Binûn

5- Mâide Suresi — 18. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَحُذِفَ مُتَعَلِّقُ مُنْتَهُونَ لِظُهُورِهِ، إِذِ التَّقْدِيرُ: فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ عَنْهُمَا، أَيْ عَنِ

'Müntehûn' (مُنْتَهُونَ) kelimesinin müteallakı (tümleci), açıkça belli olduğu için hazfedilmiştir; zira takdiri şöyledir: 'O ikisinden vazgeçtiniz mi?', yani

الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ، لِأَنَّ تَفْرِيعَ هَذَا الِاسْتِفْهَامِ عَنْ قَوْلِهِ: إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ يُعَيِّنُ أَنَّهُمَا الْمَقْصُودُ مِنَ الِانْتِهَاءِ.

içkiden ve kumardan. Çünkü bu istifhamın { إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ } ayetinden tefri' edilmesi, vazgeçilmesi kastedilen şeylerin bu ikisi olduğunu tayin etmektedir.

وَاقْتِصَارُ الْآيَةِ عَلَى تَبْيِينِ مَفَاسِدِ شُرْبِ الْخَمْرِ وَتَعَاطِي الْمَيْسِرِ دُونَ تَبْيِينِ مَا فِي عِبَادَةِ الْأَنْصَابِ وَالِاسْتِقْسَامِ بِالْأَزْلَامِ مِنَ الْفَسَادِ، لِأَنَّ إِقْلَاعَ الْمُسْلِمِينَ عَنْهُمَا قَدْ تَقَرَّرَ قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ حِينِ الدُّخُولِ فِي الْإِسْلَامِ لِأَنَّهُمَا مِنْ مَآثِرِ عَقَائِدِ الشِّرْكِ، وَلِأَنَّهُ لَيْسَ فِي النُّفُوسِ مَا يُدَافِعُ الْوَازِعَ الشَّرْعِيَّ عَنْهُمَا بِخِلَافِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ فَإِنَّ مَا فِيهِمَا مِنَ اللَّذَّاتِ الَّتِي تُزْجِي بِالنُّفُوسِ إِلَى تَعَاطِيهِمَا قد يدافع الوزاع الشَّرْعِيَّ، فَلِذَلِكَ أُكِّدَ النَّهْيُ عَنْهُمَا أَشَدَّ مِمَّا أُكِّدَ النَّهْيُ عَنِ الأنصاب والأزلام.

Dikili taşlara tapınmanın ve fal oklarıyla kısmet aramanın fesadını açıklamayıp ayetin sadece içki içmenin ve kumar oynamanın fesatlarını açıklamaya hasredilmesi; Müslümanların bunlardan vazgeçişinin, şirk akidelerinin kalıntılarından olmaları sebebiyle İslam'a girdikleri andan itibaren bu ayetten önce kesinleşmiş bulunmasındandır. Ayrıca nefislerde şer'i yasaklayıcıya karşı bunlara meyledecek bir arzu yoktur. Oysa içki ve kumar böyle değildir; zira bu ikisinde nefisleri onları işlemeye sevk eden lezzetler bulunduğundan şer'i yasaklayıcıya karşı koyabilir. Bu sebeple bu ikisine dair nehiy, dikili taşlar ve fal oklarına dair nehiyden çok daha şiddetli bir şekilde tekit edilmiştir.

[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ٩٢]

[el-MÂİDE SÛRESİ (5): ÂYET 92]

وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَاحْذَرُوا فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّما عَلى رَسُولِنَا الْبَلاغُ الْمُبِينُ (٩٢)

{ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَاحْذَرُوا فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّما عَلى رَسُولِنَا الْبَلاغُ الْمُبِينُ } “Allah'a itaat edin, Resûl'e de itaat edin ve sakının! Eğer yüz çevirirseniz bilin ki Elçimize düşen apaçık bir tebliğden ibarettir.” (92)

عُطِفَتْ جُمْلَةُ وَأَطِيعُوا عَلَى جُمْلَةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ [الْمَائِدَة: ٩١] ، وَهِيَ كَالتَّذْيِيلِ، لِأَنَّ طَاعَةَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ تَعُمُّ تَرْكَ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَالْأَنْصَابِ وَالْأَزْلَامِ وَتَعُمُّ غَيْرَ ذَلِكَ مِنْ وُجُوهِ الِامْتِثَالِ وَالِاجْتِنَابِ. وَكُرِّرَ وَأَطِيعُوا اهْتِمَامًا بِالْأَمْرِ بِالطَّاعَةِ. وَعُطِفَ وَاحْذَرُوا عَلَى أَطِيعُوا أَيْ وَكُونُوا عَلَى حَذَرٍ. وَحُذِفَ مَفْعُولُ احْذَرُوا لِيُنَزَّلَ الْفِعْلُ مَنْزِلَةَ اللَّازِمِ لِأَنَّ الْقَصْدَ التَّلَبُّسُ بِالْحَذَرِ فِي أُمُورِ الدِّينِ، أَيِ الْحَذَرِ مِنَ الْوُقُوعِ فِيمَا يَأْبَاهُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ، وَذَلِكَ أَبْلَغُ مِنْ أَنْ يُقَالَ وَاحْذَرُوهُمَا، لِأَنَّ الْفِعْلَ اللَّازِمَ يَقْرُبُ مَعْنَاهُ مِنْ مَعْنَى أَفْعَالِ السَّجَايَا، وَلِذَلِكَ يَجِيءُ اسْمُ الْفَاعِلِ مِنْهُ عَلَى زِنَةِ فَعِلٍ كَفَرِحٍ وَنَهِمٍ.

{ وَأَطِيعُوا } “Ve itaat edin” cümlesi, { فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ } [el-Mâide 91] cümlesine matuftur ve fezleke/tezyil kabilindendir; zira Allah'a ve Resûlüne itaat, içki, kumar, dikili taşlar ve fal oklarını terk etmeyi kapsadığı gibi, emirlere uyma ve yasaklardan kaçınmanın diğer bütün çeşitlerini de kapsar. İtaat emrine verilen öneme binaen { وَأَطِيعُوا } kelimesi tekrarlanmıştır. { وَاحْذَرُوا } “ve sakının” emri ise { أَطِيعُوا } üzerine matuftur, yani 'sakınır ve teyakkuz halinde olun' demektir. Fiil lâzım (geçişsiz) mertebesine indirilsin diye { احْذَرُوا } fiilinin mef'ûlü (nesnesi) hazfedilmiştir; zira maksat din işlerinde bizzat sakınma vasfıyla muttasıf olmaktır, yani Allah ve Resûlünün razı olmadığı şeylere düşmekten sakınmaktır. Bu üslup 'onlardan sakının' denilmesinden daha beliğdir; zira lâzım fiilin anlamı seciye ve karakter fiillerinin anlamına yaklaşır, bu yüzdendir ki bundan gelen ism-i fâil 'ferih' (sevinen) ve 'nehim' (doyumsuz) gibi 'fa'il' (فَعِل) vezninde gelir.

وَقَوْلُهُ: فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ تَفْرِيعٌ عَنْ أَطِيعُوا- واحْذَرُوا. وَالتَّوَلِّي هُنَا اسْتِعَارَةٌ لِلْعِصْيَانِ، شَبَّهَ الْعِصْيَانَ بِالْإِعْرَاضِ وَالرُّجُوعِ عَنِ الْمَوْضِعِ الَّذِي كَانَ بِهِ الْعَاصِي، بِجَامِعِ الْمُقَاطَعَةِ وَالْمُفَارَقَةِ، وَكَذَلِكَ يُطْلَقُ عَلَيْهِ الْإِدْبَارُ. فَفِي حَدِيثِ ابْنِ صَيَّادٍ «وَلَئِنْ أَدْبَرْتَ لَيَعْقَرَنَّكَ اللَّهُ» أَيْ أَعْرَضْتَ عَنِ الْإِسْلَامِ.

{ فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ } “Eğer yüz çevirirseniz” kavli, { أَطِيعُوا } ve { واحْذَرُوا } emirlerinden bir tefri'dir. Buradaki tevelli (yüz çevirme) isyan için bir istiaredir; isyan, ilişkiyi kesme ve ayrılma ortak paydasında, âsînin bulunduğu yerden yüz çevirmesine ve geri dönmesine benzetilmiştir; nitekim buna 'idbâr' (arkasını dönüp gitme) de denir. İbn Sayyâd hadisinde geçen: 'Eğer yüz çevirirsen Allah senin canını alsın' ifadesi 'İslam'dan yüz çevirirsen' demektir.

وَقَوْلُهُ: فَاعْلَمُوا هُوَ جَوَابُ الشَّرْطِ بِاعْتِبَارِ لَازِمِ مَعْنَاهُ لِأَنَّ الْمَعْنَى: فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ عَنْ طَاعَةِ الرَّسُولِ فَاعْلَمُوا أَنْ لَا يَضُرَّ تَوَلِّيكُمُ الرَّسُولَ لِأَنَّ عَلَيْهِ الْبَلَاغَ فَحَسْبُ، أَيْ وَإِنَّمَا يَضُرُّكُمْ تَوَلِّيكُمْ، وَلَوْلَا لَازِمُ هَذَا الْجَوَابِ لَمْ يَنْتَظِمِ الرَّبْطُ بَيْنَ التَّوَلِّي وَبَيْنَ عِلْمِهِمْ أَنَّ الرَّسُولَ ﵊ مَا أُمِرَ إِلَّا بِالتَّبْلِيغِ. وَذِكْرُ فِعْلِ فَاعْلَمُوا لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَهَمِّيَّةِ

{ فَاعْلَمُوا } “Bilin ki” buyruğu, gerektirdiği mana (lâzım-ı mana) itibariyle şartın cevabıdır; çünkü anlam şöyledir: 'Eğer Resûl'e itaatten yüz çevirirseniz, bilin ki sizin yüz çevirmeniz Resûl'e hiçbir zarar vermez; çünkü onun görevi sadece tebliğden ibarettir; yani yüz çevirmeniz yalnızca size zarar verir.' Bu cevabın gerektirdiği bu mana olmasaydı, yüz çevirme ile Resûl'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) sadece tebliğle emrolunduğunu bilmeleri arasındaki irtibat kurulamazdı. { فَاعْلَمُوا } fiilinin zikredilmesi,

الْخَبَرِ كَمَا بَيَّنَّاهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٢٣] .

Bakara Sûresi'ndeki [223] { وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ } “Allah'tan korkun ve bilin ki şüphesiz O'na kavuşacaksınız” ayetinde açıkladığımız üzere haberin önemine dikkat çekmek içindir.

وَكَلِمَةُ أَنَّما بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ تُقَيِّدُ الْحَصْرَ، مِثْلَ (إِنَّمَا) الْمَكْسُورَةِ الْهَمْزَةِ، فَكَمَا أَفَادَتِ الْمَكْسُورَةُ الْحَصْرَ بِالِاتِّفَاقِ فَالْمَفْتُوحَتُهَا تُفِيدُ الْحَصْرَ لِأَنَّهَا فَرْعٌ عَنِ الْمَكْسُورَةِ إِذْ هِيَ أُخْتُهَا.

Hemzesi fethalı olan { أَنَّما } kelimesi, hemzesi kesreli olan (إِنَّمَا) gibi hasr ifade eder. Nasıl ki kesreli olanı icma ile hasr ifade ediyorsa, fethalı olanı da hasr ifade eder; zira o, kesreli olanın dengi ve onun bir fer'idir.

وَلَا يَنْبَغِي بَقَاءُ خِلَافِ مَنْ خَالَفَ فِي إِفَادَتِهَا الْحَصْرَ، وَالْمَعْنَى أَنَّ أَمْرَهُ مَحْصُورٌ فِي التَّبْلِيغِ لَا يَتَجَاوَزُهُ إِلَى الْقُدْرَةِ عَلَى هَدْيِ الْمُبَلَّغِ إِلَيْهِمْ.

Onun hasr ifade ettiği hususunda muhalefet edenin hilafına itibar edilmemelidir. Anlam şudur: Onun vazifesi sırf tebliğ ile sınırlıdır; bu vazife, tebliğ yapılan kimseleri hidayete erdirme gücüne sahip olma sınırına geçmez.

وَفِي إِضَافَةِ الرَّسُولِ إِلَى ضَمِيرِ الْجَلَالَةِ تَعْظِيمٌ لِجَانِبِ هَذِهِ الرِّسَالَةِ وَإِقَامَةٌ لِمَعْذِرَتِهِ فِي التَّبْلِيغِ بِأَنَّهُ رَسُولٌ مِنَ الْقَادِرِ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ، فَلَوْ شَاءَ مُرْسِلُهُ لَهَدَى الْمُرْسَلَ إِلَيْهِمْ فَإِذَا لَمْ يَهْتَدُوا فَلَيْسَ ذَلِكَ لِتَقْصِيرٍ مِنَ الرَّسُولِ.

'Resûl' kelimesinin celâlet zamirine ('Resûlünâ' şeklinde) izafe edilmesinde, bu elçilik makamını yüceltme ve tebliğ hususunda elçinin mazur olduğunu ortaya koyma vardır; zira o, her şeye gücü yeten Allah'ın elçisidir. Eğer onu gönderen dileseydi kendilerine elçi gönderilenleri elbette hidayete erdirirdi. Dolayısıyla hidayete ermemeleri Resûl'ün bir kusurundan kaynaklanmamaktadır.

وَوَصْفُ الْبَلَاغِ بِ الْمُبِينُ اسْتِقْصَاءٌ فِي مَعْذِرَةِ الرَّسُولِ وَفِي الْإِعْذَارِ لِلْمُعْرِضِينَ عَنِ الِامْتِثَالِ بَعْدَ وُضُوحِ الْبَلَاغِ وَكِفَايَتِهِ وَكَوْنِهِ مُؤَيَّدًا بالحجّة الساطعة.

Tebliğin { الْمُبِينُ } “apaçık” sıfatıyla nitelenmesi; tebliğin açıklığı, yeterliliği ve apaçık delille desteklenmiş olmasından sonra Resûl'ün mazeretini tam olarak ortaya koymak ve emre uymaktan yüz çevirenlere artık hiçbir mazeret bırakmamak (ilzâm-ı hüccet) içindir.

[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ٩٣]

[MÂİDE SÛRESİ (5): ÂYET 93]

لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِيما طَعِمُوا إِذا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَآمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ

{ لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِيما طَعِمُوا إِذا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَآمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } “İman edip salih ameller işleyenlere; sakındıkları, iman ettikleri ve salih ameller işledikleri, sonra sakınıp iman ettikleri, sonra yine sakınıp iyilik ettikleri takdirde, [daha önce] tatmış olduklarından dolayı bir günah yoktur. Allah, iyilik edenleri sever.”

(٩٣)

(93)

هَذِهِ الْآيَةُ بَيَانٌ لِمَا عَرَضَ مِنْ إِجْمَالٍ فِي فَهْمِ الْآيَةِ الَّتِي قَبْلَهَا، إِذْ ظَنَّ بَعْضُ الْمُسْلِمِينَ أَنَّ شُرْبَ الْخَمْرِ قَبْلَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ قَدْ تَلَبَّسَ بِإِثْمٍ لِأَنَّ اللَّهَ وَصَفَ الْخَمْرَ وَمَا ذُكِرَ مَعَهَا بِأَنَّهَا رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ. فَقَدْ كَانَ سَبَبُ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ مَا فِي «الصَّحِيحَيْنِ» وَغَيْرِهِمَا عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، وَالْبَرَاءِ بن عَازِبٍ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَ تَحْرِيمُ الْخَمْرِ قَالَ نَاسٌ مِنْ أَصْحَاب النبيء ﷺ: كَيْفَ بِأَصْحَابِنَا الَّذِينَ مَاتُوا وَهُمْ يَشْرَبُونَ الْخَمْرَ- أَوْ قَالَ- وَهِيَ فِي بُطُونِهِمْ وَأَكَلُوا الْمَيْسِرَ. فَأَنْزَلَ اللَّهُ: لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِيما طَعِمُوا الْآيَةَ. وَفِي تَفْسِيرِ الْفَخْرِ رَوَى أَبُو بَكْرٍ الْأَصَمُّ أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَ تَحْرِيمُ الْخَمْرِ قَالَ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ بِإِخْوَانِنَا الَّذِينَ مَاتُوا وَقَدْ شَرِبُوا الْخَمْرَ وَفَعَلُوا الْقِمَارَ، وَكَيْفَ بِالْغَائِبِينَ عَنَّا فِي الْبُلْدَانِ لَا يَشْعُرُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ الْخَمْرَ وَهُمْ يَطْعَمُونَهَا. فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَاتِ.

