لَا أَنَامُ، وَقَالَ الْآخَرُ: أَمَّا أَنَا فَأَصُومُ النَّهَار، وَقَالَ آخر: أَمَّا أَنَا فَلَا آتِي النِّسَاءَ، فَبَلَغَ خَبَرُهُمْ رَسُول الله ﷺ فَبَعَثَ إِلَيْهِمْ، فَقَالَ: «أَلَمْ أُنَبَّأْ أَنَّكُمْ قُلْتُمْ كَذَا. قَالُوا: بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَمَا أَرَدْنَا إِلَّا الْخَيْرَ، قَالَ: لَكِنِّي أَقُومُ وَأَنَامُ، وَأَصُومُ وَأُفْطِرُ، وَآتِي النِّسَاءَ، فَمَنْ رَغِبَ عَنْ سُنَّتِي فَلَيْسَ مِنِّي» فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.
uyumayacağım' dedi. Diğeri: 'Bana gelince, ben gündüzleri [sürekli] oruç tutacağım' dedi. Bir başkası ise: 'Bana gelince, ben kadınlara yaklaşmayacağım' dedi. Onların haberi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca kendilerine haber gönderip şöyle buyurdu: «Bana sizin şöyle şöyle söylediğiniz bildirilmedi mi?» Dediler ki: 'Evet ey Allah'ın Resûlü, biz ancak hayır istedik.' Buyurdu ki: «Lakin ben hem namaz kılarım hem uyurum; hem oruç tutarım hem iftar ederim; kadınlarla da evlenirim. Kim benim sünnetimden yüz çevirirse benden değildir.» Bunun üzerine bu ayet nazil oldu.
وَمَعْنَى هَذَا فِي «صَحِيحَيِ الْبُخَارِيِّ وَمُسْلِمٍ» عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ وَلَيْسَ فِيهِ أَنَّ ذَلِكَ سَبَبُ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ.
Bunun manası, Enes b. Mâlik'ten rivayetle Sahîh-i Buhârî ve Müslim'de de yer almaktadır; ancak orada bunun bu ayetin nüzul sebebi olduğuna dair bir ifade yoktur.
وَرُوِيَ أَنَّ نَاسًا مِنْهُمْ، وَهُمْ: أَبُو بَكْرٍ، وَعَلِيٌّ، وَابْنُ مَسْعُودٍ، وَابْنُ عُمَرَ، وَأَبُو ذَرٍّ، وَسَالِمٌ مَوْلَى أَبِي حُذَيْفَةَ، وَالْمِقْدَادُ بْنُ الْأَسْوَدِ، وَسَلْمَانُ الْفَارِسِيِّ، وَمَعْقِلُ بْنُ مُقَرِّنٍ اجْتَمَعُوا فِي دَارِ عُثْمَانَ بْنِ مَظْعُونٍ وَاتَّفَقُوا عَلَى أَنْ يَرْفُضُوا أَشْغَالَ الدُّنْيَا، وَيَتْرُكُوا النِّسَاءَ وَيَتَرَهَّبُوا. فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ فَغَلَّظَ فِيهِمُ الْمَقَالَةَ، ثُمَّ قَالَ: «إِنَّمَا هَلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ بِالتَّشْدِيدِ، شَدَّدُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ فَشَدَّدَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ فَأُولَئِكَ بَقَايَاهُمْ فِي الدِّيَارِ وَالصَّوَامِعِ» .
Rivayet edildiğine göre onlardan birtakım kimseler -ki onlar: Ebû Bekir, Ali, İbn Mes'ûd, İbn Ömer, Ebû Zer, Ebû Huzeyfe'nin azatlısı Sâlim, Mikdâd b. el-Esved, Selmân-ı Fârisî ve Ma'kıl b. Mukarrin'dir- Osman b. Maz'ûn'un evinde toplandılar ve dünya meşgalelerini terk etmeye, kadınlardan uzak durmaya ve ruhban hayatı yaşamaya karar verdiler. Bunun üzerine Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] kalkıp onlara ağır sözler söyledi, sonra şöyle buyurdu: «Sizden öncekiler ancak aşırıya gitmekle helak oldular; kendi nefislerine zorlaştırdılar, Allah da onlara zorlaştırdı. İşte onların kalıntıları manastırlarda ve ibadethanelerdedir.»
فَنَزَلَتْ فِيهِمْ هَذِهِ الْآيَةُ
Bunun üzerine onlar hakkında bu ayet nazil oldu.
.. وَهَذَا الْخَبَرُ يَقْتَضِي أَنَّ هَذَا الِاجْتِمَاعَ كَانَ فِي أَوَّلِ مُدَّةِ الْهِجْرَةِ لِأَنَّ عُثْمَانَ بْنَ مَظْعُونٍ لَمْ يَكُنْ لَهُ دَارٌ بِالْمَدِينَةِ وَأَسْكَنَهُ النبيء ﷺ فِي دَارِ أُمِّ الْعَلَاءِ
Bu haber, söz konusu toplanmanın hicretin ilk döneminde olduğunu gerektirmektedir; çünkü Osman b. Maz'ûn'un Medine'de bir evi yoktu ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu Ümmü'l-Alâ'nın evine yerleştirmişti.
الْأَنْصَارِيَّةِ الَّتِي قِيلَ: إِنَّهَا زَوْجَةُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، وَتُوُفِّيَ عُثْمَانُ بْنُ مَظْعُونٍ سَنَةَ اثْنَتَيْنِ مِنَ الْهِجْرَةِ. وَفِي رِوَايَةٍ: أَنَّ نَاسًا قَالُوا إِنِ النَّصَارَى قَدْ حَرَّمُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ فَنَحْنُ نُحَرِّمُ عَلَى أَنْفُسِنَا بَعْضَ الطَّيِّبَاتِ فَحَرَّمَ بَعْضُهُمْ عَلَى نَفْسِهِ أَكَلَ اللَّحْمِ، وَبَعْضُهُمُ النَّوْمَ، وَبَعْضُهُمُ النِّسَاءَ وَأَنَّهُمْ أَلْزَمُوا أَنْفُسَهُمْ بِذَلِكَ بِأَيْمَانٍ حَلَفُوهَا عَلَى تَرْكِ مَا الْتَزَمُوا تَرْكَهُ. فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.
O, Zeyd b. Sâbit'in eşi olduğu söylenen Ensârî bir kadındır ve Osman b. Maz'ûn hicretin ikinci yılında vefat etmiştir. Bir rivayette ise şöyle denmiştir: Birtakım kimseler 'Hristiyanlar kendilerine haram kıldılar, biz de kendimize bazı güzel şeyleri haram kılalım' dediler. Onlardan kimi kendisine et yemeyi, kimi uykuyu, kimi de kadınları haram kıldı ve terk etmeyi üstlendikleri şeyleri terk etmek üzere yemin ederek bunları nefislerine bağlayıcı kıldılar. Bunun üzerine bu ayet nazil oldu.
وَهَذِهِ الْأَخْبَارُ مُتَظَافِرَةٌ عَلَى وُقُوعِ انْصِرَافِ بَعْضِ أَصْحَابِ رَسُول الله ﷺ إِلَى الْمُبَالَغَةِ فِي الزّهْد وارادة فِي الصَّحِيحِ، مِثْلَ
Bu haberler, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bazı ashabının zühtte aşırıya kaçmaya yöneldikleri gerçeğini desteklemektedir ve bu durum Sahîh'te de yer almaktadır; nitekim
حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِي. قَالَ: قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ: «أَلَمْ أُخْبَرْ أَنَّكَ تَقُومُ اللَّيْلَ وَتَصُومُ النَّهَارَ، قُلْتُ: إِنِّي أَفْعَلُ ذَلِكَ. قَالَ: فَإِنَّكَ إِذَا فَعَلْتَ هَجَمَتْ عَيْنُكَ وَنَفِهَتْ نَفْسُكَ.
Abdullah b. Amr b. el-Âs'ın hadisinde şöyle geçmektedir: Dedi ki: Resûlullah bana şöyle buyurdu: «Bana senin gece namaz kılıp gündüz oruç tuttuğun haber verilmedi mi?» Dedim ki: 'Ben gerçekten öyle yapıyorum.' Buyurdu ki: «Böyle yaparsan gözün çöker, nefsin yorulur.
وَإِنَّ لِنَفْسِكَ عَلَيْكَ حَقًّا وَلِأَهْلِكَ عَلَيْكَ حَقًّا، فَصُمْ وَأَفْطِرْ وَقُمْ وَنَمْ» .
Şüphesiz nefsinin senin üzerinde bir hakkı vardır, ailenin de senin üzerinde bir hakkı vardır. Oruç da tut, iftar da et; namaz da kıl, uyu da.»
وَحَدِيثِ سَلْمَانَ مَعَ أَبِي الدَّرْدَاءِ أَنَّ سَلْمَانَ زَارَ أَبَا الدَّرْدَاءِ فَصَنَعَ أَبُو الدَّرْدَاءِ طَعَامًا فَقَالَ لِسَلْمَانَ: كُلْ فَإِنِّي صَائِمٌ، فَلَمَّا كَانَ اللَّيْلُ ذَهَبَ أَبُو الدَّرْدَاءِ يَقُومُ، فَقَالَ: نَمْ، فَنَامَ، ثُمَّ ذَهَبَ يَقُومُ فَقَالَ: نَمْ، فَنَامَ. فَلَمَّا كَانَ آخِرُ اللَّيْلِ قَالَ سَلْمَانُ: قُمِ الْآنَ، وَقَالَ سَلْمَانُ: إِنَّ لِرَبِّكَ عَلَيْكَ حَقًّا وَلِنَفْسِكَ عَلَيْكَ حَقًّا وَلِأَهْلِكَ عَلَيْكَ حَقًّا فَأَعْطِ كُلَّ ذِي حَقٍّ حَقَّهُ. فَأتى النبيء ﷺ فَذَكَرَ ذَلِكَ لَهُ. فَقَالَ النَّبِيءُ ﵊:
Selmân'ın Ebü'd-Derdâ ile olan hadisinde de şöyle geçer: Selmân, Ebü'd-Derdâ'yı ziyaret etti. Ebü'd-Derdâ bir yemek hazırlayıp Selmân'a: 'Ye, çünkü ben orucum' dedi. Gece olunca Ebü'd-Derdâ namaza kalkmaya yeltendi, Selmân: 'Uyu' dedi, o da uyudu. Sonra tekrar kalkmaya yeltendi, Selmân: 'Uyu' dedi, o da uyudu. Gecenin sonu olunca Selmân: 'Şimdi kalk' dedi ve şöyle ekledi: 'Şüphesiz Rabbinin senin üzerinde bir hakkı vardır, nefsinin senin üzerinde bir hakkı vardır ve ailenin senin üzerinde bir hakkı vardır; her hak sahibine hakkını ver.' Bunun üzerine Ebü'd-Derdâ Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip bu durumu ona anlattı. Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurdu:
«صَدَقَ سَلْمَانُ» .
«Selmân doğru söylemiş.»
وَفِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ أنّ النبيء ﷺ، قَالَ: «أَمَّا أَنَا فَأَقُومُ وَأَرْقُدُ وَأَصُومُ وَأُفْطِرُ وَأَتَزَوَّجُ النِّسَاءَ فَمَنْ رَغِبَ عَنْ سُنَّتِي فَلَيْسَ مِنِّي» .
Sahih hadiste geçtiği üzere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Bana gelince, ben hem namaz kılar hem uyurum; hem oruç tutar hem iftar ederim; kadınlarla da evlenirim. Kim benim sünnetimden yüz çevirirse benden değildir.»
وَالنَّهْيُ إنّما هُوَ عَن تَحْرِيمُ ذَلِكَ عَلَى النَّفْسِ. أَمَّا تَرْكُ تَنَاوُلِ بَعْضِ ذَلِكَ فِي بَعْضِ الْأَوْقَاتِ مِنْ غَيْرِ الْتِزَامٍ وَلِقَصْدِ التَّرْبِيَةِ لِلنَّفْسِ عَلَى التَّصَبُّرِ عَلَى الْحِرْمَانِ عِنْدَ عَدَمِ الْوِجْدَانِ، فَلَا بَأْسَ بِهِ بِمِقْدَارِ الْحَاجَةِ إِلَيْهِ فِي رِيَاضَةِ النَّفْسِ. وَكَذَلِكَ الْإِعْرَاضُ عَنْ كَثِيرٍ مِنَ الطَّيِّبَاتِ لِلتَّطَلُّعِ عَلَى مَا هُوَ أَعْلَى مِنْ عِبَادَةٍ أَوْ شُغْلٍ بِعَمَلٍ نَافِعٍ وَهُوَ أَعْلَى الزُّهْدِ، وَقَدْ كَانَ ذَلِكَ سُنَّةَ رَسُول الله ﷺ وَخَاصَّةً مِنْ أَصْحَابِهِ، وَهِيَ حَالَةٌ تُنَاسِبُ مَرْتَبَتَهُ وَلَا تَتَنَاسَبُ مَعَ بَعْضِ مَرَاتِبِ النَّاسِ، فَالتَّطَلُّعُ إِلَيْهَا تَعْسِيرٌ، وَهُوَ مَعَ ذَلِكَ كَانَ يَتَنَاوَلُ الطَّيِّبَاتِ دُونَ تَشَوُّفٍ وَلَا تَطَلُّعٍ. وَفِي تَنَاوُلِهَا شُكْرٌ لِلَّهِ تَعَالَى، كَمَا وَرَدَ فِي قِصَّةِ أَبِي الدَّحْدَاحِ حِينَ حَلَّ رَسُولُ اللَّهِ وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ فِي حَائِطِهِ وَأَطْعَمَهُمْ وَسَقَاهُمْ. وَعَنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ: أَنَّهُ دُعِيَ إِلَى طَعَامٍ وَمَعَهُ فَرْقَدٌ السَّبَخِيُّ (١) وَأَصْحَابُهُ فَجَلَسُوا عَلَى مَائِدَةٍ فِيهَا أَلْوَانٌ مِنَ الطَّعَامِ دَجَاجٌ مُسَمَّنٌ
Yasaklama, ancak bunları nefse haram kılmaktan ibarettir. Kendini bağlayıcı kılmaksızın ve nefsi imkân bulunmadığında mahrumiyete sabretmeye alıştırmak maksadıyla bazı vakitlerde bunlardan bir kısmını yemeyi terk etmeye gelince; nefis terbiyesinde ihtiyaç duyulan miktar kadarında bir sakınca yoktur. Aynı şekilde ibadet veya faydalı bir işle meşguliyet gibi daha yüce bir şeye yönelmek amacıyla güzel şeylerin çoğundan yüz çevirmek de böyledir ki bu, zühdün en üst derecesidir. Bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ve ashabının seçkinlerinin sünnetiydi; onun mertebesine uygun düşen bir haldir, insanların bazı mertebelerine ise uymaz; zira buna özenmek zorlaştırmaktır. Bununla birlikte o, aşırı bir arzu ve düşkünlük göstermeksizin temiz ve güzel şeyleri yer içerdi. Onları yemekte Yüce Allah'a şükür vardır; nitekim Ebü'd-Dahdâh kıssasında Resûlullah, Ebû Bekir ve Ömer onun bahçesine konuk olduklarında onlara yedirip içirdiği rivayet edilmiştir. Hasan-ı Basrî'den rivayet edildiğine göre: Kendisi, beraberinde Ferkad es-Sebahî (1) ve arkadaşları olduğu halde bir yemeğe davet edilmişti. Üzerinde semiz tavuk
وَفَالَوْذٌ فَاعْتَزَلَ فَرْقَدٌ نَاحِيَةً. فَسَأَلَهُ الْحَسَنُ: أَصَائِمٌ أَنْتَ، قَالَ: لَا وَلَكِنِّي أَكْرَهُ الْأَلْوَانَ لِأَنِّي
... ve fâlûzec [ikram edilmişti]. Bunun üzerine Farkad bir kenara çekildi. Hasan ona: “Oruçlu musun?” diye sordu. O: “Hayır, fakat ben [çeşit çeşit] yemekleri hoş görmüyorum; çünkü ben
لَا أُؤَدِّي شُكْرَهُ، فَقَالَ لَهُ: الْحَسَنُ: أَفَتَشْرَبُ الْمَاءَ الْبَارِدَ، قَالَ: نَعَمْ، قَالَ: إِنَّ نِعْمَةَ اللَّهِ فِي الْمَاءِ الْبَارِدِ أَكْثَرُ مِنْ نِعْمَتِهِ فِي الْفَالَوْذِ.
