وَقَوْلُهُ: غَيْرَ الْحَقِّ مَنْصُور عَلَى النِّيَابَةِ عَنْ مَفْعُولٍ مُطْلَقٍ لِفِعْلِ تَغْلُوا أَيْ غُلُوًّا غَيْرَ الْحَقِّ، وَغَيْرُ الْحَقِّ هُوَ الْبَاطِلُ. وَعَدَلَ عَنْ أَنْ يُقَالَ بَاطِلًا إِلَى غَيْرَ الْحَقِّ لِمَا فِي وَصْفِ غَيْرِ الْحَقِّ مِنْ تَشْنِيعِ الْمَوْصُوفِ. وَالْمُرَادُ أَنَّهُ مُخَالِفٌ لِلْحَقِّ الْمَعْرُوفِ فَهُوَ مَذْمُومٌ لِأَنَّ الْحَقَّ مَحْمُودٌ فَغَيْرُهُ مَذْمُومٌ. وَأُرِيدَ أَنَّهُ مُخَالِفٌ لِلصَّوَابِ احْتِرَازًا عَنِ الْغُلُوِّ الَّذِي لَا ضَيْرَ فِيهِ، مِثْلَ الْمُبَالَغَةِ فِي الثَّنَاءِ عَلَى الْعَمَلِ الصَّالِحِ مِنْ غَيْرِ تَجَاوُزٍ لِمَا يَقْتَضِيهِ الشَّرْعُ. وَقَدْ أَشَارَ إِلَى هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وَلا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [١٧١] . فَمِنْ غُلُوِّ الْيَهُودِ تَجَاوزُهُمُ الْحَدَّ فِي التَّمَسُّكِ بِشَرْعِ التَّوْرَاةِ بَعْدَ رِسَالَةِ عِيسَى وَمُحَمَّدٍ- عَلَيْهِمَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ-. وَمِنْ غُلُوِّ النَّصَارَى دَعْوَى إِلَهِيَّةِ عِيسَى وتكذيبهم مُحَمَّدًا ﷺ. وَمِنَ الْغُلُوِّ الَّذِي لَيْسَ بَاطِلًا مَا هُوَ مِثْلُ الزِّيَادَةِ فِي الْوُضُوءِ عَلَى ثَلَاثِ غَسَلَاتٍ فَإِنَّهُ مَكْرُوهٌ.
{ غَيْرَ الْحَقِّ } ifadesi, { تَغْلُوا } fiilinin mef'ûl-i mutlakının nâibi olarak mansubdur; yani "hakkın gayrısı bir aşırılıkla haddi aşmayın" demektir. Hakkın gayrısı ise batıldır. 'Bâtılen' denilmeyip { غَيْرَ الْحَقِّ } ifadesine dönülmesi, 'hakkın gayrısı' niteliğinde mevsûfu çirkin gösterme (teşnî') anlamı bulunmasındandır. Kastedilen, bunun bilinen hakka aykırı olduğudur; dolayısıyla yerilmiştir, zira hak övülmüştür, gayrısı ise yerilmiştir. Şeriatın gerektirdiğini aşmaksızın salih ameli övmede mübalağa etmek gibi zararsız olan aşırılıktan sakındırmak için doğruya aykırı olduğu kastedilmiştir. Yüce Allah'ın Nisâ Suresi'ndeki şu buyruğu da buna işaret etmiştir: { يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وَلا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ } [171]. Yahudilerin aşırılığı, İsa ve Muhammed -aleyhimesselâm-'ın elçiliğinden sonra Tevrat şeriatına tutunmada haddi aşmalarıdır. Hristiyanların aşırılığı ise İsa'nın ilahlığını iddia etmeleri ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlamalarıdır. Batıl olmayan aşırılığa örnek ise abdestte üç yıkamadan fazlasını yapmaktır ki bu mekruhtur.
وَقَوْلُهُ: وَلا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ عَطْفٌ عَلَى النَّهْيِ عَنِ الْغُلُوِّ، وَهُوَ عَطْفُ عَامٍّ مِنْ وَجْهٍ عَلَى خَاصٍّ مِنْ وَجْهٍ فَفِيهِ فَائِدَةُ عَطْفِ الْعَامِّ عَلَى الْخَاصِّ وَعَطْفِ الْخَاصِّ عَلَى الْعَامِّ، وَهَذَا نَهْيٌ لِأَهْلِ الْكِتَابِ الْحَاضِرِينَ عَنْ مُتَابَعَةِ تَعَالِيمِ الْغُلَاةِ مِنْ أَحْبَارِهِمْ وَرُهْبَانِهِمُ الَّذِينَ أَسَاءُوا فَهْمَ الشَّرِيعَةِ عَنْ هَوًى مِنْهُمْ مُخَالِفٍ لِلدَّلِيلِ. فَلِذَلِكَ سُمِّيَ تَغَالِيهِمْ أَهْوَاءً، لِأَنَّهَا كَذَلِكَ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ وَإِنْ كَانَ الْمُخَاطَبُونَ لَا يَعْرِفُونَ أَنَّهَا أَهْوَاءٌ فَضَلُّوا وَدَعَوْا إِلَى ضَلَالَتِهِمْ
{ وَلا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ } “Daha önce sapmış bir topluluğun heva ve heveslerine uymayın” sözü, aşırılıktan nehyedilmeye matuftur. Bu, bir yönden âm olanın bir yönden hâs olana atfıdır; dolayısıyla hem âmın hâssa atfının hem de hâssın âma atfının faydasını barındırır. Bu, mevcut Kitap ehline, delile aykırı hevalarına uyarak şeriatı yanlış anlayan haham ve rahiplerinden olan aşırıların öğretilerine uymama yönünde bir yasaktır. Bu sebeple onların aşırılıkları 'hevâlar' olarak adlandırılmıştır; zira muhataplar bunların heva olduğunu bilmeseler de gerçekte öyledir; nitekim kendileri sapmış ve sapıklıklarına davet ederek
فَأَضَلُّوا كَثِيرًا مِثْلَ (قِيَافَا) حَبْرِ الْيَهُودِ الَّذِي كَفَّرَ عِيسَى- عَلَيْهِ
İsa aleyhisselâm'ı tekfir edip
السَّلَامُ- وَحَكَمَ بِأَنَّهُ يُقْتَلُ، وَمِثْلَ الْمَجْمَعِ الْمَلْكَانِيِّ الَّذِي سَجَّلَ عَقِيدَةَ التَّثْلِيثِ.
öldürülmesine hükmeden Yahudi bilgini Kayafa gibi ve teslis inancını tescilleyen Melkî konsili gibi pek çok kimseyi saptırmışlardır.
وَقَوْلُهُ مِنْ قَبْلُ مَعْنَاهُ مِنْ قَبْلِكُمْ. وَقَدْ كَثُرَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ حَذْفُ مَا تُضَافُ إِلَيْهِ قَبْلُ وَبَعْدُ وَغَيْرُ وَحَسْبُ وَدُونَ، وَأَسْمَاءُ الْجِهَاتِ، وَكَثُرَ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْأَسْمَاءُ مَبْنِيَّةً عَلَى الضَّمِّ حِينَئِذٍ، وَيَنْدُرَ أَنْ تَكُونَ مُعَرَّبَةً إِلَّا إِذَا نُكِّرَتْ. وَقَدْ وَجَّهَ النَّحْوِيُّونَ حَالَةَ إِعْرَابِ هَذِهِ الْأَسْمَاءِ إِذَا لَمْ تُنَكَّرُ بِأَنَّهَا عَلَى تَقْدِيرِ لَفْظِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ تَفْرِقَةً بَيْنَ حَالَةِ بِنَائِهَا الْغَالِبَةِ وَحَالَةِ إِعْرَابِهَا النَّادِرَةِ، وَهُوَ كَشْفٌ لِسِرٍّ لَطِيفٍ مِنْ أَسْرَارِ اللُّغَةِ.
{ مِنْ قَبْلُ } sözünün anlamı, "sizden önce" demektir. Arap kelamında kablü (قَبْلُ), ba'dü (بَعْدُ), gayru (غَيْرُ), hasbü (حَسْبُ), dûne (دُونَ) ve yön isimlerinin muzafun ileyhinin hazfedilmesi çokça vaki olmuştur. Bu isimlerin bu durumda damme üzere mebni olması yaygın, nekire yapılmadıkça mu'rab olması ise nadirdir. Nahivciler, bu isimlerin nekire yapılmadığı takdirdeki i'rab halini, çoğunlukla görülen mebnilik hali ile nadir olan i'rab hali arasında ayrım yapmak maksadıyla muzafun ileyhin lafzının takdir edilmesiyle açıklamışlardır; bu da dilin incelikli sırlarından bir sırrı açığa çıkarmaktır.
وَقَوْلُهُ: وَضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ مُقَابِلٌ لِقَوْلِهِ: قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ فَهَذَا ضَلَالٌ آخَرُ، فَتَعَيَّنَ أَنَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ الَّذِي ضَلُّوا عَنْهُ هُوَ الْإِسْلَامُ. وَالسَّوَاءُ الْمُسْتَقِيمُ، وَقَدِ اسْتُعِيرَ لِلْحَقِّ الْوَاضِحِ، أَيْ قَدْ ضَلُّوا فِي دِينِهِمْ مِنْ قَبْلِ مَجِيءِ الْإِسْلَامِ وَضَلُّوا بَعْدَ ذَلِكَ عَنِ الْإِسْلَامِ.
{ وَضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ } “ve dosdoğru yoldan ayrılmış” sözü, { قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ } “daha önce sapmış” sözünün mukabilidir; bu da başka bir sapıklıktır. Dolayısıyla saptıkları 'sevâü's-sebîl'in (dosdoğru yolun) İslam olduğu tayin edilmiş olur. es-Sevâ (السَّوَاءُ), dosdoğru demektir ve apaçık hak için ödünç alınmıştır (istiâre edilmiştir); yani onlar İslam gelmeden önce kendi dinlerinde sapmışlar, bundan sonra da İslam'dan sapmışlardır.
وَقِيلَ: الْخِطَابُ بِقَوْلِهِ: يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِلنَّصَارَى خَاصَّةً، لِأَنَّهُ وَرَدَ عَقِبَ مُجَادَلَةِ النَّصَارَى وَأَنَّ الْمُرَادَ بِالْغُلُوِّ التَّثْلِيثُ، وَأَنَّ الْمُرَادَ بِالْقَوْمِ الَّذِينَ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ هُمُ الْيَهُودُ.
{ يَا أَهْلَ الْكِتابِ } “Ey Kitap ehli!” hitabının özellikle Hristiyanlara yönelik olduğu da söylenmiştir; çünkü Hristiyanlarla yapılan münakaşanın hemen ardından gelmiştir; gulüv ile kastedilen teslis, daha önce sapan kavim ile kastedilenler ise Yahudilerdir.
وَمَعْنَى النَّهْيِ عَنْ مُتَابَعَةِ أَهْوَائِهِمُ النَّهْيُ عَنِ الْإِتْيَانِ بِمِثْلِ مَا أَتَوْا بِهِ بِحَيْثُ إِذَا تَأَمَّلَ الْمُخَاطَبُونَ وَجَدُوا أَنْفُسَهُمْ قَدِ اتَّبَعُوهُمْ وَإِنْ لَمْ يَكُونُوا قَاصِدِينَ مُتَابَعَتِهِمْ فَيَكُونُ الْكَلَامُ تَنْفِيرًا لِلنَّصَارَى مِنْ سُلُوكِهِمْ فِي دِينِهِمُ الْمُمَاثِلِ لِسُلُوكِ الْيَهُودِ، لِأَنَّ النَّصَارَى يَبْغَضُونَ الْيَهُودَ وَيَعْرِفُونَ أَنَّهُمْ على ضلال.