Bu ayet, bir önceki ayetin anlaşılmasında ortaya çıkan kapalılığı açıklamaktadır; zira bazı Müslümanlar, Allah içkiyi ve beraberinde zikredilenleri şeytan işi bir pislik olarak nitelendirdiği için, bu ayet inmeden önce içki içmiş olmanın bir günaha bulaşmışlık sayılacağını zannettiler. Nitekim bu ayetin iniş sebebi; Sahîhayn'da ve diğer kaynaklarda Enes b. Mâlik, Berâ b. Âzib ve İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre, içki yasağı indiğinde Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabından birtakım kimseler: 'İçki içerken ölen ya da [şöyle dedi:] karınlarında içki varken ve kumar [yoluyla elde edilen eti] yemiş olarak ölen arkadaşlarımızın durumu ne olacak?' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِيما طَعِمُوا } “İman edip salih ameller işleyenlere... [daha önce] tatmış olduklarından dolayı bir günah yoktur” ayetini indirdi. Fahruddîn er-Râzî'nin tefsirinde ise Ebû Bekir el-Esam'ın şöyle rivayet ettiği yer alır: İçki yasağı indiğinde Ebû Bekir es-Sıddîk: 'Ey Allah'ın Resûlü! İçki içmiş ve kumar oynamış olarak ölen kardeşlerimizin durumu ve bizden uzakta başka beldelerde olup Allah'ın içkiyi haram kıldığını bilmeden onu tadanların durumu ne olacak?' dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayetleri indirdi.

وَقَدْ يَلُوحُ بِبَادِئِ الرَّأْيِ أَنَّ حَالَ الَّذِينَ تُوُفُّوا قَبْلَ تَحْرِيمِ الْخَمْرِ لَيْسَ حَقِيقًا بِأَنْ يَسْأَلَ عَنْهُ الصَّحَابَةُ رَسُول الله ﷺ لِلْعِلْمِ بِأَنَّ اللَّهَ لَا يُؤَاخِذُ أَحَدًا بِعَمَلٍ لَمْ يَكُنْ مُحَرَّمًا مِنْ قَبْلِ فِعْلِهِ، وَأَنَّهُ لَا يُؤَاخِذُ أَحَدًا عَلَى ارْتِكَابِهِ إِلَّا بَعْدَ أَنْ يَعْلَمَ بِالتَّحْرِيمِ، فَالْجَوَابُ أَنَّ أَصْحَاب

İlk bakışta, içki haram kılınmadan önce vefat edenlerin durumunun, sahabilerin Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) sormasını gerektirecek bir konu olmadığı zannedilebilir; çünkü Allah'ın, işlenmesinden önce haram kılınmamış bir amelden ötürü hiç kimseyi hesaba çekmeyeceği ve bir haramı işlemesinden dolayı da ancak haram olduğunu bildikten sonra hesaba çekeceği bilinmektedir. Buna verilecek cevap şudur: Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem)

النبيء ﷺ كَانُوا شَدِيدِي الْحَذَرِ مِمَّا يُنْقِصُ الثَّوَابَ حَرِيصِينَ عَلَى كَمَالِ الِاسْتِقَامَةِ فَلَمَّا نَزَلَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ أَنَّهُمَا رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ خَشَوْا أَنْ يَكُونَ لِلشَّيْطَانِ حَظٌّ فِي الَّذِينَ شَرِبُوا الْخَمْرَ وَأَكَلُوا اللَّحْمَ بِالْمَيْسِرِ وَتُوُفُّوا قَبْلَ الْإِقْلَاعِ عَنْ ذَلِكَ أَوْ مَاتُوا وَالْخَمْرُ فِي بُطُونِهِمْ مُخَالِطَةٌ أَجْسَادَهُمْ، فَلَمْ يَتَمَالَكُوا أَنْ سَأَلُوا النبيء ﷺ عَنْ حَالِهِمْ لِشِدَّةِ إِشْفَاقِهِمْ عَلَى إِخْوَانِهِمْ. كَمَا سَأَلَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ لَمَّا نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ [النِّسَاء: ٩٥] فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَكَيْفَ وَأَنَا أَعْمَى لَا أُبْصِرُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ [النِّسَاء: ١٤٣] . وَكَذَلِكَ مَا وَقَعَ لَمَّا غُيِّرَتِ الْقِبْلَةُ مِنَ اسْتِقْبَالِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ إِلَى اسْتِقْبَالِ الْكَعْبَةِ قَالَ نَاسٌ: فَكَيْفَ بِإِخْوَانِنَا الَّذِينَ مَاتُوا وَهُمْ يَسْتَقْبِلُونَ بَيْتَ الْمَقْدِسِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى

ashabı, sevabı azaltacak şeylerden son derece sakınan ve tam bir istikamet üzere olmaya pek düşkün kimselerdi. İçki ve kumar hakkında bunların 'şeytan işi bir pislik' olduğu inince, içki içmiş, kumar yoluyla et yemiş ve bundan vazgeçmeden vefat etmiş veya karınlarında içki bulunup bedenlerine karışmış halde ölmüş olan kimselerde şeytanın bir payı olmasından endişe ettiler. Kardeşlerine duydukları derin şefkat ve merhametten ötürü kendilerini tutamayarak Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) onların durumunu sordular. Nitekim Abdullah b. Ümmi Mektûm da Allah Teâlâ'nın: { لَا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ } [Nisâ: 95] “Müminlerden özür sahibi olmaksızın oturanlarla, Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad edenler bir olmaz” ayeti indiğinde: 'Ey Allah'ın Resûlü! Benim durumum ne olacak, ben gözleri görmeyen âmâ biriyim?' diye sormuş, bunun üzerine Allah Teâlâ [aynı ayetteki] { غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ } “özür sahibi olanlar müstesna” kısmını indirmiştir. Kıble Mescid-i Aksâ'dan Kâbe'ye çevrildiğinde de birtakım kimseler: 'Mescid-i Aksâ'ya doğru namaz kılarak vefat eden kardeşlerimizin durumu ne olacak?' demişler, bunun üzerine Allah Teâlâ:

وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ [الْبَقَرَة: ١٤٣] ، أَيْ صَلَاتَكُمْ فَكَانَ الْقَصْدُ مِنَ السُّؤَالِ التَّثَبُّتَ فِي التَّفَقُّهِ وَأَنْ لَا يَتَجَاوَزُوا التَّلَقِّي مِنْ رَسُول الله ﷺ فِي أُمُورِ دِينِهِمْ.

{ وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ } [Bakara: 143] “Allah sizin imanınızı boşa çıkaracak değildir” yani namazınızı zayi etmez, ayetini indirmişti. Dolayısıyla bu sorudan maksat, dinde derin anlayış (tefakkuh) elde etme hususunda emin olmak ve din işlerinde Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) doğrudan almanın ötesine geçmemekti.

وَنَفْيُ الْجُنَاحِ نَفْيُ الْإِثْمِ وَالْعِصْيَانِ. وَ (مَا) مَوْصُولَةٌ. وطَعِمُوا صِلَةٌ. وَعَائِدُ الصِّلَةِ مَحْذُوفٌ. وَلَيْسَتْ (مَا) مَصْدَرِيَّةً لِأَنَّ الْمَقْصُودَ الْعَفْوُ عَنْ شَيْءٍ طَعِمُوهُ مَعْلُومٍ مِنَ السُّؤَالِ، فَتَعْلِيقُ ظَرْفِيَّةِ مَا طَعِمُوا بِالْجُنَاحِ هُوَ عَلَى تَقْدِيرِ: فِي طَعْمِ مَا طَعِمُوهُ.

Günahın nefyedilmesi (kaldırılması), isyanın ve günahın ortadan kaldırılması demektir. { مَا } kelimesi ism-i mevsuldür. { طَعِمُوا } sıla cümlesidir. Sıla cümlesindeki aid zamiri hazfedilmiştir. { مَا } masdariyye değildir; çünkü maksat, sorudan da anlaşıldığı üzere tatmış oldukları belirli bir şeyin bağışlanmasıdır. Dolayısıyla { مَا طَعِمُوا } terkibinin zarfiyyet olarak 'günah' kelimesine bağlanması, 'tattıkları şeyin tadılmasında' takdirindedir.

وَأَصْلُ مَعْنَى طَعِمُوا أَنَّهُ بِمَعْنَى أَكَلُوا، قَالَ تَعَالَى: فَإِذا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا [الْأَحْزَاب: ٢٥٩] . وَحَقِيقَةُ الطَّعْمِ الْأَكْلُ وَالشَّيْءُ الْمَأْكُولُ طَعَامٌ. وَلَيْسَ الشَّرَابُ مِنَ الطَّعَامِ بَلْ هُوَ غَيْرُهُ، وَلِذَلِكَ عُطِفَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فَانْظُرْ إِلى طَعامِكَ وَشَرابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ [الْبَقَرَة:

{ طَعِمُوا } fiilinin asıl anlamı 'yediler' demektir. Nitekim Allah Teâlâ: { فَإِذا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا } [Ahzâb: 53] “Yemeği yediğinizde hemen dağılın” buyurmuştur. Taâmın hakiki anlamı yemek, yenilen şey de yiyecektir (taâm). İçecek ise taâmdan değildir, ondan farklıdır. Bu sebeple Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda birbirine atfedilmiştir: { فَانْظُرْ إِلى طَعامِكَ وَشَرابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ } [Bakara:

٢٥٩] . وَيَدُلُّ لِذَلِكَ اسْتثِْنَاء المأكولات مِنْهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ [الْأَنْعَام: ١٤٥] . وَيُقَالُ: طَعِمَ بِمَعْنَى أَذَاقَ وَمَصْدَرُهُ الطُّعْمُ- بِضَمِّ الطَّاءِ- اعْتَبَرُوهُ مُشْتَقًّا مِنَ الطَّعْمِ الَّذِي هُوَ حَاسَّةُ الذَّوْقِ. وَتَقَدَّمَ قَوْلُهُ تَعَالَى وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي [الْبَقَرَة: ٢٤٩] ، أَيْ وَمَنْ لَمْ يَذُقْهُ، بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ [الْبَقَرَة: ٢٤٩] .

259] “Yiyeceğine ve içeceğine bak, henüz bozulmamış”. Allah Teâlâ'nın: { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ } [En'âm: 145] “De ki: Bana vahyolunanlar içinde, tadan bir kimseye yiyeceği haram kılınmış bir şey bulamıyorum; ancak leş, akıtılmış kan yahut domuz eti ki şüphesiz o pisliktir ya da Allah'tan başkası adına kesilmiş bir fısk olması müstesna” buyruğunda yiyeceklerin bundan istisna edilmesi de buna delildir. [Arapçada] Ta'ime (طَعِمَ), 'tattı' anlamında da kullanılır ve masdarı -tı harfinin zammesiyle- et-tu'm (الطُّعْم) gelir; bunu tatma duyusu olan 'ta'm'dan türemiş saymışlardır. Daha önce geçen { وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي } [Bakara: 249] “Kim ondan tatmazsa şüphesiz bendendir” buyruğu, { فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ } [Bakara: 249] “Kim ondan içerse” karinesiyle 'kim onu tatmazsa' anlamındadır.

وَيُقَالُ: وَجَدْتُ فِي الْمَاءِ طَعْمَ التُّرَابِ. وَيُقَالُ تَغَيَّرَ طَعْمُ الْمَاءِ، أَيْ أَسِنَ. فَمِنْ فَصَاحَةِ الْقُرْآنِ إِيرَادُ فِعْلِ طَعِمُوا هُنَا لِأَنَّ الْمُرَادَ نَفْيُ التَّبِعَةِ عَمَّنْ شَرِبُوا الْخَمْرَ وَأَكَلُوا لَحْمَ الْمَيْسِرِ قَبْلَ نُزُولِ آيَةِ تَحْرِيمِهِمَا. وَاسْتُعْمِلَ اللَّفْظُ فِي مَعْنَيَيْهِ، أَيْ فِي حَقِيقَتِهِ وَمَجَازِهِ، أَوْ هُوَ مِنْ أُسْلُوبِ التَّغْلِيبِ.

Nitekim 'Suda toprak tadı buldum' ve 'Suyun tadı değişti' yani bozuldu denir. İşte Kur'an'ın fesahatindendir ki burada { طَعِمُوا } fiili kullanılmıştır; çünkü maksat, haram kılınma ayeti inmeden önce içki içen ve kumar yoluyla elde edilen eti yiyenlerden mesuliyeti kaldırmaktır. Lafız hem hakiki hem de mecazi anlamında kullanılmıştır; yahut bu, tağlib üslubundandır.

وَإِذْ قَدْ عَبَّرَ بِصِيغَةِ الْمُضِيِّ فِي قَوْلِهِ طَعِمُوا تَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ إِذا ظَرْفًا لِلْمَاضِي،

{ طَعِمُوا } buyruğunda geçmiş zaman (mâzî) kipi kullanıldığı için, { إِذا } edatının geçmiş zaman zarfı olması gerekir.

وَذَلِكَ عَلَى أَصَحِّ الْقَوْلَيْنِ لِلنُّحَاةِ، وَإِنْ كَانَ الْمَشْهُورُ أَنَّ (إِذَا) ظَرْفٌ لِلْمُسْتَقْبَلِ، وَالْحَقُّ أَنَّ (إِذَا) تَقَعُ ظَرْفًا لِلْمَاضِي. وَهُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ ابْنُ مَالِكٍ وَدَرَجَ عَلَيْهِ ابْنُ هِشَام فِي «معني اللَّبِيبِ» . وَشَاهِدُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا عَلَى الَّذِينَ

Bu, nahivcilerin iki görüşünden daha sahih olanına göredir; her ne kadar meşhur olan { إِذَا } edatının gelecek zaman zarfı olması ise de hakikat şudur ki { إِذَا } geçmiş zaman zarfı olarak da gelir. Bu, İbn Mâlik'in tercih ettiği ve İbn Hişâm'ın Muğni'l-Lebîb'de benimsediği görüştür. Bunun şahidi Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ }

إِذا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ [التَّوْبَة: ٩٢] ، وَقَوْلُهُ:

[Tevbe: 92] “Kendilerini bindirip sevk etmen için sana geldiklerinde... [onlara da bir günah yoktur]” ve şu buyruğudur:

وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها [الْجُمُعَة: ١١] ، وَآيَاتٌ كَثِيرَةٌ. فَالْمَعْنَى لَا جُنَاحَ عَلَيْهِمْ إِذْ كَانُوا آمنُوا واتّقوا، ويؤوّل مَعْنَى الْكَلَامِ: لَيْسَ عَلَيْهِمْ جُنَاحٌ لِأَنَّهُمْ آمَنُوا وَاتَّقَوْا فِيمَا كَانَ مُحَرَّمًا يَوْمَئِذٍ وَمَا تَنَاوَلُوا الْخَمْرَ وَأَكَلُوا الْمَيْسِرَ إِلَّا قَبْلَ تَحْرِيمِهِمَا.

{ وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها } [Cuma: 11] “Bir ticaret veya bir eğlence gördükleri zaman ona doğru dağılıp gittiler” ve daha pek çok ayettir. Buna göre anlam: 'İman edip sakındıkları vakit onlar üzerine bir günah yoktur' demektir. Sözün manası şöyle tevil edilir: 'Onlara bir günah yoktur; çünkü onlar o gün için haram kılınmış olan şeylerden sakınıp iman etmişlerdi, içkiyi alıp kumar [etini] yemeleri ise ancak bunlar haram kılınmadan önceydi.'

هَذَا تَفْسِيرُ الْآيَةِ الْجَارِي عَلَى مَا اعْتَمَدَهُ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ جَارِيًا عَلَى مَا وَرَدَ فِي مَنْ سَبَّبَ نُزُولَهَا فِي الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ.

Ayetin, sahih hadislerde iniş sebebi hakkında gelen rivayetlere dayanan ve müfessirlerin cumhurunun benimsediği tefsiri budur.

وَمِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ جَعَلَ مَعْنَى الْآيَةِ غَيْرَ مُتَّصِلٍ بِآيَةِ تَحْرِيمِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ. وَأَحْسَبُ أَنَّهُمْ لَمْ يُلَاحِظُوا مَا رُوِيَ فِي سَبَبِ نُزُولِهَا لِأَنَّهُمْ رَأَوْا أَنَّ سَبَبَ نُزُولِهَا لَا يُقْصِرُهَا عَلَى قَضِيَّةِ السَّبَبِ بَلْ يَعْمَلُ بِعُمُومِ لَفْظِهَا عَلَى مَا هُوَ الْحَقُّ فِي أَنَّ عُمُومَ اللَّفْظِ لَا يُخَصَّصُ بِخُصُوصِ السَّبَبِ، فَقَالُوا: رَفَعَ اللَّهُ الْجُنَاحَ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ فِي أَيِّ شَيْءٍ طَعِمُوهُ مِنْ مُسْتَلَذَّاتِ الْمَطَاعِمِ وَحَلَالِهَا، إِذَا مَا اتَّقَوْا مَا حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ، أَيْ لَيْسَ مِنَ الْبِرِّ حِرْمَانُ النَّفْسِ بِتَحْرِيمِ الطَّيِّبَاتِ بَلِ الْبِرُّ هُوَ التَّقْوَى، فَيَكُونُ مِنْ قَبِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقى [الْبَقَرَة: ١٨٩] . وَفُسِّرَ بِهِ فِي «الْكَشَّافِ» مُبْتَدِئًا بِهِ. وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ يَكُونُ مَعْنَى الْآيَةِ مُتَّصِلًا بِآيَةِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ، فَتَكُونُ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا لِمُنَاسَبَةِ مَا تَقَدَّمَ مِنَ النَّهْيِ عَنْ أَنْ يُحَرِّمُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَهُمْ بِنَذْرٍ أَوْ يَمِينٍ عَلَى الِامْتِنَاعِ.

Müfessirlerden bazıları ise ayetin manasını içki ve kumarın haram kılınması ayetiyle irtibatlandırmamışlardır. Kanaatimce onlar nüzul sebebi hakkında rivayet edilenleri dikkate almamışlardır; çünkü nüzul sebebinin ayeti sadece o sebebin konusuyla sınırlandırmayacağını, aksine lafzın umumunun sebebin hususiliğiyle tahsis edilemeyeceği yönündeki hakikate binaen lafzın umumuna göre amel edileceğini görmüşler ve şöyle demişlerdir: 'Allah, kendilerine haram kıldığı şeylerden sakındıkları takdirde, yiyeceklerin lezzetlilerinden ve helallerinden tattıkları herhangi bir şeyden dolayı müminlerin üzerinden günahı kaldırmıştır. Yani temiz ve helal şeyleri haram kılarak nefsi mahrum bırakmak bir iyilik (birr) değildir; aksine asıl iyilik takvadır.' Dolayısıyla bu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu kabilinden olur: { وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقى } [Bakara: 189] “Evlere arkalarından girmeniz iyilik değildir; asıl iyilik sakınan kimsenin yaptığıdır”. el-Keşşâf'ta da ilk olarak bu şekilde tefsir edilmiştir. Bu yaklaşıma göre ayetin manası { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ } “Ey iman edenler! Allah'ın size helal kıldığı temiz şeyleri haram kılmayın” ayetine bağlanır ve bir adakla veya çekinmek üzere yapılan bir yeminle Allah'ın kendilerine helal kıldığı temiz şeyleri kendi nefislerine haram kılmaktan meneden önceki hitapla münasebetinden dolayı yeni bir başlangıç (isti'nâf-ı ibtidâî) olur.

وَادَّعَى بَعْضُهُمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي الْقَوْمِ الَّذِينَ حَرَّمُوا عَلَى أَنْفُسِهِمُ اللُّحُومَ وَسَلَكُوا طَرِيقَ التَّرَهُّبِ. وَمِنْهُمْ عُثْمَانُ بْنُ مَظْعُونٍ، وَلَمْ يَصِحَّ أَنَّ هَذَا سَبَبُ نُزُولِهَا. وَعَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ يَكُونُ طَعِمُوا مُسْتَعْمَلًا فِي الْمَعْنَى الْمَشْهُورِ وَهُوَ الْأَكْلُ، وَتَكُونُ كَلِمَةُ (إِذَا) مُسْتَعْمَلَةً فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَفِعْلُ

Bazıları bu ayetin, et yemeyi kendilerine haram kılıp ruhbanlık yolunu tutan kimseler hakkında indiğini iddia etmişlerdir; Osman b. Maz'ûn da bunlardandır. Ancak bunun nüzul sebebi olduğu sahih değildir. Bu tefsire göre { طَعِمُوا } lafzı meşhur anlamı olan yemek yemede kullanılmış olur; { إِذَا } kelimesi gelecek zaman için kullanılmış olur ve

طَعِمُوا مِنَ التَّعْبِيرِ عَنِ الْمُسْتَقْبَلِ بِلَفْظِ الْمَاضِي بِقَرِينَةِ كَلِمَةِ (إِذَا) ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ إِذا دَعاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْأَرْضِ إِذا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ [الرّوم:

{ طَعِمُوا } fiili de Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibi { إِذَا } karinesiyle gelecek zamanın geçmiş zaman lafzıyla ifade edilmesi kabilinden olur: { ثُمَّ إِذا دَعاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْأَرْضِ إِذا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ } [Rûm:

٢٥] .

25] “Sonra sizi yerden bir çağırışla çağırdığı zaman bir de bakarsınız ki siz hemen çıkıveriyorsunuz”.

وَيُعَكِّرُ عَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ أَنَّ الَّذِينَ حَرَّمُوا الطَّيِّبَاتِ عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَمْ يَنْحَصِرْ تَحْرِيمُهُمْ فِي الْمَطْعُومِ وَالشَّرَابِ بَلْ يَشْمَلُ اللِّبَاسَ وَالنِّسَاءَ، اللَّهُمَّ إِلَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّ الْكَلَامَ جَرَى عَلَى مُرَاعَاةِ الْغَالِبِ فِي التَّحْرِيمِ.

Bu tefsiri zedeleyen husus şudur: Temiz şeyleri kendilerine haram kılan kimselerin bu haram kılmaları sadece yiyecek ve içecekle sınırlı kalmamış, giyim ve kadınları da kapsamıştır. Meğerki sözün haram kılmadaki galip duruma riayet edilerek sevk edildiği söylenmiş olsun.

وَقَالَ الْفَخْرُ: زَعَمَ بَعْضُ الْجُهَّالِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا جَعَلَ الْخمر محرّمة عِنْد مَا تَكُونُ مُوقِعَةً لِلْعَدَاوَةِ وَالْبَغْضَاءِ وَصَادَّةً عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ لَا جُنَاحَ عَلَى مَنْ طَعِمَهَا إِذَا لَمْ يَحْصُلُ مَعَهُ شَيْءٌ مِنْ تِلْكَ الْمَفَاسِدِ، بَلْ حَصَلَ مَعَهُ الطَّاعَةُ وَالتَّقْوَى وَالْإِحْسَانُ إِلَى الْخَلْقِ، وَلَا يُمْكِنُ حَمْلُهُ عَلَى أَحْوَالِ مَنْ شَرِبَ الْخَمْرَ قَبْلَ نُزُولِ آيَةِ التَّحْرِيمِ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ ذَلِكَ لَقَالَ مَا كَانَ جُنَاحٌ عَلَى الَّذِينَ طَعِمُوا، كَمَا ذَكَرَ فِي آيَةِ تَحْوِيلِ الْقِبْلَةِ، فَقَالَ وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ [الْبَقَرَة: ١٤٣] وَلَا شَكَّ أَنَّ (إِذَا) لِلْمُسْتَقْبَلِ لَا لِلْمَاضِي.

Fahruddîn er-Râzî şöyle demiştir: Birtakım cahiller, Allah Teâlâ içkiyi ancak düşmanlık ve kin doğurduğu, Allah'ı anmaktan ve namazdan alıkoyduğu zaman haram kıldığından, bu ayette o gibi fesatlar ortaya çıkmadığı, bilakis onunla birlikte itaat, takva ve mahlukata ihsan hâsıl olduğu takdirde onu tadan kimseye hiçbir günah olmadığını açıkladığını iddia etmişlerdir. Bunu tahrim ayeti inmeden önce içki içenlerin durumuna hamletmek ise mümkün değildir; çünkü şayet öyle olsaydı kıblenin çevrilmesi ayetinde { وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ } [Bakara: 143] “Allah sizin imanınızı boşa çıkaracak değildir” dediği gibi, burada da 'tadanlara bir günah olmamıştır' derdi; şüphe yok ki { إِذَا } geçmiş zaman için değil gelecek zaman içindir.

قَالَ الْفَخْرُ: وَهَذَا الْقَوْلُ مَرْدُودٌ بِإِجْمَاعِ كُلِّ الْأُمَّةِ. وَأَمَّا قَوْلُهُمْ (إِذَا) لِلْمُسْتَقْبَلِ، فَجَوَابُهُ أَنَّ الْحَلَّ لِلْمُسْتَقْبَلِ عَنْ وَقْتِ نُزُولِ الْآيَةِ فِي حَقِّ الْغَائِبِينَ.

er-Râzî dedi ki: Bu görüş bütün ümmetin icmasıyla merduttur. { إِذَا } edatının gelecek zaman için olduğuna dair sözlerine gelince, bunun cevabı şudur: Helal oluş, ayetin indiği vakitten uzakta olanlar (hükümden haberdar olmayanlar) hakkında ayetin iniş vaktine göre gelecektir.

وَالتَّقْوَى امْتِثَالُ الْمَأْمُورَاتِ وَاجْتِنَابُ الْمَنْهِيَّاتِ، وَلِذَلِكَ فَعَطْفُ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ عَلَى اتَّقَوْا من عطل الْخَاصِّ عَلَى الْعَامِّ، لِلِاهْتِمَامِ بِهِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ، وَلِأَنَّ اجْتِنَابَ الْمَنْهِيَّاتِ أَسْبَقُ تَبَادُرًا إِلَى الْأَفْهَامِ فِي لَفْظِ التَّقْوَى لِأَنَّهَا مُشْتَقَّةٌ مِنَ التَّوَقِّي وَالْكَفِّ.

Takva, emredilenleri yerine getirmek ve yasaklananlardan sakınmaktır. Bu sebeple { وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } ifadesinin { اتَّقَوْا } üzerine atfedilmesi, önemine binaen hassın (özelin) âmm (genel) üzerine atfı kabilindendir; nitekim Allah Teâlâ: 'Kim Allah'a, meleklerine, resullerine, Cebrail'e ve Mikâil'e düşman olursa...' buyurmuştur. Ayrıca takva kelimesi korunmak (tevakkî) ve kendini tutmaktan (kef) türediği için yasaklardan sakınmak zihinlere daha önce gelir.

وَأَمَّا عَطْفُ وَآمَنُوا عَلَى اتَّقَوْا فَهُوَ اعْتِرَاضٌ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ الْإِيمَانَ هُوَ أَصْلُ التَّقْوَى، كَقَوْلِهِ تَعَالَى فَكُّ رَقَبَةٍ أَوْ إِطْعامٌ- إِلَى قَوْلِهِ- ثُمَّ كانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا.

{ وَآمَنُوا } ifadesinin { اتَّقَوْا } üzerine atfı ise imanın takvanın aslı olduğuna işaret eden bir ara cümledir (itirâz); nitekim Allah Teâlâ: 'Bir köle azat etmek yahut doyurmaktır...' buyurup ardından 'sonra iman edenlerden olmaktır' buyurmuştur.

وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الظَّرْفِ الَّذِي هُوَ كَالشَّرْطِ مُجَرَّدُ التَّنْوِيهِ بِالتَّقْوَى وَالْإِيمَانِ وَالْعَمَلِ الصَّالِحِ، وَلَيْسَ الْمَقْصُودُ أَنَّ نَفْيَ

Şart konumundaki bu zarftan maksat, sırf takva, iman ve salih ameli övüp yüceltmektir. Yoksa maksat,

الْجُنَاحِ عَنْهُمْ مُقَيَّدٌ بِأَنْ يَتَّقُوا وَيُؤْمِنُوا وَيَعْمَلُوا الصَّالِحَاتِ، لِلْعِلْمِ بِأَنَّ لِكُلِّ عَمَلٍ أَثَرًا عَلَى فِعْلِهِ أَوْ عَلَى تَرْكِهِ، وَإِذْ قَدْ كَانُوا مُؤْمِنِينَ مِنْ قَبْلُ، وَكَانَ الْإِيمَانُ عَقْدًا عَقْلِيًّا لَا يَقْبَلُ التَّجَدُّدَ تَعَيَّنَ أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: وَآمَنُوا مَعْنَى وَدَامُوا عَلَى الْإِيمَانِ وَلَمْ يُنْقِضُوهُ بِالْكُفْرِ.

onlardan günahın kaldırılmasının sakınmalarına, iman etmelerine ve salih ameller işlemelerine bağlı kılınmış olması değildir; zira her amelin yapılması veya terki üzerinde bir etkisi olduğu bilinmektedir. Onlar daha önceden de mümin olduklarına ve iman da yenilenmeyi kabul etmeyen akli bir akit olduğuna göre, { وَآمَنُوا } buyruğundan maksadın 'iman üzere devam ettiler ve onu küfürle bozmadılar' anlamında olması gerekir.

وَجُمْلَةُ ثُمَّ اتَّقَوْا وَآمَنُوا تَأْكِيدٌ لَفْظِيٌّ لِجُمْلَةِ إِذا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَقُرِنَ بِحَرْفِ ثُمَّ الدَّالِّ عَلَى التَّرَاخِي الرتبي ليَكُون إيماءا إِلَى الِازْدِيَادِ فِي التَّقْوَى وَآثَارِ الْإِيمَانِ، كَالتَّأْكِيدِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: كَلَّا سَيَعْلَمُونَ ثُمَّ كَلَّا سَيَعْلَمُونَ [النبإ: ٤، ٥] وَلِذَلِكَ لَمْ يُكَرِّرْ قَوْلَهُ: وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لِأَنَّ عَمَلَ الصَّالِحَاتِ مَشْمُولٌ لِلتَّقْوَى.

{ ثُمَّ اتَّقَوْا وَآمَنُوا } cümlesi, { إِذا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } cümlesi için lafzî bir tekit olup; takvada ve imanın eserlerinde artışa işaret etmesi için mertebece sonralık (terâhî-i rütbî) bildiren { ثُمَّ } harfiyle birlikte getirilmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğundaki tekit de böyledir: { كَلَّا سَيَعْلَمُونَ ثُمَّ كَلَّا سَيَعْلَمُونَ } [Nebe: 4-5] “Hayır, yakında bilecekler! Yine hayır, yakında bilecekler!”. Bu sebeple { وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } buyruğunu tekrarlamamıştır; zira salih amel işlemek takvanın kapsamındadır.

