek” kavli, { صَيْدُ الْبَحْرِ } üzerine matuftur. Zamir denize dönmektedir; yani «ve denizin yiyeceği» demektir. Bu atıf onun avdan farklı olmasını gerektirmiştir. Manası: «onun yiyeceğini toplamak veya yiyeceğini yakalamak» demektir.
وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي الْمُرَادِ مِنْ «طَعَامِهِ» . وَالَّذِي رُوِيَ عَنْ جُلَّةِ الصَّحَابَةِ- ﵃: أَنَّ طَعَامَ الْبَحْرِ هُوَ مَا طَفَا عَلَيْهِ مِنْ مَيْتَةٍ إِذَا لَمْ يَكُنْ سَبَبُ مَوْتِهِ إِمْسَاكَ الصَّائِدِ لَهُ. وَمِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ نُقِلَ عَنْهُ فِي تَفْسِيرِ طَعَامِ الْبَحْرِ غَيْرُ هَذَا مِمَّا لَا يُلَائِمُ سِيَاقَ الْآيَةِ. وَهَؤُلَاءِ هُمُ الَّذِينَ حَرَّمُوا أَكْلَ مَا يُخْرِجُهُ الْبَحْرُ مَيِّتًا، وَيَرُدُّ قَوْلَهُمْ مَا
«Onun yiyeceği (taâmuhû)» ifadesinden ne kastedildiği konusunda ihtilaf edilmiştir. Ashâbın ileri gelenlerinden -radıyallâhu anhüm- rivayet edilen görüşe göre: Denizin yiyeceği, ölüm sebebi avcının onu tutması olmaksızın su yüzüne vuran ölü deniz canlılarıdır (meytedir). Âlimlerden bazılarından ise denizin yiyeceğinin tefsiri hakkında ayetin bağlamına uymayan farklı görüşler nakledilmiştir. Bu âlimler, denizin ölü olarak dışarı attığı şeylerin yenmesini haram kılan kimselerdir. Onların bu görüşünü,
ثَبَتَ عَنْ رَسُول الله ﷺ أَنَّهُ قَالَ فِي الْبَحْرِ: «هُوَ الطَّهُورُ مَاؤُهُ الْحِلُّ مَيْتَتُهُ» .
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den deniz hakkında sabit olan şu hadis reddetmektedir: «Onun suyu temiz, ölüsü helaldir.»
وَحَدِيثُ جَابِرٍ فِي الْحُوتِ الْمُسَمَّى الْعَنْبَرَ، حِينَ وَجَدُوهُ مَيِّتًا، وَهُمْ فِي غَزْوَةٍ، وَأَكَلُوا مِنْهُ، وَأَخْبَرُوا رَسُولَ اللَّهِ، وَأَكَلَ مِنْهُ رَسُول الله ﷺ.
Yine Câbir'in bir gazvede iken ölü olarak buldukları 'anber' adlı balık hakkındaki hadisidir ki ondan yemişler, durumu Resûlullah'a haber vermişler ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de ondan yemiştir.
وَانْتَصَبَ مَتاعاً عَلَى الْحَالِ. وَالْمَتَاعُ: مَا يُتَمَتَّعُ بِهِ. وَالتَّمَتُّعُ: انْتِفَاعٌ بِمَا يَلَذُّ وَيَسُرُّ. وَالْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ: مَتاعاً لَكُمْ لِلْمُخَاطَبِينَ بِقَوْلِهِ: أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ بِاعْتِبَارِ كَوْنِهِمْ مُتَنَاوِلِينَ الصَّيْدَ، أَيْ مَتَاعًا لِلصَّائِدِينَ وَلِلسَّيَّارَةِ.
{ مَتاعاً } “bir geçimlik olmak üzere” kelimesi hâl olarak mansub olmuştur. Metâ' (الْمَتَاعُ); kendisinden faydalanılan ve lezzet alınan şeydir. Temettü' ise lezzet veren ve sevindiren şeyden yararlanmaktır. { مَتاعاً لَكُمْ } kavlindeki hitap, avı elde edenler olmaları itibariyle { أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ } kavliyle muhatap olanlaradır; yani «hem avcılar için hem de yolcular için bir faydalanma vesilesi olarak» demektir.
وَالسَّيَّارَةُ: الْجَمَاعَةُ السَّائِرَةُ فِي الْأَرْضِ لِلسَّفَرِ وَالتِّجَارَةِ، مُؤَنَّثُ سَيَّارٍ، وَالتَّأْنِيثُ
Seyyâre (السَّيَّارَةُ); yolculuk ve ticaret için yeryüzünde dolaşan topluluktur; seyyâr kelimesinin müennesidir. Müennes oluşu
بِاعْتِبَارِ الْجَمَاعَةِ. قَالَ تَعَالَى: وَجاءَتْ سَيَّارَةٌ [يُوسُف: ١٩] . وَالْمَعْنَى أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ تَتَمَتَّعُونَ بِأَكْلِهِ وَيَتَمَتَّعُ بِهِ الْمُسَافِرُونَ، أَيْ تَبِيعُونَهُ لِمَنْ يَتَّجِرُونَ وَيَجْلِبُونَهُ إِلَى الْأَمْصَارِ.
topluluk (cemâat) manası gözetildiğindendir. Allah Teâlâ: { وَجاءَتْ سَيَّارَةٌ } “Bir kervan geldi” [Yûsuf 19] buyurmuştur. Manası: «Deniz avı size helal kılındı; siz onu yemekle faydalanırsınız, yolcular da ondan faydalanır; yani onu ticaret yapanlara satarsınız, onlar da onu şehirlere götürürler» demektir.
وَقَوْلُهُ: وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُماً زِيَادَةُ تَأْكِيدٍ لِتَحْرِيمِ الصَّيْدِ، تَصْرِيحًا بِمَفْهُومِ قَوْلِهِ لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ [الْمَائِدَة: ٩٥] ، وَلِبَيَانِ أَنَّ مُدَّةَ التَّحْرِيمِ مُدَّةُ كَوْنِهِمْ حُرُمًا، أَيْ مُحْرِمِينَ أَوْ مَارِّينَ بِحَرَمِ مَكَّةَ. وَهَذَا إِيمَاءٌ لِتَقْلِيلِ مُدَّةِ التَّحْرِيمِ اسْتِئْنَاسًا بِتَخْفِيفٍ، وَإِيمَاءٌ إِلَى نِعْمَةِ اقْتِصَارِ تَحْرِيمِهِ عَلَى تِلْكَ الْمُدَّةِ، وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَحَرَّمَهُ أَبَدًا. وَفِي «الْمُوَطَّأِ» :
Ayet-i kerimedeki { وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُماً } “İhramlı olduğunuz sürece kara avı ise size haram kılındı” kavli, { لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ } [Mâide 95] kavlinin mefhumunu açıkça belirtmek suretiyle av yasağını pekiştiren bir tekit ve haramlık süresinin ihramlı oldukları yani ihrama girdikleri yahut Mekke Hareminden geçtikleri müddetle sınırlı olduğunu beyan etmek içindir. Bu, bir hafifletme ile teselli bulmaları için haramlık süresinin azlığına bir ima ve haram kılınmasının sadece bu süreyle sınırlandırılmış olmasındaki nimete bir işarettir; zira Allah dileseydi onu ebediyen haram kılardı. el-Muvatta'da şöyle geçmektedir:
أَنَّ عَائِشَةَ قَالَتْ لِعُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ: يَا بن أُخْتِي إِنَّمَا هِيَ عَشْرُ لَيَالٍ (أَيْ مُدَّةُ الْإِحْرَامِ) فَإِنْ تَخَلَّجَ فِي نَفْسِكَ شَيْءٌ فَدَعْهُ. تَعْنِي أَكْلَ لَحْمِ الصَّيْدِ.