Onların hevalarına uymaktan nehyedilmenin anlamı; muhataplar düşündüklerinde, uymayı kastetmemiş olsalar bile kendilerini onlara uymuş bulacakları şekilde onların ortaya koyduklarının benzerini getirmekten nehyedilmektir. Dolayısıyla bu söz, Hristiyanları dinlerinde Yahudilerin tutumuna benzeyen davranışlardan nefret ettirmedir; zira Hristiyanlar Yahudilerden nefret eder ve onların sapıklık üzere olduğunu bilirler.
[٧٨، ٧٩]
[78, 79]
[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : الْآيَات ٧٨ إِلَى ٧٩]
[el-Mâide Suresi (5): Ayetler 78-79]
لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ عَلى لِسانِ داوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ (٧٨) كانُوا لَا يَتَناهَوْنَ عَنْ مُنكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كانُوا يَفْعَلُونَ
{ لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ عَلى لِسانِ داوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ * كانُوا لَا يَتَناهَوْنَ عَنْ مُنكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كانُوا يَفْعَلُونَ } “İsrâiloğullarından inkâr edenler, Dâvûd'un ve Meryem oğlu Îsâ'nın diliyle lânetlenmişlerdir. Bu, onların isyan etmeleri ve haddi aşmalarından ötürüydü. Onlar, işledikleri kötülükten birbirlerini vazgeçirmeye çalışmazlardı. Yaptıkları şey ne kadar da kötüydü!”
(٧٩)
(79)
جُمْلَةُ لُعِنَ مُسْتَأْنِفَةٌ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا فِيهَا تَخَلُّصٌ بَدِيعٌ لِتَخْصِيصِ الْيَهُودِ بِالْإِنْحَاءِ عَلَيْهِمْ دُونَ النَّصَارَى. وَهِيَ خَبَرِيَّةٌ مُنَاسِبَةٌ لِجُمْلَةِ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ [الْمَائِدَة: ٧٧] ، تَتَنَزَّلُ مِنْهَا مَنْزِلَةَ الدَّلِيلِ، لِأَنَّ فِيهَا اسْتِدْلَالًا عَلَى الْيَهُودِ بِمَا فِي كُتُبِهِمْ وَبِمَا فِي كُتُبِ النَّصَارَى.
{ لُعِنَ } cümlesi, Hristiyanlar bırakılıp Yahudilerin kınanmasına tahsis edilmesini sağlayan eşsiz bir hüsn-i tehallus (güzel geçiş) içeren ibtidaî bir isti'nâftır. { قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ } [el-Mâide: 77] cümlesine uygun bir haber cümlesidir ve onun delili konumundadır; zira burada Yahudilere karşı hem kendi kitaplarında hem de Hristiyanların kitaplarında bulunan hususlarla delil getirilmektedir.
وَالْمَقْصُودُ إِثْبَاتُ أَنَّ الضَّلَالَ مُسْتَمِرٌّ فِيهِمْ فَإِنَّ مَا بَين دَاوُود وَعِيسَى أَكْثَرُ مِنْ أَلْفِ سَنَةٍ.
Maksat, sapıklığın onlarda kesintisiz sürdüğünü ispat etmektir; nitekim Davud ile İsa arasındaki süre bin yıldan fazladır.
وعَلى فِي قَوْلِهِ: عَلى لِسانِ داوُدَ لِلِاسْتِعْلَاءِ الْمَجَازِيِّ الْمُسْتَعْمَلِ فِي تَمَكُّنِ الْمُلَابَسَةِ، فَهِيَ اسْتِعَارَةٌ تَبَعِيَّةٌ لِمَعْنَى بَاءِ الْمُلَابَسَةِ مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ [الْبَقَرَة: ٥] ، قُصِدَ مِنْهَا الْمُبَالَغَةُ فِي الْمُلَابَسَةِ، أَيْ لعنُوا بِلِسَان دَاوُود، أَيْ بِكَلَامِهِ
{ عَلى لِسانِ داوُدَ } sözündeki { عَلى }, beraberliğin/ilişkinin (mülâbeset) yerleşikliğinde kullanılan mecazi isti'lâ içindir. Yüce Allah'ın: { أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ } [el-Bakara: 5] sözünde olduğu gibi, mülâbeset bā'sının manası için tebeî istiâredir; bununla mülâbesette mübalağa kastedilmiştir. Yani Davud'un lisanıyla, yani diline
الْمُلَابِسِ لِلِسَانِهِ. وَقَدْ وَرَدَ فِي سِفْرِ الْمُلُوكِ وَفِي سِفْرِ المزامير أنّ دَاوُود لَعَنَ الَّذِينَ يُبَدِّلُونَ الدِّينَ، وَجَاءَ فِي الْمَزْمُورِ الثَّالِثِ وَالْخَمْسِينَ «اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ أَشْرَفَ عَلَى بَنِي الْبَشَرِ لِيَنْظُرَ هَلْ مِنْ فَاهِمٍ طَالِبٍ اللَّهَ كُلُّهُمْ قَدِ ارْتَدُّوا مَعًا فَسَدُوا- ثُمَّ قَالَ- أَخْزَيْتُهُمْ لِأَنَّ الله قد وفضهم لَيْتَ مِنْ صُهْيُونَ خَلَاصَ إِسْرَائِيلَ» وَفِي الْمَزْمُورِ ١٠٩ «قَدِ انْفَتَحَ عَلَيَّ فَمُ الشِّرِّيرِ وَتَكَلَّمُوا مَعِيَ بِلِسَانٍ كَذِبٍ أَحَاطُوا بِي وَقَاتَلُونِي بِلَا سَبَبٍ- ثُمَّ قَالَ- يَنْظُرُونَ إليّ وينغضون رؤوسهم- ثُمَّ قَالَ- أَمَّا هُمْ فَيُلْعَنُونَ وَأَمَّا أَنْتَ فَتُبَارَكُ، قَامُوا وَخُزُوا أَمَّا عَبْدُكَ فَيَفْرَحُ» ذَلِكَ أَنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَانُوا قَدْ ثَارُوا على دَاوُود مَعَ ابْنِهِ ابْشُلُومَ. وَكَذَلِكَ لَعْنُهُمْ عَلَى لِسَانِ عِيسَى مُتَكَرَّرٌ فِي الأناجيل. و «ذَلِك» إِشَارَةٌ إِلَى اللَّعْنِ الْمَأْخُوذِ مِنْ لُعِنَ أَوْ إِلَى الْكَلَامِ السَّابِقِ بِتَأْوِيلِ الْمَذْكُورِ. وَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا كَأَنَّ سَائِلًا يَسْأَلُ عَنْ مُوجِبِ هَذَا اللَّعْنِ فَأُجِيبَ بِأَنَّهُ بِسَبَبِ عِصْيَانِهِمْ وَعُدْوَانِهِمْ، أَيْ لَمْ يَكُنْ بِلَا سَبَبٍ. وَقَدْ أَفَادَ اسْمُ الْإِشَارَةِ مَعَ بَاءِ السَّبَبِيَّةِ وَمَعَ وُقُوعِهِ فِي جَوَابِ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ أَفَادَ مَجْمُوعُ ذَلِكَ مُفَادَ الْقَصْرِ، أَيْ لَيْسَ لَعْنُهُمْ إِلَّا بِسَبَبِ عِصْيَانِهِمْ كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ فِي «الْكَشَّافِ» وَلَيْسَ فِي الْكَلَامِ صِيغَةُ قَصْرٍ، فَالْحَصْرُ مَأْخُوذٌ مِنْ مَجْمُوعِ الْأُمُورِ الثَّلَاثَةِ. وَهَذِهِ النُّكْتَةُ مِنْ غَرَرِ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» .
ilişen kelamıyla lanetlenmişlerdir. Krallar Kitabı'nda ve Mezmurlar Kitabı'nda Davud'un dini değiştirenleri lanetlediği rivayet edilmiştir. 53. Mezmur'da şöyle geçmektedir: «Allah, anlayışlı, Allah'ı arayan bir kimse var mı diye göklerden insan oğullarına baktı. Hepsi geri döndüler, birlikte boruldular... Sonra şöyle dedi: Onları utandırdın, çünkü Allah onları reddetti; keşke İsrail'in kurtuluşu Siyon'dan gelseydi!» 109. Mezmur'da ise şöyle geçer: «Kötünün ağzı üzerime açıldı, bana karşı yalan dille konuştular. Çevremi sardılar ve sebepsiz yere benimle savaştılar... Sonra şöyle dedi: Bana bakarlar ve başlarını sallarlar... Sonra şöyle dedi: Onlar lanetlensin, sen ise mübarek kıl. Kalktılar ve utandılar, kulun ise sevinir.» Çünkü İsrâiloğulları, oğlu Abşalom ile birlikte Davud'a karşı ayaklanmışlardı. Aynı şekilde onların İsa'nın diliyle lanetlenmesi de İncillerde tekrar tekrar yer almıştır. { ذلِكَ } “Bu” ifadesi, { لُعِنَ } fiilinden anlaşılan lanete veya zikredilen şey teviliyle önceki söze işarettir. Cümle beyânî bir isti'nâftır; sanki birisi bu lanetin sebebini sormuş da onlara isyanları ve haddi aşmaları sebebiyle lanet edildiği, yani bunun sebepsiz olmadığı şeklinde cevap verilmiştir. İsm-i işaret, sebebiyet bildiren bâ harf-i cerri ve takdirî bir sorunun cevabında yer almasıyla birlikte değerlendirildiğinde, bütün bu hususlar hasr (kısıtlama) anlamı ifade etmiştir; yani el-Keşşâf'ta işaret edildiği üzere lanetlenmeleri yalnızca isyanları sebebiyledir. Kelamda doğrudan bir hasr sîgası bulunmamakta olup hasr bu üç hususun toplamından çıkarılmaktadır. Bu nükte, el-Keşşâf sahibinin en parlak tespitlerindendir.
وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْحَصْرِ أَنْ لَا يَضِلَّ النَّاسُ فِي تَعْلِيلِ سَبَبِ اللَّعْنِ فَرُبَّمَا أَسْنَدُوهُ إِلَى سَبَبٍ غَيْرِ ذَلِكَ عَلَى عَادَةِ الضُّلَّالِ فِي الْعِنَايَةِ بِالسَّفَاسِفِ
Hasrdan (kısıtlamadan) maksat, insanların lanetin sebebini gerekçelendirmede sapmamalarıdır; zira sapkınların önemsiz şeylere özen gösterme âdeti üzere, onu bundan başka bir sebebe dayandırabilirlerdi.
وَالتَّفْرِيطِ فِي الْمُهِمَّاتِ، لِأَنَّ التَّفَطُّنَ لِأَسْبَابِ الْعُقُوبَةِ أَوَّلُ دَرَجَاتِ التَّوْفِيقِ. وَمَثَلُ ذَلِكَ مَثَلُ الْبُلْهِ مِنَ النَّاسِ تُصِيبُهُمُ الْأَمْرَاضُ الْمُعْضِلَةُ فَيَحْسَبُونَهَا مِنْ مَسِّ الْجِنِّ أَوْ مِنْ عَيْنٍ أَصَابَتْهُمْ وَيُعْرِضُونَ عَنِ الْعِلَلِ وَالْأَسْبَابِ فَلَا يُعَالِجُونَهَا بِدَوَائِهَا.