وَأَمَّا جُمْلَةُ ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا فَتُفِيدُ تَأْكِيدًا لَفْظِيًّا لِجُمْلَةِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَتُفِيدُ الِارْتِقَاءَ فِي التَّقْوَى بِدَلَالَةِ حَرْفِ ثُمَّ عَلَى التَّرَاخِي الرُّتْبِيِّ. مَعَ زِيَادَةِ صِفَةِ الْإِحْسَانِ. وَقَدْ فسّر النبيء ﷺ الْإِحْسَانَ بِقَوْلِهِ: «أَنْ تَعْبُدَ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ» . وَهَذَا يَتَضَمَّنُ الْإِيمَانَ لَا مَحَالَةَ فَلِذَلِكَ اسْتُغْنِيَ عَنْ إِعَادَةِ وَآمَنُوا هُنَا. وَيَشْمَلُ فِعْلُ

{ ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا } cümlesine gelince; bu, { ثُمَّ اتَّقَوْا } cümlesi için lafzî bir tekit ifade eder ve { ثُمَّ } harfinin mertebece sonralık bildirmesiyle, ihsan sıfatının eklenmesiyle birlikte takvada daha üst mertebeye yükselişi ifade eder. Nitekim Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ihsanı şöyle tefsir etmiştir: «Allah'a O'nu görüyormuşsun gibi ibadet etmendir; sen O'nu görmüyor olsan da O seni görmektedir». Bu ise kaçınılmaz olarak imanı da içerir; bundan dolayı burada { وَآمَنُوا } lafzının tekrar edilmesine ihtiyaç kalmamıştır.

وَأَحْسَنُوا الْإِحْسَانَ إِلَى الْمُسْلِمِينَ، وَهُوَ زَائِدٌ عَلَى التَّقْوَى، لِأَنَّ مِنْهُ إِحْسَانًا غَيْرَ وَاجِبٍ وَهُوَ مِمَّا يَجْلِبُ مَرْضَاةَ اللَّهِ، وَلِذَلِكَ ذَيَّلَهُ بِقَوْلِهِ: وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ.

{ وَأَحْسَنُوا } fiili Müslümanlara iyilik etmeyi de kapsar; bu ise takvadan daha fazlasıdır, zira bunun bir kısmı vacip olmayan ancak Allah'ın rızasını celbeden ihsandır. Bundan dolayı ayetin sonunu { وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } “Allah, iyilik edenleri sever” buyruğuyla bitirmiştir.

وَقَدْ ذَهَبَ الْمُفَسِّرُونَ فِي تَأْوِيلِ التَّكْرِيرِ الْوَاقِعِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ طَرَائِقَ مُخْتَلِفَةً لَا دَلَائِلَ عَلَيْهَا فِي نَظْمِ الْآيَةِ، وَمَرْجِعُهَا جَعْلُ التَّكْرِيرِ فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ اتَّقَوْا عَلَى مَعْنَى تَغَايُرِ التَّقْوَى وَالْإِيمَانِ بِاخْتِلَافِ الزَّمَانِ أَوْ بِاخْتِلَافِ الْأَحْوَالِ. وَذَهَبَ بَعْضُهُمْ فِي تَأْوِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِذا مَا اتَّقَوْا وَمَا عُطِفَ عَلَيْهِ إِلَى وُجُوهٍ نَشَأَتْ عَنْ حَمْلِهِ عَلَى مَعْنَى التَّقْيِيدِ لِنَفْيِ الْجُنَاحِ بِحُصُولِ الْمَشْرُوطِ. وَفِي جَلْبِهَا طُولٌ.

Müfessirler bu ayette geçen tekrarları tevil hususunda, ayetin nazmında hiçbir delili bulunmayan farklı yollara gitmişlerdir. Bunların esası; { ثُمَّ اتَّقَوْا } ifadesindeki tekrarı zamanın farklılaşmasıyla yahut hallerin farklılaşmasıyla takva ve imanın başkalaşması anlamına hamletmektir. Onlardan bazıları da Allah Teâlâ'nın { إِذا مَا اتَّقَوْا } ve ona atfedilen buyruklarını, günahın kaldırılmasını şart koşulan şeyin gerçekleşmesine bağlama manasına hamletmekten doğan birtakım görüşlere yönelmişlerdir; bunları buraya aktarmak sözü uzatır.

وَقَدْ تَقَدَّمَ أَنَّ بَعْضًا مِنَ السَّلَفِ تَأَوَّلَ هَذِهِ الْآيَةَ عَلَى مَعْنَى الرُّخْصَةِ فِي

Daha önce geçtiği üzere selef-i sâlihînden bazıları bu ayeti,

شُرْبِ الْخَمْرِ لِمَنِ اتَّقَى اللَّهَ فِيمَا عدّ، وَلم يكن الْخَمْرُ وَسِيلَةً لَهُ إِلَى الْمُحَرَّمَاتِ، وَلَا إِلَى إِضْرَارِ النَّاسِ.

sayılan hususlarda Allah'tan sakınan, içki kendisi için haramlara ve insanlara zarar vermeye vesile olmayan kimseler adına içki içmede bir ruhsat bulunduğu şeklinde tevil etmişlerdir.

وَيُنْسَبُ هَذَا إِلَى قُدَامَةَ بْنِ مَظْعُونٍ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي تَفْسِيرِ آيَةِ تَحْرِيمِ الْخَمْرِ: وَأَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ وَعَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ لَمْ يقبلاه مِنْهُ.

Bu görüş, içkinin haram kılınması ayetinin tefsirinde geçtiği üzere Kudâme b. Maz'ûn'a nisbet edilir; nitekim Ömer b. el-Hattâb ve Ali b. Ebî Tâlib bunu ondan kabul etmemişlerdir.

[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ٩٤]

[MÂİDE SÛRESİ (5): ÂYET 94]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ تَنالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِماحُكُمْ لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَخافُهُ بِالْغَيْبِ فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ (٩٤)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ تَنالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِماحُكُمْ لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَخافُهُ بِالْغَيْبِ فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ } (94) “Ey iman edenler! Allah, görmediği halde kendisinden kimin korktuğunu ortaya çıkarmak için ellerinizin ve mızraklarınızın erişebileceği bir avla sizi mutlaka imtihan edecektir. Bundan sonra kim haddi aşarsa, onun için can yakıcı bir azap vardır.”

لَا أَحْسَبُ هَذِهِ الْآيَةَ إِلَّا تَبْيِينًا لِقَوْلِهِ فِي صَدْرِ السُّورَةِ غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ [الْمَائِدَة: ١] ، وَتَخَلُّصًا لِحُكْمِ قَتْلِ الصَّيْدِ فِي حَالَةِ الْإِحْرَامِ، وَتَمْهِيدًا لِقَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ [الْمَائِدَة: ٩٥] جَرَّتْ إِلَى هَذَا التَّخَلُّصِ مُنَاسَبَةُ ذِكْرِ الْمُحَرَّمَاتِ مِنَ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَمَا عُطِفَ عَلَيْهِمَا فَخَاطَبَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ بِتَنْبِيهِهِمْ إِلَى حَالَةٍ قَدْ يَسْبِقُ فِيهَا حِرْصُهُمْ، حَذَرَهُمْ وَشَهْوَتُهُمْ تَقْوَاهُمْ. وَهِيَ حَالَةُ ابْتِلَاءٍ وَتَمْحِيصٍ، يَظْهَرُ بِهَا فِي الْوُجُودِ اخْتِلَافُ تَمَسُّكِهِمْ بِوَصَايَا اللَّهِ تَعَالَى، وَهِيَ حَالَةٌ لَمْ تَقَعْ وَقْتَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ لَيَبْلُوَنَّكُمُ ظَاهِرٌ فِي الِاسْتِقْبَالِ، لِأَنَّ نُونَ التَّوْكِيدِ لَا تَدْخُلُ عَلَى الْمُضَارِعِ فِي جَوَابِ الْقَسَمِ إِلَّا وَهُوَ بِمَعْنَى الْمُسْتَقْبَلِ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ حُكْمَ إِصَابَةِ الصَّيْدِ فِي حَالَةِ الْإِحْرَامِ أَوْ فِي أَرْضِ الْحَرَمِ لَمْ يَكُنْ مُقَرَّرًا بِمِثْلِ هَذَا. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ مُقَاتِلٍ: أَنَّ الْمُسْلِمِينَ فِي عُمْرَةِ الْحُدَيْبِيَةِ غَشِيَهُمْ صَيْدٌ كَثِيرٌ فِي طَرِيقِهِمْ، فَصَارَ يَتَرَامَى عَلَى رِحَالِهِمْ وَخِيَامِهِمْ، فَمِنْهُمُ الْمُحِلُّ وَمِنْهُمُ الْمُحْرِمُ، وَكَانُوا يَقْدِرُونَ عَلَى أَخْذِهِ بِالْأَيْدِي، وَصَيْدِ بَعْضِهِ بِالرِّمَاحِ. وَلَمْ يَكُونُوا رَأَوْا الصَّيْدَ كَذَلِكَ قَطٌّ، فَاخْتَلَفَتْ أَحْوَالُهُمْ فِي الْإِقْدَامِ عَلَى إِمْسَاكِهِ. فَمِنْهُمْ مَنْ أَخَذَ بِيَدِهِ وَطَعَنَ بِرُمْحِهِ. فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ اه. فَلَعَلَّ هَذِهِ الْآيَةَ أُلْحِقَتْ بِسُورَةِ الْمَائِدَةِ إِلْحَاقًا، لِتَكُونَ

Bu ayetin, surenin başındaki { غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ } [Mâide: 1] “İhramlı iken avlanmayı helal saymamak şartıyla” buyruğunun bir açıklaması, ihram halindeyken av hayvanını öldürme hükmüne bir intikal (tahallus) ve { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ } [Mâide: 95] “Ey iman edenler! İhramlı iken av hayvanı öldürmeyin” buyruğuna bir hazırlık olduğunu düşünüyorum. İçki, kumar ve bunlara atfedilen haramların zikredilmesinin getirdiği münasebet bu intikale yol açmış; Allah Teâlâ, hırslarının sakınmalarının, arzularının da takvalarının önüne geçebileceği bir duruma dikkatlerini çekerek müminlere hitap etmiştir. Bu durum, Allah Teâlâ'nın emir ve tavsiyelerine bağlılıklarındaki farklılığın fiilen ortaya çıkacağı bir imtihan ve arınma (tahmîs) durumudur. Bu durum ayetin indiği esnada henüz gerçekleşmemişti; çünkü { لَيَبْلُوَنَّكُمُ } buyruğu açıkça gelecek zamana delalet etmektedir, zira tekid nûnu kasemin cevabındaki muzari fiile ancak o fiil gelecek zaman anlamı taşıdığında dahil olur. Görünen o ki ihram halindeyken yahut Harem bölgesinde av hayvanına zarar vermenin hükmü bunun gibi kesinleştirilmemişti. Mukâtil'den şöyle rivayet edilmiştir: Müslümanlar Hudeybiye umresinde yollarında bol miktarda av hayvanıyla karşılaştılar; öyle ki hayvanlar bineklerinin ve çadırlarının üzerine geliyordu. Müslümanlardan ihramsız (muhil) olan da vardı, ihramlı olan da. Hayvanları elleriyle yakalayabiliyor ve bir kısmını mızraklarla avlayabiliyorlardı. Daha önce av hayvanlarını hiç böyle görmemişlerdi; bu sebeple onları yakalama hususunda durumları farklılaştı. Kimisi eliyle tuttu, kimisi mızrağını sapladı. Bunun üzerine bu ayet indi. Belki de bu ayet, Mâide sûresine sonradan dahil edilmiştir ki

تَذْكِرَةً لَهُمْ فِي عَامِ حَجَّةِ الْوَدَاعِ لِيَحْذَرُوا مِثْلَ مَا حَلَّ بِهِمْ يَوْمَ الْحُدَيْبِيَةِ. وَكَانُوا

Veda Haccı yılında, Hudeybiye günü başlarına gelenin bir benzerinden sakınmaları için kendilerine bir hatırlatma olsun.

فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ أَحْوَجَ إِلَى التَّحْذِيرِ وَالْبَيَانِ، لِكَثْرَةِ عَدَدِ الْمُسْلِمِينَ عَامَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ وَكَثْرَةِ مَنْ فِيهِمْ مِنَ الْأَعْرَابِ، فَذَلِكَ يُبَيِّنُ مَعْنَى قَوْلِهِ تَنالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِماحُكُمْ لِإِشْعَارِ قَوْلِهِ تَنالُهُ بِأَنَّ ذَلِكَ فِي مُكْنَتِهِمْ وَبِسُهُولَةِ الْأَخْذِ.

Veda Haccı yılında Müslümanların sayısının çokluğu ve aralarındaki bedevilerin fazlalığı sebebiyle uyarıya ve açıklamaya daha çok muhtaç idiler. İşte bu durum, { تَنالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِماحُكُمْ } buyruğunun manasını açıklar; zira { تَنالُهُ } “erişebileceği” ifadesi, bunun onların güçleri dahilinde olduğunu ve kolayca yakalanabileceğini hissettirmektedir.

وَالْخِطَابُ لِلْمُؤْمِنِينَ، وَهُوَ مُجْمَلٌ بَيَّنَهُ قَوْلُهُ عَقِبَهُ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ [الْمَائِدَة: ٩٥] . قَالَ أَبُو بَكْرٍ بْنُ الْعَرَبِيِّ: اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْمُخَاطَبِ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى قَوْلَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُمُ الْمُحِلُّونَ، قَالَهُ مَالِكٌ، الثَّانِي: أَنَّهُمُ الْمُحْرِمُونَ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَغَيْرُهُ اه. وَقَالَ فِي «الْقَبَسِ» : تَوَهَّمَ بَعْضُ النَّاسِ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْآيَةِ تَحْرِيمُ الصَّيْدِ فِي حَالِ الْإِحْرَامِ، وَهَذِهِ عُضْلَةٌ، إِنَّمَا الْمُرَادُ بِهِ الِابْتِلَاءُ فِي حَالَتَيِ الْحِلِّ وَالْحُرْمَةِ اه.

Hitap müminleredir ve mücmeldir; hemen ardından gelen { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ } [Mâide: 95] “Ey iman edenler! İhramlı iken av hayvanı öldürmeyin” buyruğu bunu açıklamaktadır. Ebû Bekir İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Âlimler bu ayette muhatap olanlar hususunda iki görüşe ayrılmışlardır: Birincisi: Bunlar ihramsız olanlardır (muhillûn); bunu Mâlik söylemiştir. İkincisi: Bunlar ihramlı olanlardır (muhrimûn); bunu da İbn Abbâs ve başkaları söylemiştir. el-Kabes'te ise şöyle demiştir: 'Bazı insanlar ayetten maksadın ihram halindeyken avlanmanın haram kılınması olduğunu zannettiler; bu bir yanılgıdır. Maksat ancak ihramlı ve ihramsız olma hallerinin her ikisinde de imtihandır.'