Âişe, Urve b. Zübeyr'e şöyle demiştir: «Ey kız kardeşimin oğlu! Şunun şurası sadece on gecedir (yani ihram süresidir); eğer içine bir şüphe düşerse onu terk et.» Bununla av eti yemeyi kastetmektedir.
وَذَيَّلَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ. وَفِي إِجْرَاءِ الْوَصْفِ بِالْمَوْصُولِ وَتِلْكَ الصِّلَةُ تَذْكِيرٌ بِأَنَّ الْمَرْجِعَ إِلَى اللَّهِ لِيَعُدَّ النَّاسُ مَا اسْتَطَاعُوا مِنَ الطَّاعَةِ لِذَلِكَ اللِّقَاءِ.
Bunu { وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } “Huzurunda toplanacağınız Allah'a karşı gelmekten sakının” kavliyle fezlekeye bağlamıştır. İsmi mevsul ve o sıla cümlesiyle nitelendirilmesinde, dönüşün Allah'a olduğunu hatırlatma vardır; tâ ki insanlar o karşılaşma için güçleri yettiğince itaate hazırlansınlar.
وَالْحَشْرُ: جَمْعُ النَّاسِ فِي مَكَانٍ. وَالصَّيْدُ مُرَادٌ بِهِ الْمَصِيدُ، كَمَا تَقَدَّمَ.
Haşr (الْحَشْرُ); insanları bir mekânda toplamaktır. Sayd (الصَّيْدُ) kelimesiyle ise daha önce geçtiği üzere avlanan hayvan (el-masîd) kastedilmektedir.
وَالتَّحْرِيمُ مُتَعَلِّقٌ بِقَتْلِهِ لِقَوْلِهِ قَبْلَهُ لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ [الْمَائِدَة: ٩٥] فَلَا يَقْتَضِي قَوْلُهُ: وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُماً تَحْرِيمَ أَكْلِ صَيْدِ الْبَرِّ عَلَى الْمُحْرِمِ إِذَا
Haramlık, öncesinde geçen { لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ } [Mâide 95] kavlinden ötürü avı öldürmekle irtibatlıdır. Dolayısıyla { وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُماً } kavli, ihramlı olan kişinin bir satıcıdan
اشْتَرَاهُ مِنْ بَائِعٍ أَوْ نَاوَلَهُ رَجُلٌ حَلَالٌ إِيَّاهُ، لِأَنَّهُ قَدْ عَلِمَ أَنَّ التَّحْرِيمَ مُتَعَلِّقٌ بِمُبَاشَرَةِ الْمُحْرِمِ قَتَلَهُ فِي حَالِ الْإِصَابَةِ.
satın alması yahut ihramsız (helâl) bir adamın kendisine vermesi durumunda kara avını yemesinin ihramlıya haram olmasını gerektirmez. Çünkü haramlığın, avlanma esnasında ihramlının bizzat onu öldürmesiyle ilgili olduğu bilinmiştir.
وَقَدْ أَكَلَ رَسُول الله- ﷺ مِنَ الْحِمَارِ الَّذِي صَادَهُ أَبُو قَتَادَةَ، كَمَا فِي حَدِيثِ «الْمُوَطَّأِ» عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ. وَأَمَرَ رَسُول الله- ﷺ بِقِسْمَةِ الْحِمَارِ الَّذِي صَادَهُ زَيْدٌ الْبُهْزِيُّ بَيْنَ الرِّفَاقِ وَهُمْ مُحْرِمُونَ.
Nitekim el-Muvatta'da Zeyd b. Eslem'den gelen hadiste olduğu gibi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Katâde'nin avladığı yaban eşeğinden yemiştir. Yine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, ihramlı oldukları halde Zeyd el-Cühenî'nin (el-Bühzî) avladığı yaban eşeğinin yol arkadaşları arasında taksim edilmesini emretmiştir.
وَعَلَى ذَلِكَ مَضَى عَمَلُ الصَّحَابَةِ، وَهُوَ قَوْلُ.
Sahabenin ameli de bu doğrultuda sürmüştür ve bu görüş...
وَأَمَّا مَا صِيدَ لِأَجْلِ الْمُحْرِمِ
İhramlı için avlanan hayvana gelince,
فَقَدْ ثَبَتَ أنّ النبيء- ﷺ رَدَّ عَلَى الصَّعْبِ بْنِ جَثَّامَةَ حِمَارًا وَحْشِيًّا أَهْدَاهُ إِلَيْهِ وَقَالَ لَهُ: «إِنَّا لَمْ نَرُدَّهُ عَلَيْكَ إِلَّا أَنَّا حُرُمٌ» .
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in, Sa'b b. Cessâme'nin kendisine hediye ettiği bir yaban eşeğini ona geri çevirdiği ve kendisine: «Biz ihramlı olduğumuz için onu sana geri çevirdik» buyurduğu sabit olmuştur.
وَقَدِ اخْتَلَفَ الْفُقَهَاء فِي مَحل هَذَا الِامْتِنَاعِ. فَقِيلَ: يَحْرُمُ أَنْ يَأْكُلَهُ مَنْ صِيدَ لِأَجْلِهِ لَا غَيْرَ. وَهَذَا قَوْلُ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ، وَجَمَاعَةٍ مِنْ فُقَهَاءِ الْمَدِينَةِ، وَرِوَايَةٌ عَنْ مَالِكٍ، وَهُوَ الْأَظْهَرُ، لِأَنَّ الظَّاهِرَ أَنَّ الضَّمِيرَ
Fakihler bu kaçınmanın mahalli konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bir görüşe göre: Sadece kendisi için avlanan kişinin onu yemesi haramdır, başkasına değil. Bu, Osman b. Affân'ın, Medine fakihlerinden bir grubun görüşü ve Mâlik'ten gelen bir rivayettir; en zahir olan da budur. Çünkü zahir olan zamirin,
فِي قَول النبيء- ﷺ: «إِنَّمَا لَمْ نَرُدَّهُ عَلَيْكَ إِلَّا أَنَّا حُرُمٌ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Onu sana geri çevirmemizin tek sebebi ihramlı oluşumuzdur» sözündeki [zamirin]
أَنَّهُ عَائِدٌ
döndüğüdür;
إِلَى النبيء- ﷺ وَحْدَهُ،
yalnızca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e
لِقَوْلِهِ «لَمْ نَرُدَّهُ»
zira «Onu geri çevirmedik» buyurmuştur,
، وَإِنَّمَا رَدَّهُ هُوَ وَحْدَهُ. وَقِيلَ: يَحْرُمُ عَلَى الْمُحْرِمِ أَكْلُ مَا صِيدَ لِمُحْرِمٍ غَيْرِهِ، وَهُوَ قَوْلُ بَعْضِ أَهْلِ الْمَدِينَةِ، وَهُوَ الْمَشْهُورُ عَنْ مَالِكٍ. وَكَأَنَّ مُسْتَنَدَهُمْ فِي ذَلِكَ أَنَّهُ الِاحْتِيَاطُ وَقِيلَ: لَا يَأْكُلُ الْمُحْرِمُ صَيْدًا صِيدَ فِي مُدَّةِ إِحْرَامِهِ وَيَأْكُلُ مَا صِيدَ قَبْلَ ذَلِكَ، وَنُسِبَ إِلَى عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَقِيلَ: يَجُوزُ لِلْمُحْرِمِ أَكْلُ الصَّيْدِ مُطْلَقًا، وَإِنَّمَا حَرَّمَ اللَّهُ قَتْلَ الصَّيْدِ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ. وَالْحَاصِلُ أَنَّ التَّنَزُّهَ عَنْ أَكْلِ الصَّيْدِ الَّذِي صِيدَ لِأَجْلِ الْمُحْرِمِ ثَابِتٌ فِي السُّنَّةِ بِحَدِيثِ الصَّعْبِ بْنِ جَثَّامَةَ، وَهُوَ مُحْتَمَلٌ كَمَا عَلِمْتَ. وَالْأَصْلُ فِي الِامْتِنَاعِ الْحُرْمَةُ لِأَنَّهُ، لَوْ أَرَادَ التَّنَزُّهَ لَقَالَ: أَمَّا أَنَا فَلَا آكُلُهُ، كَمَا قَالَ فِي حَدِيثِ خَالِدِ بْنِ الْوَلِيدِ فِي الضبّ.