Ve mühim meselelerde kusur gösterme [âdeti üzere hareket edebilirlerdi]. Çünkü cezanın sebeplerini kavramak, muvaffakiyetin ilk basamağıdır. Bunun misali, amansız hastalıklara yakalanıp da bunları cin çarpmasından yahut kendilerine nazar değmesinden sanan, asıl illet ve sebeplerden yüz çevirip onları ilaçlarıyla tedavi etmeyen ahmak insanların misali gibidir.
وَ (مَا) فِي قَوْلِهِ بِما عَصَوْا مَصْدَرِيَّةٌ، أَيْ بِعِصْيَانِهِمْ وَكَوْنِهِمْ مُعْتَدِينَ، فَعَدَلَ عَنِ التَّعْبِيرِ بِالْمَصْدَرَيْنِ إِلَى التَّعْبِيرِ بِالْفِعْلَيْنِ مَعَ (مَا) الْمَصْدَرِيَّةِ لِيُفِيدَ الْفِعْلَانِ مَعْنَى تَجَدُّدِ الْعِصْيَانِ وَاسْتِمْرَارِ الِاعْتِدَاءِ مِنْهُمْ، وَلِتُفِيدَ صِيغَةُ الْمُضِيِّ أَنَّ ذَلِكَ أَمْرٌ قَدِيمٌ فِيهِمْ، وَصِيغَةُ الْمُضَارِعِ أَنَّهُ مُتَكَرِّرُ الْحُدُوثِ. فَالْعِصْيَانُ هُوَ مُخَالَفَةُ أَوَامِرِ اللَّهِ تَعَالَى. وَالِاعْتِدَاءُ هُوَ إِضْرَارُ الْأَنْبِيَاءِ.
{ بِمَا عَصَوْا } “isyan etmeleri sebebiyle” ifadesindeki { مَا } mastariyyedir; yani isyan etmeleri ve haddi aşan kimseler olmaları sebebiyledir. İki mastarla ifade etmekten sarf-ı nazar edilip masdariyet bildiren { مَا } ile birlikte iki fiille ifade edilmesine gidilmiştir ki iki fiil, onlardan isyanın yenilenmesi ve haddi aşmanın sürekliliği anlamını ifade etsin; geçmiş zaman sîgası bunun onlarda köklü bir durum olduğunu, muzari sîgası ise mükerreren meydana geldiğini ifade etsin. İsyan, Yüce Allah'ın emirlerine muhalefet etmektir. İ'tidâ (haddi aşmak) ise peygamberlere zarar vermektir.
وَإِنَّمَا عَبَّرَ فِي جَانِبِ الْعِصْيَانِ بِالْمَاضِي لِأَنَّهُ تَقَرَّرَ فَلَمْ يَقْبَلِ الزِّيَادَةَ، وَعَبَّرَ فِي جَانِبِ الِاعْتِدَاءِ بِالْمُضَارِعِ لِأَنَّهُ مُسْتَمِرٌّ، فَإِنَّهُمُ اعْتَدَوْا على محمّد ﷺ بِالتَّكْذِيبِ وَالْمُنَافَقَةِ وَمُحَاوَلَةِ الْفَتْكِ وَالْكَيْدِ.
İsyan tarafında geçmiş zaman sîgasının kullanılması, onun yerleşip kesinleşmesi ve artık ziyade kabul etmemesindendir. Haddi aşma tarafında ise muzari sîgasının kullanılması, onun süreklilik arz etmesindendir; zira onlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı yalanlama, münafıklık, suikast teşebbüsü ve hile ile haddi aşmışlardır.
وَجُمْلَةُ كانُوا لَا يَتَناهَوْنَ عَنْ مُنكَرٍ فَعَلُوهُ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا جَوَابًا لِسُؤَالٍ يَنْشَأُ عَنْ قَوْلِهِ: ذلِكَ بِما عَصَوْا، وَهُوَ أَنْ يُقَالَ كَيْفَ تَكُونُ أُمَّةٌ كُلُّهَا مُتَمَالِئَةً عَلَى الْعِصْيَانِ
{ كَانُوا لَا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ } “Yaptıkları kötülükten birbirlerini sakındırmazlardı” cümlesi, { ذلِكَ بِمَا عَصَوْا } “Bu, onların isyan etmeleri sebebiyledir” sözünden doğan bir soruya cevap teşkil eden beyânî bir isti'nâftır; bu soru da: “Bütün bir ümmet isyan üzerine nasıl ittifak edebilir...
وَالِاعْتِدَاءِ، فَقَالَ: كانُوا لَا يَتَناهَوْنَ عَنْ مُنكَرٍ فَعَلُوهُ. وَذَلِكَ أَنَّ شَأْنَ الْمَنَاكِرِ أَنْ يبتدئها الْوَاحِد أنّ النَّفَرُ الْقَلِيلُ، فَإِذَا لَمْ يَجِدُوا مَنْ يُغَيِّرُ عَلَيْهِمْ تَزَايَدُوا فِيهَا فَفَشَتْ وَاتَّبَعَ فِيهَا الدَّهْمَاءُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا حَتَّى تَعُمَّ وَيُنْسَى كَوْنُهَا مَنَاكِرَ فَلَا يَهْتَدِي النَّاسُ إِلَى الْإِقْلَاعِ عَنْهَا وَالتَّوْبَةِ مِنْهَا فَتُصِيبَهُمْ لَعْنَةُ اللَّهِ. وَقَدْ
...ve haddi aşmada nasıl birleşebilir?” denilmesidir; buna karşılık: { كَانُوا لَا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ } “Yaptıkları kötülükten birbirlerini sakındırmazlardı” buyurmuştur. Çünkü münkerlerin âdeti, ona bir ferdin yahut az sayıda kimsenin başlamasıdır. Kendilerine müdahale edecek kimse bulamadıklarında bunda ileri giderler, böylece münker yayılır, avam tabakası bu konuda birbirine uyar; nihayet münker genelleşir ve kötülük olduğu unutulur da insanlar ondan vazgeçmeye ve tövbe etmeye muvaffak olamazlar, böylece üzerlerine Allah'ın laneti iner. Nitekim
رَوَى التّرمذي وَأَبُو دَاوُود مِنْ طُرُقٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ بِأَلْفَاظٍ مُتَقَارِبَةٍ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: «كَانَ الرَّجُلُ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ يَلْقَى الرَّجُلَ إِذَا رَآهُ عَلَى الذَّنْبِ فَيَقُولُ: يَا هَذَا اتَّقِ اللَّهَ وَدَعْ مَا تَصْنَعُ، ثُمَّ يَلْقَاهُ مِنَ الْغَدِ فَلَا يَمْنَعُهُ ذَلِكَ أَنْ يَكُونَ أَكِيلَهُ وَخَلِيطَهُ وَشَرِيكَهُ، فَلَمَّا فَعَلُوا ذَلِكَ ضَرَبَ اللَّهُ قُلُوبَ بَعْضِهِمْ بِبَعْضٍ وَلَعَنَهُمْ على لِسَان دَاوُود وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ، ثُمَّ قَرَأَ: لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ إِلَى قَوْله: فاسِقُونَ [الْمَائِدَة: ٧٨- ٨١] ثُمَّ قَالَ: وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَتَأْمُرُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلَتَنْهَوُنَّ عَنِ الْمُنْكَرِ وَلَتَأْخُذُنَّ عَلَى يَدِ الظَّالِمِ وَلَتَأْطُرُنَّهُ عَلَى الْحَقِّ أَطْرًا أَوْ لَيَضْرِبَنَّ اللَّهُ قُلُوبَ بَعْضِكُمْ عَلَى بَعْضٍ أَوْ لَيَلْعَنَّكُمْ كَمَا لَعَنَهُمْ» .
Tirmizî ve Ebû Dâvûd çeşitli yollarla Abdullah b. Mes'ûd'dan birbirine yakın lafızlarla rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «İsrâiloğullarından bir adam bir başkasıyla karşılaşıp onu günah üzerinde gördüğünde: ‘Ey adam! Allah'tan kork ve yaptığın şeyi bırak!’ derdi. Ertesi gün onunla tekrar karşılaştığında, bu durum onunla birlikte yiyip içmesine, oturup kalkmasına ve ortaklık etmesine engel olmazdı. Onlar böyle yapınca Allah onların kalplerini birbirine vurdu ve onları Davud'un ve Meryem oğlu İsa'nın diliyle lanetledi.» Sonra: { لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ } ayetinden { فاسِقُونَ } [el-Mâide: 78-81] sözüne kadar okudu ve şöyle buyurdu: «Nefsim elinde olana yemin olsun ki, ya iyiliği emreder, kötülükten sakındırır, zalimin elini tutar ve onu hakka doğru büker [boyun eğdirirsiniz] ya da Allah muhakkak kalplerinizi birbirine vuracak veya onlara lanet ettiği gibi size de lanet edecektir.»
وَأَطْلَقَ التَّنَاهِيَ بِصِيغَةِ الْمُفَاعَلَةِ عَلَى نَهْيِ بَعْضِهِمْ بَعْضًا بِاعْتِبَارِ مَجْمُوعِ الْأُمَّةِ وَأَنَّ نَاهِيَ فَاعِلِ الْمُنْكَرِ مِنْهُمْ هُوَ بِصَدَدِ أَنْ ينهاه المنهيّ عِنْد مَا يَرْتَكِبُ هُوَ مُنْكَرًا فَيَحْصُلُ بِذَلِكَ التَّنَاهِي. فَالْمُفَاعَلَةُ مُقَدَّرَةٌ وَلَيْسَتْ حَقِيقِيَّةً، وَالْقَرِينَةُ عُمُومُ الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ فَعَلُوهُ، فَإِنَّ الْمُنْكَرَ إِنَّمَا يَفْعَلُهُ بَعْضُهُمْ وَيَسْكُتُ عَلَيْهِ الْبَعْضُ الْآخَرُ وَرُبَّمَا فَعَلَ الْبَعْضُ الْآخَرُ مُنْكَرًا آخَرَ وَسَكَتَ عَلَيْهِ الْبَعْضُ الَّذِي كَانَ فَعَلَ مُنْكَرًا قَبْلَهُ وَهَكَذَا، فَهُمْ يُصَانِعُونَ أنفسهم.
Mufâale babı sîgasındaki tenâhî (birbirini sakındırma) tabirini, bütün ümmet nazar-ı itibara alınarak bazısının bazısını nehyetmesi anlamında mutlak olarak kullanmıştır; zira münkeri işleyeni nehyeden kimse, kendisi bir münker işlediğinde nehyedilen kişinin de onu nehyetmesi konumundadır ve böylece tenâhî meydana gelir. Dolayısıyla buradaki mufâale takdirîdir, hakiki değildir. Karinesi ise { فَعَلُوهُ } sözündeki zamirin umum ifade etmesidir; zira münkeri ancak bazısı işler, diğer kısmı ise buna susar; bazen de diğer kısım başka bir münker işler ve daha önce münker işlemiş olan kısım buna susar; bu durum böyle sürer gider, dolayısıyla birbirlerini idare edip müsamaha gösterirler.