وَمَرْجِعُ هَذَا الِاخْتِلَافِ النَّظَرُ فِي شُمُولِ الْآيَةِ لِحُكْمِ مَا يَصْطَادُهُ الْحَلَالُ مِنْ صَيْدِ الْحَرَمِ وَعَدَمِ شُمُولِهَا بِحَيْثُ لَا يَحْتَاجُ فِي إِثْبَاتِ حُكْمِهِ إِلَى دَلِيلٍ آخَرَ أَوْ يَحْتَاجُ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ فِي «الْأَحْكَامِ» : «إِنَّ قَوْلَهُ لَيَبْلُوَنَّكُمُ الَّذِي يَقْتَضِي أَنَّ التَّكْلِيفَ يَتَحَقَّقُ فِي الْمُحِلِّ بِمَا شُرِطَ لَهُ مِنْ أُمُورِ الصَّيْدِ وَمَا شُرِطَ لَهُ مِنْ كَيْفِيَّةِ الِاصْطِيَادِ. وَالتَّكْلِيفُ كُلُّهُ ابْتِلَاءٌ وَإِنْ تَفَاضَلَ فِي الْقِلَّةِ وَالْكَثْرَةِ وَتَبَايَنَ فِي الضَّعْفِ وَالشِّدَّةِ» . يُرِيدُ أَنَّ قَوْلَهُ: لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ لَا يُرَادُ بِهِ الْإِصَابَةُ بِبَلْوَى، أَيْ مُصِيبَةِ قَتْلِ الصَّيْدِ الْمُحَرَّمِ بَلْ يُرَادُ لَيُكَلِّفَنَّكُمُ اللَّهُ بِبَعْضِ أَحْوَالِ الصَّيْدِ. وَهَذَا يَنْظُرُ إِلَى أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَأَنْتُمْ حُرُمٌ [الْمَائِدَة: ٩٥] شَامِلٌ لِحَالَةِ الْإِحْرَامِ وَالْحُلُولِ فِي الْحَرَمِ.

Bu ihtilafın kaynağı; ihramsız kimsenin Harem bölgesindeki av hayvanını avlaması hükmünü ayetin kapsayıp kapsamadığına, dolayısıyla bu hükmün ispatı için başka bir delile ihtiyaç duyulup duyulmadığına bakılmasıdır. İbnü'l-Arabî Ahkâmü'l-Kur'ân'da şöyle der: «{ لَيَبْلُوَنَّكُمُ } buyruğu, mükellefiyetin ihramsız kimse hakkında da avlanma şartları ve avlanma keyfiyetine dair konulan şartlarla gerçekleşmesini iktiza eder. Mükellefiyetin tamamı bir imtihandır; ister azlıkta ve çoklukta farklılaşsın, ister zayıflıkta ve şiddette ayrılsın». Şunu kastetmektedir: { لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ } buyruğundan maksat bir belaya uğratılmak yani haram olan av hayvanını öldürme musibeti değildir; aksine maksat Allah'ın avlanmanın bazı halleriyle sizi mükellef kılmasıdır. Bu da Allah Teâlâ'nın { وَأَنْتُمْ حُرُمٌ } [Mâide: 95] buyruğunun hem ihram halini hem de Harem bölgesinde bulunma halini kapsadığı görüşüne dayanır.

وَقَوْلُهُ: لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ هُوَ ابْتِلَاءُ تَكْلِيفٍ وَنَهْيٍ، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ تَعَلُّقُهُ بِأَمْرٍ مِمَّا يَفْعَلُ، فَهُوَ لَيْسَ كَالِابْتِلَاءِ فِي قَوْلِهِ: وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ [الْبَقَرَة: ١٥٥] وَإِنَّمَا أَخْبَرَهُمْ بِهَذَا عَلَى وَجْهِ التَّحْذِيرِ. فَالْخَبَرُ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَاهُ وَلَازِمِ مَعْنَاهُ، وَهُوَ التَّحْذِيرُ. وَيَتَعَيَّنُ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْخِطَابُ وُجِّهَ إِلَيْهِمْ فِي حِينِ تَرَدُّدِهِمْ بَيْنَ إِمْسَاكِ الصَّيْدِ وَأَكْلِهِ، وَبَيْنَ مُرَاعَاةِ حُرْمَةِ الْإِحْرَامِ، إِذْ كَانُوا مُحْرِمِينَ بِعُمْرَةٍ فِي الْحُدَيْبِيَةِ وَقَدْ تَرَدَّدُوا فِيمَا يَفْعَلُونَ، أَيْ

{ لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ } buyruğu bir teklif ve nehiy imtihanıdır; nitekim yapılacak işlerden bir hususla irtibatlandırılmış olması da buna delalet eder. Dolayısıyla bu, { وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ } [Bakara: 155] “Andolsun ki sizi biraz korku ve açlıkla imtihan edeceğiz” buyruğundaki imtihan gibi değildir; aksine onlara bunu bir uyarı sadedinde haber vermiştir. Haber, hem kendi anlamında hem de gerektirdiği mana (lâzım-ı mana) olan sakındırmada kullanılmıştır. Bu hitabın onlara, Hudeybiye'de umre için ihramlı oldukları ve ne yapacakları hususunda tereddüde düştükleri sırada; avı yakalayıp yemek ile ihramın hürmetine riayet etmek arasında bocaladıkları anda yöneltilmiş olması gerekir; yani

أَنَّ مَا كَانَ عَلَيْهِ النَّاسُ مِنْ حُرْمَةِ إِصَابَةِ الصَّيْدِ لِلْمُحْرِمِ مُعْتَدٌّ بِهِ فِي الْإِسْلَامِ أَوْ غَيْرُ مُعْتَدٍّ بِهِ. فَالِابْتِلَاءُ مُسْتَقْبَلٌ لِأَنَّهُ لَا يَتَحَقَّقُ مَعْنَى الِابْتِلَاءِ إِلَّا مِنْ بَعْدِ النَّهْيِ وَالتَّحْذِيرِ.

ihramlının av hayvanına dokunmasının haramlığına dair insanların üzerinde bulunduğu uygulamanın İslam'da geçerli sayılıp sayılmayacağı konusudur. Dolayısıyla imtihan gelecekte olacaktır; zira imtihan anlamı ancak nehiy ve uyarıdan sonra gerçekleşir.

وَوُجُودُ نُونِ التَّوْكِيدِ يُعَيِّنُ الْمُضَارِعَ لِلِاسْتِقْبَالِ، فَالْمُسْتَقْبَلُ هُوَ الِابْتِلَاءُ. وَأَمَّا الصَّيْدُ وَنَوَالُ الْأَيْدِي وَالرِّمَاحِ فَهُوَ حَاضِرٌ.

Tekid nûnunun bulunması muzari fiili gelecek zamana tahsis eder; bu durumda gelecek olan imtihandır. Av hayvanı ile ellerin ve mızrakların ona erişmesi ise o anda mevcuttur.

وَالصَّيْدُ: الْمَصِيدُ، لِأَنَّ قَوْلَهُ مِنَ الصَّيْدِ وَقَعَ بَيَانًا لِقَوْلِهِ بِشَيْءٍ. وَيُغْنِي عَنِ الْكَلَامِ

{ الصَّيْدُ } avlanan hayvan demektir; zira { مِنَ الصَّيْدِ } ifadesi { بِشَيْءٍ } lafzının beyanı olarak gelmiştir. Bu kelime ve

فِيهِ وَفِي لفظ (شَيْء) مَا تَقَدَّمَ مِنَ الْكَلَامِ عَلَى نَظِيرِهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَة [١٥٥] . وتنكير بِشَيْءٍ هُنَا لِلتَّنْوِيعِ لَا لِلتَّحْقِيرِ، خِلَافًا لِلزَّمَخْشَرِيِّ وَمَنْ تَابَعَهُ.

{ شَيْء } lafzı hakkında konuşmayı, Bakara sûresindeki [155] { وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ } benzeri ayette daha önce geçen açıklamalar gereksiz kılmaktadır. Buradaki { بِشَيْءٍ } kelimesinin nekire oluşu, Zemahşerî ve ona tabi olanların aksine, küçültme (tahkîr) için değil çeşitlendirme (tenvî') içindir.

وَأَشَارَ بِقَوْلِهِ: تَنالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِماحُكُمْ إِلَى أَنْوَاعِ الصَّيْدِ صَغِيرِهِ وَكَبِيرِهِ. فَقَدْ كَانُوا يُمْسِكُونَ الْفِرَاخَ بِأَيْدِيهِمْ وَمَا هُوَ وَسِيلَةٌ إِلَى الْإِمْسَاكِ بِالْأَيْدِي مِنْ شِبَاكٍ وَحِبَالَاتٍ وَجَوَارِحٍ، لِأَنَّ جَمِيع ذَلِك يؤول إِلَى الْإِمْسَاكِ بِالْيَدِ. وَكَانُوا يَعْدُونَ وَرَاءَ الْكِبَارِ بِالْخَيْلِ وَالرِّمَاحِ كَمَا يَفْعَلُونَ بِالْحُمُرِ الْوَحْشِيَّةِ وَبَقَرِ الْوَحْشِ، كَمَا فِي حَدِيثِ أَبِي قَتَادَةَ أَنَّهُ: رَأَى عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ حِمَارًا وَحْشِيًّا، وَهُوَ غَيْرُ مُحْرِمٍ، فَاسْتَوَى عَلَى فَرَسِهِ وَأَخَذَ رُمْحَهُ وَشَدَّ وَرَاءَ الْحِمَارِ فَأَدْرَكَهُ فَعَقَرَهُ بِرُمْحِهِ وَأَتَى بِهِ.. إِلَخْ. وَرُبَّمَا كَانُوا يَصِيدُونَ بِرَمْيِ النِّبَالِ عَنْ قِسِيِّهِمْ، كَمَا فِي حَدِيثِ «الْمُوَطَّأِ» «عَنْ زَيْدٍ الْبَهْزِيِّ أَنَّهُ خَرَجَ مَعَ رَسُول الله ﷺ يُرِيدُ مَكَّةَ فَإِذَا ظَبْيٌ حَاقِفٌ فِيهِ سَهْمٌ» الْحَدِيثَ. فَقَدْ كَانَ بعض الصائدين يختبىء فِي قُتْرَةٍ وَيَمْسِكُ قَوْسَهَ فَإِذَا مَرَّ بِهِ الصَّيْدُ رَمَاهُ بِسَهْمٍ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَخَصَّ الرِّمَاحَ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهَا أَعْظَمُ مَا يُجْرَحُ بِهِ الصَّيْدُ.

{ تَنالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِماحُكُمْ } “ellerinizin ve mızraklarınızın erişebileceği” buyruğuyla küçüğüyle büyüğüyle avın türlerine işaret etmiştir. Nitekim yavruları elleriyle yakalıyorlardı; ağlar, tuzaklar ve avcı hayvanlar gibi elle tutmaya vesile olan şeyler de böyledir, çünkü bunların hepsi neticede elle yakalamaya varır. Yaban eşekleri ve yabani sığırlar gibi büyük avların arkasından ise atlar ve mızraklarla koşarlardı; Ebû Katâde hadisinde olduğu gibi: Hudeybiye yılında ihramsız iken bir yaban eşeği gördü, atına bindi, mızrağını aldı, eşeğin peşinden sürüp ona yetişti, mızrağıyla vurdu ve onu getirdi... vd. Bazen de yaylarından ok atarak avlanırlardı; el-Muvatta'daki hadiste şöyle geçer: «Zeyd el-Cühenî'den rivayet edildiğine göre o, Mekke'ye gitmek üzere Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte yola çıktı; derken karşısına kendisine ok saplanmış, kıvranan bir ceylan çıktı...» hadisi. Bazı avcılar av çukuruna (kutre) gizlenir, yayını tutar ve av yanından geçtiğinde ona bir ok fırlatırdı. İbn Atıyye şöyle demiştir: Mızrakların özellikle zikredilmesi, avın kendisiyle yaralandığı en büyük alet olmasındandır.

وَقَدْ يُقَالُ: حَذَفَ مَا هُوَ بِغَيْرِ الْأَيْدِي وَبِغَيْرِ الرِّمَاحِ لِلِاسْتِغْنَاءِ بِالطَّرَفَيْنِ عَنِ الْأَوْسَاطِ.

Şöyle de denilebilir: İki ucu (el ve mızrak) zikrederek aradaki vasıtalardan müstağni kalmak için el ve mızrak dışındakiler hazfedilmiştir.

وَجُمْلَةُ تَنالُهُ أَيْدِيكُمْ صِفَةٌ لِلصَّيْدِ أَوْ حَالٌ مِنْهُ. وَالْمَقْصُودُ مِنْهَا اسْتِقْصَاءُ أَنْوَاعِ الصَّيْدِ لِئَلَّا يُتَوَهَّمَ أَنَّ التَّحْذِيرَ مِنَ الصَّيْدِ الَّذِي هُوَ بِجَرْحٍ أَوْ قَتْلٍ دُونَ الْقَبْضِ بِالْيَدِ أَوِ الْتِقَاطِ الْبَيْضِ أَوْ نَحْوِهِ.

{ تَنالُهُ أَيْدِيكُمْ } cümlesi, av (sayd) için sıfat veya ondan hâldir. Bundan maksat, elle yakalama veya yumurta toplama ve benzeri şeyler hariç tutulup uyarının sadece yaralama yahut öldürme yoluyla yapılan av için olduğu zannına kapılınmaması adına av türlerini eksiksiz kuşatmaktır.

وَقَوْلُهُ: لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَخافُهُ بِالْغَيْبِ عِلَّةٌ لقَوْله لَيَبْلُوَنَّكُمُ [الْمَائِدَة: ٩٤] لِأَنَّ الِابْتِلَاءَ اخْتِبَارٌ، فَعِلَّتُهُ أَنْ يَعْلَمَ اللَّهُ مِنْهُ مَنْ يَخَافُهُ. وَجَعْلُ عِلْمِ اللَّهِ عِلَّةً لِلِابْتِلَاءِ إِنَّمَا هُوَ عَلَى مَعْنَى لِيَظْهَرَ لِلنَّاسِ مَنْ يَخَافُ اللَّهَ مِنْ كُلِّ مَنْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّهُ يَخَافُهُ، فَأُطْلِقَ عِلْمُ اللَّهِ عَلَى لَازِمِهِ، وَهُوَ ظُهُورُ ذَلِكَ وَتَمَيُّزُهُ، لِأَنَّ عِلْمَ اللَّهِ يُلَازِمُهُ التَّحَقُّقُ فِي الْخَارِجِ إِذْ لَا يَكُونُ عِلْمُ اللَّهِ إِلَّا مُوَافِقًا لِمَا فِي نَفْسِ الْأَمْرِ، كَمَا بَيَّنَّاهُ غَيْرَ مَرَّةٍ أَوْ أُرِيدَ بِقَوْلِهِ: لِيَعْلَمَ اللَّهُ التَّعَلُّقُ التَّنْجِيزِيُّ لِعِلْمِ اللَّهِ بِفِعْلِ بَعْضِ الْمُكَلَّفِينَ، بِنَاءً عَلَى إِثْبَاتِ تَعَلُّقٍ تَنْجِيزِيِّ لِصِفَةِ الْعِلْمِ، وَهُوَ التَّحْقِيقُ الَّذِي انْفَصَلَ عَلَيْهِ عَبْدُ الْحَكِيمِ فِي «الرِّسَالَةِ الْخَاقَانِيَّةِ» . وَقِيلَ: أُطْلِقَ الْعِلْمُ عَلَى تَعَلُّقِهِ بِالْمَعْلُومِ فِي الْخَارِجِ، وَيَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ مُرَادُ هَذَا الْقَائِلِ أَنَّ هَذَا الْإِطْلَاقَ قُصِدَ مِنْهُ التَّقْرِيبُ لِعُمُومِ أَفْهَامِ الْمُخَاطَبِينَ. وَقَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ فِي الْقَبَسِ: «لِيَعْلَمَ اللَّهُ مُشَاهَدَةً مَا عَلِمَهُ غَيْبًا مِنَ امْتِثَالِ مَنِ امْتَثَلَ وَاعْتِدَاءِ مَنِ اعْتَدَى فَإِنَّهُ، عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ يَعْلَمُ الْغَيْبَ أَوَّلًا، ثُمَّ يَخْلُقُ الْمَعْدُومَ فَيَعْلَمُهُ مُشَاهَدَةً، يَتَغَيَّرُ الْمَعْلُومُ وَلَا يَتَغَيَّرُ الْعِلْمُ» . وَالْبَاءُ إِمَّا لِلْمُلَابَسَةِ أَوْ

{ لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَخافُهُ بِالْغَيْبِ } “tâ ki Allah, görmediği halde kendisinden kimin korktuğunu bilsin” kavli, { لَيَبْلُوَنَّكُمُ } [Mâide 94] buyruğunun illetidir (gerekçesidir); çünkü iptilâ (imtihan etmek) bir sınamadır ve bunun illeti, Allah'ın bu vesileyle kendisinden korkanı bilmesidir. Allah'ın ilminin imtihanın illeti kılınması ise Allah'ın kendisinden korktuğunu bildiği kimselerden kimin O'ndan korktuğunun insanlara görünür olması anlamındadır. Böylece Allah'ın ilmi, onun lazımı (gereği) olan durumun ortaya çıkması ve temayüz etmesi üzerine ıtlak olunmuştur (kullanılmıştır); zira defalarca açıkladığımız üzere dış dünyada gerçekleşme Allah'ın ilminin ayrılmaz bir sonucudur, çünkü Allah'ın ilmi sadece işin aslına (vakıaya) uygun olandan ibarettir. Yahut { لِيَعْلَمَ اللَّهُ } buyruğuyla, ilim sıfatı için tencîzî taallukun ispatına binaen, Allah'ın ilminin bazı mükelleflerin fiiline tencîzî taalluku kastedilmiştir; bu da Abdülhakîm'in er-Risâletü'l-Hâkāniyye'de karara bağladığı tahkiktir. Bir görüşe göre de ilim, harici dünyadaki maluma taalluku üzerine ıtlak olunmuştur; bu görüş sahibinin maksadının, bu kullanım ile muhatapların genel anlayışına yakınlaştırmayı hedeflemek olduğu anlaşılmaktadır. İbnü'l-Arabî el-Kabes'te şöyle demiştir: «Boyun eğenin itaatini ve haddi aşanın tecavüzünü gayben bildiği şeyi, müşahede yoluyla [aynen gerçekleşmiş olarak] bilsin diyedir. Çünkü O, gaybı ve şehadeti bilendir; önce gaybı bilir, sonra madumu (yok olanı) var eder ve onu müşahede olarak bilir; bilinen (malum) değişir ama ilim değişmez.» [Ayetin sonundaki] bâ harfi ya mülâbese (birliktelik) ya da

لِلظَّرْفِيَّةِ، وَهِيَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنَ الضَّمِيرِ الْمَرْفُوعِ فِي يَخافُهُ.

zarfiyet içindir ve { يَخافُهُ } fiilindeki merfû zamirden hâl konumundadır.

وَالْغَيْبُ ضِدُّ الْحُضُورِ وَضِدُّ الْمُشَاهَدَةِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ [الْبَقَرَة: ٣] عَلَى أَحَدِ وَجْهَيْنِ هُنَالِكَ، فَتَعَلُّقُ الْمَجْرُورِ هُنَا بِقَوْلِهِ يَخافُهُ الْأَظْهَرُ أنّه تعلّق لمجرّة الْكَشْفِ دُونَ إِرَادَةِ تَقْيِيدٍ أَوِ احْتِرَازٍ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ [الْبَقَرَة: ٦١] . أَيْ مَنْ يَخَافُ اللَّهَ وَهُوَ غَائِبٌ عَنِ اللَّهِ، أَيْ غَيْرُ مُشَاهَدٍ لَهُ. وَجَمِيعُ مَخَافَةِ النَّاسِ مِنَ اللَّهِ فِي الدُّنْيَا هِيَ مُخَالفَة بِالْغَيْبِ. قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ كَبِيرٌ [الْملك: ١٢] .

Gayb, hazır olmanın ve müşahede etmenin (görmenin) zıddıdır. Bakara sûresindeki [3] { الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ } “Onlar gayba iman ederler” ayetinde oradaki iki vecihten birine göre daha önce geçmişti. Burada mecrûr olan lafzın { يَخافُهُ } fiiline taalluk etmesi, daha zahir olan görüşe göre, kayıt veya ihtiraz (dışarıda bırakma) kastı olmaksızın sırf durumu açıklamak (keşf) içindir; nitekim Allah Teâlâ'nın { وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ } “peygamberleri haksız yere öldürüyorlardı” [Bakara 61] ayetinde de böyledir. Yani Allah'tan gayb halinde iken, yani O'nu bizzat görmediği halde Allah'tan korkan kimsedir. İnsanların dünyada Allah'tan bütün korkuları gayben bir korkudur. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ كَبِيرٌ } “Görmedikleri halde Rablerinden korkanlar var ya, işte onlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vardır” [Mülk 12].

وَفَائِدَةُ ذِكْرِهِ أَنَّهُ ثَنَاءٌ عَلَى الَّذِينَ يَخَافُونَ اللَّهَ أَثْنَى عَلَيْهِمْ بِصِدْقِ الْإِيمَانِ وَتَنَوُّرِ الْبَصِيرَةِ، فَإِنَّهُمْ خَافُوهُ وَلَمْ يَرَوْا عَظَمَتَهُ وَجَلَالَهُ وَنَعِيمَهُ وَثَوَابَهُ وَلَكِنَّهُمْ أَيْقَنُوا بِذَلِكَ عَنْ صِدْقِ اسْتِدْلَالٍ. وَقَدْ أَشَارَ إِلَى هَذَا مَا

Bunun zikredilmesinin faydası, Allah'tan korkanları övmektir; imanlarının doğruluğu ve basiretlerinin aydınlığı ile onları övmüştür. Zira onlar O'nun azametini, celâlini, nimetini ve mükâfatını görmedikleri halde O'ndan korkmuşlar, fakat doğru bir istidlal (delil getirme) neticesinde buna kesin olarak inanmışlardır. Şurada geçen ifade de buna işaret etmiştir:

فِي الْحَدِيثِ الْقُدُسِيِّ: «إِنَّهُمْ آمَنُوا بِي وَلَمْ يَرَوْنِي

Kudsî hadiste: «Onlar beni görmedikleri halde bana iman ettiler;

فَكَيْفَ لَوْ رَأَوْنِي» .

ya bir de beni görselerdi nasıl olurdu!»

وَمِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ فَسَّرَ الْغَيْبَ بِالدُّنْيَا. وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: الظَّاهِرُ أَنَّ الْمَعْنَى بِالْغَيْبِ عَنِ النَّاسِ، أَيْ فِي الْخَلْوَةِ. فَمَنْ خَافَ اللَّهَ انْتَهَى عَن الصَّيْد فِي ذَاتِ نَفْسِهِ، يَعْنِي أَنَّ الْمَجْرُورَ لِلتَّقْيِيدِ، أَيْ مَنْ يَخَافُ اللَّهَ وَهُوَ غَائِبٌ عَنْ أَعْيُنِ النَّاسِ الَّذِينَ يُتَّقَى إِنْكَارُهُمْ عَلَيْهِ أَوْ صَدُّهُمْ إِيَّاهُ وَأَخْذُهُمْ عَلَى يَدِهِ أَوِ التَّسْمِيعُ بِهِ، وَهَذَا يَنْظُرُ إِلَى مَا بَنَوْا عَلَيْهِ أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي صَيْدٍ غَشِيَهُمْ فِي سَفَرِهِمْ عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ يَغْشَاهُمْ فِي رِحَالِهِمْ وَخِيَامِهِمْ، أَيْ كَانُوا مُتَمَكِّنِينَ مِنْ أَخْذِهِ بِدُونِ رَقِيبٍ، أَوْ يَكُونُ الصَّيْدُ الْمُحَذَّرُ مِنْ صَيْدِهِ مُمَاثِلًا لِذَلِكَ الصَّيْدِ.

Müfessirlerden gaybı dünya olarak açıklayanlar da olmuştur. İbn Atıyye ise şöyle demiştir: Zahir olan şudur ki anlam, insanlardan gizli olarak yani halvet halinde demektir. Kim Allah'tan korkarsa kendi iç dünyasında avlanmaktan vazgeçer; yani mecrûr lafız kayıt içindir. Yani kınamalarından, kendisini engellemelerinden, elinden tutmalarından veya bunu teşhir etmelerinden çekinilen insanların gözlerinden uzakta olduğu halde Allah'tan kimin korktuğudur. Bu görüş, ayetin Hudeybiye yılındaki yolculuklarında konak yerlerinde ve çadırlarında onları bürüyen av hakkında indiği kabulüne dayanmaktadır; yani herhangi bir gözlemci olmaksızın onu yakalama imkânına sahiptiler ya da avlanmasından sakındırılan av, bu ava benziyordu.

وَقَوْلُهُ: فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ تَصْرِيحٌ بِالتَّحْذِيرِ الَّذِي أَوْمَأَ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ لَيَبْلُوَنَّكُمُ، إِذْ قَدْ أَشْعَرَ قَوْلُهُ: لَيَبْلُوَنَّكُمُ أَنَّ فِي هَذَا الْخَبَرِ تَحْذِيرًا مِنْ عَمِلٍ قَدْ تَسْبِقُ النَّفْسُ إِلَيْهِ. وَالْإِشَارَةُ بِذَلِكَ إِلَى التَّحْذِيرِ الْمُسْتَفَادِ مِنْ لَيَبْلُوَنَّكُمُ، أَي بعد مَا قَدَّمْنَاهُ إِلَيْكُمْ وَأَعْذَرْنَا لَكُمْ فِيهِ، فَلِذَلِكَ جَاءَتْ بَعْدَهُ فَاءُ التَّفْرِيعِ. وَالْمُرَادُ بِالِاعْتِدَاءِ الِاعْتِدَاءُ بِالصَّيْدِ، وَسَمَّاهُ اعْتِدَاءً لِأَنَّهُ إِقْدَامٌ عَلَى مُحَرَّمٍ وَانْتِهَاكٌ لِحُرْمَةِ الْإِحْرَامِ أَوِ الْحَرَمِ.

{ فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Bundan sonra kim haddi aşarsa, onun için can yakıcı bir azap vardır” buyruğu, { لَيَبْلُوَنَّكُمُ } buyruğuyla ima edilen uyarının açıkça ifadesidir. Çünkü { لَيَبْلُوَنَّكُمُ } buyruğu, bu haberde nefsin meyletmeye öncülük edebileceği bir amele karşı bir uyarı bulunduğunu hissettirmiştir. { ذلِكَ } ile yapılan işaret, { لَيَبْلُوَنَّكُمُ } buyruğundan anlaşılan uyarıyadır; yani size önceden bildirdiğimiz ve bu konuda mazeretinizi ortadan kaldırdığımız şeyden sonradır. Bu yüzden ondan sonra tafri' fâ'sı (sonuç bildiren fâ) gelmiştir. İ'tidâ (haddi aşmak) ile kastedilen, avlanmak suretiyle haddi aşmaktır. Buna i'tidâ denilmiştir; çünkü bu, haram kılınan bir şeye cüret etmek ve ihramın yahut Haremin hürmetini çiğnemektir.

وَقَوْلُهُ: فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ، أَيْ عِقَابٌ شَدِيدٌ فِي الْآخِرَةِ بِمَا اجْتَرَأَ عَلَى الْحَرَمِ أَوْ عَلَى الْإِحْرَامِ أَوْ كِلَيْهِمَا، وَبِمَا خَالَفَ إِنْذَارَ اللَّهِ تَعَالَى، وَهَذِهِ إِذَا اعْتَدَى وَلَمْ يَتَدَارَكِ اعْتِدَاءَهُ بِالتَّوْبَةِ أَوِ الْكَفَّارَةِ، فَالتَّوْبَةُ مَعْلُومَةٌ مِنْ أُصُولِ الْإِسْلَامِ، وَالْكَفَّارَةُ هِيَ جَزَاءُ الصَّيْدِ، لِأَنَّ الظَّاهِرَ أَنَّ الْجَزَاءَ تَكْفِيرٌ عَنْ هَذَا الِاعْتِدَاءِ كَمَا سَيَأْتِي. رَوَى ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ:

{ فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ } “onun için can yakıcı bir azap vardır” buyruğu, Harem'e veya ihrama yahut her ikisine birden cüret etmesi ve Allah Teâlâ'nın uyarısına muhalefet etmesi sebebiyle ahirette şiddetli bir ceza vardır demektir. Bu ceza, haddi aşıp da bu taşkınlığını tövbe veya kefaret ile telafi etmediği takdirdedir. Zira tövbe İslam'ın esaslarından bilinmektedir; kefaret ise avın cezasıdır (bedelidir), çünkü ileride geleceği üzere zahir olan, cezanın (bedelin) bu haddi aşma günahına bir kefaret olmasıdır. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir:

الْعَذَابُ الْأَلِيمُ أَنَّهُ يُوسَعُ بَطْنُهُ وَظَهْرُهُ جَلْدًا وَيُسْلَبُ ثِيَابُهُ وَكَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ بِهِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ» . فَالْعَذَابُ هُوَ الْأَذَى الدُّنْيَوِيُّ، وَهُوَ يَقْتَضِي أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ قَرَّرَتْ مَا كَانَ يَفْعَلُهُ

«Elem verici azap, karnına ve sırtına bolca kırbaç vurulması ve elbiselerinin soyulup alınmasıdır; Câhiliye döneminde de bu durum böyleydi.» Dolayısıyla azap, dünyevî eziyettir ve bu, bu ayetin

أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ، فَتَكُونُ الْآيَةُ الْمُوَالِيَةُ لَهَا نَسْخًا لَهَا. وَلَمْ يَقُلْ بِهَذَا الْعِقَابِ أَحَدٌ مِنْ فُقَهَاءِ الْإِسْلَامِ فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ أُبْطِلَ بِمَا فِي الْآيَةِ الْمُوَالِيَةِ، وَهَذَا هُوَ الَّذِي يَلْتَئِمُ بِهِ مَعْنَى الْآيَةِ مَعَ مَعْنَى الَّتِي تَلِيهَا. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْجَزَاءُ مِنْ قَبِيلِ ضَمَانِ الْمُتْلَفَاتِ وَيَبْقَى إِثْمُ الِاعْتِدَاءِ فَهُوَ مُوجِبُ الْعَذَابِ الْأَلِيمِ. فَعَلَى التَّفْسِيرِ الْمَشْهُورِ لَا يُسْقِطُهُ إِلَّا التَّوْبَةُ، وَعَلَى مَا نُقِلَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ يَبْقَى الضَّرْبُ تَأْدِيبًا، وَلَكِنَّ هَذَا لَمْ يَقُلْ بِهِ أَحَدٌ مِنْ فُقَهَاءِ الْإِسْلَامِ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ سَلَبَهُ كَانَ يَأْخُذُهُ فُقَرَاءُ مَكَّةَ مِثْلَ جِلَالِ الْبدن ونعالها.

Câhiliye ehlinin yaptığını onayladığını gerektirir; bu durumda hemen peşinden gelen ayet onu neshetmiş olur. İslam fakihlerinden hiçbiri bu cezayı söylememiştir; bu da onun bir sonraki ayette yer alan hükümle yürürlükten kaldırıldığına delalet eder. Bu ayetin anlamı ile kendisini takip eden ayetin anlamını birbiriyle uyumlu kılan da budur. Cezanın (bedelin) telef edilen malların tazmini kabilinden olması ve haddi aşma günahının baki kalması da caizdir ki elem verici azabı gerektiren de işte budur. Meşhur tefsire göre bunu ancak tövbe düşürür; İbn Abbâs'tan nakledilen görüşe göre ise terbiye amacıyla dövme cezası baki kalır, ancak İslam fakihlerinden hiçbiri bunu savunmamıştır. Görünen o ki, kurbanlık develerin çulları ve nalları gibi, onun soyulan elbisesini de Mekke fakirleri alıyordu.