şükrünü eda edemiyorum' dedi. Bunun üzerine Hasan ona: 'Soğuk su içer misin?' dedi. O: 'Evet' dedi. Hasan: 'Allah'ın soğuk sudaki nimeti, fâlûzecdeki nimetinden daha büyüktür' dedi.
وَلَيْسَ الْمُرَادُ مِنَ النَّهْيِ أَنْ يَلْفِظَ بِلَفْظِ التَّحْرِيمِ خَاصَّةً بَلْ أَنْ يَتْرُكَهُ تَشْدِيدًا عَلَى نَفْسِهِ سَوَاءً لَفَظَ بِالتَّحْرِيمِ أَمْ لَمْ يَلْفِظْ بِهِ. وَمِنْ أَجْلِ هَذَا النَّهْيِ اعْتُبِرَ هَذَا التَّحْرِيمُ لَغْوًا فِي الْإِسْلَامِ فَلَيْسَ يَلْزَمُ صَاحِبَهُ فِي جَمِيعِ الْأَشْيَاءِ الَّتِي لَمْ يَجْعَلُ الْإِسْلَامُ لِلتَّحْرِيمِ سَبِيلًا إِلَيْهَا وَهِيَ كُلُّ حَالٍ عَدَا تَحْرِيمِ الزَّوْجَةِ. وَلِذَلِكَ قَالَ مَالِكٌ فِيمَنْ حَرَّمَ عَلَى نَفْسِهِ شَيْئًا مِنَ الْحَلَالِ أَوْ عَمَّمَ فَقَالَ: الْحَلَالُ عَلَيَّ حَرَامٌ، أَنَّهُ لَا شَيْء عَلَيْهِ فِي شَيْءٍ مِنَ الْحَلَالِ إِلَّا الزَّوْجَةَ فَإِنَّهَا تَحْرُمُ عَلَيْهِ كَالْبَتَاتِ مَا لَمْ يَنْوِ إِخْرَاجَ الزَّوْجَةِ قَبْلَ النُّطْقِ بِصِيغَةِ التَّحْرِيمِ أَوْ يُخْرِجُهَا بِلَفْظِ الِاسْتِثْنَاءِ بَعْدَ النُّطْقِ بِصِيغَةِ التَّحْرِيمِ، عَلَى حُكْمِ الِاسْتِثْنَاءِ فِي الْيَمِينِ. وَوَجْهُهُ أَنَّ عَقْدَ الْعِصْمَةِ يَتَطَرَّقُ إِلَيْهِ التَّحْرِيمُ شَرْعًا فِي بَعْضِ الْأَحْوَالِ، فَكَانَ الْتِزَامُ التَّحْرِيمِ لَازِمًا فِيهَا خَاصَّةً، فَإِنَّهُ لَوْ حَرَّمَ الزَّوْجَةَ وَحْدَهَا حَرُمَتْ، فَكَذَلِكَ إِذَا شَمِلَهَا لَفْظٌ عَامٌّ. وَوَافَقَهُ الشَّافِعِيُّ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: مَنْ حَرَّمَ عَلَى نَفْسِهِ شَيْئًا مِنَ الْحَلَالِ حَرُمَ عَلَيْهِ تَنَاوُلُهُ مَا لَمْ يُكَفِّرْ كَفَّارَةَ يَمِينٍ، فَإِنْ كَفَّرَ حَلَّ لَهُ إِلَّا الزَّوْجَةَ. وَذَهَبَ مَسْرُوقٌ وَأَبُو سَلَمَةَ إِلَى عَدَمِ لُزُومِ التَّحْرِيمِ فِي الزَّوْجَةِ وَغَيْرِهَا.
Yasaklamaktan maksat sadece haram kılma lafzını telaffuz etmek değil, ister haram kılma lafzını telaffuz etsin ister etmesin, nefsine zorluk çıkararak onu terk etmesidir. Bu yasak sebebiyle bu tür bir haram kılma İslam'da lağv (hükümsüz) sayılmıştır; dolayısıyla İslam'ın haram kılmaya yol vermediği şeylerin hiçbirinde sahibini bağlamaz; bu da eşi haram kılmak dışındaki her durumdur. Bu sebeple Mâlik, helal olan bir şeyi kendisine haram kılan veya genelleme yaparak: 'Helal olan her şey bana haram olsun' diyen kimse hakkında, helal olan hiçbir şeyde ona bir sorumluluk düşmeyeceğini, ancak eşi hariç olduğunu; haram kılma lafzını telaffuz etmeden önce eşini hariç tutmaya niyet etmedikçe veya haram kılma lafzını telaffuz ettikten sonra yemindeki istisna hükmüne göre istisna lafzıyla onu hariç tutmadıkça eşin kesin olarak (bâtın/üç talak gibi) ona haram olacağını söylemiştir. Bunun gerekçesi şudur: Nikâh bağına bazı durumlarda şer'an haramlık arız olabilir; bu yüzden haram kılmayı taahhüt etmek özellikle bu konuda bağlayıcı olmuştur. Çünkü sadece eşini haram kılsa haram olurdu; aynı şekilde genel bir lafız onu kapsadığında da haram olur. Şâfiî de bu görüşte ona muvafakat etmiştir. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: Helal olan bir şeyi kendisine haram kılan kimse, yemin kefareti vermedikçe onu kullanması kendisine haram olur; kefaret verirse eşi hariç ona helal olur. Mesrûk ve Ebû Seleme ise haram kılmanın ne eşte ne de başkasında bağlayıcı olmadığı görüşüne varmışlardır.
وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ تَنْبِيهٌ لِفُقَهَاءِ الْأُمَّةِ عَلَى الِاحْتِرَازِ فِي الْقَوْلِ بِتَحْرِيمِ شَيْءٍ لَمْ يَقُمِ الدَّلِيلُ عَلَى تَحْرِيمِهِ، أَوْ كَانَ دَلِيلُهُ غَيْرَ بَالِغٍ قُوَّةَ دَلِيلِ النَّهْيِ الْوَارِدِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ.
Yüce Allah'ın { لَا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ } “Allah'ın size helal kıldığı temiz ve güzel şeyleri haram kılmayın” buyruğunda, ümmetin fakihlerine, haram kılındığına dair delil bulunmayan veya delili bu ayette geçen yasak delilinin kuvvetine ulaşmayan bir şey hakkında haram hükmü vermekten sakınmaları gerektiğine dair bir uyarı vardır.
ثُمَّ إِنَّ أَهْلَ الْجَاهِلِيَّةِ كَانُوا قَدْ حَرَّمُوا أَشْيَاءَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ كَمَا تَضَمَّنَتْهُ سُورَةُ الْأَنْعَامِ، وَقَدْ أَبْطَلَهَا اللَّهُ بِقَوْلِهِ: قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَالطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ [الْأَعْرَاف: ٣٢] ، وَقَوْلِهِ: قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلادَهُمْ سَفَهاً بِغَيْرِ عِلْمٍ وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ افْتِراءً عَلَى اللَّهِ [الْأَنْعَام: ١٤٠] ، وَقَوْلِهِ: قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ- إِلَى قَوْلِهِ- فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ [الْأَنْعَام: ١٤٣، ١٤٤] ، وَغَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ. وَقَدْ كَانَ كَثِيرٌ مِنَ الْعَرَبِ قَدْ دَخَلُوا فِي الْإِسْلَامِ بَعْدَ فَتْحِ مَكَّةَ دُفْعَةً وَاحِدَةً كَمَا
Ayrıca Câhiliye ehli, En'âm Sûresi'nin içerdiği üzere birtakım şeyleri kendilerine haram kılmışlardı. Allah Teâlâ: { قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَالطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ } “De ki: Allah'ın kulları için yarattığı süsü ve temiz rızıkları kim haram kıldı?” [el-A'râf 32], { قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلادَهُمْ سَفَهاً بِغَيْرِ عِلْمٍ وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ افْتِراءً عَلَى اللَّهِ } “Bilgisizlik yüzünden beyinsizce çocuklarını öldürenler ve Allah'ın kendilerine verdiği rızkı Allah'a iftira ederek haram kılanlar muhakkak ziyana uğramışlardır” [el-En'âm 140] ve { قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ } “De ki: İki erkeği mi haram kıldı, yoksa iki dişiyi mi?” ayetinden { فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ } “İnsanları bilgisizce saptırmak için Allah'a yalan yere iftira edenden daha zalim kim olabilir?” [el-En'âm 143, 144] buyruğuna kadar olan ve benzeri ayetlerle bu uygulamaları geçersiz kılmıştır. Arapların birçoğu Mekke'nin fethinden sonra topluca İslam'a girmişti;
وَصَفَهُمُ اللَّهُ بِقَوْلِهِ: يَدْخُلُونَ فِي دِينِ اللَّهِ أَفْواجاً [النَّصْر: ٢] . وَكَانَ قِصَرُ الزَّمَانِ وَاتِّسَاعُ الْمَكَانِ حَائِلَيْنِ دُونَ رُسُوخِ شَرَائِعِ الْإِسْلَامِ فِيمَا بَيْنَهُمْ، فَكَانُوا فِي حَاجَةٍ إِلَى الِانْتِهَاءِ عَنْ أُمُورٍ كَثِيرَةٍ فَاشِيَةٍ فِيهِمْ فِي مُدَّةِ نُزُولِ هَذِهِ السُّورَةِ، وَهِيَ أَيَّامُ حَجَّةِ الْوَدَاعِ وَمَا تَقَدَّمَهَا وَمَا
nitekim Allah Teâlâ onları: { يَدْخُلُونَ فِي دِينِ اللَّهِ أَفْواجاً } “İnsanların dalga dalga Allah'ın dinine girdiklerini [gördüğünde]” [en-Nasr 2] buyruğuyla nitelemiştir. Zamanın kısalığı ve mekânın genişliği, İslam şeriatının aralarında kökleşmesine engel teşkil ediyordu. Bu yüzden bu sûrenin indiği dönemde —ki Vedâ Haccı günleri ile onun öncesi ve
تَأَخَّرَ عَنْهَا.
sonrasıdır— aralarında yaygın olan pek çok şeyden vazgeçmeye muhtaç idiler.
وَجُمْلَةُ وَلا تَعْتَدُوا مُعْتَرِضَةٌ، لِمُنَاسَبَةِ أَنَّ تَحْرِيمَ الطَّيِّبَاتِ اعْتِدَاءٌ عَلَى مَا شَرْعَ اللَّهِ، فَالْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةٌ. وَبِمَا فِي هَذَا النَّهْيِ مِنَ الْعُمُومِ كَانَتِ الْجُمْلَةُ تَذْيِيلًا.
{ وَلا تَعْتَدُوا } “ve haddi aşmayın” cümlesi, temiz şeyleri haram kılmanın Allah'ın şeriatına tecavüz olması münasebetiyle ara cümledir (i'tirâziyye); dolayısıyla vâv harfi i'tirâziyyedir. Bu yasaktaki umumilik sebebiyle cümle bir fezleke (tezyîl) niteliğindedir.
وَالِاعْتِدَاءُ افْتِعَالُ الْعَدُوِّ، أَيِ الظُّلْمُ. وَذِكْرُهُ فِي مُقَابَلَةِ تَحْرِيمِ الطَّيِّبَاتِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ النَّهْيُ عَنْ تَجَاوُزِ حَدِّ الْإِذْنِ الْمَشْرُوعِ، كَمَا قَالَ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَعْتَدُوها [الْبَقَرَة: ٢٢٩] . فَلَمَّا نَهَى عَنْ تَحْرِيمِ الْحَلَالِ أَرْدَفَهُ بِالنَّهْيِ عَنِ اسْتِحْلَالِ الْمُحَرَّمَاتِ وَذَلِكَ بِالِاعْتِدَاءِ عَلَى حُقُوقِ النَّاسِ، وَهُوَ أَشَدُّ الِاعْتِدَاءِ، أَوْ عَلَى حُقُوقِ اللَّهِ تَعَالَى فِي أَمْرِهِ وَنَهْيِهِ دُونَ حَقِّ النَّاسِ، كَتَنَاوُلِ الْخِنْزِيرِ أَوِ الْمَيْتَةِ. وَيَعُمُّ الِاعْتِدَاءُ فِي سِيَاقِ النَّهْيِ جَمِيعَ جِنْسِهِ مِمَّا كَانَتْ عَلَيْهِ الْجَاهِلِيَّةُ مِنَ الْعُدْوَانِ، وَأَعْظَمُهُ الِاعْتِدَاءُ عَلَى الضُّعَفَاءِ كَالْوَأْدِ، وَأَكْلِ مَالِ الْيَتِيمِ، وَعَضْلِ الْأَيَامَى، وَغَيْرِ ذَلِكَ.
İ'tidâ (الِاعْتِدَاء), adv (el-aduvv) kökünden ifti'âl babında olup zulüm demektir. Bunun temiz şeyleri haram kılmanın karşılığında zikredilmesi, maksadın meşru kılınan izin sınırını aşmaktan nehiy olduğunu gösterir; nitekim: { تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَعْتَدُوها } “Bunlar Allah'ın sınırlarıdır, onları aşmayın” [el-Bakara 229] buyurmuştur. Helali haram kılmaktan nehyedince, hemen ardından insanların haklarına tecavüz ederek —ki bu haddi aşmanın en şiddetlisidir— ya da domuz eti veya meyte (leş) yemek gibi kul hakkı olmaksızın Yüce Allah'ın emir ve nehiylerindeki haklarına tecavüz ederek haramları helal saymayı yasaklamayı eklemiştir. Yasaklama bağlamındaki haddi aşma (i'tidâ), Câhiliye ehlinin sürdürdüğü her türlü düşmanlığı kapsar; bunun en büyüğü de kız çocuklarını diri diri gömmek, yetim malı yemek, dulların evlenmesine engel olmak (adl) ve benzeri zayıflara yönelik tecavüzlerdir.
وَجُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ تَذْيِيلٌ لِلَّتِي قَبْلَهَا لِلتَّحْذِيرِ مِنْ كُلِّ اعْتِدَاءٍ.
{ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ } “Şüphesiz Allah haddi aşanları sevmez” cümlesi, her türlü haddi aşmaktan sakındırmak üzere önceki cümlenin fezlekesidir (tezyîl).
وَقَوْلُهُ: وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالًا طَيِّباً تَأْكِيدٌ لِلنَّهْيِ عَنْ تَحْرِيمِ الطَّيِّبَاتِ وَهُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: لَا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ أَيْ أَنَّ اللَّهَ وَسَّعَ عَلَيْكُمْ بِالْحَلَالِ فَلَا تَعْتَدُوهُ إِلَى الْحَرَامِ فَتَكْفُرُوا النِّعْمَةَ وَلَا تَتْرُكُوهُ بِالتَّحْرِيمِ فَتُعْرِضُوا عَنِ النِّعْمَةِ.
{ وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالًا طَيِّباً } “Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden helal ve temiz olarak yiyin” buyruğu, temiz şeyleri haram kılma yasağının tekitidir ve { لَا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ } “Allah'ın size helal kıldığı temiz ve güzel şeyleri haram kılmayın” buyruğuna atfedilmiştir; yani 'Allah helal olan şeylerle size genişlik tanımıştır, bu yüzden harama kayarak haddi aşmayın ki nimete nankörlük etmiş olmayasınız; haram kılarak da onu terk etmeyin ki nimetten yüz çevirmiş olmayasınız.'
وَاقْتُصِرَ عَلَى الْأَكْلِ لِأَنَّ مُعْظَمَ مَا حَرَّمَهُ النَّاسُ عَلَى أَنْفُسِهِمْ هُوَ الْمَآكِلُ. وَكَأَنَّ اللَّهَ يُعَرِّضُ بِهِمْ بِأَنَّ الِاعْتِنَاءَ بِالْمُهِمَّاتِ خَيْرٌ مِنَ التَّهَمُّمِ بِالْأَكْلِ، كَمَا قَالَ لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِيما طَعِمُوا [الْمَائِدَة: ٩٣] الْآيَةَ. وَبِذَلِكَ أَبْطَلَ
Yeme eylemiyle yetinilmiştir, çünkü insanların kendilerine haram kıldıkları şeylerin çoğu yiyeceklerdir. Sanki Allah, mühim işlerle ilgilenmenin yemeğe kafa yormaktan daha hayırlı olduğunu ima etmektedir; nitekim { لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِيما طَعِمُوا } “İman edip salih amel işleyenlere tattıklarından ötürü bir günah yoktur...” [el-Mâide 93] ayetinde böyle buyurmuştur. Böylece
مَا فِي الشَّرَائِعِ السَّابِقَةِ مِنْ شِدَّةِ الْعِنَايَةِ بِأَحْكَامِ الْمَأْكُولَاتِ. وَفِي ذَلِكَ تَنْبِيهٌ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ.
önceki şeriatlerde yer alan yiyeceklerin hükümlerine aşırı düşkünlük gösterme halini iptal etmiştir. Bunda bu ümmet için bir uyarı vardır.
وَقَوْلُهُ وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ جَاءَ بِالْمَوْصُولِ لِلْإِيمَاءِ إِلَى عِلَّةِ الْأَمْرِ بِالتَّقْوَى، أَيْ لِأَنَّ شَأْنَ الْإِيمَانِ أَنْ يَقْتَضِيَ التَّقْوَى، فَلَمَّا آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَاهْتَدَيْتُمْ إِلَى الْإِيمَانِ فَكَمِّلُوهُ بِالتَّقْوَى. رُوِيَ أَنَّ الْحَسَنَ الْبَصْرِيَّ لَقِيَ الْفَرَزْدَقَ فِي جَنَازَةٍ، وَكَانَا عِنْدَ الْقَبْرِ، فَقَالَ الْحَسَنُ لِلْفَرَزْدَقِ: مَا أَعْدَدْتَ لِهَذَا. يَعْنِي الْقَبْرَ. قَالَ الْفَرَزْدَقُ: شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا الله كَذَا كَذَا سَنَةً. فَقَالَ الْحَسَنُ: هَذَا الْعَمُودُ، فَأَيْنَ الْأَطْنَاب.
{ وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ } “Ve kendisine iman ettiğiniz Allah'a karşı takva sahibi olun” buyruğunda ism-i mevsûl, takva emrinin illetine işaret etmek için getirilmiştir; yani 'İmanın şanı takvayı gerektirmektir; mademki Allah'a iman ettiniz ve imana hidayet buldunuz, öyleyse onu takva ile tamamlayın.' Rivayet edildiğine göre Hasan-ı Basrî bir cenazede Farazdak ile karşılaştı ve kabrin başındaydılar. Hasan, Farazdak'a: 'Bunun için —yani kabir için— ne hazırladın?' dedi. Farazdak: 'Şu kadar yıldır Lâ ilâhe illallâh şehadetini' dedi. Bunun üzerine Hasan: 'Bu çadırın direğidir, peki ipleri nerede?' dedi.
[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ٨٩]
[Mâide Sûresi (5), Âyet 89]
لَا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما عَقَّدْتُمُ الْأَيْمانَ فَكَفَّارَتُهُ إِطْعامُ عَشَرَةِ مَساكِينَ مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ أَوْ كِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ ذلِكَ كَفَّارَةُ أَيْمانِكُمْ إِذا حَلَفْتُمْ وَاحْفَظُوا أَيْمانَكُمْ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٨٩)
{ لَا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما عَقَّدْتُمُ الْأَيْمانَ فَكَفَّارَتُهُ إِطْعامُ عَشَرَةِ مَساكِينَ مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ أَوْ كِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ ذلِكَ كَفَّارَةُ أَيْمانِكُمْ إِذا حَلَفْتُمْ وَاحْفَظُوا أَيْمانَكُمْ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “Allah sizi yeminlerinizdeki lağvden (kasıtsız yeminlerden) sorumlu tutmaz; fakat bağladığınız (kastettiğiniz) yeminlerden sorumlu tutar. Bunun kefareti, ailenize yedirdiğinizin orta hallisinden on yoksulu doyurmak veya onları giydirmek yahut bir köle azat etmektir. Kim [bunları] bulamazsa üç gün oruç tutmalıdır. İşte yemin ettiğinizde yeminlerinizin kefareti budur. Yeminlerinizi koruyun. Şükredesiniz diye Allah size ayetlerini işte böyle açıklar.” (89)
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ نَشَأَ بِمُنَاسَبَةِ قَوْلِهِ: لَا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ [الْمَائِدَة: ٨٧] لِأَنَّ التَّحْرِيمَ يَقَعُ فِي غَالِبِ الْأَحْوَالِ بِأَيْمَانٍ مَعْزُومَةٍ، أَوْ بِأَيْمَانٍ تَجْرِي عَلَى اللِّسَانِ لِقَصْدِ تَأْكِيدِ الْكَلَامِ، كَأَنْ يَقُولُ: وَاللَّهِ لَا آكُلُ كَذَا، أَوْ تَجْرِي بِسَبَبِ غَضَبٍ. وَقِيلَ: إِنَّهَا نَزَلَتْ مَعَ الْآيَةِ السَّابِقَةِ فَلَا حَاجَةَ لِإِبْدَاءِ الْمُنَاسَبَةِ لِذِكْرِ هَذَا بَعْدَ مَا قَبْلَهُ. رَوَى الطَّبَرِيُّ وَالْوَاحِدِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ [الْمَائِدَة: ٨٧] ونهاهم النبيء ﷺ عَمَّا عَزَمُوا عَلَيْهِ مِنْ ذَلِكَ، كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا، قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، كَيْفَ نَصْنَعُ بِأَيْمَانِنَا الَّتِي حَلَفْنَاهَا عَلَيْهَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: لَا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ الْآيَةَ.
{ لَا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ } “Allah'ın size helal kıldığı temiz şeyleri haram kılmayın” [el-Mâide 87] buyruğu münasebetiyle başlayan yeni bir söz başıdır (isti'nâf-ı ibtidâî). Zira haram kılma, çoğunlukla kesin kararlı yeminlerle yahut 'Vallahi şunu yemeyeceğim' demek gibi sözü tekit etmek kastıyla dilden dökülen ya da öfke sebebiyle ağızdan çıkan yeminlerle vuku bulur. Önceki ayetle birlikte indiği de söylenmiştir; bu takdirde bunun öncekinden sonra zikredilmesine münasebet göstermeye ihtiyaç kalmaz. Taberî ve Vâhidî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre: Yüce Allah'ın { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ } [el-Mâide 87] buyruğu inip Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem az önce geçtiği üzere onları bu yönde verdikleri karardan menedince: 'Ey Allah'ın Resûlü, üzerine yemin ettiğimiz yeminlerimizi ne yapacağız?' dediler; bunun üzerine Allah Teâlâ: { لَا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ } ayetini indirdi.
فَشَرَعَ اللَّهُ الْكَفَّارَةَ. وَتَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي نَظِيرِ صَدْرِ هَذِهِ الْآيَةِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ. وَتَقَدَّمَ الِاخْتِلَافُ فِي مَعْنَى لَغْوِ الْيَمِينِ. وَلَيْسَ فِي شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ مَا فِي سَبَبِ نُزُولِ آيَةِ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ [الْمَائِدَة: ٨٧] ، وَلَا فِي جَعْلِ مِثْلِ مَا عَزَمَ عَلَيْهِ الَّذِينَ نَزَلَتْ تِلْكَ الْآيَةُ فِي شَأْنِهِمْ مِنْ لَغْوِ الْيَمِينِ. فَتَأْوِيلُ مَا رَوَاهُ الطَّبَرِيُّ وَالْوَاحِدِيُّ فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ حَادِثَةَ أُولَئِكَ الَّذِينَ حَرَّمُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ بَعْضَ الطَّيِّبَاتِ أُلْحِقَتْ بِحُكْمِ لَغْوِ الْيَمِينِ فِي الرُّخْصَةِ لَهُمْ فِي التَّحَلُّلِ مِنْ أَيْمَانِهِمْ.
Böylece Allah kefareti meşru kıldı. Bu ayetin baş tarafının benzerine dair açıklama Bakara Sûresi'nde geçmişti. Yemin-i lağvın anlamı hakkındaki görüş ayrılıkları da geçmişti. Oradaki açıklamaların hiçbirinde { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ } [el-Mâide 87] ayetinin nüzul sebebinde geçen husus yer almadığı gibi, o ayetin haklarında indiği kimselerin azmettikleri şeyin bir benzerinin yemin-i lağv sayılmasına dair bir bilgi de yoktur. Dolayısıyla Taberî ve Vâhidî'nin bu ayetin nüzul sebebi hakkında rivayet ettikleri şeyin yorumu şudur: Bazı temiz şeyleri kendilerine haram kılan kimselerin olayı, yeminlerinden dönme konusunda kendilerine ruhsat verilmesi bakımından yemin-i lağv hükmüne dahil edilmiştir.
وَقَوْلُهُ: بِما عَقَّدْتُمُ الْأَيْمانَ، أَيْ مَا قَصَدْتُمْ بِهِ الْحَلِفَ. وَهُوَ يُبَيِّنُ مُجْمَلَ قَوْلِهِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٢٥] بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ.
{ بِما عَقَّدْتُمُ الْأَيْمانَ } “bağladığınız yeminlerden” buyruğu, yani yeminle kastettiğiniz şeyler demektir. Bu ifade, Bakara Sûresi'ndeki [225] { بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ } “kalplerinizin kazandığı (yeminler)” buyruğunun mücmelliğini açıklamaktadır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ عَقَّدْتُمُ- بِتَشْدِيدِ الْقَافِ-. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ، وَخَلَفٍ- بِتَخْفِيفِ الْقَافِ-. وَقَرَأَهُ ابْنُ ذَكْوَانَ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ عَاقَدْتُمُ بِأَلِفٍ بَعْدِ الْعَيْنِ مِنْ بَابِ الْمُفَاعَلَةِ. فَأَمَّا عَقَّدْتُمُ بِالتَّشْدِيدِ فَيُفِيدُ الْمُبَالَغَةَ فِي فِعْلِ عَقَدَ، وَكَذَلِكَ قِرَاءَةُ عَاقَدْتُمُ لِأَنَّ الْمُفَاعَلَةَ فِيهِ لَيْسَتْ عَلَى بَابِهَا، فَالْمَقْصُودُ مِنْهَا الْمُبَالَغَةُ، مِثْلُ عَافَاهُ اللَّهُ. وَأَمَّا قِرَاءَةُ التَّخْفِيفِ فَلِأَنَّ مَادَّةَ الْعَقْدِ كَافِيَةٌ فِي إِفَادَةِ التَّثْبِيتِ. وَالْمَقْصُودُ أَنَّ الْمُؤَاخَذَةَ تَكُونُ عَلَى نِيَّةِ التَّوَثُّقِ بِالْيَمِينِ، فَالتَّعْبِيرُ عَنِ التَّوَثُّقِ بِثَلَاثَةِ أَفْعَالٍ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ: عَقَدَ الْمُخَفَّفُ، وَعَقَّدَ الْمُشَدَّدُ، وَعَاقَدَ.
Cumhur { عَقَّدْتُمُ } kelimesini kaf harfini şeddeli olarak okumuştur. Hamza, Kisâî, Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ve Halef ise kaf harfini şeddesiz okumuşlardır. İbn Âmir'den rivayetle İbn Zekvân ise ayın harfinden sonra bir elif ile müfâale babından { عَاقَدْتُمُ } şeklinde okumuştur. Şeddeli { عَقَّدْتُمُ } kıraati 'akade' (عقد) fiilinde mübalağa ifade eder; aynı şekilde { عَاقَدْتُمُ } kıraati de öyledir; çünkü buradaki müfâale babı asıl manasında (müşareket) olmayıp 'âfâhullâh' (عافاه الله) ifadesinde olduğu gibi mübalağa kastı taşır. Şeddesiz kıraate gelince; عقد maddesi pekiştirme (tesbit) anlamını ifade etmede zaten yeterlidir. Maksat, sorumluluğun yemini pekiştirme niyeti üzerine olmasıdır. Nitekim Arap kelamında pekiştirme üç fiille ifade edilir: Şeddesiz 'akade' (عَقَدَ), şeddeli 'akkade' (عَقَّدَ) ve 'âkade' (عَاقَدَ).
وَقَوْلُهُ: ذلِكَ كَفَّارَةُ أَيْمانِكُمْ إِشَارَةٌ إِلَى الْمَذْكُورِ، زِيَادَةً فِي الْإِيضَاحِ. وَالْكَفَّارَةُ مُبَالَغَةٌ فِي كَفَرَ بِمَعْنَى سَتَرَ وَأَزَالَ. وَأَصْلُ الْكَفْرِ- بِفَتْحِ الْكَافِ- السَّتْرُ. وَقَدْ جَاءَتْ فِيهَا دَلَالَتَانِ عَلَى الْمُبَالَغَةِ هُمَا التَّضْعِيفُ وَالتَّاءُ الزَّائِدَةُ، كَتَاءِ نَسَّابَةٍ وَعَلَّامَةٍ. وَالْعَرَبُ يَجْمَعُونَ
{ ذلِكَ كَفَّارَةُ أَيْمانِكُمْ } “İşte yeminlerinizin kefareti budur” buyruğu, açıklamayı pekiştirmek için zikredilen hususa bir işarettir. Keffâret (الْكَفَّارَةُ), örttü ve giderdi anlamındaki kefere (كَفَرَ) fiilinden mübalağa [sığasıdır]. Kefir (الْكَفْرُ) kelimesinin aslı —kâf'ın fethasıyla— örtmektir. Bu kelimede mübalağa bildiren iki unsur bir araya gelmiştir: Şedde (taz'îf) ve 'nessâbe' (نَسَّابَةٌ) ile 'allâme' (عَلَّامَةٌ) kelimelerindeki tâ gibi zâid tâ. Araplar
بَيْنَهُمَا غَالِبًا.
çoğunlukla bu ikisini bir arada kullanırlar.
وَقَوْلُهُ: إِذا حَلَفْتُمْ أَيْ إِذَا حَلَفْتُمْ وَأَرَدْتُمُ التَّحَلُّلَ مِمَّا حَلَفْتُمْ عَلَيْهِ
{ إِذا حَلَفْتُمْ } “yemin ettiğinizde” buyruğu, yani yemin edip de üzerine yemin ettiğiniz şeyden dönmek istediğinizde [demektir].
فَدَلَالَةُ هَذَا مِنْ دَلَالَةِ الِاقْتِضَاءِ لِظُهُورِ أَنْ لَيْسَتِ الْكَفَّارَةُ عَلَى صُدُورِ الْحَلِفِ بَلْ عَلَى عَدَمِ الْعَمَلِ بِالْحَلِفِ لِأَنَّ مَعْنَى الْكَفَّارَةِ يَقْتَضِي حُصُولَ إِثْمٍ، وَذَلِكَ هُوَ إِثْمُ الْحِنْثِ.