وَالْمرَاد ب مَا كانُوا يَفْعَلُونَ تَرْكُهُمُ التَّنَاهِي.
{ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ } “yaptıkları şeyler” ile kastedilen, birbirlerini nehyetmeyi terk etmeleridir.
وَأَطْلَقَ عَلَى تَرْكِ التَّنَاهِي لَفْظَ الْفِعْلِ فِي قَوْلِهِ لَبِئْسَ مَا كانُوا يَفْعَلُونَ مَعَ أَنَّهُ تَرْكٌ، لِأَنَّ السُّكُوتَ عَلَى الْمُنْكَرِ لَا يَخْلُو مِنْ إِظْهَارِ الرِّضَا بِهِ وَالْمُشَارَكَةِ فِيهِ.
{ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ } “Yaptıkları şey ne kötüdür!” kavlinde, bir terk olmasına rağmen nehyi terk etmeye fiil lafzı ıtlak edilmiştir; çünkü münker karşısında susmak, ona rıza göstermekten ve ona iştirak etmekten hali değildir.
وَفِي هَذَا دَلِيلٌ لِلْقَائِلِينَ مِنْ أَئِمَّةِ الْكَلَامِ مِنَ الْأَشَاعِرَةِ بِأَنَّهُ لَا تَكْلِيفَ إِلَّا بِفِعْلٍ، وَأَنَّ الْمُكَلَّفَ بِهِ فِي النَّهْيِ فِعْلٌ، وَهُوَ الِانْتِهَاءُ، أَيِ الْكَفُّ، وَالْكَفُّ فِعْلٌ، وَقَدْ سَمَّى اللَّهُ التَّرْكَ هُنَا فِعْلًا. وَقَدْ أَكَّدَ فِعْلَ الذَّمِّ بِإِدْخَالِ لَامِ الْقَسَمِ عَلَيْهِ لِلْإِقْصَاءِ فِي ذمّة.
Bunda, Eş'arî kelam imamlarından mükellefiyetin ancak bir fiille olacağını ve nehiyde mükellef olunan şeyin bir fiil olduğunu söyleyenler için delil vardır; bu da vazgeçmek, yani el çekmektir (kef) ve el çekmek bir fiildir. Nitekim Allah burada terki fiil olarak isimlendirmiştir. Zemm fiilini, onun yerilmesinde aşırılığı/derinliği ifade etmek üzere kasem lâmı dahil ederek tekit etmiştir.
[٨٠، ٨١]
[80, 81]
[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : الْآيَات ٨٠ إِلَى ٨١]
[Mâide Suresi (5), Ayetler 80-81]
تَرى كَثِيراً مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَفِي الْعَذابِ هُمْ خالِدُونَ (٨٠) وَلَوْ كانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِياءَ وَلكِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ فاسِقُونَ (٨١)
{ تَرى كَثِيراً مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَفِي الْعَذابِ هُمْ خالِدُونَ (٨٠) وَلَوْ كانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِياءَ وَلكِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ فاسِقُونَ (٨١) } “Onlardan birçoğunun inkâr edenleri dost edindiklerini görürsün. Nefislerinin kendileri için önden gönderdiği şey ne kötüdür: Allah onlara gazap etmiştir ve onlar azapta ebedî kalacaklardır. (80) Eğer Allah'a, Peygamber'e ve ona indirilene iman etmiş olsalardı, onları dost edinmezlerdi; fakat onların birçoğu yoldan çıkmış kimselerdir. (81)”
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ ذُكِرَ بِهِ حَالُ طَائِفَةٍ مِنَ الْيَهُودِ كَانُوا فِي زمن الرّسول ﷺ وَأَظْهَرُوا
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında bulunan ve Müslüman görünüp
الْإِسْلَامَ وَهُمْ مُعْظَمُ الْمُنَافِقِينَ وَقَدْ دَلَّ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ: يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا، لِأَنَّهُ لَا يُسْتَغْرَبُ إِلَّا لِكَوْنِهِ صَادِرًا مِمَّنْ أَظْهَرُوا الْإِسْلَامَ فَهَذَا انْتِقَالٌ لِشَنَاعَةِ الْمُنَافِقِينَ. وَالرُّؤْيَةُ فِي قَوْلِهِ تَرى بَصَرِيَّةٌ، وَالْخِطَابُ لِلرَّسُولِ. وَالْمُرَادُ ب كَثِيراً مِنْهُمْ كَثِيرٌ مِنْ يَهُودِ الْمَدِينَةِ، بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ تَرى، وَذَلِكَ
münafıkların çoğunluğunu teşkil eden bir Yahudi zümresinin durumunun zikredildiği ibtidâî bir isti'nâftır. { يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “inkâr edenleri dost edindiklerini” sözü de buna delalet etmiştir; zira bu durum ancak İslam'ı izhar eden kimselerden sadır olduğu takdirde yadırganır; dolayısıyla bu, münafıkların çirkinliğine bir geçiştir. { تَرَى } “görürsün” kavlindeki rü'yet (görme) basarîdir (gözle görmedir) ve hitap Resûl'edir. { كَثِيرًا مِنْهُمْ } “onlardan birçoğu” ile kastedilen, { تَرَى } sözünün karinesiyle, Medine Yahudilerinden birçoğudur. Çünkü
أَنَّ كَثِيرًا مِنَ الْيَهُودِ بِالْمَدِينَةِ أَظْهَرُوا الْإِسْلَامَ نِفَاقًا، نَظَرًا لِإِسْلَامِ جَمِيعِ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مِنَ الْأَوْسِ وَالْخَزْرَجِ فَاسْتَنْكَرَ الْيَهُودُ أَنْفُسَهُمْ فِيهَا، فَتَظَاهَرُوا بِالْإِسْلَامِ لِيَكُونُوا عَيْنًا لِيَهُودِ خَيْبَرَ وَقُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ. وَمَعْنَى يَتَوَلَّوْنَ يَتَّخِذُونَهُمْ أَوْلِيَاء.
Medine'deki Yahudilerin birçoğu, Medine halkının tamamı olan Evs ve Hazrec'in Müslüman olması karşısında Yahudilerin orada kendilerini yabancılaşmış hissetmeleri sebebiyle münafıkça İslam'ı izhar etmiş, Hayber, Kurayza ve Nadîr Yahudilerine casusluk yapmak için Müslüman görünmüşlerdi. { يَتَوَلَّوْنَ } ifadesinin manası, onları dost edinirler demektir.
وَالْمرَاد بالّذين كَفَرُوا مُشْرِكُو مَكَّةَ وَمَنْ حَوْلَ الْمَدِينَةِ مِنَ الْأَعْرَابِ الَّذِينَ بَقُوا عَلَى الشِّرْكِ.
{ الَّذِينَ كَفَرُوا } “inkâr edenler” ile kastedilen, Mekke müşrikleri ve Medine çevresinde şirk üzere kalan bedevilerdir.
وَمِنْ هَؤُلَاءِ الْيَهُودِ كَعْبُ بْنُ الْأَشْرَفِ رَئِيسُ الْيَهُودِ فَإِنَّهُ كَانَ مُوَالِيًا لِأَهْلِ مَكَّةَ وَكَانَ يُغْرِيهِمْ بِغَزْوِ الْمَدِينَةِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ أَنَّهُمُ الْمُرَادُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هؤُلاءِ أَهْدى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلًا [النِّسَاء: ٥١] .
Bu Yahudilerden biri de Yahudilerin reisi Kâ'b b. el-Eşref'tir; zira o, Mekke ehline dostluk besliyor ve onları Medine'ye saldırmaya kışkırtıyordu. Yüce Allah'ın: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هؤُلاءِ أَهْدى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلًا } [en-Nisâ: 51] ayetinde kastedilenlerin onlar olduğu daha önce geçmişti.
وَقَوْلُهُ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ (أَنْ) فِيهِ مَصْدَرِيَّةٌ دَخَلَتْ عَلَى الْفِعْلِ الْمَاضِي وَهُوَ جَائِزٌ، كَمَا فِي «الْكَشَّافِ» كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْلا أَنْ ثَبَّتْناكَ [الْإِسْرَاء: ٧٤] ، وَالْمَصْدَرُ الْمَأْخُوذُ هُوَ الْمَخْصُوصُ بِالذَّمِّ. وَالتَّقْدِيرُ: لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ بِهِمْ أَنْفُسُهُمْ سُخْطُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ، فَسُخْطُ اللَّهِ مَذْمُومٌ. وَقَدْ أَفَادَ هَذَا الْمَخْصُوصُ أَنَّ اللَّهَ قَدْ غَضِبَ عَلَيْهِمْ غَضَبًا خَاصًّا لِمُوَالَاتِهِمُ الَّذِينَ كَفَرُوا، وَذَلِكَ غَيْرُ مُصَرَّحٍ بِهِ فِي الْكَلَامِ فَهَذَا مِنْ إِيجَازِ الْحَذْفِ. وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ الْمُرَادَ بِسُخْطِ اللَّهِ هُوَ اللَّعْنَةُ الَّتِي فِي قَوْلِهِ: لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ [الْمَائِدَة: ٧٨] . وَكَوْنُ ذَلِكَ مِمَّا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ مَعْلُومٌ مِنَ الْكَلَامِ السَّابِقِ.
{ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ } “Allah'ın onlara gazap etmesidir” sözündeki { أَنْ } masdariyet bildirir ve geçmiş zaman fiilinin başına gelmiştir ki bu caizdir; nitekim el-Keşşâf'ta belirtildiği üzere Yüce Allah'ın: { وَلَوْلا أَنْ ثَبَّتْناكَ } [el-İsrâ: 74] sözünde de böyledir. Elde edilen mastar mahsûs bi'z-zemmdir (yerilen özel ögedir). Takdiri şöyledir: Nefislerinin kendileri için önden sunduğu şey, yani Allah'ın onlara gazap etmesi ne kötüdür! Dolayısıyla Allah'ın gazabı yerilmiştir. Bu mahsûs, inkâr edenleri dost edinmeleri sebebiyle Allah'ın onlara hususi bir gazapla gazap ettiğini ifade etmiştir ki bu kelamda açıkça zikredilmemiştir; dolayısıyla bu hazif yoluyla îcâzdandır. Dilersen Allah'ın gazabından muradın, { لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ } [el-Mâide: 78] sözündeki lanet olduğunu da kabul edebilirsin. Bunun nefislerinin kendileri için önden gönderdiği şeylerden olduğu ise önceki kelamdan bilinmektedir.
وَقَوْلُهُ: وَلَوْ كانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ إِلَخْ الْوَاوُ لِلْحَالِ مِنْ قَوْلِهِ: تَرى كَثِيراً مِنْهُمْ بِاعْتِبَارِ كَوْنِ الْمُرَادِ بِهِمُ الْمُتَظَاهِرِينَ بِالْإِسْلَامِ بِقَرِينَةِ مَا تَقَدَّمَ، فَالْمَعْنَى: وَلَوْ كَانُوا يُؤْمِنُونَ إِيمَانًا صَادِقًا مَا اتَّخَذُوا الْمُشْرِكِينَ أَوْلِيَاءً. وَالْمُرَادُ بالنّبيء محمّد ﷺ، وَبِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ الْقُرْآنُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ النَّبِيءَ نَهَى الْمُؤْمِنِينَ عَنْ مُوَالَاةِ الْمُشْرِكِينَ، وَالْقُرْآنُ نَهَى عَنْ ذَلِكَ فِي غَيْرِ مَا آيَةٍ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: لَا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ [آل عمرَان: ٢٨] . وَقَدْ جَعَلَ مُوَالَاتَهُمْ لِلْمُشْرِكِينَ عَلَامَةً عَلَى عَدَمِ إِيمَانِهِمْ بِطَرِيقَةِ الْقِيَاسِ الِاسْتِثْنَائِيِّ، لِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ أَعْدَاءُ الرَّسُولِ فَمُوَالَاتُهُمْ لَهُمْ عَلَامَةٌ عَلَى عَدَمِ الْإِيمَانِ بِهِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ.