[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ٩٥]

[Mâide Sûresi (5), Âyet 95]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعامُ مَساكِينَ أَوْ عَدْلُ ذلِكَ صِياماً لِيَذُوقَ وَبالَ أَمْرِهِ عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ وَمَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقامٍ (٩٥)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعامُ مَساكِينَ أَوْ عَدْلُ ذلِكَ صِياماً لِيَذُوقَ وَبالَ أَمْرِهِ عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ وَمَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقامٍ } “Ey iman edenler! İhramlı iken avı öldürmeyin. İçinizden kim onu kasten öldürürse, yaptığı işin vebalini tatması için, öldürdüğü hayvana denk olup aranızdan adalet sahibi iki kişinin takdir edeceği, Kâbe'ye ulaşacak bir kurbanlık veya yoksulları doyurmak şeklinde bir kefaret yahut buna denk oruç tutmak şeklinde bir ceza gerekir. Allah geçmişte olanı affetmiştir. Kim tekrar [bu suçu işlemeye] dönerse, Allah ondan intikamını alır. Allah mutlak güç sahibidir, intikam sahibidir.” (95)

اسْتِئْنَافٌ لِبَيَانِ آيَةِ: لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ [الْمَائِدَة: ٩٤] أَوْ لِنَسْخِ حُكْمِهَا أَنْ كَانَتْ تَضَمَّنَتْ حُكْمًا لَمْ يَبْقَ بِهِ عَمَلٌ. وَتَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي مَعْنَى وَأَنْتُمْ حُرُمٌ فِي طَالِعِ هَذِه السُّورَة [الْمَائِدَة: ١] .

{ لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ } [Mâide 94] ayetini açıklamak yahut şayet artık kendisiyle amel edilmeyen bir hüküm içeriyor idiyse onun hükmünü neshetmek için yeni bir başlangıçtır (isti'nâf). { وَأَنْتُمْ حُرُمٌ } ifadesinin anlamına dair açıklama bu sûrenin başında [Mâide 1] geçmişti.

وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ الصَّيْدَ فِي حَالَيْنِ: حَالُ كَوْنِ الصَّائِدِ مُحْرِمًا، وَحَالُ كَوْنِ الصَّيْدِ مِنْ صَيْدِ الْحَرَمِ، وَلَوْ كَانَ الصَّائِدُ حَلَالًا وَالْحِكْمَةُ فِي ذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى عَظَّمَ شَأْنَ الْكَعْبَةِ مِنْ عَهْدِ إِبْرَاهِيمَ- ﵇ وَأَمَرَهُ بِأَنْ يَتَّخِذَ لَهَا حَرَمًا كَمَا كَانَ الْمُلُوكُ يَتَّخِذُونَ الْحِمَى، فَكَانَتْ بَيْتُ اللَّهِ وَحِمَاهُ، وَهُوَ حَرَمُ الْبَيْتِ مُحْتَرَمًا بِأَقْصَى مَا يُعَدُّ حُرْمَةً وَتَعْظِيمًا فَلِذَلِكَ شَرَعَ اللَّهُ حَرَمًا لِلْبَيْتِ وَاسِعًا وَجَعَلَ اللَّهُ الْبَيْتَ أَمْنًا لِلنَّاسِ وَوَسَّعَ ذَلِكَ الْأَمْنَ حَتَّى شَمَلَ الْحَيَوَانَ الْعَائِشَ فِي حَرَمِهِ بِحَيْثُ لَا يَرَى النَّاسُ لِلْبَيْتِ إِلَّا أَمْنًا لِلْعَائِذِ بِهِ وَبِحَرَمِهِ. قَالَ النَّابِغَةُ:

Bil ki Allah avı iki durumda haram kılmıştır: Avcının ihramlı olması durumu ve avcının ihramsız (helâl) olması halinde dahi avın Harem avı olması durumu. Bundaki hikmet şudur: Allah Teâlâ, İbrâhim (aleyhisselâm) zamanından itibaren Kâbe'nin şanını yüceltmiş ve kralların koruluk (hımâ) edindikleri gibi ona bir harem edinmesini emretmiştir; böylece Allah'ın evi ve O'nun koruluğu -ki bu, Beyt'in haremidir- hürmet ve tazim sayılabilecek en üst derecede muhterem kılınmıştır. Bundan dolayı Allah Beyt için geniş bir harem meşru kılmış, Beyt'i insanlar için bir emniyet yeri yapmış ve bu emniyeti Harem bölgesinde yaşayan hayvanları da içine alacak şekilde genişletmiştir; öyle ki insanlar Beyt'in yalnızca kendisine ve haremine sığınan için bir güven yeri olduğunu görürler. Nâbiga şöyle demiştir:

وَالْمُؤْمِنِ الْعَائِذَاتِ الطَّيْرَ يَمْسَحُهَا ... رُكْبَانُ مَكَّةَ بَيْنَ الْغِيلِ فَالسَّنَدِ

«[Sığınağa] sığınan kuşları emniyette kılan [Allah'a yemin olsun ki], Mekke süvarileri onları Gīl ile Sened arasında [zarar vermeden] elleriyle okşarlar.»

فَالتَّحْرِيمُ لِصَيْدِ حَيَوَانِ الْبَرِّ، وَلَمْ يُحَرِّمْ صَيْدَ الْبَحْرِ إِذْ لَيْسَ فِي شَيْءٍ مِنْ مِسَاحَةِ الْحَرَمِ بَحْرٌ وَلَا نَهْرٌ. ثُمَّ حَرَّمَ الصَّيْدَ عَلَى الْمُحْرِمِ بِحَجٍّ أَوْ عُمْرَةٍ، لِأَنَّ الصَّيْدَ إِثَارَةٌ لِبَعْضِ الْمَوْجُودَاتِ الْآمِنَةِ. وَقَدْ كَانَ الْإِحْرَامُ يَمْنَعُ الْمُحْرِمِينَ الْقِتَالَ وَمُنِعُوا التَّقَاتُلَ فِي الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ لِأَنَّهَا زَمَنُ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ فَأُلْحِقَ مِثْلُ الْحَيَوَانِ فِي الْحُرْمَةِ بِقَتْلِ الْإِنْسَانِ، أَوْ لِأَنَّ الْغَالِبَ أَنَّ الْمُحْرِمَ لَا يَنْوِي الْإِحْرَامَ إِلَّا عِنْدَ الْوُصُولِ إِلَى الْحَرَمِ، فَالْغَالِبُ أَنَّهُ لَا يَصِيدُ إِلَّا

Bu haram kılma kara hayvanlarının avlanması içindir; deniz avı ise haram kılınmamıştır, çünkü Harem alanının hiçbir yerinde deniz veya nehir yoktur. Sonra hac veya umre için ihrama girene avlanmayı haram kılmıştır; çünkü avlanmak güvende olan bazı varlıkları ürkütüp kışkırtmaktır. İhram, ihramlıların savaşmasını yasaklıyordu ve hac ile umre vakti olduğu için haram aylarda birbirleriyle savaşmaktan menedilmişlerdi; bu sebeple hürmet (dokunulmazlık) hususunda hayvan da insan öldürülmesine kıyas edilip ona dahil edildi. Yahut ihramlının çoğunlukla ancak Harem'e vardığında ihrama niyet etmesi sebebiyle, galip olan durum onun sadece

حَيَوَانَ الْحَرَمِ.

Harem hayvanını avlayacak olmasıdır.

وَالصَّيْدُ عَامٌّ فِي كُلِّ مَا شَأْنُهُ أَنْ يُصَادَ وَيُقْتَلَ مِنَ الدَّوَابِّ وَالطَّيْرِ لِأَكْلِهِ أَوِ الِانْتِفَاعِ بِبَعْضِهِ. وَيُلْحَقُ بِالصَّيْدِ الْوُحُوشُ كُلُّهَا. قَالَ ابْنُ الْفَرَسِ: وَالْوُحُوشُ تُسَمَّى صَيْدًا وَإِنْ لَمْ تُصَدْ بَعْدُ، كَمَا يُقَالُ: بِئْسَ الرَّمِيَّةُ الْأَرْنَبُ، وَإِنْ لَمْ تُرْمَ بَعْدُ. وَخُصَّ مِنْ عُمُومِهِ مَا هُوَ مُضِرٌّ، وَهِيَ السِّبَاعُ الْمُؤْذِيَةُ وَذَوَاتُ السُّمُومِ وَالْفَأْرُ وَسِبَاعُ الطَّيْرِ. وَدَلِيلُ التَّخْصِيصِ السُّنَّةُ.

Av (sayd), eti yenmek veya bir parçasından faydalanılmak üzere avlanması ve öldürülmesi âdet olan bütün kara hayvanları ve kuşlar hakkında geneldir. Yabani hayvanların tamamı da ava dahil edilir. İbnü'l-Feres şöyle demiştir: Yabani hayvanlara henüz avlanmamış olsalar bile av (sayd) denir; nitekim henüz vurulmamış olsa bile «Tavşan ne kötü bir hedeftir (remiyye)» denildiği gibi. Zararlı olanlar ise bu genellikten tahsis edilip (istisna tutulup) çıkarılmıştır; bunlar da eziyet veren yırtıcı hayvanlar, zehirli haşereler, fare ve yırtıcı kuşlardır. Tahsisin delili ise sünnettir.

وَقَصْدُ الْقَتْلِ تَبَعٌ لِتَذَكُّرِ الصَّائِدِ أَنَّهُ فِي حَالِ إِحْرَامٍ، وَهَذَا مَوْرِدُ الْآيَةِ، فَلَوْ نَسِيَ أَنَّهُ مُحْرِمٌ فَهُوَ غَيْرُ مُتَعَمَّدٍ، وَلَوْ لَمْ يَقْصِدْ قَتْلَهُ فَأَصَابَهُ فَهُوَ غَيْرُ مُتَعَمِّدٍ. وَلَا وَجْهَ وَلَا دَلِيلَ لِمَنْ تَأَوَّلَ التَّعَمُّدَ فِي الْآيَةِ بِأَنَّهُ تَعَمُّدُ الْقَتْلِ مَعَ نِسْيَانِ أَنَّهُ مُحْرِمٌ.

Öldürme kastı, avcının ihram halinde olduğunu hatırlamasına bağlıdır ve ayetin gelişi buna göredir. Şayet ihramlı olduğunu unutursa kasten yapmış sayılmaz; şayet onu öldürmeyi kastetmeyip de isabet ettirirse yine kasten yapmış sayılmaz. Ayetteki taammüdü (kasıtlı olmayı), ihramlı olduğunu unuttuğu halde öldürmeyi kastetmesi şeklinde yorumlayan kimsenin bu görüşünün hiçbir tutar yanı ve delili yoktur.

وَقَوْلُهُ: وَأَنْتُمْ حُرُمٌ حُرُمٌ جَمْعُ حَرَامٍ، بِمَعْنَى مُحْرِمٍ، مِثْلُ جَمْعِ قَذَالٍ عَلَى قُذُلٍ، وَالْمُحْرِمُ أَصْلُهُ الْمُتَلَبِّسُ بِالْإِحْرَامِ بِحَجٍّ أَوْ عُمْرَةٍ. وَيُطْلَقُ الْمُحْرِمُ عَلَى الْكَائِنِ فِي الْحَرَمِ.

{ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ } buyruğundaki { حُرُمٌ } kelimesi, ihramlı (muhrim) anlamında olan harâm (حَرَام) kelimesinin çoğuludur; tıpkı kazâl (ense) kelimesinin kuzul şeklinde çoğul yapılması gibidir. Muhrim (ihramlı) kelimesinin aslı, hac veya umre ihramına bürünen kimsedir. Muhrim kelimesi Harem sınırları içinde bulunan kimse için de kullanılır.

قَالَ الرَّاعِي:

Râî şöyle demiştir:

قَتَلُوا ابْنَ عَفَّانَ الْخَلِيفَةَ مُحْرِمًا أَيْ كَائِنًا فِي حَرَمِ الْمَدِينَةِ. فَأَمَّا الْإِحْرَامُ بِالْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ فَهُوَ مَعْلُومٌ، وَأَمَّا الْحُصُولُ فِي الْحَرَمِ فَهُوَ الْحُلُولُ فِي مَكَانِ الْحَرَمِ مِنْ مَكَّةَ أَوِ الْمَدِينَةِ. وَزَادَ الشَّافِعِيُّ الطَّائِفُ فِي حُرْمَةِ صَيْدِهِ لَا فِي وُجُوبِ الْجَزَاءِ عَلَى صَائِدِهِ. فَأَمَّا حَرَمُ مَكَّةَ فَيَحْرُمُ صَيْدُهُ بِالِاتِّفَاقِ. وَفِي صَيْدِهِ الْجَزَاءُ. وَأَمَّا حَرَمُ الْمَدِينَةِ فَيَحْرُمُ صَيْدُهُ وَلَا جَزَاءَ فِيهِ، وَمِثْلُهُ الطَّائِفُ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ.

«Halife İbn Affân'ı ihramlı iken öldürdüler» yani Medine Hareminde iken. Hac ve umre ihramı zaten bilinmektedir; Harem'de bulunmak ise Mekke veya Medine Harem bölgesinde bulunmaktır. Şâfiî, avlayana ceza (bedel) gerekmesi hususunda değil, avlanmasının haramlığı hususunda Tâif'i de buna eklemiştir. Mekke Haremine gelince, orada avlanmak ittifakla haramdır ve avlanmasında ceza (bedel) gerekir. Medine Haremine gelince, orada avlanmak haramdır fakat ceza (bedel) gerekmez; Şâfiî'ye göre Tâif de böyledir.

وَحَرَمُ مَكَّةَ مَعْلُومٌ بِحُدُودٍ مِنْ قَبْلِ الْإِسْلَامِ، وَهُوَ الْحَرَمُ الَّذِي حَرَّمَهُ إِبْرَاهِيمُ- ﵇ وَوُضِعَتْ بِحُدُودِهِ عَلَامَاتٌ فِي زَمَنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ. وَأَمَّا حَرَمُ الْمَدِينَةِ

Mekke Haremi İslâm'dan önce sınırlarıyla bilinmekteydi; o, İbrâhim'in (aleyhisselâm) haram kıldığı Harem bölgesidir ve sınırlarına Ömer b. el-Hattâb zamanında işaretler konulmuştur. Medine Haremine gelince;

فَقَالَ النبيء ﷺ: «الْمَدِينَةُ حَرَمٌ مِنْ مَا بَيْنِ عَيْرٍ أَوْ عَائِرٍ (جَبَلٌ) إِلَى ثَوْرٍ» .

Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Medine, Ayr veya Âir (bir dağ) ile Sevr arası bir haremdir.»

قِيلَ: هُوَ جَبَلٌ وَلَا يُعْرَفُ ثَوْرٌ إِلَّا فِي مَكَّةَ. قَالَ النَّوَوِيُّ: أَكْثَرُ الرُّوَاةِ فِي كِتَابِ «الْبُخَارِيِّ» ذَكَرُوا عَيْرًا، وَأَمَّا ثَوْرٌ فَمِنْهُمْ مَنْ كَنَّى عَنْهُ فَقَالَ: مِنْ عَيْرِ إِلَى كَذَا، وَمِنْهُمْ مَنْ تَرَكَ مَكَانَهُ بَيَاضًا لِأَنَّهُمُ اعْتَقَدُوا ذِكْرَ ثَوْرٍ هُنَا خَطَأً. وَقِيلَ: إِنَّ الصَّوَابَ إِلَى أُحُدٍ كَمَا عِنْدَ أَحْمَدَ وَالطَّبَرَانِيِّ. وَقِيلَ: ثَوْرٌ جَبَلٌ صَغِيرٌ وَرَاءَ جَبَلِ أُحُدٍ.