oysa onu tek başına geri çeviren kendisidir. Bir görüşe göre: İhramlıya, kendisi dışındaki bir ihramlı için avlanan şeyi yemek haramdır; bu Medine ehlinden bazılarının görüşü olup Mâlik'ten gelen meşhur rivayettir. Sanki bu konudaki dayanakları ihtiyattır. Bir görüşe göre: İhramlı, ihramı süresince avlanan avı yiyemez, bundan önce avlanmış olanı ise yiyebilir; bu da Ali b. Ebî Tâlib ve İbn Abbâs'a nisbet edilmiştir. Bir görüşe göre de: İhramlının mutlak olarak av eti yemesi caizdir, Allah sadece avı öldürmeyi haram kılmıştır; bu da Ebû Hanîfe'nin görüşüdür. Netice itibarıyla ihramlı için avlanan avı yemekten sakınmak, Sa'b b. Cessâme hadisiyle sünnette sabittir ve bildiğin üzere farklı ihtimallere açıktır. Kaçınmada asıl olan ise haramlıktır; çünkü şayet nezâheten kaçınmayı kastetseydi, keler hadisinde Hâlid b. Velîd'e dediği gibi: «Bana gelince, ben onu yemem» derdi.
[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ٩٧]
[Mâide Suresi (5), Âyet 97]
جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرامَ قِياماً لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلائِدَ ذلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٩٧)
{ جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرامَ قِياماً لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلائِدَ ذلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Allah Kâbe'yi, o Beyt-i Harâm'ı, haram ayı, kurbanlığı ve gerdanlıkları insanlar için bir kıyam (düzen ve dirilik vesilesi) kıldı. Bu, Allah'ın göklerde ve yerde olan her şeyi bildiğini ve Allah'ın her şeyi hakkıyla bilen olduğunu bilmeniz içindir.” (97)
اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ لِأَنَّهُ يَحْصُلُ بِهِ جَوَابٌ عَمَّا يَخْطُرُ فِي نَفْسِ السَّامِعِ مِنَ الْبَحْثِ عَنْ حِكْمَةِ تَحْرِيمِ الصَّيْدِ فِي الْحَرَمِ وَفِي حَالِ الْإِحْرَامِ، بِأَنَّ ذَلِكَ مِنْ تَعْظِيمِ شَأْنِ الْكَعْبَةِ الَّتِي حُرِّمَتْ أَرْضُ الْحَرَمِ لِأَجْلِ تَعْظِيمِهَا، وَتَذْكِيرٌ بِنِعْمَةِ اللَّهِ عَلَى سُكَّانِهِ بِمَا جَعَلَ لَهُمْ مِنَ الْأَمْنِ فِي عَلَائِقِهَا وَشَعَائِرِهَا.
Beyânî bir istînâftır (açıklayıcı başlangıçtır); zira dinleyicinin zihnine gelen haremde ve ihram halindeyken avlanmanın haram kılınmasının hikmetini araştırmaya yönelik soruya, bunun harem toprağının bizzat tazimi için haram kılındığı Kâbe'nin şanını yüceltmekten kaynaklandığı şeklinde cevap verilmekte ve onunla irtibatlı hususlarda ve şeâirinde kendilerine sağladığı güven dolayısıyla [harem] sakinlerine Allah'ın nimeti hatırlatılmaktadır.
وَالْجَعْلُ يُطْلَقُ بِمَعْنَى الْإِيجَادِ، فَيَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
Ca'l (الْجَعْلُ), icat etmek (var etmek) anlamında kullanılır ve tek bir mef'ûle geçişli olur; nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi:
وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ، فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١] ، وَيُطْلَقُ بِمَعْنى التصيير فتعدّى إِلَى
En'âm Suresi'nde [1]: { وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ } “karanlıkları ve aydınlığı var etti”. [Bazen de] dönüştürmek anlamında kullanılır ve
مَفْعُولَيْنِ، وَكِلَا الْمَعْنَيَيْنِ صَالِحٌ هُنَا. وَالْأَظْهَرُ الْأَوَّلُ فَإِنَّ اللَّهَ أَوْجَدَ الْكَعْبَةَ، أَيْ أَمَرَ خَلِيلَهُ بِإِيجَادِهَا لِتَكُونَ قِيَامًا لِلنَّاسِ. فَقَوْلُهُ: قِياماً مَنْصُوبٌ عَلَى الْحَالِ، وَهِيَ حَالٌ مُقَدَّرَةٌ، أَيْ أَوْجَدَهَا مُقَدِّرًا أَنْ تَكُونَ قِيَامًا. وَإِذَا حُمِلَ جَعَلَ عَلَى مَعْنَى التَّصْيِيرِ كَانَ الْمَعْنَى أَنَّهَا مَوْجُودَةٌ بَيْتَ عِبَادَةٍ فَصَيَّرَهَا اللَّهُ قِيَامًا لِلنَّاسِ لُطْفًا بِأَهْلِهَا وَنَسْلِهِمْ، فَيَكُونُ قِياماً مَفْعُولًا ثَانِيًا لِ جَعَلَ. وَأَمَّا قَوْلُهُ: الْبَيْتَ الْحَرامَ يَصِحُّ جَعْلُهُ مَفْعُولًا.
iki mef'ûle geçişli olur. Burada her iki anlam da uygundur. En zahir olanı birincisidir; çünkü Allah Kâbe'yi icat etmiş, yani insanlar için bir kıyam olsun diye dostuna [İbrâhim'e] onu inşa etmesini emretmiştir. Dolayısıyla { قِياماً } lafzı hâl olarak mansuptur ve bu takdîrî bir hâldir; yani onu kıyam olmasını takdir ederek var etmiştir. Şayet «ce'ale» dönüştürmek manasına hamledilirse, anlam şöyle olur: O ibadet evi olarak mevcuttu, Allah da halkına ve onların nesillerine bir lütuf olarak onu insanlar için bir kıyam kıldı; bu durumda { قِياماً } lafzı «ce'ale» fiilinin ikinci mef'ûlü olur. { الْبَيْتَ الْحَرامَ } kavline gelince, onun mef'ûl yapılması da sahihtir.