{ وَلَوْ كَانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ } “Eğer Allah'a ve Peygamber'e iman etmiş olsalardı...” sözündeki vâv, daha önce geçenlerin karinesiyle onlardan muradın Müslüman görünenler olması hasebiyle, { تَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ } sözünden hâldir. Manası şudur: Şayet onlar samimi bir imanla iman etmiş olsalardı müşrikleri dost edinmezlerdi. Peygamber ile kastedilen Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem, ona indirilen ile kastedilen ise Kur'an'dır. Çünkü Peygamber müminleri müşrikleri dost edinmekten nehyetmiş, Kur'an da birçok ayette bunu yasaklamıştır. Nitekim: { لَا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ } [Âl-i İmrân: 28] kavlinde bu daha önce geçmişti. Müşrikleri dost edinmelerini, kıyâs-ı istisnâî yoluyla onların iman etmediklerinin bir alameti kılmıştır; çünkü müşrikler Resûl'ün düşmanlarıdır, dolayısıyla onları dost edinmeleri ona iman etmediklerinin bir alametidir. Bu husus Âl-i İmrân Suresi'nde daha önce geçmişti.
وَقَوْلُهُ: وَلكِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ فاسِقُونَ هُوَ اسْتِثْنَاءُ الْقِيَاسِ، أَيْ وَلَكِنَّ كَثِيرًا مِنْ بَنِي
{ وَلكِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ فاسِقُونَ } “fakat onların birçoğu yoldan çıkmış kimselerdir” kavli ise kıyasın istisnasıdır; yani lakin İsrâil-
إِسْرَائِيلَ فاسِقُونَ. فَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى مَا عَادَ إِلَيْهِ ضَمِيرُ تَرى كَثِيراً مِنْهُمْ وفاسِقُونَ كَافِرُونَ، فَلَا عَجَبَ فِي مُوَالَاتِهِمُ الْمُشْرِكِينَ لِاتِّحَادِهِمْ فِي مُنَاوَاةِ الْإِسْلَامِ. فَالْمُرَادُ بِالْكَثِيرِ فِي قَوْلِهِ: وَلكِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ فاسِقُونَ عَيْنُ الْمُرَادِ مِنْ قَوْلِهِ تَرى كَثِيراً مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا فَقَدْ أُعِيدَتِ النَّكِرَةُ نَكِرَةً وَهِيَ عَيْنُ الْأُولَى إِذْ لَيْسَ يَلْزَمُ إِعَادَتُهَا مَعْرِفَةً. أَلا تَرَى قَوْلَهُ تَعَالَى: فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً [الشَّرْح: ٥، ٦] . وَلَيْسَ ضَمِيرٌ مِنْهُمْ عَائِدًا إِلَى كَثِيراً إِذْ لَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّ الْكَثِيرَ مِنَ الْكَثِيرِ فَاسِقُونَ بَلِ المُرَاد كلّهم.
-oğullarının birçoğu fâsıktır. Zamir, { تَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ } ifadesindeki zamirin döndüğü yere dönmektedir; { فَاسِقُونَ } ise kâfirler demektir. İslam'a düşmanlıkta birleştikleri için müşrikleri dost edinmelerinde şaşılacak bir durum yoktur. { وَلَكِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ فَاسِقُونَ } sözündeki “çoğu” ifadesinden murat, { تَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا } sözündeki muradın aynısıdır; nitekim nekire kelime birincisinin aynısı olduğu halde tekrar nekire olarak getirilmiştir, zira onun marife olarak tekrarlanması zorunlu değildir. Yüce Allah'ın: { فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً } [eş-Şerh: 5-6] kavlini görmez misin? { مِنْهُمْ } zamiri { كَثِيرًا } lafzına dönmemektedir; zira maksat birçoğunun birçoğunun fâsık olması değil, hepsidir.
[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : الْآيَات ٨٢ إِلَى ٨٤]
[Mâide Suresi (5), Ayetler 82-84]
لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَداوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى ذلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْباناً وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ (٨٢) وَإِذا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ (٨٣) وَما لَنا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَما جاءَنا مِنَ الْحَقِّ وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنا رَبُّنا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ (٨٤)
{ لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَدَاوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ (٨٢) وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ (٨٣) وَمَا لَنَا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنَا رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ (٨٤) } “İman edenlere düşmanlık bakımından insanların en şiddetlisi olarak Yahudileri ve şirk koşanları bulacaksın. İman edenlere sevgi bakımından en yakın olarak da ‘Biz Hristiyanlarız’ diyenleri bulacaksın. Bu, onların içinde keşişler ve rahipler bulunmasından ve onların büyüklük taslamamalarındandır. (82) Peygamber'e indirileni işittikleri zaman, haktan tanıdıkları şeyler sebebiyle gözlerinin yaşla dolup taştığını görürsün. ‘Rabbimiz, iman ettik, bizi de şahitlerle beraber yaz!’ derler. (83) ‘Rabbimizin bizi salihler topluluğuyla beraber girdirmesini umup dururken bize ne oluyor da Allah'a ve bize gelen hakka iman etmeyelim?’ (84)”
فَذْلَكَةٌ لِمَا تَقَدَّمَ مِنْ ذِكْرِ مَا لَاقَى بِهِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى دَعْوَةَ الْإِسْلَامِ مِنَ الْإِعْرَاضِ عَلَى تَفَاوُتٍ فِيهِ بَيْنَ الطَّائِفَتَيْنِ فَإِنَّ اللَّهَ شَنَّعَ مِنْ أَحْوَالِ الْيَهُودِ مَا يُعْرَفُ مِنْهُ عَدَاوَتُهُمْ لِلْإِسْلَامِ إِذْ قَالَ: وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً [الْمَائِدَة: ٦٤] ، فَكَرَّرَهَا مَرَّتَيْنِ وَقَالَ: تَرى كَثِيراً مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا [الْمَائِدَة: ٨٠] وَقَالَ: وَإِذا جاؤُكُمْ قالُوا آمَنَّا وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ [الْمَائِدَة: ٦١] فَعُلِمَ تَلَوُّنُهُمْ فِي مُضَارَّةِ الْمُسْلِمِينَ وَآذَاهُمْ. وَذَكَرَ مِنْ أَحْوَالِ النَّصَارَى مَا شَنَّعَ بِهِ عَقِيدَتَهُمْ وَلَكِنَّهُ لَمْ يَحْكِ عَنْهُمْ مَا فِيهِ عَدَاوَتَهُمُ الْمُسْلِمِينَ وَقَدْ نَهَى الْمُسْلِمِينَ عَنِ اتِّخَاذِ الْفَرِيقَيْنِ أَوْلِيَاءً فِي قَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى أَوْلِياءَ [الْمَائِدَة: ٥١] الْآيَةَ. فَجَاءَ قَوْلُهُ: لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَداوَةً الْآيَةَ فَذْلَكَةٌ لِحَاصِلِ مَا تُكِنُّهُ ضَمَائِرُ الْفَرِيقَيْنِ نَحْوَ الْمُسْلِمِينَ، وَلِذَلِكَ فُصِلَتْ وَلَمْ تُعْطَفْ. وَاللَّامُ فِي لَتَجِدَنَّ لَامُ الْقَسَمِ يُقْصَدُ مِنْهَا التَّأْكِيدُ، وَزَادَتْهُ نُونُ التَّوْكِيدِ تَأْكِيدًا.
Bu, Yahudi ve Hristiyanların İslam davetini iki taife arasındaki farklılıklarla birlikte nasıl bir yüz çevirmeyle karşıladıklarının daha önce zikredilmesinin bir fezlekesidir (özetidir). Nitekim Allah, Yahudilerin durumlarından İslam'a olan düşmanlıklarını ortaya koyan halleri çirkin göstermiş ve: { وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً } [el-Mâide: 64] buyurarak bunu iki kez tekrarlamış, ayrıca: { تَرى كَثِيراً مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا } [el-Mâide: 80] ve: { وَإِذا جاؤُكُمْ قالُوا آمَنَّا وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ } [el-Mâide: 61] buyurmuştur. Böylece onların Müslümanlara zarar verme ve eziyet etme konusundaki türlü halleri anlaşılmıştır. Hristiyanların durumlarından ise inançlarının çirkinliğini zikretmiş, fakat onlardan Müslümanlara düşmanlık ettiklerine dair bir şey nakletmemiştir. Müslümanları da: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى أَوْلِياءَ } [el-Mâide: 51] ayetinde iki zümreyi de dost edinmekten nehyetmişti. İşte { لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَداوَةً } ayeti, iki zümrenin gönüllerinde Müslümanlara karşı besledikleri niyetlerin neticesinin bir fezlekesi olarak gelmiştir; bu sebeple fasledilmiş ve atfedilmemiştir. { لَتَجِدَنَّ } kelimesindeki lâm, tekit kastedilen kasem lâmıdır; tekit nûnu da tekit üstüne tekit katmıştır.
وَالْوِجْدَانُ هَنَا وِجْدَانٌ قَلْبِيٌّ، وَهُوَ مِنْ أَفْعَالِ الْعِلْمِ، وَلِذَلِكَ يُعَدَّى إِلَى مَفْعُولَيْنِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلى حَياةٍ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٩٦] .
Buradaki vicdân (bulmak), kalbî bir buluştur ve ilim fiillerindendir; bu sebeple iki mef'ûle geçişlidir. Bu husus, Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın: { وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلى حَياةٍ } [96] ayetinde daha önce geçmişti.
وَانْتَصَبَ عَداوَةً عَلَى تَمْيِيزِ نِسْبَةِ أَشَدَّ إِلَى النَّاسِ، وَمِثْلُهُ انْتِصَابُ مَوَدَّةً.
{ عَدَاوَةً } kelimesi, { أَشَدَّ } kelimesinin { النَّاسِ } kelimesine nispetinin temyizi olarak mensub olmuştur; { مَوَدَّةً } kelimesinin mensub oluşu da bunun gibidir.