Bunun delaleti delâlet-i iktizâ kabilindendir; zira kefaretin yeminin telaffuz edilmesine değil, yeminle amel edilmemesine bağlı olduğu açıktır; çünkü kefaretin anlamı bir günahın meydana gelmesini gerektirir, o da yemini bozma (hins) günahıdır.
وَعَنِ الشَّافِعِيِّ أَنَّهُ اسْتَدَلَّ بِقَوْلِهِ: كَفَّارَةُ أَيْمانِكُمْ إِذا حَلَفْتُمْ عَلَى جَوَازِ تَقْدِيمِ الْكَفَّارَةِ عَلَى وُقُوعِ الْحِنْثِ، فَيُحْتَمَلُ أَنَّهُ أَخَذَ بِظَاهِرِ إِضَافَةِ كَفَّارَةُ إِلَى أَيْمانِكُمْ، وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُ أَرَادَ أَنَّ الْحَلِفَ هُوَ سَبَبُ السَّبَبِ فَإِذَا عَزَمَ الْحَالِفُ عَلَى عَدَمِ الْعَمَلِ بِيَمِينِهِ بَعْدَ أَنْ حَلَفَ جَازَ لَهُ أَنْ يُكَفِّرَ قَبْلَ الْحِنْثِ لِأَنَّهُ مِنْ تَقْدِيمِ الْعِوَضِ، وَلَا بَأْسَ بِهِ. وَلَا أَحْسَبُ أَنَّهُ يَعْنِي غَيْرَ ذَلِكَ. وَلَيْسَ مُرَادُهُ أَنَّ مُجَرَّدَ الْحَلِفِ هُوَ مُوجِبُ الْكَفَّارَةِ. وَإِذْ قَدْ كَانَ فِي الْكَلَامِ دَلَالَةُ اقْتِضَاءٍ لَا مَحَالَةَ فَلَا وَجْهَ لِلِاسْتِدْلَالِ بِلَفْظِ الْآيَةِ عَلَى صِحَّةِ تَقْدِيمِ الْكَفَّارَةِ.
Şâfiî'den, { كَفَّارَةُ أَيْمانِكُمْ إِذا حَلَفْتُمْ } buyruğunu kefareti yemini bozma vuku bulmadan önce vermenin caiz olduğuna delil getirdiği rivayet edilmiştir. Onun { كَفَّارَةُ } lafzının { أَيْمانِكُمْ } lafzına izafetinin zahirini esas almış olması muhtemel olduğu gibi, yeminin sebebin sebebi olduğunu; dolayısıyla yemin eden kimsenin yemin ettikten sonra yeminiyle amel etmemeye azmettiğinde, bedeli öne alma kabilinden olduğu ve bunda sakınca bulunmadığı için yemini bozmadan önce kefaret vermesinin caiz olduğunu kastetmiş olması da muhtemeldir. Bundan başkasını kastettiğini sanmıyorum. Maksadı, sırf yemin etmenin kefareti gerektirdiği değildir. Sözde kaçınılmaz olarak bir delâlet-i iktizâ bulunduğuna göre, ayetin lafzından kefareti öne almanın sıhhatine delil getirilmesinin bir dayanağı yoktur.
وَأَصْلُ هَذَا الْحُكْمِ قَوْلُ مَالِكٍ بِجَوَازِ التَّكْفِيرِ قَبْلَ الْحِنْثِ إِذَا عَزَمَ عَلَى الْحِنْثِ. وَلَمْ يَسْتَدِلْ بِالْآيَةِ. فَاسْتَدَلَّ بِهَا الشَّافِعِيُّ تَأْيِيدًا لِلسُّنَّةِ. وَالتَّكْفِيرُ بَعْدَ الْحِنْثِ أَوْلَى.
Bu hükmün aslı, Mâlik'in yemini bozmaya azmettiğinde yemini bozmadan önce kefaret vermenin caiz olduğu yönündeki sözüdür; fakat o ayetle istidlal etmemiştir. Şâfiî ise sünneti desteklemek amacıyla bununla istidlal etmiştir. Kefareti yemini bozduktan sonra vermek ise daha evladır.
وَعَقَّبَ التَّرْخِيصَ الَّذِي رَخَّصَهُ اللَّهُ لِلنَّاسِ فِي عَدَمِ الْمُؤَاخَذَةِ بِأَيْمَانِ اللَّغْوِ فَقَالَ وَاحْفَظُوا أَيْمانَكُمْ. فَأَمَرَ بِتَوَخِّي الْبِرِّ إِذَا لَمْ يَكُنْ فِيهِ حَرَجٌ وَلَا ضُرٌّ بِالْغَيْرِ، لِأَنَّ فِي الْبِرِّ تَعْظِيمَ اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى. فَقَدْ ذَكَرْنَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ أَنَّهُمْ جَرَى مُعْتَادُهُمْ بِأَنْ يُقْسِمُوا إِذَا أَرَادُوا تَحْقِيقَ الْخَبَرِ، أَوْ إِلْجَاءَ أَنْفُسِهِمْ إِلَى عَمَلٍ يَعْزِمُونَ عَلَيْهِ لِئَلَّا يَنْدَمُوا عَنْ عَزْمِهِمْ، فَكَانَ فِي قَوْلِهِ وَاحْفَظُوا أَيْمانَكُمْ زَجْرٌ لَهُمْ عَنْ تِلْكَ الْعَادَةِ السَّخِيفَةِ. وَهَذَا الْأَمْرُ يَسْتَلْزِمُ الْأَمْرَ بِالْإِقْلَالِ مِنَ الْحَلِفِ لِئَلَّا يُعَرِّضَ الْحَالِفُ نَفْسَهُ لِلْحِنْثِ. وَالْكَفَّارَةُ مَا هِيَ إِلَّا خُرُوجٌ مِنَ الْإِثْمِ. وَقَدْ قَالَ تَعَالَى لِأَيُّوبَ- ﵇: وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً فَاضْرِبْ بِهِ وَلا تَحْنَثْ [ص: ٤٤] . فَنَزَّهَهُ عَنِ الْحِنْثِ بِفَتْوًى خَصَّهُ بِهَا.
Allah Teâlâ'nın lağv yeminlerinden dolayı insanları sorumlu tutmayarak tanıdığı ruhsatın ardından { وَاحْفَظُوا أَيْمانَكُمْ } “Yeminlerinizi koruyun” buyurmuştur. Böylece bir zorluk ve başkasına zarar verme söz konusu olmadığında yemine sadık kalmayı emretmiştir; zira yemine vefada Allah Teâlâ'nın ismini yüceltme vardır. Bakara Sûresi'nde de belirttiğimiz üzere, Araplar bir haberi pekiştirmek veya azmettikleri bir işten pişman olup dönmemek için kendilerini bağlamak istediklerinde yemin etmeyi adet edinmişlerdi. Dolayısıyla { وَاحْفَظُوا أَيْمانَكُمْ } buyruğunda onları bu yersiz adetten meneden bir azarlama vardır. Bu emir, yemin edenin kendini yemin bozma tehlikesine maruz bırakmaması için az yemin etmeyi emretmeyi de gerektirir. Kefaret ise günahtan kurtulmaktan başka bir şey değildir. Nitekim Allah Teâlâ Eyyûb aleyhisselâm'a şöyle buyurmuştur: { وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً فَاضْرِبْ بِهِ وَلا تَحْنَثْ } “Eline bir demet sap al, onunla vur ve yeminini bozma” [Sâd 44]. Böylece ona has kıldığı bir fetva ile onu yemin bozmaktan tenzih etmiştir.
وَجُمْلَةُ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ تَذْيِيلٌ. وَمَعْنَى كَذلِكَ كَهَذَا الْبَيَانِ يُبَيِّنُ اللَّهُ، فَتِلْكَ عَادَةُ شَرْعِهِ أَنْ يَكُونَ بَيِّنًا، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي نَظِيرِهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ
{ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ } “Şükredesiniz diye Allah size ayetlerini işte böyle açıklar” cümlesi bir fezlekedir (tezyîl). { كَذلِكَ } kelimesinin anlamı 'bu açıklama gibi açıklar' demektir; zira O'nun şeriatının adeti açık ve net olmaktır. Bunun bir benzerine dair açıklama Bakara Sûresi'ndeki { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } buyruğunda geçmişti.
وَتَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي مَعْنَى لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ فِي سُورَة الْبَقَرَة [٢١] .
{ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “umulur ki şükredersiniz” ifadesinin anlamına dair açıklama da Bakara Sûresi'ndeki [21] { يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ } buyruğunda geçmişti.
[٩٠، ٩١]
[90, 91]
[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : الْآيَات ٩٠ إِلَى ٩١]
[Mâide Sûresi (5), Âyetler 90-91]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصابُ وَالْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٩٠) إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ (٩١)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصابُ وَالْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٩٠) إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ (٩١) } “Ey iman edenler! İçki, kumar, dikili taşlar (putlar) ve fal okları ancak şeytan işi birer pisliktir. Onlardan kaçının ki kurtuluşa eresiniz. (90) Şeytan, içki ve kumarla aranıza düşmanlık ve kin sokmak; sizi Allah'ı anmaktan ve namazdan alıkoymak ister. Artık vazgeçtiniz değil mi? (91)”
اسْتِئْنَافُ خِطَابٍ لِلْمُؤْمِنِينَ تَقْفِيَةً عَلَى الْخِطَابِ الَّذِي قَبْلَهُ لِيُنْظَمَ مَضْمُونُهُ فِي السِّلْكِ الَّذِي انْتَظَمَ فِيهِ مَضْمُونُ الْخِطَابِ السَّابِقِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: وَلا تَعْتَدُوا [الْمَائِدَة: ٨٧] الْمُشِيرُ إِلَى أَنَّ اللَّهَ، كَمَا نَهَى عَنْ تَحْرِيمِ الْمُبَاحِ، نَهَى عَنِ اسْتِحْلَالِ الْحَرَامِ وَأَنَّ اللَّهَ لَمَّا أَحَلَّ الطَّيِّبَاتِ حَرَّمَ الْخَبَائِثَ الْمُفْضِيَةَ إِلَى مَفَاسِدَ، فَإِنَّ الْخَمْرَ كَانَ طَيِّبًا عِنْدَ النَّاسِ، وَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:
Müminlere yönelik bu hitap, önceki hitabın peşinden içeriğinin önceki hitabın içeriğinin girdiği silsileye dahil edilmesi için yapılan yeni bir söz başıdır (isti'nâf). O da Allah'ın mübahı haram kılmayı yasakladığı gibi haramı helal kılmayı da yasakladığına; temiz şeyleri helal kılarken fesada yol açan pis ve çirkin şeyleri haram kıldığına işaret eden { وَلا تَعْتَدُوا } [el-Mâide 87] buyruğudur. Zira içki insanların nazarında hoş ve temiz sayılıyordu; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştu:
وَمِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً وَرِزْقاً حَسَناً [النَّحْل: ٦٧] . وَالْمَيْسِرُ كَانَ وَسِيلَةً لِإِطْعَامِ اللَّحْمِ مَنْ لَا يَقْدِرُونَ عَلَيْهِ. فَكَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ كَالِاحْتِرَاسِ عَمَّا قَدْ يُسَاءُ تَأْوِيلُهُ مِنْ قَوْلِهِ لَا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ [الْأَنْعَام: ٨٧] .
{ وَمِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً وَرِزْقاً حَسَناً } “Hurmalıkların meyvelerinden ve üzümlerden de hem bir sarhoşluk verici hem de güzel bir rızık edinirsiniz” [en-Nahl 67]. Kumar ise gücü yetmeyenlere et yedirmenin bir vasıtasıydı. Dolayısıyla bu ayet, { لَا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ } [el-Mâide 87] buyruğundan yanlış anlaşılabilecek hususlara karşı bir ihtiraz (sakındırma) niteliğindedir.
وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ أَنَّ الْمُعَوَّلَ عَلَيْهِ مِنْ أَقْوَالِ عُلَمَائِنَا أَنَّ النَّهْيَ عَنِ الْخَمْرِ وَقَعَ مُدَرَّجًا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ: الْأُولَى حِينَ نزلت آيَة يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما [الْبَقَرَة: ٢١٩] ، وَذَلِكَ يَتَضَمَّنُ نَهْيًا غَيْرَ جَازِمٍ، فَتَرَكَ شُرْبَ الْخَمْرِ نَاسٌ كَانُوا أَشَدَّ تَقْوًى. فَقَالَ عُمَرُ: اللَّهُمَّ بَيِّنْ لَنَا فِي الْخَمْرِ بَيَانًا شَافِيًا.
Bakara Sûresi'nde geçtiği üzere, âlimlerimizin itimad ettiği görüşe göre içkinin yasaklanması üç aşamada kademeli olarak gerçekleşmiştir: Birincisi, { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما } “Sana içkiyi ve kumarı soruyorlar. De ki: Onlarda büyük bir günah ve insanlar için faydalar vardır; ama günahları faydalarından daha büyüktür” [el-Bakara 219] ayeti indiğinde vuku bulmuştur; bu ayet kesin olmayan bir yasaklama içeriyordu ve takvası daha kuvvetli olan bazı kimseler içki içmeyi bıraktılar. Bunun üzerine Ömer: 'Allahım, içki konusunda bize şifa verici açık bir beyanda bulun' dedi.
ثُمَّ نَزَلَتْ آيَةُ سُورَةِ النِّسَاءِ [٤٣] يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ، فَتَجَنَّبَ الْمُسْلِمُونَ شُرْبَهَا فِي الْأَوْقَاتِ الَّتِي يُظَنُّ بَقَاءُ السُّكْرِ مِنْهَا إِلَى وَقْتِ الصَّلَاةِ فَقَالَ عُمَرُ: اللَّهُمَّ بَيِّنْ لَنَا فِي الْخَمْرِ بَيَانًا شَافِيًا.
Ardından Nisâ Sûresi'ndeki [43] { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ } “Ey iman edenler! Sarhoş iken, ne söylediğinizi bilinceye kadar namaza yaklaşmayın” ayeti indi; böylece Müslümanlar sarhoşluğun namaz vaktine kadar süreceği tahmin edilen vakitlerde içki içmekten kaçındılar. Ömer yine: 'Allahım, içki konusunda bize şifa verici açık bir beyanda bulun' dedi.
ثُمَّ نَزَلَتِ الْآيَةُ هَذِهِ. فَقَالَ عُمَرُ: انْتَهَيْنَا.
Daha sonra bu ayet indi. Bunun üzerine Ömer: 'Vazgeçtik [ey Rabbimiz]!' dedi.