وَالْكَعْبَةُ عَلَمٌ عَلَى الْبَيْتِ الَّذِي بَنَاهُ إِبْرَاهِيمُ- ﵇ بِمَكَّةَ بِأَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى
Kâbe (الْكَعْبَةُ), İbrâhim aleyhisselâm'ın Yüce Allah'ın emriyle Mekke'de inşa ettiği evin özel ismidir (alem);
لِيَكُونَ آيَةً لِلتَّوْحِيدِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٩٦] . قَالُوا: إِنَّهُ عَلَمٌ مُشْتَقٌّ مِنَ الْكَعْبِ، وَهُوَ النُّتُوءُ وَالْبُرُوزُ، وَذَلِكَ مُحْتَمَلٌ. وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُمْ سَمَّوْا كُلَّ بَارِزٍ كَعْبَةً، تَشْبِيهًا بِالْبَيْتِ الْحَرَامِ، إِذْ كَانَ أَوَّلَ بَيْتٍ عِنْدَهُمْ، وَكَانُوا مِنْ قَبْلِهِ أَهْلَ خِيَامٍ، فَصَارَ الْبَيْتُ مَثَلًا يُمَثَّلُ بِهِ كُلُّ بَارِزٍ. وَأَمَّا إِطْلَاقُ الْكَعْبَةِ عَلَى (الْقَلِيسِ) الَّذِي بَنَاهُ الْحَبَشَةُ فِي صَنْعَاءَ، وَسَمَّاهُ بَعْضُ الْعَرَبِ الْكَعْبَةَ الْيَمَانِيَّةَ، وَعَلَى قُبَّةِ نَجْرَانَ الَّتِي أَقَامَهَا نَصَارَى نَجْرَانَ لِعِبَادَتِهِمُ الَّتِي عَنَاهَا الْأَعْشَى فِي قَوْلِهِ:
tâ ki tevhidin bir nişanesi olsun. Bu husus Âl-i İmrân Suresi'nde [96]: { إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ } “Şüphesiz insanlar için kurulan ilk ev, Bekke'de (Mekke'de) olandır” kavlinin tefsirinde geçmişti. Dediler ki: O, çıkıntı ve kabarıklık anlamına gelen Ka'b (الْكَعْب) kökünden türetilmiş bir özel isimdir ve bu muhtemeldir. Onların, Beyt-i Harâm'a benzeterek her yüksek ve belirgin yapıya «kâbe» adını vermiş olmaları da muhtemeldir; çünkü o, onlar nezdindeki ilk evdi ve ondan önce çadır halkı idiler; böylece o ev, her yüksek ve belirgin şeyin kendisiyle örneklendirildiği bir darbımesel haline geldi. Habeşlilerin San'a'da inşa ettikleri ve Araplardan bazılarının «el-Kâbetü'l-Yemâniyye» adını verdikleri Kulleys (el-Kalîs) yapısına ve Necrân Hıristiyanlarının ibadetleri için diktikleri ve A'şâ'nın şu sözünde kastettiği Necrân kubbesine Kâbe denilmesine gelince:
فَكَعْبَةُ نَجْرَانَ حَتْمٌ عَلَيْكَ ... حَتَّى تُنَاخِي بِأَبْوَابِهَا
«Necrân Kâbesi sana bir vecibedir ... ta ki kapılarında develerini çöktüresin»
فَذَلِكَ عَلَى وَجْهِ الْمُحَاكَاةِ وَالتَّشْبِيهِ، كَمَا سَمَّى بَنو حنيفَة مسليمة رحمان.
bu, Benû Hanîfe'nin Müseylime'ye Rahmân adını vermesi gibi bir taklit ve benzetme kabilindendir.
وَقَوْلُهُ: الْبَيْتَ الْحَرامَ بَيَانٌ لِلْكَعْبَةِ. قُصِدَ مِنْ هَذَا الْبَيَانِ التَّنْوِيهُ وَالتَّعْظِيمُ، إِذْ شَأْنُ الْبَيَانِ أَنْ يَكُونَ مُوَضِّحًا لِلْمُبَيَّنِ بِأَنْ يَكُونَ أَشْهَرَ مِنَ الْمُبَيِّنِ. وَلَمَّا كَانَ اسْمُ الْكَعْبَةِ مُسَاوِيًا لِلْبَيْتِ الْحَرَامِ فِي الدَّلَالَةِ عَلَى هَذَا الْبَيْتِ فَقَدْ عَبَّرَ بِهِ عَنِ الْكَعْبَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرامَ [الْمَائِدَة: ٢] فَتَعَيَّنَ أَنَّ ذِكْرَ الْبَيَانِ لِلتَّعْظِيمِ، فَإِنَّ الْبَيَانَ يَجِيءُ لِمَا يَجِيءُ لَهُ النَّعْتُ مِنْ تَوْضِيحٍ وَمَدْحٍ وَنَحْوِ ذَلِكَ. وَوَجْهُ دَلَالَةِ هَذَا الْعِلْمِ عَلَى التَّعْظِيمِ هُوَ مَا فِيهِ مِنْ لَمْحِ مَعْنَى الْوَصْفِ بِالْحَرَامِ قَبْلَ التَّغْلِيبِ. وَذَكَرَ الْبَيْتَ هُنَا لِأَنَّ هَذَا الْمَوْصُوفَ مَعَ هَذَا الْوَصْفِ صَارَا عَلَمًا بِالْغَلَبَةِ عَلَى الْكَعْبَةِ.
{ الْبَيْتَ الْحَرامَ } kavli, Kâbe için bir atf-ı beyândır. Bu beyân ile şanını yüceltmek ve tazim etmek kastedilmiştir; zira beyânın kuralı, açıklanandan daha meşhur olarak onu açıklığa kavuşturmasıdır. Kâbe ismi bu evi delalet etmede Beyt-i Harâm ile eşit olduğundan -nitekim Mâide [2]'de Yüce Allah'ın { وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرامَ } kavlinde Kâbe bu lafızla ifade edilmiştir- beyânın zikrinin tazim için olduğu kesinleşir; çünkü atf-ı beyân, sıfatın geliş gayesi olan açıklama, övgü ve benzeri gayeler için gelir. Bu özel ismin tazime delalet etme yönü ise, galebeden (özel isimleşmeden) önce «harâm» ile nitelenme manasını hissettirmesidir. Burada «el-Beyt» zikredilmiştir; çünkü bu sıfatla birlikte bu mevsuf, galebe yoluyla Kâbe'ye özel isim olmuştur.
وَالْحَرَامُ فِي الْأَصْلِ مَصْدَرُ حَرُمَ إِذَا مُنِعَ، وَمَصْدَرُهُ الْحَرَامُ، كَالصَّلَاحِ مِنْ صَلُحَ، فَوَصْفُ شَيْءٍ بِحَرَامٍ مُبَالَغَةٌ فِي كَوْنِهِ مَمْنُوعًا. وَمَعْنَى وَصْفِ الْبَيْتِ بِالْحَرَامِ أَنَّهُ مَمْنُوعٌ مِنْ أَيْدِي الْجَبَابِرَةِ فَهُوَ مُحْتَرَمٌ عَظِيمُ الْمَهَابَةِ. وَذَلِكَ يَسْتَتْبِعُ تَحْجِيرَ وُقُوعِ الْمَظَالِمِ وَالْفَوَاحِشِ فِيهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ أَنَّهُ يُقَالُ رَجُلٌ حَرَامٌ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [١] ، وَأَنَّهُ يُقَالُ: شَهْرٌ حَرَامٌ، عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا الشَّهْرَ الْحَرامَ [الْمَائِدَة:
Harâm (الْحَرَامُ) aslında «harume» (حَرُمَ) fiilinin masdarıdır; engellendiği (yasaklandığı) zaman kullanılır, masdarı ise «saluha» fiilinden gelen «salâh» gibi «harâm»dır. Dolayısıyla bir şeyin haram ile nitelenmesi, onun yasaklanmış olmasında bir mübalağadır. Beyt'in «harâm» olarak nitelenmesinin manası; zorbaların ellerinden korunmuş, yasaklanmış olmasıdır; dolayısıyla o hürmete layık ve heybeti büyüktür. Bu durum, orada zulümlerin ve hayasızlıkların vuku bulmasının men edilmesini gerektirir. Bu surede [1] Yüce Allah'ın { غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ } kavlinde ihramlı kimseye «racülün harâm» denildiği; yine bu surede [2] Yüce Allah'ın { وَلَا الشَّهْرَ الْحَرامَ } kavlinde
٢] فِيهَا أَيْضًا، فَيُحْمَلُ هَذَا الْوَصْفُ عَلَى مَا يُنَاسِبُهُ بِحَسَبِ الْمَوْصُوفِ الَّذِي يَجْرِي عَلَيْهِ،
[Mâide 2] «şehrün harâm» denildiği daha önce geçmişti. Dolayısıyla bu vasıf, üzerine geldiği mevsufa göre kendine uygun düşen anlama hamledilir;
وَهُوَ فِي كُلِّ مَوْصُوفٍ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ مِمَّا يُتَجَنَّبُ جَانِبُهُ، فَيَكُونُ تَجَنُّبُهُ لِلتَّعْظِيمِ أَوْ مَهَابَتِهِ أَوْ نَحْوِ ذَلِكَ، فَيَكُونُِِ
ve o, her mevsûfta kendisinden sakınılan bir şey olduğuna delalet eder. Bu sakınma bazen tazim, heybet veya benzeri sebeplerle olur ve böylece
وَصْفَ مَدْحٍ، وَيَكُونُ تَجَنُّبُهُ لِلتَّنَزُّهِ عَنْهُ فَيَكُونُ وَصْفَ ذَمٍّ، كَمَا تَقُولُ:
bir övgü vasfı olur; bazen de ondan uzak durup sakınmak amacıyla olur ve bir yergi vasfı olur; nitekim şöyle dersin:
الْخَمْرُ حَرَامٌ.