وَذَكَرَ الْمُشْرِكِينَ مَعَ الْيَهُودِ لِمُنَاسَبَةِ اجْتِمَاعِ الْفَرِيقَيْنِ عَلَى عَدَاوَةِ الْمُسْلِمِينَ، فَقَدْ أَلَّفَ بَيْنَ الْيَهُودِ وَالْمُشْرِكِينَ بُغْضُ الْإِسْلَامِ فَالْيَهُودُ لِلْحَسَدِ عَلَى مَجِيءِ النُّبُوءَةِ مِنْ غَيْرِهِمْ،
Müşrikleri Yahudilerle birlikte zikretmesi, iki zümrenin Müslümanlara düşmanlıkta birleşmesi münasebetiyledir. Zira Yahudiler ile müşrikleri İslam nefreti bir araya getirmiştir; nitekim Yahudiler nübüvvetin kendilerinden başkasına gelmesini kıskandıkları için,
وَالْمُشْرِكُونَ لِلْحَسَدِ عَلَى أَنْ سَبَقَهُمُ الْمُسْلِمُونَ بِالِاهْتِدَاءِ إِلَى الدِّينِ الْحَقِّ وَنَبْذِ الْبَاطِلِ.
müşrikler ise Müslümanların hak dine hidayet bulup batılı terk etmede kendilerini geçmelerini kıskandıkları için [düşmanlık beslemişlerdir].
وَقَوْلُهُ: وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً أَيْ أَقْرَبَ النَّاسِ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا، أَيْ أَقْرَبَ النَّاسِ مِنْ أَهْلِ الْمِلَلِ الْمُخَالِفَةِ لِلْإِسْلَامِ. وَهَذَانِ طَرَفَانِ فِي مُعَامَلَةِ الْمُسْلِمِينَ. وَبَيْنَ الطَّرَفَيْنِ فِرَقٌ مُتَفَاوِتَةٌ فِي بُغْضِ الْمُسْلِمِينَ، مِثْلُ الْمَجُوسِ وَالصَّابِئَةِ وَعَبَدَةِ الْأَوْثَانِ وَالْمُعَطِّلَةِ.
{ وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً } “onların sevgi bakımından en yakın olanlarını bulacaksın” kavli, yani iman edenlere sevgi bakımından insanların en yakını, yani İslam'a muhalif din mensuplarından insanların en yakını demektir. Bunlar Müslümanlara muamelede iki uç noktadır. Bu iki ucun arasında ise Mecûsîler, Sâbiîler, putperestler ve Muattıla gibi Müslümanlara buğzetmede farklı derecelerde fırkalar yer alır.
وَالْمُرَادُ بِالنَّصَارَى هُنَا الْبَاقُونَ عَلَى دِينِ النَّصْرَانِيَّةِ لَا مَحَالَةَ، لِقَوْلِهِ: أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا. فَأَمَّا مَنْ آمَنَ مِنَ النَّصَارَى فَقَدْ صَارَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ.
Burada Hristiyanlar ile kastedilenler şüphesiz Hristiyanlık dini üzere kalanlardır; çünkü { أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا } “iman edenlere sevgi bakımından en yakın olanları” buyurmuştur. Hristiyanlardan iman edenlere gelince, onlar artık Müslümanlardan olmuşlardır.
وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى نَظِيرِ قَوْلِهِ: الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِنَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى أَخَذْنا مِيثاقَهُمْ [الْمَائِدَة: ١٤] ، الْمَقْصُودُ مِنْهُ إِقَامَةُ الْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ بِأَنَّهُمُ الْتَزَمُوا أَنْ يَكُونُوا أنصار الله قالَ الْحَوارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصارُ اللَّهِ [الصَّفّ: ١٤] ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي تَفْسِيرِ نَظِيرِهِ. فَالْمَقْصُودُ هُنَا تَذْكِيرُهُمْ بِمَضْمُونِ هَذَا اللَّقَبِ لِيَزْدَادُوا مِنْ مَوَدَّةِ الْمُسْلِمِينَ فَيَتَّبِعُوا دِينَ الْإِسْلَامِ.
{ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى } “‘Biz Hristiyanlarız’ diyenler” ifadesinin benzeri hakkında Yüce Allah'ın: { وَمِنَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى أَخَذْنَا مِيثَاقَهُمْ } [el-Mâide: 14] kavlinde açıklama geçmişti; benzerinin tefsirinde geçtiği üzere bundan maksat, { قَالَ الْحَوَارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصَارُ اللَّهِ } [es-Saf: 14] ayetinde olduğu gibi Allah'ın yardımcıları olmayı taahhüt ettiklerini belirterek onlara karşı delil getirmektir. Buradaki maksat ise Müslümanlara olan sevgilerini artırıp İslam dinine uysunlar diye bu unvanın muhtevasını onlara hatırlatmaktır.
وَقَوْلُهُ: ذلِكَ الْإِشَارَةُ إِلَى الْكَلَامِ الْمُتَقَدِّمِ، وَهُوَ أَنَّهُمْ أَقْرَبُ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا.
{ ذلِكَ } “Bu” ifadesi, önceki kelama, yani onların iman edenlere sevgi bakımından en yakın olduklarına işarettir.
وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ بَاءُ السَّبَبِيَّةِ، وَهِيَ تُفِيدُ مَعْنَى لَامِ التَّعْلِيلِ. وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ مِنْهُمْ رَاجِعٌ إِلَى النَّصَارَى.
{ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ } “onların içinde keşişler bulunmasındandır” sözündeki bâ harf-i cerri sebebiyet bâ'sıdır ve ta'lîl lâmı anlamını ifade eder. { مِنْهُمْ } sözündeki zamir ise Hristiyanlara dönmektedir.
وَالْقِسِّيسُونَ جَمْعُ سَلَامَةٍ لِقِسِّيسٍ بِوَزْنِ سِجِينٍ. وَيُقَالُ قَسَّ- بِفَتْحِ الْقَافِ وَتَشْدِيدِ السِّينِ- وَهُوَ عَالِمُ دِينِ النَّصْرَانِيَّةِ. وَقَالَ قُطْرُبٌ: هِيَ بِلُغَةِ الرُّومِ. وَهَذَا مِمَّا وَقَعَ فِيهِ الْوِفَاقُ بَيْنَ اللُّغَتَيْنِ.
Kıssîsûn, siccîn veznindeki kıssîs kelimesinin kurallı eril çoğuludur (cemi müzekker sâlim). Kaf'ın fethası ve sîn'in şeddesiyle kass da denir; bu, Hristiyanlık din âlimidir. Kutrub: “Bu Rumcadır” demiştir. Bu da iki dil arasında mutabakatın vuku bulduğu kelimelerdendir.
وَالرُّهْبَانُ هُنَا جَمْعُ رَاهِبٍ، مِثْلُ رُكْبَانٍ جَمْعِ رَاكِبٍ، وَفُرْسَانٍ جَمْعِ فَارِسٍ، وَهُوَ غَيْرُ مَقِيسٍ فِي وَصْفٍ عَلَى فَاعِلٍ. وَالرَّاهِبُ مِنَ النَّصَارَى الْمُنْقَطِعُ فِي دَيْرٍ أَوْ صَوْمَعَةٍ لِلْعِبَادَةِ.
Buradaki ruhbân, râkib'in çoğulu rukbân ve fâris'in çoğulu fursân gibi râhib'in çoğuludur; fâil kalıbındaki sıfatta bu kural dışıdır (gayri makîs). Hristiyanlardan râhib, ibadet için bir manastır veya hücreye çekilen kimsedir.
وَقَالَ الرَّاغِبُ: الرُّهْبَانُ يَكُونُ وَاحِدًا وَجَمْعًا، فَمَنْ جَعَلَهُ وَاحِدًا جَمَعَهُ عَلَى رَهَابِينَ وَرَهَابِنَةٍ. وَهَذَا مَرْوِيٌّ عَنِ الْفَرَّاءِ. وَلَمْ يَحْكِ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي الْأَسَاسِ أَنَّ رُهْبَانَ يَكُونُ مُفْرَدًا. وَإِطْلَاقُهُ عَلَى الْوَاحِدِ فِي بَيْتٍ أَنْشَدَهُ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ:
Râgıb şöyle demiştir: Ruhbân hem tekil hem çoğul olur; onu tekil kabul eden kimse çoğulunu rehâbîn ve rehâbine şeklinde yapar. Bu, Ferrâ'dan rivayet edilmiştir. Zemahşerî ise el-Esâs'ta ruhbân kelimesinin tekil olabileceğini nakletmemiştir. İbnü'l-A'râbî'nin inşâd ettiği şu beyitte tekil için kullanılmıştır:
لَوْ أَبْصَرَتْ رُهْبَانَ دَيْرٍ بِالْجَبَلِ ... لَانْحَدَرَ الرُّهْبَانُ يَسْعَى وَيَزِلُّ
Dağdaki manastırın rahibini görseydi... Rahip koşarak ve ayağı kayarak aşağı inerdi.
وَإِنَّمَا كَانَ وُجُودُ الْقِسِّيسِينَ وَالرُّهْبَانِ بَيْنَهُمْ سَبَبًا فِي اقْتِرَابِ مَوَدَّتِهِمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لِمَا هُوَ مَعْرُوفٌ بَيْنَ الْعَرَبِ مِنْ حُسْنِ أَخْلَاقِ الْقِسِّيسِينَ وَالرُّهْبَانِ وَتَوَاضُعِهِمْ وَتَسَامُحِهِمْ. وَكَانُوا مُنْتَشِرِينَ فِي جِهَاتٍ كَثِيرَةٍ مِنْ بِلَادِ الْعَرَبِ يُعَمِّرُونَ الْأَدْيِرَةَ وَالصَّوَامِعَ وَالْبِيَعَ، وَأَكْثَرُهُمْ مِنْ
Aralarında keşişlerin ve rahiplerin bulunmasının müminlere olan sevgilerinin yakınlığına sebep olması, keşişlerin ve rahiplerin güzel ahlakı, tevazuları ve hoşgörülerinin Araplar arasında bilinmesindendir. Bunlar Arap beldelerinin birçok tarafında yayılmış olup manastırları, münzevi hücrelerini ve kiliseleri şenlendiriyorlardı; çoğunluğu ise
عَرَبِ الشَّامِ الَّذِينَ بَلَغَتْهُمْ دَعْوَةُ النَّصْرَانِيَّةِ عَلَى طَرِيقِ الرُّومِ، فَقَدْ عَرَفَهُمُ الْعَرَبُ بِالزُّهْدِ وَمُسَالَمَةِ النَّاسِ وَكَثُرَ ذَلِكَ فِي كَلَامِ شُعَرَائِهِمْ. قَالَ النَّابِغَةُ:
Hristiyanlık davetinin kendilerine Rumlar vasıtasıyla ulaştığı Şam Araplarındandı; nitekim Araplar onları zühtleriyle ve insanlarla barış içinde yaşamalarıyla tanımışlardı ve bu durum şairlerinin sözlerinde pek çok yer almıştır. Nâbiga şöyle demiştir:
لَوْ أَنَّهَا بَرَزَتْ لِأَشْمَطَ رَاهِبٍ ... عَبَدَ الْإِلَهَ صَرُورَةٍ مُتَعَبِّدِ
Şayet o [kadın], saçları ağarmış bir rahibe görünseydi... Hiç evlenmemiş, kendini ibadete vermiş, İlah'a kulluk eden [bir rahibe],
لَرَنَا لِطَلْعَتِهَا وَحُسْنِ حَدِيثِهَا ... وَلَخَالَهُ رُشْدًا وَإِنْ لَمْ يَرْشُدِ
Yüzünün güzelliğine ve tatlı sohbetine dalıp bakar... Ve doğru yolda olmasa bile bunu bir doğruluk sanırdı.