وَالْمَشْهُورُ أَنَّ الْخَمْرَ حُرِّمَتْ سَنَةَ ثَلَاثٍ مِنَ الْهِجْرَةِ بَعْدَ وَقْعَةِ أُحُدٍ، فَتَكُونُ هَذِهِ الْآيَةُ نَزَلَتْ قَبْلَ سُورَةِ الْعُقُودِ وَوُضِعَتْ بَعْدَ ذَلِكَ فِي مَوْضِعِهَا هُنَا. وَرُوِيَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ بِسَبَبِ مُلَاحَاةٍ جَرَتْ بَيْنَ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ وَرَجُلٍ مِنَ الْأَنْصَارِ. رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ قَالَ: أَتَيْتُ عَلَى نَفَرٍ مِنَ الْأَنْصَارِ، فَقَالُوا: تَعَالَ نُطْعِمْكَ وَنُسْقِكَ خَمْرًا- وَذَلِكَ قَبْلَ أَنْ تُحَرَّمَ الْخَمْرُ- فَأَتَيْتُهُمْ فِي حُشٍّ، وَإِذَا رَأْسُ جَزُورٍ مَشْوِيٌّ وَزِقٌّ مِنْ خَمْرٍ، فَأَكَلْتُ وَشَرِبْتُ مَعَهُمْ، فَذَكَرْتُ الْأَنْصَارَ وَالْمُهَاجِرِينَ عِنْدَهُمْ، فَقُلْتُ: الْمُهَاجِرُونَ خَيْرٌ مِنَ الْأَنْصَارِ، فَأَخَذَ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ لَحْيَ جَمَلٍ فَضَرَبَنِي بِهِ فَجَرَحَ بِأَنْفِي فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ فَأَخْبَرْتُهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى فِيَّ إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصابُ وَالْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ فَاجْتَنِبُوهُ. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى [النِّسَاء: ٤٣] ويَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ
Meşhur olan görüşe göre içki, hicretin üçüncü yılında Uhud Gazvesi'nden sonra haram kılınmıştır. Buna göre bu ayet Ukûd (Mâide) Sûresi'nden önce inmiş ve daha sonra buradaki yerine konulmuştur. Bu ayetin Sa'd b. Ebî Vakkâs ile Ensâr'dan bir adam arasında geçen bir tartışma sebebiyle indiği de rivayet edilmiştir. Müslim'in Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan rivayet ettiğine göre Sa'd şöyle demiştir: 'Ensâr'dan bir grubun yanına vardım; bana: 'Gel sana yemek yedirelim ve içki içirelim' dediler —bu, içki haram kılınmadan önceydi—. Bir bahçeye gittim, bir de baktım ki kızartılmış bir deve başı ve bir kırba içki var. Onlarla birlikte yedim ve içtim. Yanlarında Ensâr'ı ve Muhâcirler'i andım ve: 'Muhâcirler Ensâr'dan daha hayırlıdır' dedim. Bunun üzerine Ensâr'dan bir adam bir deve çene kemiğini alıp bana vurdu ve burnumu yaraladı. Resûlullah'a gelip durumu anlattım; Allah Teâlâ da benim hakkımda: { إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصابُ وَالْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ فَاجْتَنِبُوهُ } ayetini indirdi.' Ebû Dâvûd'un İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre ise o şöyle demiştir: Nisâ Sûresi'ndeki { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى } [en-Nisâ 43] ve { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ }
وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ
ayetlerini,
[الْبَقَرَة: ٢١٩] نَسَخَتْهُمَا فِي الْمَائِدَةِ إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصابُ وَالْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ.
[el-Bakara 219] Mâide Sûresi'ndeki { إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصابُ وَالْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ } ayeti neshetmiştir.
فَلَا جَرَمَ كَانَ هَذَا التَّحْرِيمُ بِمَحَلِّ الْعِنَايَةِ مِنَ الشَّارِعِ مُتَقَدِّمًا لِلْأُمَّةِ فِي إِيضَاحِ أَسْبَابِهِ رِفْقًا بِهِمْ وَاسْتِئْنَاسًا لِأَنْفُسِهِمْ، فَابْتَدَأَهُمْ بِآيَةِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ، وَلَمْ يُسَفِّهْهُمْ فِيمَا كَانُوا يَتَعَاطَوْنَ مِنْ ذَلِكَ، بَلْ أَنْبَأَهُمْ بِعُذْرِهِمْ فِي قَوْلِهِ: قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما [الْبَقَرَة: ٢١٩] ، ثُمَّ بِآيَةِ سُورَةِ النِّسَاءِ، ثُمَّ كَرَّ عَلَيْهَا بِالتَّحْرِيمِ بِآيَةِ سُورَةِ الْمَائِدَةِ فَحَصَرَ أَمْرَهُمَا فِي أَنَّهُمَا رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ وَرَجَا لَهُمُ الْفَلَاحَ فِي اجْتِنَابِهِمَا بِقَوْلِهِ: لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ، وَأَثَارَ مَا فِي الطِّبَاعِ مِنْ بُغْضِ الشَّيْطَانِ بِقَوْلِهِ: إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ. ثُمَّ قَالَ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ، فَجَاءَ بِالِاسْتِفْهَامِ لِتَمْثِيلِ حَالِ الْمُخَاطَبِينَ بِحَالِ مَنْ بَيَّنَ لَهُ الْمُتَكَلِّمُ حَقِيقَةَ شَيْءٍ ثُمَّ اخْتَبَرَ مِقْدَارَ تَأْثِيرِ ذَلِكَ الْبَيَانِ فِي نَفْسِهِ.
Hiç şüphesiz bu haram kılma, Şâri'in büyük bir özen gösterdiği bir konu olmuş; onlara lütufla muamele etmek ve nefislerini alıştırmak amacıyla sebeplerini açıklayarak ümmete sunulmuştur. İlk olarak onlara Bakara Sûresi'ndeki ayetle başlamış, alıştıkları bu şeylerden ötürü onları akılsızlıkla suçlamamış, bilakis: { قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما } [el-Bakara 219] buyurarak mazeretlerini bildirmiştir. Ardından Nisâ Sûresi'ndeki ayet gelmiş, daha sonra Mâide Sûresi'ndeki ayetle kesin haramlığa dönülerek bu ikisinin durumu 'şeytan işi bir pislik' olmaya hasredilmiş; { لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } buyruğuyla onlardan kaçınmakta kurtuluş umudu verilmiş ve { إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ } buyruğuyla fıtrattaki şeytan nefretini harekete geçirmiştir. Sonra da { فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ } buyurarak soru sığası kullanmıştır ki muhatapların durumunu, konuşanın kendisine bir şeyin mahiyetini iyice açıkladıktan sonra bu açıklamanın onun nefsindeki tesir derecesini sınadığı kimsenin durumuna benzetmiştir.
وَصِيغَةُ: هَلْ أَنْتَ فَاعِلٌ كَذَا. تُسْتَعْمَلُ لِلْحَثِّ عَلَى فِعْلٍ فِي مَقَامِ الِاسْتِبْطَاءِ،
'Bunu yapacak mısın?' (هَلْ أَنْتَ فَاعِلٌ كَذَا) kalıbı, gecikme ve ağırdan alma makamında bir eylemi yapmaya teşvik etmek için kullanılır;
نَبَّهَ عَلَيْهِ فِي «الْكَشَّافِ» عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقِيلَ لِلنَّاسِ هَلْ أَنْتُمْ مُجْتَمِعُونَ فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ [٣٩] ، قَالَ: وَمِنْهُ قَوْلُ تَأَبَّطَ شَرًّا:
nitekim el-Keşşâf müellifi Şuarâ Sûresi'ndeki [39] { وَقِيلَ لِلنَّاسِ هَلْ أَنْتُمْ مُجْتَمِعُونَ } “İnsanlara da: 'Siz de toplanır mısınız?' dendi” ayetinde buna dikkat çekmiş ve Taabbata Şerran'ın şu beytinin de bu kabilinden olduğunu söylemiştir:
هَلْ أَنْتَ بَاعِثُ دِينَارٍ لِحَاجَتِنَا ... أَوْ عَبْدِ رَبٍّ أَخَا عَوْنِ بْنِ مِخْرَاقِ
'İhtiyacımız için Dînâr'ı mı göndereceksin, yoksa Avn b. Mihrâk'ın kardeşi Abdurrab'ı mı?'
(دِينَارٌ اسْمُ رَجُلٍ، وَكَذَا عَبْدُ رَبٍّ. وَقَوْلُهُ: أَخَا عَوْنٍ أَوْ عَوْفٍ نِدَاءٌ، أَيْ يَا أَخَا عَوْنٍ) . فَتَحْرِيمُ الْخَمْرِ مُتَقَرِّرٌ قَبْلَ نُزُولِ هَذِهِ السُّورَةِ، فَإِنَّ وَفْدَ عَبْدِ الْقَيْسِ وَفَدُوا قَبْلَ فَتْحِ مَكَّةَ فِي سَنَةِ ثَمَانٍ، فَكَانَ مِمَّا أَوْصَاهُمْ بِهِ رَسُول الله ﷺ أَنْ لَا يَنْتَبِذُوا فِي الْحَنْتَمِ وَالنَّقِيرِ وَالْمُزَفَّتِ وَالدُّبَّاءِ، لِأَنَّهَا يُسْرِعُ الِاخْتِمَارُ إِلَى نَبِيذِهَا.
(Dînâr bir adamın ismidir, Abdurrab da öyledir. 'Ey Avn'ın kardeşi' veya 'Ey Avf'ın kardeşi' sözü ise bir nidâdır). İçkinin haram kılınışı bu sûre inmeden önce kesinleşmişti; nitekim Abdülkays heyeti Mekke'nin fethinden önce sekizinci yılda gelmişti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlara tavsiye ettiği hususlardan biri de hantem (toprak kap), nakîr (oyulmuş ağaç kütüğü), müzeffet (ziftli kap) ve dübbâ'da (su kabağı kabı) şıra yapmamalarıydı; çünkü bunlardaki şıra çok çabuk mayalanıp içki haline gelirdi.
وَالْمُرَادُ بِالْأَنْصَابِ هُنَا عِبَادَةُ الْأَنْصَابِ. وَالْمُرَادُ بِالْأَزْلَامِ الِاسْتِقْسَامُ بِهَا، لِأَنَّ عَطْفَهَا عَلَى الْمَيْسِرِ يَقْتَضِي أَنَّهَا أَزْلَامٌ غَيْرُ الْمَيْسِرِ. قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : ذِكْرُ الْأَنْصَابِ وَالْأَزْلَامِ مَعَ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ مَقْصُودٌ مِنْهُ تَأْكِيدُ التَّحْرِيمِ لِلْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ. وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ فِي آيَةِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ، وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى الْأَنْصَابِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ [الْمَائِدَة: ٣] ، وَالْكَلَامُ عَلَى الْأَزْلَامِ عِنْدَ قَوْلِهِ: وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلامِ فِي أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ [٣] . وَأَكَّدَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ تَحْرِيمَ مَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ وَتَحْرِيمَ الِاسْتِقْسَامِ بِالْأَزْلَامِ وَهُوَ التَّحْرِيمُ الْوَارِدُ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ وَالْمُقَرَّرُ فِي الْإِسْلَامِ مِنْ أَوَّلِ الْبَعْثَةِ.
Burada ensâbdan (dikili taşlar) maksat onlara tapınmaktır. Ezlâmdan (fal okları) maksat ise onlarla kısmet ve kehanet aramaktır; zira meysire (kumara) atfedilmiş olması, bunların kumar oklarından başka oklar olduğunu gerektirir. el-Keşşâf müellifi şöyle der: Dikili taşların ve fal oklarının içki ve kumarla birlikte anılmasından maksat, içki ve kumarın haramlığını pekiştirmektir. İçki ve kumar hakkındaki açıklama Bakara Sûresi'ndeki ayette geçmişti. Dikili taşlar hakkındaki açıklama { وَما ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ } [el-Mâide 3] buyruğunda, fal okları hakkındaki açıklama ise bu sûrenin başındaki [3] { وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلامِ } buyruğunda geçmişti. Bu ayette ise dikili taşlar üzerine kesilenlerin ve fal oklarıyla kısmet aramanın haramlığı tekit edilmiştir ki bu, sûrenin başında geçen ve risaletin başından itibaren İslam'da yerleşmiş bulunan haramlıktır.
وَالْمُرَادُ بِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ الْأَرْبَعَةِ هُنَا تَعَاطِيهَا، كُلٌّ بِمَا يُتَعَاطَى بِهِ مِنْ شُرْبٍ وَلَعِبٍ وَذَبْحٍ
Burada bu dört şeyden maksat, her birinin içme, oynama, kurban kesme
وَاسْتِقْسَامٍ. وَالْقَصْرُ الْمُسْتَفَادُ مِنْ إِنَّما قَصْرُ مَوْصُوفٍ عَلَى صِفَةٍ، أَيْ أَنَّ هَذِهِ الْأَرْبَعَةَ الْمَذْكُورَاتِ مَقْصُورَةٌ عَلَى الِاتِّصَافِ بِالرِّجْسِ لَا تَتَجَاوَزُهُ إِلَى غَيْرِهِ، وَهُوَ ادِّعَائِيٌّ لِلْمُبَالَغَةِ فِي عَدَمِ الِاعْتِدَادِ بِمَا عَدَا صِفَةَ الرِّجْسِ مِنْ صِفَاتِ هَذِهِ الْأَرْبَعَةِ. أَلَا تَرَى أَنَّ اللَّهَ قَالَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢١٩] فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ، فَأَثْبَتَ لَهُمَا الْإِثْمَ، وَهُوَ صِفَةٌ
ve fal oku çekme şeklinde icra edilen fiilleridir. { إِنَّما } lafzından anlaşılan hasr, mevsun sıfata hasredilmesidir; yani bu zikredilen dört şey, pislik (rics) niteliğiyle nitelenmeye hasredilmiştir, onun dışına taşmaz. Bu ise bu dört şeyin pislik sıfatı dışındaki sıfatlarını yok saymada mübalağa amacıyla yapılmış iddiâî bir kasırdır. Görmez misin ki Allah Bakara Sûresi'nde [219] içki ve kumar hakkında: { قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ } “De ki: Onlarda büyük bir günah ve insanlar için faydalar vardır” buyurarak onlar için günahı sabit kılmıştır; bu da şeriat nazarında pisliğe (rics)
تُسَاوِي الرِّجْسَ فِي نَظَرِ الشَّرِيعَةِ، لِأَنَّ الْإِثْمَ يَقْتَضِي التَّبَاعُدَ عَنِ التَّلَبُّسِ بِهِمَا مِثْلُ الرِّجْسِ. وَأَثْبَتَ لَهُمَا الْمَنْفَعَةَ، وَهِيَ صِفَةٌ تُسَاوِي نَقِيضَ الرِّجْسِ، فِي نَظَرِ الشَّرِيعَةِ، لِأَنَّ الْمَنْفَعَةَ تَسْتَلْزِمُ حِرْصَ النَّاسِ عَلَى تَعَاطِيهِمَا، فَصَحَّ أَنَّ لِلْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ صِفَتَيْنِ. وَقَدْ قَصَرَ فِي آيَةِ الْمَائِدَةِ عَلَى مَا يُسَاوِي إِحْدَى تَيْنِكَ الصِّفَتَيْنِ أَعْنِي الرِّجْسَ، فَمَا هُوَ إِلَّا قَصْرٌ ادِّعَائِيٌّ يُشِيرُ إِلَى مَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢١٩] مِنْ قَوْلِهِ: وَإِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما، فَإِنَّهُ لَمَّا نَبَّهَنَا إِلَى تَرْجِيحِ مَا فِيهِمَا مِنَ الْإِثْمِ عَلَى مَا فِيهِمَا مِنَ الْمَنْفَعَةِ فَقَدْ نَبَّهَنَا إِلَى دَحْضِ مَا فِيهِمَا مِنَ الْمَنْفَعَةِ قُبَالَةَ مَا فِيهِمَا مِنَ الْإِثْمِ حَتَّى كَأَنَّهُمَا تَمَحَّضَا لِلِاتِّصَافِ بِ فِيهِما إِثْمٌ [الْبَقَرَة: ٢١٩] ، فَصَحَّ فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ أَنْ يُقَالَ فِي حَقِّهِمَا مَا يُفِيدُ انْحِصَارَهُمَا فِي أَنَّهُمَا فِيهِمَا إِثْمٌ، أَيِ انْحِصَارُهُمَا فِي صِفَةِ الْكَوْنِ فِي هَذِهِ الظَّرْفِيَّةِ كَالِانْحِصَارِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: إِنْ حِسابُهُمْ إِلَّا عَلى رَبِّي [الشُّعَرَاء: ١١٣] ، أَيْ حِسَابُهُمْ مَقْصُورٌ عَلَى الِاتِّصَافِ بِكَوْنِهِ عَلَى رَبِّي، أَيِ انْحَصَرَ حِسَابُهُمْ فِي مَعْنَى هَذَا الْحَرْفِ. وَذَلِكَ هُوَ مَا عَبَّرَ عَنْهُ بِعِبَارَةِ الرِّجْسِ.
denk bir niteliktir; zira günah, tıpkı pislik gibi onlara bulaşmaktan uzak durmayı gerektirir. Yine onlar için faydayı da sabit kılmıştır ki bu da şeriat nazarında pisliğin zıddına denk bir niteliktir; zira fayda, insanların onları yapmaya hırslı olmasını gerektirir. Böylece içki ve kumarın iki vasfının bulunduğu sabit olmuştur. Mâide ayetinde ise bu iki vasıftan birine denk olan şeye, yani pisliğe (rics) hasr yapılmıştır; bu da Bakara Sûresi'ndeki [219] { وَإِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما } “onların günahı faydasından daha büyüktür” buyruğuna işaret eden iddiâî bir kasırdan ibarettir. Zira Allah onlardaki günahın faydasına üstün geldiğine bizi dikkat çekince, onlardaki günah karşısında faydayı hükümsüz kılmaya da dikkat çekmiş oldu; öyle ki sanki bu ikisi sırf { فِيهِما إِثْمٌ } “onlarda günah vardır” [el-Bakara 219] vasfıyla nitelenir hale geldi. Dolayısıyla Mâide Sûresi'nde onlar hakkında, günah barındırma durumuna hasredildiklerini ifade eden bir söz söylenmesi sahih olmuştur; yani { إِنْ حِسابُهُمْ إِلَّا عَلى رَبِّي } “Onların hesabı ancak Rabbime aittir” [eş-Şuarâ 113] buyruğundaki hasr gibi bu zarfiyet hali sıfatına hasredilmişlerdir; yani hesapları Rabbime ait olma niteliğine hasredilmiştir. İşte bu durum rics (pislik) ifadesiyle dile getirilmiştir.