«İçki haramdır».
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ قِياماً- بِأَلِفٍ بَعْدَ الْيَاءِ-. وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ قِيَمًا- بِدُونِ ألف بعد الْيَاء-.
Cumhur { قِياماً } lafzını yâ harfinden sonra elif ile okumuştur. İbn Âmir ise { قِيَمًا } şeklinde yâ harfinden sonra elif olmaksızın okumuştur.
وَالْقِيَامُ فِي الْأَصْلِ مَصْدَرُ قَامَ إِذَا اسْتَقَلَّ عَلَى رِجْلَيْهِ، وَيُسْتَعَارُ لِلنَّشَاطِ، وَيُسْتَعَارُ مِنْ ذَلِكَ لِلتَّدْبِيرِ وَالْإِصْلَاحِ، لِأَنَّ شَأْنَ مَنْ يَعْمَلُ عَمَلًا مُهِمًّا أَنْ يَنْهَضَ لَهُ، كَمَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٣] . وَمِنْ هَذَا الِاسْتِعْمَالِ قِيلَ لِلنَّاظِرِ فِي أُمُورِ شَيْءٍ وَتَدْبِيرِهِ: هُوَ قَيِّمٌ عَلَيْهِ أَوْ قَائِمٌ عَلَيْهِ، فَالْقِيَامُ هُنَا بِمَعْنَى الصَّلَاحِ وَالنَّفْعِ. وَأَمَّا قِرَاءَةُ ابْنِ عَامِرٍ قِيَمًا فَهُوَ مَصْدَرُ (قَامَ) عَلَى وَزْنِ فِعَلٍ- بِكَسْرٍ فَفَتْحٍ- مِثْلُ شِبَعٍ. وَقَدْ تَقَدَّمَ أَنَّهُ أَحَدُ تَأْوِيلَيْنِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِياماً فِي سُورَةِ النِّسَاءِ. وَإِنَّمَا أُعِلَّتْ وَاوُهُ فَصَارَتْ يَاءً لِشِدَّةِ مُنَاسَبَةِ الْيَاءِ لِلْكَسْرَةِ. وَهَذَا الْقَلْبُ نَادِرٌ فِي الْمَصَادِرِ الَّتِي عَلَى وَزْنِ فِعَلٍ مِنَ الْوَاوِيِّ الْعَيْنِ. وَإِثْبَاتُهُ لِلْكَعْبَةِ مِنَ الْإِخْبَارِ بِالْمَصْدَرِ لِلْمُبَالَغَةِ، وَهُوَ إِسْنَادٌ مَجَازِيٌّ، لِأَنَّ الْكَعْبَةَ لَمَّا جَعَلَهَا اللَّهُ سَبَبًا فِي أَحْكَامٍ شَرْعِيَّةٍ سَابِقَةٍ كَانَ بِهَا صَلَاحُ أَهْلِ مَكَّةَ وَغَيْرِهِمْ مِنَ الْعَرَبِ وَقَامَتْ بِهَا مَصَالِحُهُمْ، جُعِلَتِ الْكَعْبَةُ هِيَ الْقَائِمَةُ لَهُمْ لِأَنَّهَا سَبَبُ الْقِيَامِ لَهُمْ.
Kıyâm (الْقِيَامُ) aslında, ayakları üzerinde dikildiğinde kullanılan «kāme» (قَامَ) fiilinin masdarıdır; canlılık ve gayret için istiare edilir, buradan hareketle sevk ve idare ile ıslah için de istiare yoluyla kullanılır. Çünkü mühim bir iş yapan kimsenin adeti onun için ayağa kalkmaktır; nitekim bu husus Bakara Suresi'nde [3] Yüce Allah'ın { وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ } kavlinde daha önce açıklanmıştı. Bu kullanımdan ötürü bir şeyin işlerini gözeten ve idare eden kimse için: «Hüve kayyimun aleyhi» veya «kāimun aleyhi» (onun yöneticisidir/üzerine kaimdir) denilmiştir. Dolayısıyla buradaki kıyâm, salah (düzen) ve fayda manasındadır. İbn Âmir'in { قِيَمًا } kıraatine gelince; bu da «şiba'» gibi kesre ve fetha ile «fi'al» vezninde (قَامَ) fiilinin masdarıdır. Bunun, Nisâ Suresi'ndeki { وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِياماً } kavlindeki iki yorumdan biri olduğu daha önce geçmişti. Vav harfinin kesreye olan şiddetli uyumu sebebiyle i'lâl yapılıp yâ harfine dönüşmüştür. Aynü'l-fiili vâvî olan kelimelerden «fi'al» veznindeki masdarlarda bu kalp (harf değişimi) nadirdir. Bunun Kâbe'ye isnat edilmesi, mübalağa amacıyla masdar ile haber verme kabilindendir ve mecazî bir isnattır. Çünkü Allah Kâbe'yi, Mekke ehlinin ve diğer Arapların ıslahının kendisiyle sağlandığı ve maslahatlarının kendisiyle ayakta durduğu önceki şer'î hükümlere bir sebep kılınca, onlar için kıyamın sebebi olduğu cihetle bizzat Kâbe onlar için kaim sayılmıştır.
وَالنَّاسُ هُنَا نَاسٌ مَعْهُودُونَ، فَالتَّعْرِيفُ لِلْعَهْدِ. وَالْمُرَادُ بِهِمُ الْعَرَبُ، لِأَنَّهُمُ الَّذِينَ انْتَفَعُوا بِالْكَعْبَةِ وَشَعَائِرِهَا دُونَ غَيْرِهِمْ مِنَ الْأُمَمِ كَالْفُرْسِ وَالرُّومِ. وَأَمَّا مَا يَحْصُلُ لِهَؤُلَاءِ مِنْ مَنَافِعِ التِّجَارَةِ وَنَحْوِهَا مِنَ الْمُعَامَلَةِ فَذَلِكَ تَبَعٌ لِوُجُودِ السُّكَّانِ لَا لِكَوْنِ الْبَيْتِ حَرَامًا، إِلَّا إِذَا أُرِيدَ التَّسَبُّبُ الْبَعِيدُ، وَهُوَ أَنَّهُ لَوْلَا حُرْمَةُ الْكَعْبَةِ وَحُرْمَةُ الْأَشْهُرِ فِي الْحَجِّ لَسَادَ الْخَوْفُ فِي تِلْكَ الرُّبُوعِ فَلَمْ تَسْتَطِعِ الْأُمَمُ التِّجَارَةَ هُنَالِكَ.