Denildi ki: O bir dağdır, oysa Sevr sadece Mekke'de bilinir. Nevevî şöyle demiştir: el-Buhârî'nin kitabındaki ravilerin çoğu Ayr'ı zikretmiştir; Sevr'e gelince, onlardan bazıları onu kinaye ile ifade edip «Ayr'dan filan yere kadar» demiş, bazıları da burada Sevr'in zikredilmesini bir hata kabul ettikleri için yerini boş bırakmıştır. Ahmed ve Taberânî'de geçtiği üzere doğrusunun «Uhud'a kadar» olduğu da söylenmiştir. Bir görüşe göre de Sevr, Uhud dağının arkasında küçük bir dağdır.

وَقَوْلُهُ: وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ إِلَخْ، (مَنْ) اسْمُ شَرْطٍ مُبْتَدَأٌ، وقَتَلَهُ فِعْلُ الشَّرْطِ، ومِنْكُمْ

{ وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ } kavlinde geçen { مَنْ } şart ismi olup mübtedadır; { قَتَلَهُ } şart fiilidir; { مِنْكُمْ } ise

صِفَةٌ لِاسْمِ الشَّرْطِ، أَيْ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا. وَفَائِدَةُ إِيرَادِ قَوْلِهِ مِنْكُمْ أَعْرَضَ عَنْ بَيَانِهَا الْمُفَسِّرُونَ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ وَجْهَ إِيرَادِ هَذَا الْوَصْفِ التَّنْبِيهُ عَلَى إِبْطَالِ فِعْلِ أَهْلِ

şart isminin sıfatıdır, yani «iman edenlerden» demektir. { مِنْكُمْ } ifadesinin zikredilmesinin faydasını açıklamaktan müfessirler sarfınazar etmişlerdir. Zahir olan şudur ki, bu nitelemenin zikredilme sebebi,

الْجَاهِلِيَّةِ، فَمَنْ أَصَابَ صَيْدًا فِي الْحَرَمِ مِنْهُمْ كَانُوا يَضْرِبُونَهُ وَيَسْلُبُونَهُ ثِيَابَهُ، كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا.

Câhiliye ehlinin uygulamasının iptal edildiğine dikkat çekmektir; zira onlardan biri Harem'de bir av yakaladığında az önce geçtiği gibi onu döverler ve elbiselerini soyup alırlardı.

وَتَعْلِيقُ حُكْمِ الْجَزَاءِ عَلَى وُقُوعِ الْقَتْلِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْجَزَاءَ لَا يَجِبُ إِلَّا إِذَا قَتَلَ الصَّيْدَ، فَأَمَّا لَوْ جَرَحَهُ أَوْ قَطَعَ مِنْهُ عُضْوًا وَلَمْ يَقْتُلْهُ فَلَيْسَ فِيهِ جَزَاءٌ، وَيَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْحُكْمَ سَوَاءٌ أَكَلَ الْقَاتِلُ الصَّيْدَ أَوْ لَمْ يَأْكُلْهُ لِأَنَّ مَنَاطَ الْحُكْمِ هُوَ الْقَتْلُ.

Ceza (bedel) hükmünün öldürmenin vuku bulmasına bağlanması, cezanın ancak avı öldürdüğü takdirde vacip olduğuna delalet eder; şayet onu yaralar veya bir uzvunu koparır da öldürmezse onda ceza (bedel) yoktur. Yine bu durum, öldüren kimsenin o avı yiyip yememesinin hüküm açısından farksız olduğuna delalet eder; çünkü hükmün menâtı (bağlı olduğu illet) öldürmektir.

وَقَوله مُتَعَمِّداً قيد أَخْرَجَ الْمُخْطِئَ، أَيْ فِي صَيْدِهِ. وَلَمْ تُبَيِّنْ لَهُ الْآيَةُ حُكْمًا لَكِنَّهَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّ حُكْمَهُ لَا يَكُونُ أَشَدَّ مِنَ الْمُتَعَمِّدِ فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ فِيهِ جَزَاءٌ آخَرُ أَخَفُّ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ لَا جَزَاءَ عَلَيْهِ وَقَدْ بَيَّنَتْهُ السُّنَّةُ. قَالَ الزُّهْرِيِّ: نَزَلَ الْقُرْآنُ بِالْعَمْدِ وَجَرَتِ السُّنَّةُ فِي النَّاسِي وَالْمُخْطِئِ أَنَّهُمَا يُكَفِّرَانِ. وَلَعَلَّهُ أَرَادَ بِالسُّنَّةِ الْعَمَلَ مِنْ عَهْدِ النُّبُوءَةِ وَالْخُلَفَاءِ وَمَضَى عَلَيْهِ عَمَلُ الصَّحَابَةِ. وَلَيْسَ فِي ذَلِكَ أَثَرٌ عَن النبيء ﷺ.

{ مُتَعَمِّداً } buyruğu hata edeni, yani avında hata yapanı dışarıda bırakan bir kayıttır. Ayet onun için bir hüküm belirtmemiştir fakat onun hükmünün kasten yapandan daha ağır olmayacağına delalet eder; dolayısıyla onda daha hafif başka bir ceza bulunması da üzerinde hiçbir ceza olmaması da muhtemeldir ve bunu sünnet açıklamıştır. Zührî şöyle demiştir: «Kur'an kasıt hakkında indi; sünnet ise unutanın ve hata edenin kefaret ödeyeceği şeklinde cereyan etti.» O, sünnet ile muhtemelen nübüvvet ve halifeler dönemindeki uygulamayı ve sahâbenin bunun üzerine süregelen tatbikatını kastetmiştir; zira bu hususta Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelen bir rivayet yoktur.

وَقَالَ مَالِكٌ، وَأَبُو حَنِيفَةَ، وَالشَّافِعِيُّ، وَجُمْهُورُ فُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ: إِنَّ الْعَمْدَ وَالْخَطَأَ فِي ذَلِكَ سَوَاءٌ، وَقَدْ غَلَّبَ مَالِكٌ فِيهِ مَعْنَى الْغُرْمِ، أَيْ قَاسَهُ عَلَى الْغُرْمِ. وَالْعَمْدُ وَالْخَطَأُ فِي الْغُرْمِ سَوَاءٌ فَلِذَلِكَ سَوَّى بَيْنَهُمَا. وَمَضَى بِذَلِكَ عَمَلُ الصَّحَابَةِ.

Mâlik, Ebû Hanîfe, Şâfiî ve beldelerin fakihlerinin cumhuru şöyle demiştir: Bu konuda kasıt ile hata eşittir. Mâlik bunda tazminat (gürm) manasını ağır basan taraf kabul etmiş, yani onu tazminata kıyas etmiştir; tazminatta ise kasıt ve hata birdir, bu yüzden ikisini eşit tutmuştur ve sahâbenin tatbikatı da böyle süregelmiştir.

وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، وَابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ من الْمَالِكِيَّة، وداوود الظَّاهِرِيُّ، وَابْن جُبَير وطاووس، وَالْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدٍ، وَسَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، وَعَطَاءٌ، وَمُجَاهِدٌ: لَا شَيْءَ عَلَى النَّاسِي. وَرُوِيَ مِثْلُهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ.

Ahmed b. Hanbel, Mâlikîlerden İbn Abdilhakem, Dâvûd ez-Zâhirî, İbn Cübeyr, Tâvûs, el-Kâsım b. Muhammed, Sâlim b. Abdillâh, Atâ ve Mücâhid ise şöyle demişlerdir: Unutana bir şey gerekmez. Bunun bir benzeri İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir.

وَقَالَ مُجَاهِدٌ، وَالْحَسَنُ، وَابْنُ زَيْدٍ، وَابْنُ جُرَيْجٍ: إِنْ كَانَ مُتَعَمِّدًا لِلْقَتْلِ نَاسِيًا إِحْرَامَهُ فَهُوَ مَوْرِدُ الْآيَةِ، فَعَلَيْهِ الْجَزَاءُ. وَأَمَّا الْمُتَعَمِّدُ لِلْقَتْلِ وَهُوَ ذَاكر لإحرامه فَهَذَا أَعْظَمُ مِنْ أَنْ يُكَفَّرَ وَقَدْ بَطُلَ حَجُّهُ، وَصَيْدُهُ جِيفَةٌ لَا يُؤْكَلُ.

Mücâhid, el-Hasan, İbn Zeyd ve İbn Cüreyc ise şöyle demişlerdir: Şayet öldürmeyi kastedip ihramını unutmuşsa ayetin geliş yeri budur ve ona ceza (bedel) gerekir. İhramını hatırladığı halde öldürmeyi kastedene gelince, bu durum kefaret ödenebilmekten daha büyüktür; onun haccı batıl olmuştur ve avladığı hayvan leştir, yenmez.

وَالْجَزَاءُ الْعِوَضُ عَنْ عَمَلٍ، فَسَمَّى اللَّهُ ذَلِكَ جَزَاءً، لِأَنَّهُ تَأْدِيبٌ وَعُقُوبَةٌ إِلَّا أَنَّهُ شُرِعَ عَلَى صِفَةِ الْكَفَّارَاتِ مِثْلَ كَفَّارَةِ الْقَتْلِ وَكَفَّارَةِ الظِّهَارِ. وَلَيْسَ الْقَصْدُ مِنْهُ الْغُرْمَ إِذْ لَيْسَ الصَّيْدُ بِمُنْتَفَعٍ بِهِ أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ حَتَّى يَغْرَمَ قَاتِلُهُ لِيَجْبُرَ مَا أَفَاتَهُ عَلَيْهِ. وَإِنَّمَا الصَّيْدُ مِلْكُ اللَّهِ تَعَالَى أَبَاحَهُ فِي الْحِلِّ وَلَمْ يُبِحْهُ لِلنَّاسِ فِي حَالِ الْإِحْرَامِ، فَمَنْ تَعَدَّى عَلَيْهِ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ فَقَدْ فَرَضَ اللَّهُ عَلَى الْمُتَعَدِّي جَزَاءً. وَجَعَلَهُ جَزَاءً يَنْتَفِعُ بِهِ ضِعَافُ عَبِيدِهِ.

Ceza (cezâ), bir amelin karşılığıdır; Allah bunu bir terbiye ve ukubet olduğu için ceza olarak isimlendirmiştir, ancak adam öldürme kefareti ve zıhâr kefareti gibi kefaretler şeklinde meşru kılınmıştır. Bundan maksat tazminat (gürm) değildir; zira av hayvanı, öldüren kimsenin telef ettiği şeyi telafi etmek maksadıyla tazminat ödeyeceği türden insanlardan birinin menfaatinde olan bir mal değildir. Av ancak ihramsızlık durumunda mubah kıldığı, ihram halinde ise insanlara mubah kılmadığı Allah Teâlâ'nın mülküdür. İşte bu halde iken ona tecavüz edene Allah bir ceza farz kılmış ve onu zayıf kullarının faydalanacağı bir karşılık yapmıştır.

وَقَدْ دَلَّنَا عَلَى أَنَّ مَقْصِدَ التَّشْرِيعِ فِي ذَلِكَ هُوَ الْعُقُوبَةُ قَوْلُهُ عَقِبَهُ لِيَذُوقَ وَبالَ أَمْرِهِ.

Bunda teşrîin (hüküm koymanın) maksadının ukubet (ceza) olduğuna, hemen peşinden gelen { لِيَذُوقَ وَبالَ أَمْرِهِ } “yaptığı işin vebalini tatması için” kavli bize delalet etmiştir.

وَإِنَّمَا سُمِّيَ جَزَاءً وَلَمْ يُسَمَّ بِكَفَّارَةٍ لِأَنَّهُ رُوعِيَ فِيهِ الْمُمَاثَلَةُ، فَهُوَ مُقَدَّرٌ بِمِثْلِ الْعَمَلِ فَسُمِّيَ جَزَاءً، وَالْجَزَاءُ مَأْخُوذٌ فِيهِ الْمُمَاثَلَةُ وَالْمُوَافَقَةُ قَالَ تَعَالَى: جَزاءً وِفاقاً [النبأ: ٢٦] .

Bunda bir benzerlik gözetildiği için buna kefaret denilmeyip ceza (cezâ) denilmiştir; zira o amelin dengiyle takdir edilmiştir, bu yüzden ceza olarak adlandırılmıştır; cezada ise benzerlik ve uygunluk şart koşulur. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { جَزاءً وِفاقاً } “[amellerine] tam uygun bir ceza olarak” [Nebe 26].

وَقَدْ أَخْبَرَ أَنَّ الْجَزَاءَ مِثْلُ مَا قَتَلَ الصَّائِدُ، وَذَلِكَ الْمِثْلُ مِنَ النَّعَمِ، وَذَلِكَ أَنَّ الصَّيْدَ إِمَّا مِنَ الدَّوَابِّ وَإِمَّا مِنَ الطَّيْرِ، وَأَكْثَرُ صَيْدِ الْعَرَبِ مِنَ الدَّوَابِّ، وَهِيَ الْحُمُرُ الْوَحْشِيَّةُ وَبَقَرُ الْوَحْشِ وَالْأَرْوَى وَالظِّبَاءُ وَمِنْ ذَوَاتِ الْجَنَاحِ النَّعَامُ وَالْأَوِزُّ، وَأَمَّا الطَّيْرُ الَّذِي يَطِيرُ فِي الْجَوِّ فَنَادِرٌ صَيْدُهُ، لِأَنَّهُ لَا يُصَادُ إِلَّا بِالْمِعْرَاضِ، وَقَلَّمَا أَصَابَهُ الْمِعْرَاضُ سِوَى الْحَمَامِ الَّذِي بِمَكَّةَ وَمَا يَقْرُبُ مِنْهَا، فَمُمَاثَلَةُ الدَّوَابِّ لِلْأَنْعَامِ هَيِّنَةٌ. وَأَمَّا مُمَاثَلَةُ الطَّيْرِ لِلْأَنْعَامِ فَهِيَ مُقَارَبَةٌ وَلَيْسَتْ مُمَاثَلَةً فَالنَّعَامَةُ تُقَارِبُ الْبَقَرَةَ أَوِ الْبَدَنَةَ، وَالْأَوِزُّ يُقَارِبُ السَّخْلَةَ، وَهَكَذَا. وَمَا لَا نَظِيرَ لَهُ كَالْعُصْفُورِ فِيهِ الْقِيمَةُ. وَهَذَا قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَمُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَبُو يُوسُفَ: الْمِثْلُ الْقِيمَةُ فِي جَمِيعِ مَا يُصَابُ مِنَ الصَّيْدِ. وَالْقِيمَةُ عِنْدَ مَالِكٍ طَعَامٌ.

Cezanın, avcının öldürdüğü şeyin misli (dengi) olduğunu ve o mislin de sağmal hayvanlardan (en'âm) olduğunu bildirmiştir. Zira av hayvanı ya dört ayaklılardan ya da kuşlardandır; Arapların avının çoğu ise yabani eşekler, yabani sığırlar, dağ keçileri ve ceylanlar gibi dört ayaklı hayvanlar ile kanatlılardan deve kuşu ve kazdır. Havada uçan kuşa gelince, onun avlanması nadirdir; çünkü o ancak mi'râz (ucu sivri olmayan özel av oku) ile avlanır ve Mekke'deki ve civarındaki güvercinler müstesna mi'râz ona pek isabet etmez. Dolayısıyla dört ayaklı hayvanların en'âma benzerliği kolaydır. Kuşların en'âma benzerliğine gelince, bu tam bir benzerlik değil bir yakınlıktır; nitekim deve kuşu sığıra veya deveye yaklaşır, kaz oğlağa/kuzuya yaklaşır ve bu böyle devam eder. Serçe gibi benzeri olmayan şeyde ise kıymet (değer) takdir edilir. Bu; Mâlik, Şâfiî ve Muhammed b. el-Hasen'in görüşüdür. Ebû Hanîfe ve Ebû Yûsuf ise şöyle demiştir: Avlanan her şeyde misil kıymettir. Mâlik'e göre ise kıymet yiyecektir.