وَالرِّجْسُ الْخُبْثُ الْمُسْتَقْذَرُ وَالْمَكْرُوهُ مِنَ الْأُمُورِ الظَّاهِرَةِ، وَيُطْلَقُ عَلَى الْمَذَمَّاتِ الْبَاطِنَةِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ [التَّوْبَة:
Rics (الرِّجْسُ), dış duyularla hissedilen şeylerdeki iğrenç, pis ve kerih görülen şeydir; { وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ } “Kalplerinde hastalık olanlara gelince, [bu sûre] onların pisliklerine pislik katmıştır” [et-Tevbe
١٢٥] ، وَقَوْلِهِ: إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ [الْأَحْزَاب: ٣٣] . وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا الْخَبِيثُ فِي النُّفُوسِ وَاعْتِبَارِ الشَّرِيعَةِ. وَهُوَ اسْمُ جِنْسٍ فَالْإِخْبَارُ بِهِ كَالْإِخْبَارِ بِالْمَصْدَرِ، فَأَفَادَ الْمُبَالَغَةَ فِي الِاتِّصَافِ بِهِ حَتَّى كَأَنَّ هَذَا الْمَوْصُوفَ عَيْنُ الرجس. وَلذَلِك أَيْضا أُفْرِدَ (رِجْسٌ) مَعَ كَوْنِهِ خَبَرًا عَنْ مُتَعَدِّدٍ لِأَنَّهُ كَالْخَبَرِ بِالْمَصْدَرِ.
125] ve { إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ } “Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak ricsi (her türlü kötülük ve pisliği) gidermek ister” [el-Ahzâb 33] ayetlerinde olduğu gibi bâtınî yergi ve kötülükler için de kullanılır. Burada rics ile kastedilen, nefislerde ve şeriatın itibarında pis ve çirkin olandır. Bu bir cins ismi olduğundan onunla haber verilmesi masdarla haber verilmesi gibidir; bu da o nitelikle nitelenmede mübalağa ifade eder, öyle ki sanki nitelenen şey bizzat pisliğin kendisi olmuştur. Yine bu sebeple, birden fazla şeyin haberi olmasına rağmen masdarla haber verme kabilinden olduğu için 'ricsün' (رِجْسٌ) kelimesi tekil getirilmiştir.
وَمَعْنَى كَوْنِهَا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ أَنَّ تَعَاطِيَهَا بِمَا تُتَعَاطَى لِأَجْلِهِ مِنْ تَسْوِيلِهِ لِلنَّاسِ تَعَاطِيَهَا، فَكَأَنَّهُ هُوَ الَّذِي عَمِلَهَا وَتَعَاطَاهَا، وَفِي ذَلِكَ تَنْفِيرٌ لِمُتَعَاطِيهَا بِأَنَّهُ يَعْمَلُ عَمَلَ الشَّيْطَانِ، فَهُوَ شَيْطَانٌ، وَذَلِكَ مِمَّا تَأْبَاهُ النُّفُوسُ.
Bunların şeytan işi olmasının anlamı; insanların bunlara yönelmesinin, şeytanın bu fiilleri işletmek için onlara fısıldayıp süslemesi sebebiyle olmasıdır. Sanki bu fiilleri bizzat yapan ve işleten şeytanın kendisidir. Bunda, bu fiilleri işleyenin şeytanın işini yaptığı, dolayısıyla kendisinin de bir şeytan olduğu belirtilerek nefret ettirme vardır; bu da nefislerin kaçınacağı bir durumdur.
وَالْفَاءُ فِي فَاجْتَنِبُوهُ لِلتَّفْرِيعِ وَقَدْ ظَهَرَ حُسْنُ مَوْقِعِ هَذَا التَّفْرِيعِ بَعْدَ التَّقَدُّمِ بِمَا يُوجِبُ النُّفْرَةَ مِنْهَا. وَالضَّمِيرُ الْمَنْصُوبُ فِي قَوْلِهِ فَاجْتَنِبُوهُ عَائِدٌ إِلَى الرِّجْسِ الْجَامِعِ لِلْأَرْبَعَةِ. ولَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ رَجَاءٌ لَهُمْ أَنْ يُفْلِحُوا عِنْدَ اجْتِنَابِ هَذِهِ الْمَنْهِيَّاتِ إِذَا لَمْ
{ فَاجْتَنِبُوهُ } "artık ondan kaçının" ifadesindeki fâ (فَ) harfi tefri' (hüküm çıkarma) içindir; bu türden bir hüküm çıkarmanın, nefret ettirici hususların önceden zikredilmesinden sonra gelmesindeki güzellik gayet açıktır. { فَاجْتَنِبُوهُ } kavlindeki mensub zamir, zikredilen bu dört şeyi birden kapsayan "rics" (pislik) kelimesine racidir. { لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “umulur ki kurtuluşa erersiniz” buyruğu ise, yasaklanan diğer hususlarda ısrar
يَكُونُوا قَدِ اسْتَمَرُّوا عَلَى غَيْرِهَا مِنَ الْمَنْهِيَّاتِ. وَتَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي نَظِيرِهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
etmedikleri takdirde, bu yasaklardan kaçındıklarında kurtuluşa ereceklerine dair bir ümittir. Bunun benzerine dair açıklama daha önce Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda geçmişti:
يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ [الْبَقَرَة: ٢١] . وَقَدْ بَيَّنْتُ مَا اخترته فِي مَحل (لَعَلَّ) وَهُوَ الْمُطَّرِدُ فِي جَمِيعِ مَوَاقِعِهَا، وَأَمَّا الْمَحَامِلُ الَّتِي تَأَوَّلُوا بِهَا (لَعَلَّ) فِي آيَةِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ فَبَعْضُهَا لَا يَتَأَتَّى فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَتَأَمَّلْهُ.
{ يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “Ey insanlar! Sizi ve sizden öncekileri yaratan Rabbinize kulluk edin ki sakınabilesiniz” [el-Bakara 21] . Lealle (لَعَلَّ) edatının geçtiği yerdeki tercihimizi ve bunun geçtiği tüm yerlerde geçerli olan genel kuralı açıklamıştım. Bakara sûresindeki ayette 'lealle' lafzına verdikleri diğer tevil ve ihtimallere gelince, bunların bir kısmı bu ayette geçerli olamaz, bunu iyi düşün.
وَاجْتِنَابُ الْمَذْكُورَاتِ هُوَ اجْتِنَابُ التَّلَبُّسِ بِهَا فِيمَا تَقْصِدُ لَهُ مِنَ الْمَفَاسِدِ بِحَسَبِ اخْتِلَافِ أَحْوَالِهَا فَاجْتِنَابُ الْخَمْرِ اجْتِنَابُ شُرْبِهَا وَالْمَيْسِرِ اجْتِنَابُ التَّقَامُرِ بِهِ، وَالْأَنْصَابِ اجْتِنَابُ الذَّبْحِ عَلَيْهَا وَالْأَزْلَامِ اجْتِنَابُ الِاسْتِقْسَامِ بِهَا وَاسْتِشَارَتِهَا. وَلَا يَدْخُلُ تَحْتَ هَذَا الِاجْتِنَابِ اجْتِنَابُ مَسِّهَا أَوْ إِرَاءَتِهَا لِلنَّاسِ لِلْحَاجَةِ إِلَى ذَلِكَ مِنَ اعْتِبَارٍ بِبَعْضِ أَحْوَالِهَا فِي الِاسْتِقْطَارِ وَنَحْوِهُ، أَوْ لِمَعْرِفَةِ صُوَرِهَا، أَوْ حِفْظِهَا كَآثَارٍ مِنَ التَّارِيخِ أَوْ تَرْكِ الْخَمْرِ فِي طَوْرِ اخْتِمَارِهَا لِمَنْ عَصَرَ الْعِنَبَ لِاتِّخَاذِهِ خَلًّا، عَلَى تَفْصِيلٍ فِي ذَلِكَ وَاخْتِلَافٍ فِي بَعْضِهِ.
Söz konusu şeylerden kaçınmak, farklı durumlarına göre, bunlardan kastedilen fesatlara bulaşmaktan kaçınmaktır. Buna göre içkiden kaçınmak onu içmekten; kumardan kaçınmak onunla kumar oynamaktan; dikili taşlardan kaçınmak üzerlerinde kurban kesmekten; fal oklarından kaçınmak ise onlarla kısmet aramaktan ve onlara danışmaktan kaçınmaktır. Damıtma ve benzeri durumlarda bazı hallerinden ibret almak veya şekillerini tanımak ya da tarihi eser olarak saklamak gibi bir ihtiyaç sebebiyle onlara dokunmaktan yahut insanlara göstermekten kaçınmak, yahut sirke yapmak üzere üzüm sıkan kimsenin üzüm suyunu mayalanma evresinde bırakması bu kaçınma kapsamına girmez; gerçi bu hususlarda bazı ayrıntılar ve ihtilaflar vardır.
فَأَمَّا اجْتِنَابُ مُمَاسَّةِ الْخَمْرِ وَاعْتِبَارُهَا نَجِسَةً لِمَنْ تَلَطَّخَ بِهَا بَعْضُ جَسَدِهِ أَوْ ثَوْبِهِ فَهُوَ مِمَّا اخْتَلَفَ فِيهِ أَهْلُ الْعِلْمِ فَمِنْهُمْ مَنْ حَمَلُوا الرِّجْسَ فِي الْآيَةِ بِالنِّسْبَةِ لِلْخَمْرِ عَلَى مَعْنَيَيْهِ الْمَعْنَوِيِّ وَالذَّاتِيِّ، فَاعْتَبَرُوا الْخَمْرَ نَجِسَ الْعَيْنِ يَجِبُ غَسْلُهَا كَمَا يَجِبُ غَسْلُ النَّجَاسَةِ، حَمْلًا لِلَفْظِ الرِّجْسِ عَلَى جَمِيعِ مَا يَحْتَمِلُهُ. وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ. وَلَمْ يَقُولُوا بِذَلِكَ فِي قِدَاحِ الْمَيْسِرِ وَلَا فِي حِجَارَةِ الْأَنْصَابِ وَلَا فِي الْأَزْلَامِ وَالتَّفْرِقَةُ بَيْنَ هَذِهِ الثَّلَاثِ وَبَيْنَ الْخَمْرِ لَا وَجْهَ لَهَا مِنَ النَّظَرِ. وَلَيْسَ فِي الْأَثَرِ مَا يُحْتَجُّ بِهِ لِنَجَاسَةِ الْخَمْرِ. وَلَعَلَّ كَوْنَ الْخَمْرِ مَائِعَةً هُوَ الَّذِي قَرَّبَ شَبَهَهَا بِالْأَعْيَانِ النَّجِسَةِ، فَلَمَّا وُصِفَتْ بِأَنَّهَا رِجْسٌ حُمِلَ فِي خُصُوصِهَا عَلَى مَعْنَيَيْهِ. وَأَمَّا مَا وَرَدَ فِي حَدِيثِ أَنَسٍ أَنَّ كَثِيرًا مِنَ
İçkiye temas etmekten kaçınmaya ve vücuduna yahut elbisesine içki bulaşan kimse için onun necis kabul edilip edilmeyeceğine gelince, bu husus ilim ehli arasında ihtilaflıdır. Onlardan bazıları, ayetteki rics (pislik) kelimesini içki bakımından hem manevi hem de zati anlamına hamlederek, içkiyi zâtı necis (necaset-i ayni) kabul etmişler ve necasetin yıkanması gerektiği gibi yıkanmasının vacip olduğuna hükmetmişlerdir; bu, rics lafzını taşıyabileceği bütün anlamlara hamletmelerinden kaynaklanır. Mâlik'in görüşü de budur. Ancak onlar kumar zarları/okları, dikili taşlar ve fal okları hakkında böyle bir hüküm vermemişlerdir. Bu üçü ile içki arasında ayrım yapmanın kıyasi/akli bir dayanağı yoktur. Hadislerde de içkinin bizatihi necis olduğuna delil getirilecek bir rivayet bulunmamaktadır. Muhtemelen içkinin sıvı olması, onun necis maddelere benzerliğini artırmıştır; dolayısıyla 'rics' olarak nitelendiğinde, bizzat içki hakkında bu kelime iki anlamına birden hamledilmiştir. Enes'in hadisinde geçen,
الصَّحَابَةِ غَسَلُوا جِرَارَ الْخَمْرِ لَمَّا نُودِيَ بِتَحْرِيم شربهَا لذَلِك مِنَ الْمُبَالغَة فِي التبرّي مِنْهَا وَإِزَالَةِ أَثَرِهَا قَبْلَ التَّمَكُّنِ مِنَ النَّظَرِ فِيمَا سِوَى ذَلِكَ، أَلَا تَرَى أَنَّ بَعْضَهُمْ كَسَّرَ جِرَارَهَا، وَلَمْ يَقُلْ أَحَدٌ بِوُجُوبِ كَسْرِ الْإِنَاءِ الَّذِي فِيهِ شَيْءٌ نَجِسٌ. عَلَى أَنَّهُمْ فَعَلُوا ذَلِكَ وَلَمْ يُؤْمَرُوا بِهِ من الرَّسُول ﷺ.
içki içmenin haram kılındığı ilan edildiğinde birçok sahabi'nin içki küplerini yıkamış olması ise, başka bir şeyi düşünmeye fırsat bulamadan içkiden tamamen uzaklaşma ve onun izini silme konusundaki aşırı gayret ve titizliklerindendir. Görmez misin ki onlardan bazıları küpleri kırmıştır; oysa hiç kimse içinde necis bir şey bulunan kabın kırılmasının vacip olduğunu söylememiştir. Kaldı ki onlar bunu Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) tarafından emredilmeden, kendi inisiyatifleriyle yapmışlardır.
وَذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى عَدَمِ نَجَاسَةِ عَيْنِ الْخَمْرِ. وَهُوَ قَوْلُ رَبِيعَةَ بْنِ أبي عبد الرحمان، وَاللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ، وَالْمُزَنِيِّ مِنْ أَصْحَابِ الشَّافِعِيِّ، وَكَثِيرٍ مِنَ الْبَغْدَادِيِّينَ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ وَمِنَ الْقَيْرَوَانِيِّينَ مِنْهُمْ سَعِيدُ بْنُ الْحَدَّادِ الْقَيْرَوَانِيِّ. وَقَدِ اسْتَدَلَّ سَعِيدُ بْنُ الْحَدَّادِ عَلَى طَهَارَتِهَا بِأَنَّهَا سُفِكَتْ فِي طُرُقِ الْمَدِينَةِ، وَلَوْ كَانَتْ نَجَسًا لَنُهُوا عَنْهُ، إِذْ قَدْ وَرَدَ النَّهْيُ
İlim ehlinden bazıları ise içkinin bizatihi necis olmadığı görüşüne varmışlardır. Bu görüş; Rebîa b. Ebî Abdirrahmân, Leys b. Sa'd, Şâfiî'nin ashabından el-Müzenî, Mâlikîlerden pek çok Bağdatlı âlim ve aralarında Saîd b. el-Haddâd el-Kayrevânî'nin de bulunduğu Kayrevanlı âlimlerin görüşüdür. Saîd b. el-Haddâd onun temiz olduğuna dair, içkilerin Medine sokaklarına dökülmesini delil göstermiştir; zira şayet necis olsaydı bundan nehyedilirlerdi, çünkü yollara
عَنْ إِرَاقَةِ النَّجَاسَةِ فِي الطُّرُقِ. وَذَكَرَ ابْنُ الْفَرَسِ عَنِ ابْنِ لُبَابَةَ أَنَّهُ أَقَامَ قَوْلًا بِطَهَارَةِ عَيْنِ الْخَمْرِ مِنَ الْمَذْهَبِ.
pislik dökmek nehyedilmiştir. İbnü'l-Feres de İbn Lübâbe'den, mezhep içinden içkinin zatı itibarıyla temiz olduğuna dair bir görüş ortaya koyduğunu nakletmiştir.
وَأَقُولُ: الَّذِي يَقْتَضِيهِ النَّظَرُ أَنَّ الْخَمْرَ لَيْسَتْ نَجِسَ الْعَيْنِ، وَأَنَّ مَسَاقَ الْآيَةِ بَعِيدٌ عَنْ قَصْدِ نَجَاسَةِ عَيْنِهَا، إِنَّمَا الْقَصْدُ أَنَّهَا رِجْسٌ مَعْنَوِيٌّ، وَلِذَلِكَ وَصَفَهُ بِأَنَّهُ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ، وَبَيَّنَهُ بَعْدُ بِقَوْلِهِ: إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ، وَلِأَنَّ النَّجَاسَةَ تَعْتَمِدُ الْخَبَاثَةَ وَالْقَذَارَةَ وَلَيْسَتِ الْخَمْرُ كَذَلِكَ، وَإِنَّمَا تَنَزَّهَ السَّلَفُ عَنْ مُقَارَبَتِهَا لِتَقْرِيرِ كَرَاهِيَّتِهَا فِي النُّفُوسِ.
Ben derim ki: İlmi incelemenin gerektirdiği sonuç, içkinin bizatihi necis olmadığı ve ayetin akışının da onun maddeten necisliğini kastetmekten uzak olduğudur. Maksat sadece onun manevi bir pislik olmasıdır. Nitekim onu 'şeytanın işinden' diye nitelemiş ve ardından { إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ } “Şeytan ancak aranıza düşmanlık sokmak ister” buyruğuyla açıklamıştır. Çünkü necaset pis ve iğrenç maddelere dayanır, içki ise böyle değildir. Selefin ona yaklaşmaktan sakınması ise sadece nefislerde ona karşı bir nefret yerleştirmek içindir.
وَجُمْلَةُ إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ بَيَانٌ لِكَوْنِهَا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ. وَمَعْنَى يُرِيدُ يُحِبُّ وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ كَوْنِ الْإِرَادَةِ بِمَعْنَى الْمَحَبَّةِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يَشْتَرُونَ الضَّلالَةَ وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٤٤] .
{ إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ } “Şeytan ancak ister” cümlesi, onun şeytanın işinden oluşunun beyanıdır. 'Yürîdü' (يُرِيدُ) kelimesi 'sever, arzular' manasındadır. İrade kelimesinin muhabbet/sevgi anlamında kullanıldığı daha önce Nisâ Sûresi'ndeki [44] { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يَشْتَرُونَ الضَّلالَةَ وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ } “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi? Sapıklığı satın alıyorlar ve sizin de yoldan sapmanızı istiyorlar” ayetinde açıklanmıştı.
وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى الْعَدَاوَةِ وَالْبَغْضَاءِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَلْقَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [٦٤] .
Düşmanlık ve kin konusundaki açıklamalar ise bu sûrede geçen [64] { وَأَلْقَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ } “Aralarına düşmanlık ve kin saldık” buyruğunda geçmişti.
وَقَوْلُهُ: فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ أَيْ فِي تَعَاطِيهِمَا، عَلَى مُتَعَارَفِ إِضَافَةِ الْأَحْكَامِ إِلَى الذَّوَاتِ، أَيْ بِمَا يَحْدُثُ فِي شُرْبِ الْخَمْرِ مِنْ إِثَارَةِ الْخُصُومَاتِ وَالْإِقْدَامِ
{ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ } “İçkide ve kumarda” buyruğu; hükümlerin bizzat zatlara (nesnelere) nispet edilmesindeki bilinen kural gereğince, "onları işleyip kullanma hususunda" demektir. Yani içki içilmesinde husumetlerin alevlenmesi ve [suçlara] cüret edilmesi
عَلَى الْجَرَائِمِ، وَمَا يَقَعُ فِي الْمَيْسِرِ مِنَ التَّحَاسُدِ عَلَى الْقَامِرِ، وَالْغَيْظِ وَالْحَسْرَةِ لِلْخَاسِرِ، وَمَا يَنْشَأُ عَنْ ذَلِك من التشاتم وَالسِّبَابِ وَالضَّرْبِ. عَلَى أَنَّ مُجَرَّدَ حُدُوثِ الْعَدَاوَةِ وَالْبَغْضَاءِ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ مَفْسَدَةٌ عَظِيمَةٌ، لِأَنَّ اللَّهَ أَرَادَ أَنْ يَكُونَ الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةً إِذْ لَا يَسْتَقِيمُ أَمْرُ أُمَّةٍ بَيْنَ أَفْرَادِهَا الْبَغْضَاءُ.
suç işlemeye cüret edilmesi; kumarda ise kazanan kimseye karşı haset beslenmesi, kaybedenin ise öfke ve keder duyması, bundan da karşılıklı sövüşme, küfürleşme ve kavgaların doğması kastedilmektedir. Kaldı ki Müslümanlar arasında düşmanlık ve kinin meydana gelmesi tek başına bile büyük bir fesattır; çünkü Allah müminlerin kardeş olmalarını dilemiştir, zira fertleri arasında kin bulunan bir ümmetin dirlik ve düzeni sağlanamaz.
وَفِي الْحَدِيثِ: «لَا تَبَاغَضُوا وَلَا تَحَاسَدُوا وَكُونُوا عِبَادَ اللَّهِ إِخْوَانًا» .
Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Birbirinize buğzetmeyin, birbirinize haset etmeyin ve ey Allah'ın kulları, kardeş olun!”
وَ (فِي) مِنْ قَوْلِهِ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ للسبيبة أَوِ الظَّرْفِيَّةِ الْمَجَازِيَّةِ، أَيْ فِي مَجَالِسِ تَعَاطِيهِمَا.
{ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ } kavlindeki fî (فِي) harf-i cerri sebebiyet veya mecazi zarfiyet içindir; yani bunların icra edildiği meclislerde demektir.
وَأَمَّا الصَّدُّ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ فَلِمَا فِي الْخَمْرِ مِنْ غَيْبُوبَةِ الْعَقْلِ، وَمَا فِي الْمَيْسِرِ مِنَ اسْتِفْرَاغِ الْوَقْتِ فِي الْمُعَاوَدَةِ لِتَطَلُّبِ الرِّبْحِ.
Allah'ı anmaktan ve namazdan alıkoymaya gelince; içkide aklın gitmesi, kumarda ise kazanma hırsıyla tekrar tekrar oynayarak vaktin tüketilip boşa harcanması söz konusudur.
وَهَذِهِ أَرْبَعُ عِلَلٍ كُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْهَا تَقْتَضِي التَّحْرِيمَ، فَلَا جَرَمَ أَنْ كَانَ اجْتِمَاعُهَا مُقْتَضِيًا تَغْلِيظَ التَّحْرِيمِ. وَيُلْحَقُ بِالْخَمْرِ كُلُّ مَا اشْتَمَلَ عَلَى صِفَتِهَا مِنْ إِلْقَاءِ الْعَدَاوَةِ وَالْبَغْضَاءِ وَالصَّدِّ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ. وَيُلْحَقُ بِالْمَيْسِرِ كُلُّ مَا شَارَكَهُ فِي إِلْقَاءِ الْعَدَاوَةِ وَالْبَغْضَاءِ وَالصَّدِّ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ، وَذَلِكَ أَنْوَاعُ الْقِمَارِ كُلِّهَا أَمَّا مَا كَانَ مِنَ اللَّهْوِ بِدُونِ قِمَارٍ كَالشَّطْرَنْجِ دُونَ قِمَارٍ، فَذَلِكَ دُونَ الْمَيْسِرِ، لِأَنَّهُ يَنْدُرُ أَنْ يَصُدَّ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ،
Bunlar dört illettir ki her biri tek başına tahrîmi (haram kılınmayı) gerektirir; bu sebeple hepsinin bir arada bulunmasının tahrîmi daha da pekiştirip ağırlaştırması kaçınılmazdır. Düşmanlık ve kin salma, Allah'ı anmaktan ve namazdan alıkoyma gibi içkinin niteliğini taşıyan her şey içkiye kıyas edilir. Yine düşmanlık ve kin salma, Allah'ı anmaktan ve namazdan alıkoyma illetlerinde kumarla ortak olan her şey de kumara kıyas edilir ki bunlar kumar türlerinin tamamıdır. Kumar olmaksızın sadece eğlence kabilinden olan satranç gibi oyunlara gelince, bu kumardan daha aşağı seviyededir; çünkü bunun Allah'ı anmaktan ve namazdan alıkoyması nadirdir,
وَلِأَنَّهُ لَا يُوقِعُ فِي الْعَدَاوَةِ وَالْبَغْضَاءِ غَالِبًا، فَتَدْخُلُ أَحْكَامُهُ تَحْتَ أَدِلَّةٍ أُخْرَى.
ayrıca çoğunlukla düşmanlık ve kine de yol açmaz. Dolayısıyla bunun hükümleri başka delillerin altına girer.
وَالذِّكْرُ الْمَقْصُودُ فِي قَوْلِهِ: عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ يُحْتَمَلُ أَنَّهُ من الذّكر اللِّسَان فَيَكُونُ الْمُرَادُ بِهِ الْقُرْآنَ وَكَلَامَ الرَّسُولِ- ﵊ الَّذِي فِيهِ نَفْعُهُمْ وَإِرْشَادُهُمْ، لِأَنَّهُ يَشْتَمِلُ عَلَى بَيَانِ أَحْكَامِ مَا يَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ فَإِذَا انْغَمَسُوا فِي شُرْبِ الْخَمْرِ وَفِي التَّقَامُرِ غَابُوا عَنْ مَجَالِسِ الرَّسُولِ وَسَمَاعِ خُطَبِهِ، وَعَنْ مُلَاقَاةِ أَصْحَابِهِ الْمُلَازِمِينَ لَهُ فَلَمْ يَسْمَعُوا الذِّكْرَ وَلَا يَتَلَقَّوْهُ مِنْ أَفْوَاهِ سَامِعِيهِ فَيَجْهَلُوا شَيْئًا كَثِيرًا فِيهِ مَا يَجِبُ عَلَى المكلّف مَعْرفَته. فالسيء الَّذِي يَصُدُّ عَنْ هَذَا هُوَ مَفْسَدَةٌ عَظِيمَةٌ يَسْتَحِقُّ أَنْ يُحَرَّمَ تَعَاطِيهِ، وَيُحْتَمَلُ أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ الذِّكْرُ الْقَلْبِيُّ وَهُوَ تَذَكُّرُ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ وَنَهَى عَنْهُ فَإِنَّ ذِكْرَ ذَلِكَ هُوَ ذِكْرُ اللَّهِ كَقَوْلِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ: أَفْضَلُ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ بِاللِّسَانِ ذِكْرُ اللَّهِ عِنْدَ أَمْرِهِ وَنَهْيِهِ. فَالشَّيْءُ الَّذِي يَصُدُّ عَنْ تَذَكُّرِ أَمْرِ اللَّهِ وَنَهْيِهِ هُوَ ذَرِيعَةٌ لِلْوُقُوعِ فِي مُخَالَفَةِ الْأَمْرِ وَفِي اقْتِحَامِ
{ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ } “Allah'ı anmaktan” ifadesinde kastedilen zikir, lisan ile yapılan zikir olması muhtemeldir; buna göre maksat, kendilerine fayda ve hidayet veren, ihtiyaç duydukları hükümleri açıklayan Kur'an ve Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) sözleridir. Çünkü içki içmeye ve kumar oynamaya daldıklarında Resûlullah'ın meclislerinden, onun hutbelerini dinlemekten ve onun yanından ayrılmayan sahabileriyle bir araya gelmekten mahrum kalırlar; böylece zikri işitemez ve onu işitenlerin ağzından alamazlar, neticede mükellefin bilmesi gereken birçok husustan habersiz kalırlar. İşte bundan alıkoyan şey, irtikâp edilmesi haram olmayı hak eden büyük bir fesattır. Kastedilenin kalbi zikir olması da muhtemeldir ki bu da Allah'ın emrettiklerini ve nehyettiklerini hatırlamaktır; zira bunları hatırlamak bizzat Allah'ı anmaktır. Nitekim Ömer b. el-Hattâb şöyle demiştir: 'Dil ile Allah'ı zikretmekten daha efdali, O'nun emri ve yasağı karşısında Allah'ı hatırlamaktır.' Dolayısıyla Allah'ın emir ve yasaklarını hatırlamaktan alıkoyan şey, emre muhalefete düşmeye ve yasakları çiğnemeye
النَّهْيِ. وَلَيْسَ الْمَقْصُودُ بِالذِّكْرِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ ذِكْرَ اللَّهِ بِاللِّسَانِ لِأَنَّهُ لَيْسَ شَيْءٌ مِنْهُ بِوَاجِبٍ عَدَا مَا هُوَ مِنْ أَرْكَانِ الصَّلَاةِ فَذَلِكَ مُسْتَغْنًى عَنْهُ بِقَوْلِهِ: وَعَنِ الصَّلاةِ.
götüren bir vesiledir. Bu ayetteki zikirden maksat sırf dil ile Allah'ı zikretmek değildir; çünkü namazın rükünleri arasında yer alanlar müstesna, dil ile zikrin hiçbiri farz/vacip değildir; namazdaki zikirler ise zaten { وَعَنِ الصَّلاةِ } “ve namazdan” ifadesiyle müstağni kılınmıştır.