Buradaki en-Nâs (النَّاسُ), bilinen insanlardır; dolayısıyla başındaki belirteç ahd içindir. Onlarla kastedilen Araplardır; çünkü Farslar ve Rumlar gibi diğer milletler değil, Kâbe'den ve onun şeâirinden bizzat faydalananlar onlardır. Bu diğer milletlere ticaret ve benzeri muamelelerden hâsıl olan menfaatlere gelince; bu, evin dokunulmaz oluşuna değil, orada bir nüfusun varlığına bağlıdır; meğerki uzak sebep kastedilmiş olsun ki o da şudur: Kâbe'nin dokunulmazlığı ve hacdaki haram ayların hürmeti olmasaydı o diyarlarda korku hâkim olur ve diğer milletler orada ticaret yapamazdı.
وَإِنَّمَا كَانَتِ الْكَعْبَةُ قِيَامًا لِلنَّاسِ لِأَنَّ اللَّهَ لَمَّا أَمَرَ إِبْرَاهِيمَ بِأَنْ يُنْزِلَ فِي مَكَّةَ زَوْجَهُ وَابْنَهُ إِسْمَاعِيلَ، وَأَرَادَ أَنْ تَكُونَ نَشْأَةُ الْعَرَبِ الْمُسْتَعْرِبَةِ (وَهُمْ ذُرِّيَّةُ إِسْمَاعِيلَ) فِي ذَلِكَ الْمَكَانِ لِيَنْشَأُوا أُمَّةً أَصِيلَةَ الْآرَاءِ عَزِيزَةَ النُّفُوسِ ثَابِتَةَ الْقُلُوبِ، لِأَنَّهُ قَدَّرَ أَنْ
Kâbe'nin insanlar için bir kıyam olmasının sebebi şudur: Allah İbrâhim'e eşini ve oğlu İsmâil'i Mekke'ye yerleştirmesini emredip Müsta'ribe Araplarının (İsmâil'in neslinin) görüşleri sağlam, nefisleri izzetli, kalpleri sebatkâr bir ümmet olarak yetişmeleri için o mekânda neşet etmelerini murat ettiğinde -zira takdir buyurmuştu ki-
تَكُونَ تِلْكَ الْأُمَّةُ هِيَ أَوَّلُ مَنْ يَتَلَقَّى الدِّينَ الَّذِي أَرَادَ أَنْ يَكُونَ أَفْضَلَ الْأَدْيَانِ وَأَرْسَخَهَا، وَأَنْ يكون مِنْهُ انبثات الْإِيمَانِ الْحَقِّ وَالْأَخْلَاقِ الْفَاضِلَةِ. فَأَقَامَ لَهُمْ بَلَدًا بَعِيدًا عَنِ التَّعَلُّقِ بِزَخَارِفِ الْحَيَاةِ فَنَشَأُوا عَلَى إِبَاءِ الضَّيْمِ، وَتَلَقَّوْا سِيرَةً صَالِحَةً نَشَأُوا بِهَا عَلَى تَوْحِيدِ اللَّهِ تَعَالَى وَالدَّعْوَةِ إِلَيْهِ وَأَقَامَ
o ümmet, dinlerin en üstünü ve en köklüsü olmasını murat ettiği ve hakikî imanın ile faziletli ahlakın kendisinden yayılacağı dini ilk karşılayan topluluk olacaktı. Bu yüzden onlar için hayatın debdebe ve süslerine bağlanmaktan uzak bir belde var etti; böylece zulme boyun eğmeme karakteriyle yetiştiler, Yüce Allah'ı birleme ve O'na davet etme üzere yetiştikleri salih bir gidişatı benimsediler ve
لَهُمْ فِيهِ الْكَعْبَةَ مَعْلَمًا لِتَوْحِيدِ اللَّهِ تَعَالَى، وَوَضَعَ فِي نُفُوسِهِمْ وَنُفُوسِ جِيرَتِهِمْ تَعْظِيمَهُ حرمته.
onlar için orada Yüce Allah'ın tevhidinin bir nişanesi olarak Kâbe'yi kurdu; onların ve komşularının gönüllerine onun tazimini ve hürmetini yerleştirdi.
وَدَعَا مُجَاوِرِيهِمْ إِلَى حَجِّهِ مَا اسْتَطَاعُوا، وَسَخَّرَ النَّاسَ لِإِجَابَةِ تِلْكَ الدَّعْوَةِ، فَصَارَ وُجُودُ الْكَعْبَةِ عَائِدًا عَلَى سُكَّانِ بَلَدِهَا بِفَوَائِدَ التَّأَنُّسِ بِالْوَافِدِينَ، وَالِانْتِفَاعِ بِمَا يَجْلِبُونَهُ مِنَ الْأَرْزَاقِ، وَبِمَا يَجْلِبُ التُّجَّارُ فِي أَوْقَاتِ وُفُودِ النَّاسِ إِلَيْهِ فَأَصْبَحَ سَاكِنُوهُ لَا يَلْحَقُهُمْ جُوعٌ وَلَا عَرَاءٌ. وَجَعَلَ فِي نُفُوسِ أَهْلِهِ الْقَنَاعَةَ فَكَانَ رزقهم كفانا. وَذَلِكَ مَا دَعَا بِهِ إِبْرَاهِيمُ فِي قَوْلِهِ: رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنا لِيُقِيمُوا الصَّلاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ [إِبْرَاهِيم: ٣٧] .
Komşularını güçleri yettiğince onu hacretmeye çağırdı ve insanları bu davete icabet etmeye sevk etti. Böylece Kâbe'nin varlığı, o beldenin sakinlerine gelenlerle kaynaşma, onların getirdikleri rızıklardan faydalanma ve insanların oraya akın ettiği vakitlerde tüccarların getirdiği mallardan istifade etme gibi faydalar sağladı; nihayet sakinlerine açlık ve çıplaklık uğramaz oldu. Halkının gönüllerine kanaat koydu da rızıkları kendilerine yetti. İşte bu, İbrâhim'in şu kavlindeki duasıdır: { رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنا لِيُقِيمُوا الصَّلاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ } [İbrâhîm 37] “Rabbimiz! Gerçekten ben zürriyetimden bir kısmını, senin hürmete layık kılınmış evinin (Beyt-i Muharrem'in) yanında, ekinsiz bir vadiye yerleştirdim. Rabbimiz! Namazı dosdoğru kılsınlar diye [böyle yaptım]. Artık sen de insanlardan bir kısmının gönüllerini onlara meylettir ve onları çeşitli meyvelerle rızıklandır ki şükretsinler.”
فَكَانَتِ الْكَعْبَةُ قِيَامًا لَهُمْ يَقُومُ بِهِ أَوَدُ مَعَاشِهِمْ. وَهَذَا قِيَامٌ خَاصٌّ بِأَهْلِهِ.
Böylece Kâbe, geçimlerindeki darlığı gideren onlar için bir kıyam (dayanak) oldu. Bu ise [Kâbe] halkına mahsus bir kıyamdır.