فَوُجُودُ هَؤُلَاءِ فِيهِمْ وَكَوْنُهُمْ رُؤَسَاءَ دِينِهِمْ مِمَّا يَكُونُ سَبَبًا فِي صَلَاحِ أَخْلَاقِ أَهْلِ مِلَّتِهِمْ. وَالِاسْتِكْبَارُ: السِّينُ وَالتَّاءُ فِيهِ لِلْمُبَالَغَةِ. وَهُوَ يُطْلَقُ عَلَى
Dolayısıyla bunların içlerinde bulunması ve dinlerinin önderleri olması, kendi milletlerinin ahlakının ıslahına sebep olan hususlardandır. İstikbâr kelimesindeki sîn ve tâ mübalağa içindir. Bu kelime,
التَّكَبُّرِ وَالتَّعَاظُمِ، وَيُطْلَقُ عَلَى الْمُكَابَرَةِ وَكَرَاهِيَةِ الْحَقِّ، وَهُمَا مُتَلَازِمَانِ. فَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: لَا يَسْتَكْبِرُونَ أَنَّهُمْ مُتَوَاضِعُونَ مُنْصِفُونَ. وَضَمِيرُ وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ يَجُوزُ أَنْ يَعُودَ إِلَى مَا عَادَ إِلَيْهِ ضَمِيرُ بِأَنَّ مِنْهُمْ، أَيْ وَأَنَّ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى لَا يَسْتَكْبِرُونَ، فَيَكُونُ قَدْ أَثْبَتَ التَّوَاضُعَ لِجَمِيعِ أَهْلِ مِلَّةِ النَّصْرَانِيَّةِ فِي ذَلِكَ الْعَصْرِ. وَقَدْ كَانَ نَصَارَى الْعَرَبِ مُتَحَلِّينَ بِمَكَارِمَ مِنَ الْأَخْلَاقِ. قَالَ النَّابِغَةُ يَمْدَحُ آلَ النُّعْمَانِ الْغَسَّانِيِّ وَكَانُوا مُتَنَصِّرِينَ:
kibirlenme ve büyüklük taslama anlamında kullanıldığı gibi, inatlaşma ve hakkı kerih görme anlamında da kullanılır; bu ikisi birbirini gerektiren şeylerdir. { لَا يَسْتَكْبِرُونَ } “büyüklük taslamazlar” sözünden murat, onların mütevazı ve insaflı kimseler olmalarıdır. { وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ } sözündeki zamirin, { بِأَنَّ مِنْهُمْ } sözündeki zamirin döndüğü yere dönmesi caizdir; yani ‘Biz Hristiyanlarız’ diyenler büyüklük taslamazlar, demek olur; böylece o devirdeki bütün Hristiyanlık milleti mensupları için tevazu sabit kılınmış olur. Nitekim Arap Hristiyanları güzel ahlak meziyetleriyle bezenmişlerdi. Nâbiga, Hristiyanlaşmış olan Gassânî hükümdarı Nu'mân ailesini överken şöyle demiştir:
مَجَلَّتُهُمْ ذَاتُ الْإِلَهِ وَدِينُهُمْ ... قَوِيمٌ فَمَا يَرْجُونَ غَيْرَ الْعَوَاقِبِ
Kitapları İlah'ın kitabıdır ve dinleri... Dosdoğrudur; onlar âkıbetlerden (ahiretten) başkasını ummazlar.
وَلَا يَحْسَبُونَ الْخَيْرَ لَا شَرَّ بَعْدَهُ ... وَلَا يَحْسَبُونَ الشَّرَّ ضَرْبَةَ لَازِبِ
Hayrın ardından şer gelmeyeceğini sanmazlar... Şerrin de kalıcı ve kaçınılmaz olduğunu düşünmezler.
وَظَاهِرُ قَوْلِهِ الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى أَنَّ هَذَا الْخُلُقَ وَصْفٌ لِلنَّصَارَى كُلِّهِمْ مِنْ حَيْثُ أَنَّهُمْ نَصَارَى فَيَتَعَيَّنُ أَنْ يُحْمَلَ الْمَوْصُولُ عَلَى الْعُمُومِ الْعُرْفِيِّ، وَهُمْ نَصَارَى الْعَرَبِ، فَإِنَّ اتِّبَاعَهُمُ النَّصْرَانِيَّةَ عَلَى ضَعْفِهِمْ فِيهَا ضَمَّ إِلَى مَكَارِمِ أَخْلَاقِهِمُ الْعَرَبِيَّةِ مَكَارِمَ أَخْلَاقٍ دِينِيَّةٍ، كَمَا كَانَ عَلَيْهِ زُهَيْرٌ وَلَبِيدٌ وَوَرَقَةُ بْنُ نَوْفَلَ وَأَضْرَابُهُمْ.
{ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى } kavlinin zahiri, bu ahlakın Hristiyan olmaları hasebiyle bütün Hristiyanların bir vasfı olduğudur; bu durumda ism-i mevsûlün örfî umuma hamledilmesi gerekir ki onlar da Arap Hristiyanlarıdır. Çünkü onların Hristiyanlıktaki zayıflıklarına rağmen bu dine uymaları, Arapça güzel ahlaklarına dinî güzel ahlakı da eklemiştir; nitekim Züheyr, Lebîd, Varaka b. Nevfel ve benzerlerinin hali de böyleydi.
وَضَمِيرُ وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَائِدٌ إِلَى قِسِّيسِينَ وَرُهْباناً لِأَنَّهُ أَقْرَبُ فِي الذِّكْرِ، وَهَذَا تُشْعِرُ بِهِ إِعَادَةُ قَوْلِهِ وَأَنَّهُمْ، لِيَكُونَ إِيمَاءً إِلَى تَغْيِيرِ الْأُسْلُوبِ فِي مَعَادِ الضَّمِيرِ، وَتَكُونَ ضَمَائِرُ الْجَمْعِ مِنْ قَوْلِهِ وَإِذا سَمِعُوا- إِلَى قَوْلِهِ- فَأَثابَهُمُ اللَّهُ [الْمَائِدَة: ٨٣- ٨٥] تَابِعَةً لِضَمِيرِ وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ.
{ وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ } ifadesindeki zamir, zikirde daha yakın olduğu için { قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا } kelimelerine dönmektedir; { وَأَنَّهُمْ } sözünün tekrarlanması da zamirin döndüğü yerdeki üslup değişikliğine bir ima olsun ve { وَإِذَا سَمِعُوا } ayetinden { فَأَثَابَهُمُ اللَّهُ } [el-Mâide: 83-85] sözüne kadar olan çoğul zamirleri { وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ } zamirine tâbi olsun diye bunu hissettirmektedir.
وَقَرِينَةُ صَرْفِ الضَّمَائِرِ الْمُتَشَابِهَةِ إِلَى مُعَادَيْنِ هِيَ سِيَاقُ الْكَلَامِ. وَمِثْلُهُ وَارِدٌ فِي الضَّمَائِرِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَعَمَرُوها أَكْثَرَ مِمَّا عَمَرُوها [الرّوم: ٩] . فَضَمِيرُ الرَّفْعِ فِي عَمَرُوها الْأَوَّلِ عَائِدٌ إِلَى غَيْرِ ضَمِيرِ الرَّفْعِ فِي عَمَرُوها الثَّانِي. وَكَقَوْلِ عَبَّاسِ بْنِ مِرْدَاسٍ:
Birbirine benzeyen zamirlerin iki ayrı merciye yöneltilmesinin karinesi sözün akışıdır (siyâk). Bunun bir benzeri, Yüce Allah'ın: { وَعَمَرُوها أَكْثَرَ مِمَّا عَمَرُوها } [er-Rûm: 9] kavlinde olduğu gibi zamirlerde mevcuttur. Nitekim birinci { عَمَرُوهَا } kelimesindeki ref zamiri, ikinci { عَمَرُوهَا } kelimesindeki ref zamirinden başkasına dönmektedir. Abbâs b. Mirdâs'ın şu sözünde olduğu gibi:
عُدْنَا وَلَوْلَا نَحْنُ أَحْدَقَ جَمْعُهُمْ ... بِالْمُسْلِمِينَ وَأَحْرَزُوا مَا جَمَّعُوا
Biz geri döndük; eğer biz olmasaydık onların topluluğu... Müslümanları kuşatır ve topladıkları şeyleri ele geçirirdi.
يُرِيدُ بِضَمِيرِ (أَحْرَزُوا) جَمَاعَةَ الْمُشْرِكِينَ، وَبِضَمِيرِ (جَمَّعُوا) جَمَاعَةَ الْمُسْلِمِينَ.
(أَحْرَزُوا) [ele geçirdiler] fiilindeki zamirle müşrikler topluluğunu, (جَمَّعُوا) [topladılar] fiilindeki zamirle de Müslümanlar topluluğunu kastetmektedir.
وَيُعَضِّدُ هَذَا مَا ذَكَرَهُ الطَّبَرِيُّ وَالْوَاحِدِيُّ وَكَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ وَغَيْرِهِمَا: أَنَّ الْمَعْنِيَّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ ثَمَانِيَةٌ مِنْ نَصَارَى الشَّامِ كَانُوا فِي بِلَادِ الْحَبَشَةِ وَأَتَوْا الْمَدِينَةَ مَعَ اثْنَيْنِ وَسِتِّينَ رَاهِبًا مِنَ الْحَبَشَةِ مُصَاحِبِينَ لِلْمُسْلِمِينَ الَّذِينَ رَجَعُوا مِنْ هِجْرَتِهِمْ بِالْحَبَشَةِ وَسَمِعُوا الْقُرْآنَ وَأَسْلَمُوا. وَهُمْ: بَحِيرَا الرَّاهِبُ، وَإِدْرِيسُ، وَأَشْرَفُ، وَأَبْرَهَةُ، وَثُمَامَةُ، وَقُثَمُ، وَدُرَيْدٌ، وَأَيْمَنُ، أَيْ مِمَّنْ يُحْسِنُونَ الْعَرَبِيَّةَ لِيَتَمَكَّنُوا مِنْ فَهْمِ الْقُرْآنِ عِنْدَ سَمَاعِهِ. وَهَذَا الْوَفْدُ وَرَدَ إِلَى الْمَدِينَةِ مَعَ الَّذِينَ عَادُوا مِنْ مُهَاجِرَةِ الْحَبَشَةِ، سَنَةَ سَبْعٍ فَكَانَتِ الْإِشَارَةُ إِلَيْهِمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ تَذْكِيرًا بِفَضْلِهِمْ. وَهِيَ مِنْ آخَرِ مَا نَزَلَ وَلَمْ يُعْرَفْ قَوْمٌ مُعَيَّنُونَ مِنَ النَّصَارَى أَسْلَمُوا فِي زمن الرَّسُول ﷺ. وَلَعَلَّ اللَّهَ أَعْلَمَ رَسُولَهُ بِفَرِيقٍ مِنَ النَّصَارَى آمنُوا بمحمّد ﷺ فِي قُلُوبِهِمْ وَلَمْ يَتَمَكَّنُوا مِنْ لِقَائِهِ وَلَا مِنْ إِظْهَارِ إِيمَانِهِمْ وَلَمْ يَبْلُغْهُمْ مِنَ الشَّرِيعَةِ إِلَّا شَيْءٌ قَلِيلٌ تَمَسَّكُوا بِهِ وَلَمْ يَعْلَمُوا اشْتِرَاطَ إِظْهَارِ الْإِيمَانِ الْمُسَمَّى بِالْإِسْلَامِ، وَهَؤُلَاءِ يُشْبِهُ حَالُهُمْ حَالَ مَنْ لَمْ تَبْلُغْهُ الدَّعْوَةُ، لِأَنَّ بُلُوغَ الدَّعْوَةِ مُتَفَاوِتُ الْمَرَاتِبِ. وَلَعَلَّ هَؤُلَاءِ كَانَ مِنْهُمْ مَنْ هُوَ بِأَرْضِ الْحَبَشَةِ أَوْ بِالْيَمَنِ. وَلَا شَكَّ أَنَّ النَّجَاشِيِّ (أَصْحَمَةَ) مِنْهُمْ. وَقَدْ كَانَ بِهَذِهِ الْحَالَةِ أَخْبَرَ عَنْهُ بذلك النّبيء ﷺ. وَالْمَقْصُودُ أَنَّ الْأُمَّةَ الَّتِي فِيهَا أَمْثَالُ هَؤُلَاءِ تَكُونُ قَرِيبَةً مِنْ مَوَدَّةِ الْمُسْلِمِينَ.