وَقَوْلُهُ: فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ الْفَاءُ تَفْرِيعٌ عَنْ قَوْلِهِ: إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ الْآيَةَ، فَإِنَّ مَا ظَهَرَ مِنْ مَفَاسِدِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ كَافٍ فِي انْتِهَاءِ النَّاسِ عَنْهُمَا فَلَمْ يَبْقَ حَاجَةٌ لِإِعَادَةِ نَهْيِهِمْ عَنْهُمَا، وَلَكِنْ يُسْتَغْنَى عَنْ ذَلِكَ بِاسْتِفْهَامِهِمْ عَنْ مَبْلَغِ أَثَرِ هَذَا الْبَيَانِ فِي نُفُوسِهِمْ تَرْفِيعًا بِهِمْ إِلَى مَقَامِ الْفَطِنِ الْخَبِيرِ، وَلَوْ كَانَ بَعْدَ هَذَا الْبَيَانِ كُلِّهِ نَهَاهُمْ عَنْ تَعَاطِيهَا لَكَانَ قَدْ أَنْزَلَهُمْ مَنْزِلَةَ الْغَبِيِّ، فَفِي هَذَا الِاسْتِفْهَامِ مِنْ بَدِيعِ لُطْفِ الْخِطَابِ مَا بَلَغَ بِهِ حَدَّ الْإِعْجَازِ.
{ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ } “Artık vazgeçtiniz değil mi?” buyruğundaki fâ (فَ) harfi, { إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ } ayetinden bir tefri'dir (çıkarımdır). Zira içki ve kumarın ortaya konan bu zararları, insanların onlardan vazgeçmesi için yeterlidir; dolayısıyla onlara bunları yeniden yasaklamaya gerek kalmamıştır. Bunun yerine, bu açıklamanın onların nefislerindeki tesir derecesini sormakla yetinilmiş ve böylece onlar anlayışlı ve basiretli kimseler mertebesine yükseltilmiştir. Şayet bütün bu açıklamalardan sonra onları doğrudan bu fiilleri işlemekten nehyetseydi, onları anlayışsız kimseler konumuna indirmiş olurdu. Dolayısıyla bu istifhamda (soru üslubunda), mucize derecesine ulaşan eşsiz bir hitap nezaketi ve inceliği vardır.
وَلِذَلِكَ اختير الِاسْتِفْهَام بهل الَّتِي أَصْلُ مَعْنَاهَا (قَدْ) . وَكَثُرَ وُقُوعُهَا فِي حَيِّزِ هَمْزَةِ الِاسْتِفْهَام، فاستغنوا بهل عَنْ ذِكْرِ الْهَمْزَةِ، فَهِيَ لِاسْتِفْهَامٍ مُضَمَّنٍ تَحْقِيقَ الْإِسْنَادِ الْمُسْتَفْهَمِ عَنْهُ وَهُوَ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ، دُونَ الْهَمْزَةِ إِذْ لَمْ يَقُلْ: أَتَنْتَهُونَ، بِخِلَافِ مَقَامِ قَوْلِهِ وَجَعَلْنا بَعْضَكُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَةً أَتَصْبِرُونَ [الْفرْقَان: ٢٠] . وَجُعِلَتِ الْجُمْلَةُ بَعْدَ هَلْ اسْمِيَّةً لِدَلَالَتِهَا عَلَى ثَبَاتِ الْخَبَرِ زِيَادَةً فِي تَحْقِيقِ حُصُولِ الْمُسْتَفْهَمِ عَنْهُ، فَالِاسْتِفْهَامُ هُنَا مُسْتَعْمَلٌ فِي حَقِيقَتِهِ، وَأُرِيدَ مَعَهَا مَعْنَاهُ الْكِنَائِيُّ، وَهُوَ التَّحْذِيرُ مِنِ انْتِفَاءِ وُقُوعِ الْمُسْتَفْهَمِ عَنْهُ. وَلِذَلِكَ رُوِيَ أَنَّ عُمَرَ لَمَّا سَمِعَ الْآيَةَ قَالَ: «انْتَهَيْنَا! انْتَهَيْنَا!» . وَمِنَ الْمَعْلُومِ لِلسَّامِعِينَ مِنْ أَهْلِ الْبَلَاغَةِ أَنَّ الِاسْتِفْهَامَ فِي مِثْلِ هَذَا الْمَقَامِ لَيْسَ مُجَرَّدًا عَنِ الْكِنَايَةِ. فَمَا حُكِيَ عَنْ عَمْرِو بْنِ مَعْدِ يكَرِبَ مِنْ قَوْلِهِ «إِلَّا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ فَقُلْنَا: لَا» إِنْ صَحَّ عَنْهُ ذَلِكَ. وَلِي فِي صِحَّتِهِ شَكٌّ، فَهُوَ خَطَأٌ فِي الْفَهْمِ أَوِ التَّأْوِيلِ. وَقَدْ شَذَّ نَفَرٌ مِنَ السَّلَفِ نُقِلَتْ
Bu sebeple, asıl anlamı 'kad' (tahkik/kesinlik) olan 'hel' (هَلْ) edatıyla istifham tercih edilmiştir. 'Hel' edatı soru hemzesinin yerinde çokça kullanılmış, böylece hemzeyi ayrıca zikretmekten müstağni kalınmıştır. Dolayısıyla bu soru, haklarında soru sorulan { أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ } isnadının gerçekleşmesini kesinleştiren bir anlam içermektedir; { أَتَنْتَهُونَ } denilmemiştir, bu durum { وَجَعَلْنا بَعْضَكُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَةً أَتَصْبِرُونَ } “Bir kısmınızı bir kısmınıza imtihan kıldık; sabredecek misiniz?” [el-Furkân 20] buyruğundaki makamdan farklıdır. Ayrıca soru sorulan hususun meydana gelişini daha da pekiştirmek ve haberin sabit olduğunu göstermek için 'hel' edatından sonraki cümle isim cümlesi olarak getirilmiştir. Dolayısıyla buradaki istifham hem gerçek anlamında kullanılmış hem de bununla birlikte kinâî anlamı kastedilmiştir ki o da hakkında soru sorulan hususun (vazgeçmenin) gerçekleşmemesinden sakındırmaktır. Bu yüzdendir ki rivayete göre Hz. Ömer bu ayeti işitince: 'Vazgeçtik! Vazgeçtik!' demiştir. Belagat ehlinden olan muhataplarca bilinmektedir ki böylesi bir makamda istifham kinayeden hali değildir. Amr b. Ma'dîkerib'den rivayet edilen 'Allah Teâlâ { فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ } deyince biz de 'Hayır' dedik' şeklindeki söz -eğer ondan nakledilen bu rivayet sahih ise ki ben sıhhatinden şüphe duymaktayım- bir anlama veya tevil hatasıdır. Selef arasından şaz birtakım kimselerden,
عَنْهُمْ أَخْبَارٌ مِنَ الِاسْتِمْرَارِ عَلَى شُرْبِ الْخَمْرِ، لَا يُدْرَى مَبْلَغُهَا مِنَ الصِّحَّةِ. وَمَحْمَلُهَا، إِنْ صَحَّتْ، عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا يَتَأَوَّلُونَ قَوْلَهَ تَعَالَى فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ عَلَى أَنَّهُ نَهْيٌ غَيْرُ جَازِمٍ.
içki içmeye devam ettiklerine dair bazı haberler nakledilmiştir ki bunların sıhhat derecesi bilinmemektedir. Eğer bu haberler sahih ise, bu kimselerin Allah Teâlâ'nın { فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ } buyruğunu bağlayıcı ve kesin olmayan bir yasaklama şeklinde tevil ettiklerine hamledilir.
وَلَمْ يَطُلْ ذَلِكَ بَيْنَهُمْ.
Bu durum aralarında uzun sürmemiştir.
قِيلَ: إِنَّ قُدَامَةَ بْنَ مَظْعُونٍ، مِمَّنْ شَهِدَ بَدْرًا، ولّاه عمر عَنى الْبَحْرَيْنِ، فَشَهِدَ عَلَيْهِ أَبُو هُرَيْرَةَ وَالْجَارُودُ بِأَنَّهُ شَرِبَ الْخَمْرَ، وَأَنْكَرَ الْجَارُودُ، وَتَمَّتِ الشَّهَادَةُ عَلَيْهِ بِرَجُلٍ وَامْرَأَةٍ.
Anlatıldığına göre, Bedir ehlinden olan Kudâme b. Maz'ûn'u Hz. Ömer Bahreyn valisi yapmıştı. Ebû Hüreyre ile el-Cârûd onun içki içtiğine dair şahitlik ettiler; el-Cârûd inkâr etti ve aleyhindeki şahitlik bir erkek ile bir kadınla tamamlandı.
فَلَمَّا أَرَادَ عُمَرُ إِقَامَةَ الْحَدِّ عَلَيْهِ قَالَ قُدَامَةُ: لَوْ شَرِبْتُهَا كَمَا يَقُولُونَ مَا كَانَ لَكَ أَنْ تَجْلِدَنِي.
Hz. Ömer ona had cezasını uygulamak isteyince Kudâme: 'Onların dediği gibi içmiş olsam bile bana celde vurmaya hakkın yoktur' dedi.
قَالَ عُمَرُ: لَمْ، قَالَ: لِأَنَّ اللَّهَ يَقُولُ: لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِيما طَعِمُوا إِذا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ [الْمَائِدَة: ٩٣] ،- فَقَالَ عُمَرُ-: أَخْطَأْتَ التَّأْوِيلَ إِنَّكَ إِذَا اتَّقَيْتَ اللَّهَ اجْتَنَبْتَ مَا حَرَّمَ عَلَيْكَ» . وَيُرْوَى أَنَّ وَحْشِيًّا كَانَ يَشْرَبُ الْخَمْرَ بَعْدَ إِسْلَامِهِ، وَأَنَّ جَمَاعَةً مِنَ الْمُسْلِمِينَ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ شَرِبُوا الْخَمْرَ فِي زَمَنِ عُمَرَ، وَتَأَوَّلُوا التَّحْرِيمَ فَتَلَوْا قَوْلَهُ تَعَالَى: لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِيما طَعِمُوا [الْمَائِدَة: ٩٣] ، وَأَنَّ عُمَرَ اسْتَشَارَ عَلِيًّا فِي شَأْنِهِمْ، فَاتَّفَقَا عَلَى أَنْ يُسْتَتَابُوا وَإِلَّا قُتِلُوا. وَفِي صِحَّةِ هَذَا نَظَرٌ أَيْضًا. وَفِي كُتُبِ الْأَخْبَارِ أَنَّ عُيَيْنَةَ بْنَ حِصْنٍ نَزَلَ عَلَى عَمْرِو بْنِ مَعْدِ يكَرِبَ فِي مَحَلَّةِ بَنِي زُبَيْدٍ بِالْكُوفَةِ فَقَدَّمَ لَهُ عَمْرُو خَمْرًا، فَقَالَ عُيَيْنَة: أَو لَيْسَ قَدْ حَرَّمَهَا اللَّهُ. قَالَ عَمْرُو: أَنْتَ أَكْبَرُ سِنًّا أَمْ أَنَا، قَالَ عُيَيْنَةُ: أَنْتَ. قَالَ: أَنْتَ أَقْدَمُ إِسْلَامًا أَمْ أَنَا، قَالَ:
Ömer: 'Neden?' diye sordu. Kudâme: 'Çünkü Allah şöyle buyuruyor: { لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِيما طَعِمُوا إِذا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “İman edip salih amel işleyenlere, sakındıkları, iman ettikleri ve salih ameller işledikleri takdirde tattıklarından dolayı bir günah yoktur” [el-Mâide 93] .' Bunun üzerine Ömer: 'Tevilde hata ettin! Çünkü sen Allah'tan sakınmış olsaydın, sana haram kıldığı şeylerden kaçınırdın' dedi. Vahşî'nin de Müslüman olduktan sonra içki içtiği; Şam ehlinden bir grup Müslümanın Hz. Ömer zamanında içki içip tahrîmi farklı tevil ederek { لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِيما طَعِمُوا } “İman edip salih amel işleyenlere tattıklarından dolayı bir günah yoktur” [el-Mâide 93] ayetini okudukları; Hz. Ömer'in de onlar hakkında Hz. Ali ile istişare ettiği ve tövbeye davet edilmeleri, aksi takdirde öldürülmeleri hususunda anlaştıkları rivayet edilir. Fakat bunun sıhhatinde de şüphe vardır. Tarih ve haber kitaplarında geçtiğine göre Uyeyne b. Hısn, Kûfe'de Benî Zübeyd mahallesinde Amr b. Ma'dîkerib'e misafir oldu. Amr ona içki ikram etti. Uyeyne: 'Allah onu haram kılmadı mı?' dedi. Amr: 'Sen mi yaşça büyüksün, ben mi?' diye sordu. Uyeyne: 'Sen' dedi. Amr: 'Sen mi daha önce Müslüman oldun, ben mi?' dedi. Uyeyne:
أَنْتَ. قَالَ: فَإِنِّي قَدْ قَرَأْتُ مَا بَين الدفتين، فو الله مَا وَجَدْتُ لَهَا تَحْرِيمًا إِلَّا أَنَّ اللَّهَ قَالَ:
'Sen' dedi. Bunun üzerine Amr: 'Ben iki kapak arasındakini (Kur'an'ı) okudum, vallahi Allah'ın:
فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ، فَقُلْنَا: لَا» . فَبَاتَ عِنْدَهُ وَشَرِبَا وَتَنَادَمَا، فَلَمَّا أَرَادَ عُيَيْنَةُ الِانْصِرَافَ قَالَ عُيَيْنَةُ بْنُ حِصْنٍ:
{ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ } [kavlinden başka] onda bir haramlık bulamadım; biz de: 'Hayır' dedik' dedi. Böylece onun yanında geceledi, içip sohbet ettiler. Uyeyne ayrılmak isteyince Uyeyne b. Hısn şu şiiri söyledi:
جُزِيتَ أَبَا ثَوْرٍ جَزَاءَ كَرَامَةٍ ... فَنِعْمَ الْفَتَى الْمُزْدَارُ وَالْمُتَضَيِّفُ
Ey Ebû Sevr, cömertçe mükâfatlandırılasın; ziyaret edilen ve misafir ağırlayan ne güzel bir yiğitsin!
قَرَيْتَ فَأَكْرَمْتَ الْقِرَى وَأَفَدْتَنَا ... تَحِيَّةَ عِلْمٍ لَمْ تَكُنْ قَبْلُ تُعْرَفُ
İkram ettin, ikramı cömertçe yaptın ve bize daha önce bilinmeyen bir ilim selâmı sundun.
وَقُلْتَ: حَلَالٌ أَنْ نُدِيرَ مُدَامَةً ... كَلَوْنِ انْعِقَاقِ الْبَرْقِ وَاللَّيْلُ مُسْدِفُ
Ve dedin ki: 'Gece zifiri karanlıkken, şimşeğin çakış rengi gibi bir şarabı döndürmemiz helaldir.'
وَقَدَّمْتَ فِيهَا حُجَّةً عَرَبِيَّةً ... تَرُدُّ إِلَى الْإِنْصَافِ مَنْ لَيْسَ يُنْصِفُ
Ve onda, insaflı davranmayanı insafa getirecek Arapça bir delil sundun.
وَأَنْتَ لَنَا وَاللَّهِ ذِي الْعَرْشِ قُدْوَةٌ ... إِذَا صَدَّنَا عَنْ شُرْبِهَا الْمُتَكَلِّفُ
Zorba ve mütekellif kimseler bizi onu içmekten alıkoyduğunda, Arş'ın sahibi olan Allah'a andolsun ki sen bizim için bir öndersin.
نَقُولُ: أَبُو ثَوْرٍ أَحَلَّ شَرَابَهَا ... وَقَوْلُ أَبِي ثَوْرٍ أَسَدُّ وَأَعْرَفُ
Deriz ki: 'Ebû Sevr onun içilmesini helal kıldı; Ebû Sevr'in sözü ise en doğru ve [dini] en iyi bileninkidir.'