ثُمَّ انْتَشَرَتْ ذُرِّيَّةُ إِسْمَاعِيلَ وَلَحِقَتْ بِهِمْ قَبَائِلٌ كَثِيرَةٌ مِنَ الْعَرَبِ الْقَحْطَانِيِّينَ وَأُهِلَتْ بِلَادُ الْعَرَبِ. وَكَانَ جَمِيعُ أَهْلِهَا يَدِينُ بِدِينِ إِبْرَاهِيمَ فَكَانَ مِنَ انْتِشَارِهِمْ مَا شَأْنُهُ أَنْ يُحْدِثَ بَيْنَ الْأُمَّةِ الْكَثِيرَةِ مِنَ الِاخْتِلَافِ وَالتَّغَالُبِ وَالتَّقَاتُلِ الَّذِي يُفْضِي إِلَى التَّفَانِي، فَإِذَا هُمْ قَدْ وَجَدُوا حُرْمَةَ أَشْهُرِ الْحَجِّ الثَّلَاثَةِ وَحُرْمَةَ شَهْرِ الْعُمْرَةِ، وَهُوَ رَجَبٌ الَّذِي سَنَّتْهُ مُضَرُ (وَهُمْ مُعْظَمُ ذُرِّيَّةِ إِسْمَاعِيلَ) وَتَبِعَهُمْ مُعْظَمُ الْعَرَبِ. وَجَدُوا تِلْكَ الْأَشْهُرَ الْأَرْبَعَةَ مُلْجِئَةً إِيَّاهُمْ إِلَى الْمُسَالَمَةِ فِيهَا فَأَصْبَحَ السِّلْمُ سَائِدًا بَيْنَهُمْ مُدَّةَ ثُلُثِ الْعَامِ، يصلحون فِيهَا شؤونهم، وَيَسْتَبْقُونَ نُفُوسَهُمْ، وَتَسْعَى فِيهَا سَادَتُهُمْ وَكُبَرَاؤُهُمْ وَذَوُو الرَّأْيِ مِنْهُمْ بِالصُّلْحِ بَيْنَهُمْ، فِيمَا نَجَمَ مِنْ تِرَاتٍ وَإِحَنٍ. فَهَذَا مِنْ قِيَامِ الْكَعْبَةِ لَهُمْ، لِأَنَّ الْأَشْهُرَ الْحُرُمَ مِنْ آثَارِ الْكَعْبَةِ إِذْ هِيَ زَمَنُ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ لِلْكَعْبَةِ.
Sonra İsmâil'in zürriyeti yayıldı, Kahtânî Araplarından pek çok kabile onlara katıldı ve Arap diyarı şenlendi. Halkının tamamı İbrâhim'in dinine inanıyordu; ancak onların yayılması, kalabalık ümmetler arasında yok oluşa götüren ihtilaflar, üstünlük kavgaları ve savaşlar doğuracak mahiyetteydi. Fakat onlar, üç hac ayının hürmetini ve Mudar kabilesinin -ki onlar İsmâil zürriyetinin çoğunluğudur- adet kıldığı ve Arapların çoğunun onlara uyduğu umre ayı olan Receb'in hürmetini buldular. Bu dört ayın kendilerini bu süre zarfında barışa mecbur ettiğini gördüler; böylece yılın üçte biri boyunca aralarında barış hâkim oldu; bu sürede işlerini düzeltir, canlarını korur, efendileri, büyükleri ve görüş sahipleri aralarında ortaya çıkan kan davaları ve kinleri barışla çözmeye çalışırlardı. İşte bu da Kâbe'nin onlar için bir kıyamı oluşundandır; çünkü haram aylar Kâbe'nin eserlerindendir; nitekim haram aylar, Kâbe için yapılan hac ve umre vaktidir.
وَقَدْ جَعَلَ إِبْرَاهِيمُ لِلْكَعْبَةِ مَكَانًا مُتَّسِعًا شَاسِعًا يُحِيطُ بِهَا مِنْ جَوَانِبِهَا أَمْيَالًا كَثِيرَةً، وَهُوَ الْحَرَمُ، فَكَانَ الدَّاخِلُ فِيهِ آمِنًا. قَالَ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ [العنكبوت: ٦٧] . فَكَانَ ذَلِكَ أَمْنًا مُسْتَمِرًّا لِسُكَّانِ مَكَّةَ وَحَرَمِهَا، وَأَمْنًا يَلُوذُ إِلَيْهِ مَنْ عَرَاهُ خَوْفٌ مِنْ غَيْرِ سُكَّانِهَا بِالدُّخُولِ إِلَيْهِ عَائِذًا، وَلِتَحْقِيقِ أَمْنِهِ أَمَّنَ اللَّهُ
İbrâhim, Kâbe için her tarafından fersahlarca uzanan geniş ve engin bir alan belirlemiştir ki orası Harem'dir; oraya giren kimse güvende olurdu. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ } [Ankebût 67] “Çevrelerindeki insanlar kapılıp götürülürken, orayı güvenli bir harem kıldığımızı görmediler mi?” Bu durum Mekke ve harem sakinleri için sürekli bir güvenlik ve sakinlerinin dışından korkuya kapılan kimsenin sığınarak oraya girmesiyle güvende olduğu bir melce idi. Güvenliğini pekiştirmek için Allah,
وُحُوشَهُ وَدَوَابَّهُ تَقْوِيَةً لِحُرْمَتِهِ فِي النُّفُوسِ، فَكَانَتِ الْكَعْبَةُ قِيَامًا لِكُلِّ عَرَبِيٍّ إِذَا طَرَقَهُ ضَيْمٌ.
gönüllerdeki hürmetini kuvvetlendirmek adına onun yaban hayvanlarını ve bineklerini de emniyete almıştır. Böylece Kâbe, bir haksızlığa uğradığında her Arap için bir kıyam (sığınak) olmuştur.
وَكَانَ أَهْلُ مَكَّةَ وَحَرَمِهَا يَسِيرُونَ فِي بِلَادِ الْعَرَبِ آمِنِينَ لَا يَتَعَرَّضُ لَهُمْ أَحَدٌ بِسُوءٍ، فَكَانُوا يَتَّجِرُونَ وَيَدْخُلُونَ بِلَادَ قَبَائِلِ الْعَرَبِ، فَيَأْتُونَهُمْ بِمَا يَحْتَاجُونَهُ وَيَأْخُذُونَ مِنْهُمْ مَا لَا يَحْتَاجُونَهُ لِيَبْلُغُوهُ إِلَى مَنْ يَحْتَاجُونَهُ، وَلَوْلَاهُمْ لَمَا أَمْكَنَ لِتَاجِرٍ مِنْ قَبِيلَةٍ أَنْ يَسِيرَ فِي الْبِلَادِ، فَلَتَعَطَّلَتِ التِّجَارَةُ وَالْمَنَافِعُ. وَلِذَلِكَ كَانَ قُرَيْشٌ يُوصَفُونَ بَيْنَ الْعَرَبِ بِالتُّجَّارِ، وَلِأَجْلِ ذَلِكَ جَعَلُوا رِحْلَتَيِ الشِّتَاءِ وَالصَّيْفِ اللَّتَيْنِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِيهِمَا: لِإِيلافِ قُرَيْشٍ إِيلافِهِمْ رِحْلَةَ
Mekke ve Harem ehli, hiç kimse kendilerine kötülükle ilişmeksizin Arap diyarlarında güven içinde dolaşırlardı; ticaret yapar ve Arap kabilelerinin diyarlarına girer, onlara ihtiyaç duydukları malları getirir ve ihtiyaç fazlası mallarını alarak ona muhtaç olanlara ulaştırırlardı. Şayet onlar olmasaydı bir kabilenin tüccarının beldelerde dolaşması mümkün olmaz, böylece ticaret ve menfaatler durma noktasına gelirdi. Bu sebeple Kureyş, Araplar arasında tüccar olarak nitelenirdi ve bundan ötürü Yüce Allah'ın kendileri hakkında: { لِإِيلافِ قُرَيْشٍ إِيلافِهِمْ رِحْلَةَ
الشِّتاءِ وَالصَّيْفِ
{ الشِّتَاءِ وَالصَّيْفِ } [kış ve yaz mevsimi]
[قُرَيْش: ١، ٢] . وَبِذَلِكَ كُلِّهِ بَقِيَتْ أُمَّةُ الْعَرَبِ مَحْفُوظَةَ الْجِبِلَّةِ الَّتِي أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يَكُونُوا مَجْبُولِينَ عَلَيْهَا، فَتَهَيَّأَتْ بَعْدَ ذَلِكَ لِتَلَقِّي دَعْوَة مُحَمَّد- ﷺ وَحَمْلِهَا إِلَى الْأُمَمِ، كَمَا أَرَادَ اللَّهُ تَعَالَى وَتَمَّ بِذَلِكَ مُرَادُهُ.
[Kureyş 1, 2] “Kureyş'in alıştırılması; kış ve yaz yolculuklarına alıştırılması için...” buyurduğu kış ve yaz yolculuklarını düzenlediler. Bütün bunlar sayesinde Arap ümmeti, Allah'ın yaratılışlarına koymayı dilediği o saf cibilliyeti muhafaza etti; ardından da Yüce Allah'ın dilediği üzere Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in davetini kabul etmeye ve onu diğer milletlere taşımaya hazır hale geldi ve böylece O'nun muradı gerçekleşti.
وَإِذَا شِئْتَ أَنْ تَعْدُوَ هَذَا فَقُلْ: إِنَّ الْكَعْبَةَ كَانَتْ قِيَامًا لِلنَّاسِ وَهُمُ الْعَرَبُ، إِذْ كَانَتْ سَبَبَ اهْتِدَائِهِمْ إِلَى التَّوْحِيدِ وَاتِّبَاعِ الْحَنِيفِيَّةِ، وَاسْتَبْقَتْ لَهُمْ بَقِيَّةً مِنْ تِلْكَ الْحَنِيفِيَّةِ فِي مُدَّةِ جَاهِلِيَّتِهِمْ كُلِّهَا لَمْ يَعْدَمُوا عَوَائِدَ نَفْعِهَا. فَلَمَّا جَاءَ الْإِسْلَامُ كَانَ الْحَجُّ إِلَيْهَا مِنْ أَفْضَلِ الْأَعْمَالِ، وَبِهِ تُكَفَّرُ الذُّنُوبُ، فَكَانَتِ الْكَعْبَةُ مِنْ هَذَا قِيَامًا لِلنَّاسِ فِي أُمُورِ أُخْرَاهُمْ بِمِقْدَارِ مَا يَتَمَسَّكُونَ بِهِ مِمَّا جُعِلَتِ الْكَعْبَةُ لَهُ قِيَامًا.
Bunun da ötesine geçmek istersen şöyle de: Kâbe, insanlar -yani Araplar- için bir kıyam idi; zira onların tevhide hidayet bulmalarına ve Hanif dinine uymalarına sebep olmuş, bütün câhiliye dönemleri boyunca o Haniflikten geriye kalan bir bakiyeyi onlar için muhafaza etmiştir ki onun faydalarından mahrum kalmamışlardır. İslâm geldiğinde ise oraya hacretmek en faziletli amellerden oldu ve onunla günahlar bağışlandı; böylece Kâbe, kendisi için bir kıyam kılındığı şeylere sarıldıkları ölçüde insanların ahiret işlerinde de bir kıyam oldu.
وَعَطْفُ الشَّهْرَ الْحَرامَ عَلَى الْكَعْبَةَ شِبْهُ عَطْفِ الْخَاصِّ عَلَى الْعَامِّ بِاعْتِبَارِ كَوْنِ الْكَعْبَةِ أُرِيدَ بِهَا مَا يَشْمَلُ عَلَائِقَهَا وَتَوَابِعَهَا، فَإِنَّ الْأَشْهُرَ الْحُرُمَ مَا اكْتَسَبَتِ الْحُرْمَةَ إِلَّا مِنْ حَيْثُ هِيَ أَشْهُرُ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ لِلْكَعْبَةِ كَمَا عَلِمْتَ. فَالتَّعْرِيفُ فِي الشَّهْرَ لِلْجِنْسِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا الشَّهْرَ الْحَرامَ [الْمَائِدَة: ٢] . وَلَا وَجْهَ لِتَخْصِيصِهِ هُنَا بِبَعْضِ تِلْكَ الْأَشْهُرِ. وَكَذَلِكَ عَطْفُ الْهَدْيَ والْقَلائِدَ. وَكَوْنُ الْهَدْيِ قِيَامًا لِلنَّاسِ ظَاهِرٌ، لِأَنَّهُ يَنْتَفِعُ بِبَيْعِهِ لِلْحَاجِّ أَصْحَابُ الْمَوَاشِي مِنَ الْعَرَبِ، وَيَنْتَفِعُ بِلُحُومِهِ مِنَ الْحَاجِّ فُقَرَاءُ الْعَرَبِ، فَهُوَ قِيَامٌ لَهُمْ.
{ الشَّهْرَ الْحَرامَ } kavlinin Kâbe üzerine atfedilmesi, Kâbe ile onun irtibatlı olduğu ve tabi olduğu şeyleri kapsayan bir mananın kastedilmiş olması hasebiyle hâssın âmm üzerine atfına benzer; çünkü haram aylar hürmeti ancak bildiğin üzere Kâbe'nin hac ve umre ayları olması cihetiyle kazanmıştır. { الشَّهْرَ } kelimesindeki belirlilik takısı, Mâide [2]'deki { وَلَا الشَّهْرَ الْحَرامَ } kavlinde geçtiği gibi cins içindir. Burada onu o ayların bir kısmına tahsis etmenin bir gerekçesi yoktur. { الْهَدْيَ } ve { الْقَلائِدَ } lafızlarının atfı da böyledir. Kurbanlığın (el-Hedy) insanlar için kıyam olması açıktır; zira onu hacılara satmakla Araplardan hayvan sahipleri faydalanır, etlerinden ise hacılardan Arap fakirleri yararlanır; dolayısıyla o, onlar için bir kıyamdır.
وَكَذَلِكَ الْقَلَائِدُ فَإِنَّهُمْ يَنْتَفِعُونَ بِهَا فَيَتَّخِذُونَ مِنْ ظَفَائِرِهَا مَادَّةً عَظِيمَةً لِلْغَزْلِ وَالنَّسْجِ، فَتِلْكَ قِيَامٌ لِفُقَرَائِهِمْ، وَوَجْهُ تَخْصِيصِهَا بِالذِّكْرِ هُنَا، وَإِنْ كَانَتْ هِيَ مِنْ أَقَلِّ آثَارِ الْحَجِّ، التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ جَمِيعَ عَلَائِقِ الْكَعْبَةِ فِيهَا قِيَامٌ لِلنَّاسِ، حَتَّى أَدْنَى الْعَلَائِقِ، وَهُوَ
Aynı şekilde gerdanlıklar (el-Kalâid) da böyledir; zira onlardan faydalanırlar, örgülerinden eğirme ve dokuma için mühim bir malzeme elde ederlerdi; bu da fakirleri için bir kıyamdır. Haccın en cüz'î izlerinden biri olmasına rağmen burada özellikle zikredilmesinin sebebi; Kâbe ile ilgili en ufak ayrıntının -yani
الْقَلَائِدُ، فَكَيْفَ بِمَا عَدَاهَا مِنْ جِلَالِ الْبُدْنِ وَنِعَالِهَا وَكِسْوَةِ الْكَعْبَةِ، وَلِأَنَّ الْقَلَائِدَ أَيْضًا لَا يَخْلُو عَنْهَا هَدْيٌ مِنَ الْهَدَايَا بِخِلَافِ الْجِلَالِ وَالنِّعَالِ. وَنَظِيرُ هَذَا قَوْلُ أَبِي بَكْرٍ «وَاللَّهِ لَوْ مَنَعُونِي عِقَالًا» إِلَخْ ...
gerdanlıkların- dahi insanlar için bir kıyam taşıdığına, dolayısıyla kurbanlıkların çulları, nalları ve Kâbe'nin örtüsü gibi diğer hususların evleviyetle böyle olduğuna dikkat çekmektir. Ayrıca kurbanlık hayvanların hiçbiri -çul ve nalların aksine- gerdanlıktan hali kalmazdı. Bunun benzeri Ebû Bekir'in: «Allah'a yemin olsun ki bana bir deve bağını dahi vermekten kaçınsalar...» sözüdür.