Taberî, Vâhidî ve müfessirlerin çoğunun İbn Abbâs, Mücâhid ve diğerlerinden naklettiği şu rivayet de bunu desteklemektedir: Bu ayette kastedilenler, Habeşistan diyarında bulunan ve Habeşistan hicretinden dönen Müslümanlarla birlikte Habeşistanlı altmış iki rahip eşliğinde Medine'ye gelip Kur'an'ı işiten ve Müslüman olan Şam Hristiyanlarından sekiz kişidir. Bunlar: Rahip Bahîrâ, İdrîs, Eşref, Ebrehe, Sümâme, Kusem, Düreyd ve Eymen'dir; yani Kur'an'ı işittiklerinde onu anlayabilmeleri için Arapçayı iyi bilen kimselerdendir. Bu heyet, hicretin yedinci yılında Habeşistan muhacirlerinden dönenlerle birlikte Medine'ye gelmişti; dolayısıyla bu ayette onlara işaret edilmesi, onların faziletini bir hatırlatmadır. Bu ayet, son inen ayetlerdendir ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde Müslüman olan Hristiyanlardan belirli bir topluluk bilinmemektedir. Belki de Allah, Resûlü'ne kalpleriyle Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman etmiş, fakat onunla görüşme ve imanlarını açığa vurma imkânı bulamamış, şeriattan da kendilerine sımsıkı sarıldıkları az bir şey dışında bir şey ulaşmamış ve İslam olarak adlandırılan imanı açığa vurmanın şart olduğunu bilmeyen bir Hristiyan grubunu bildirmiştir. Bunların durumu, kendilerine davet ulaşmamış kimselerin durumuna benzer; zira davetin ulaşması mertebe mertebedir. Muhtemelen bunlardan Habeşistan toprağında veya Yemen'de bulunanlar vardı. Necaşi (Ashame)'nin de bunlardan olduğunda şüphe yoktur. Nitekim o bu haldeydi ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu haber vermiştir. Maksat şudur ki, içinde bu gibilerin bulunduğu bir ümmet, Müslümanların sevgisine yakın olur.
وَالرَّسُولُ هُوَ محمّد ﷺ كَمَا هُوَ غَالِبٌ عَلَيْهِ فِي إِطْلَاقِهِ فِي الْقُرْآنِ. وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ هُوَ الْقُرْآنُ.
Resûl, Kur'an'daki mutlak kullanımlarında galip olduğu üzere Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. Ona indirilen ise Kur'an'dır.
وَالْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ تَرى أَعْيُنَهُمْ للنبيء ﷺ. إِنْ كَانَ قَدْ رَأَى مِنْهُمْ مَنْ هَذِهِ صِفَتُهُ، أَوْ هُوَ خِطَابٌ لِكُلِّ مَنْ يَصِحُّ أَنْ يَرَى. فَهُوَ خِطَابٌ لِغَيْرِ مُعَيَّنٍ لِيَعُمَّ كُلَّ مَنْ يُخَاطَبُ.
{ تَرَى أَعْيُنَهُمْ } kavlindeki hitap, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'edir; eğer onlardan bu vasıfta olanı görmüşse [öyledir] veya görmesi sahih olan herkese yönelik bir hitaptır. Dolayısıyla muhatap olan herkesi kapsaması için belirli olmayan birine yapılmış bir hitaptır.
وَقَوْلُهُ: تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مَعْنَاهُ يَفِيضُ مِنْهَا الدَّمْعُ لِأَنَّ حَقِيقَةَ الْفَيْضِ أَنْ يُسْنَدَ إِلَى الْمَائِعِ الْمُتَجَاوِزِ حَاوِيَهُ فَيَسِيلُ خَارِجًا عَنْهُ. يُقَالُ: فَاضَ الْمَاءُ، إِذَا تَجَاوَزَ ظَرْفَهُ. وَفَاضَ الدَّمْعُ إِذَا تَجَاوَزَ مَا يَغْرَوْرَقُ بِالْعَيْنِ. وَقَدْ يُسْنَدُ الْفَيْضُ إِلَى الظَّرْفِ عَلَى طَرِيقَةِ الْمَجَازِ الْعَقْلِيِّ، فَيُقَالُ: فَاضَ الْوَادِي، أَيْ فَاضَ مَاؤُهُ، كَمَا يُقَالُ: جَرَى الْوَادِي، أَيْ جَرَى مَاؤُهُ.
{ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ } kavlinin manası, 'onlardan gözyaşı boşanır' demektir; çünkü feyz (akıp taşma) kelimesinin hakiki kullanımı, kabını aşıp dışarıya doğru akan sıvıya isnat edilmesidir. Su kabını aştığında ‘فاض الماء’ (su taştı) denir. Gözü dolduran yaş taştığında ise ‘فاض الدمع’ (gözyaşı taştı) denir. Feyz bazen de aklî mecaz yoluyla zarfa isnat edilir; nitekim ‘جرى الوادي’ (vadi aktı) denilip suyunun akması kastedildiği gibi ‘فاض الوادي’ (vadi taştı) denilerek suyunun taşması kastedilir.
وَفِي الْحَدِيثِ: «وَرَجُلٌ ذَكَرَ اللَّهَ خَالِيًا فَفَاضَتْ عَيْنَاهُ» .
Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Ve tenhada Allah'ı zikredip de iki gözü [yaşla] dolup taşan adam.”
وَقَدْ يُقْرِنُونَ هَذَا الْإِسْنَادَ بِتَمْيِيزٍ يَكُونُ قَرِينَةً لِلْإِسْنَادِ الْمَجَازِيِّ فَيَقُولُونَ: فَاضَتْ عَيْنُهُ دَمْعًا، بِتَحْوِيلِ الْإِسْنَادِ الْمُسَمَّى تَمْيِيزَ النِّسْبَةِ، أَيْ قَرِينَةَ النِّسْبَةِ الْمَجَازِيَّةِ. فَأَمَّا مَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَإِجْرَاؤُهُ عَلَى قَوْلِ نُحَاةِ الْبَصْرَةِ يَمْنَعُ أَنْ يَكُونَ (مِنْ) الدَّاخِلَةُ عَلَى الدَّمْعِ هِيَ الْبَيَانِيَّةُ الَّتِي يُجَرُّ بِهَا اسْمُ التَّمْيِيزِ، لِأَنَّ ذَلِكَ عِنْدَهُمْ
Bazen bu isnada, mecazi isnadın karinesi olan bir temyiz eklerler ve nisbet temyizi, yani mecazi nisbetin karinesi adı verilen isnat dönüştürmesiyle ‘فاضت عينه دمعاً’ (gözü yaş olarak taştı) derler. Bu ayetteki duruma gelince; bunun Basra dilcilerinin görüşüne göre işletilmesi, { الدَّمْعِ } kelimesinin başına gelen { مِنْ } harfinin, temyiz isminin kendisiyle cer edildiği beyâniyye (açıklama bildiren) olmasını engeller; çünkü bu onlara göre,
مُمْتَنِعٌ فِي تَمْيِيزِ النِّسْبَةِ، فَتَكُونُ الْآيَةُ مَنْسُوجَةً عَلَى مِنْوَالِ الْقَلْبِ لِلْمُبَالَغَةِ، قُلِبَ قَوْلُ النَّاسِ الْمُتَعَارَفُ: فَاضَ الدَّمْعُ مِنْ عَيْنِ فُلَانٍ، فَقِيلَ: أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ، فَحَرْفُ (مِنْ) حَرْفُ ابْتِدَاءٍ. وَإِذَا أُجْرِيَ عَلَى قَوْلِ نُحَاةِ الْكُوفَةِ كَانَتْ (مِنْ) بَيَانِيَّةً جَارَّةً لِاسْمِ التَّمْيِيزِ.
nisbet temyizinde imkânsızdır; bu durumda ayet, mübalağa amacıyla kalb (yer değiştirme) üslubu üzere dokunmuş olur. İnsanların yaygın olarak kullandığı ‘فاض الدمع من عين فلان’ (falancanın gözünden yaş taştı) sözü tersyüz edilerek { أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ } denilmiştir; bu durumda { مِنْ } harfi ibtidâ (başlangıç) harfidir. Kûfe dilcilerinin görüşüne göre işletildiğinde ise { مِنْ }, temyiz ismini cer eden beyâniyye olur.
وَتَعْرِيفُ الدَّمْعِ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ، مِثْلَ: طِبْتَ النَّفْسَ.
{ الدَّمْعِ } kelimesindeki belirlilik takısı, ‘طِبْتَ النَّفْسَ’ (için rahat etti) ifadesinde olduğu gibi cins belirliliğidir.
وَ (مِنْ) فِي قَوْلِهِ مِمَّا عَرَفُوا تَعْلِيلِيَّةٌ، أَيْ سَبَبُ فَيْضِهَا مَا عَرَفُوا عِنْدَ سَمَاعِ الْقُرْآنِ مِنْ أَنَّهُ الْحَقُّ الْمَوْعُود بِهِ. فَمن قَائِمَةٌ مَقَامَ الْمَفْعُولِ لِأَجْلِهِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَناً [التَّوْبَة: ٩٢] ، أَيْ فَفَاضَتْ أَعْيُنُهُمْ مِنِ انْفِعَالِ الْبَهْجَةِ بِأَنْ حَضَرُوا مَشْهَدَ تَصْدِيقِ عِيسَى فِيمَا بَشَّرَ بِهِ، وَأَنْ حَضَرُوا الرَّسُولَ الْمَوْعُودَ بِهِ فَفَازُوا بِالْفَضِيلَتَيْنِ. وَ (مِنْ) فِي قَوْلِهِ
{ مِمَّا عَرَفُوا } kavlindeki { مِنْ } ta'lîliyyedir (gerekçe bildirir); yani gözlerinin dolup taşmasının sebebi, Kur'an'ı işittiklerinde onun vaat edilen hak olduğunu anlamış olmalarıdır. Dolayısıyla { مِنْ }, Yüce Allah'ın: { تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَناً } “...üzüntüden gözleri yaş döke döke döndüler.” [et-Tevbe: 92] kavlinde olduğu gibi mef'ûlün lieclih makamına kaimdir; yani İsa'nın müjdelediği şeyin doğrulanma anına şahit olmaktan ve vaat edilen Resûl'ün huzurunda bulunmaktan kaynaklanan sevinç ve coşkuyla gözleri dolup taştı da böylece her iki fazileti birden kazandılar. Kavlindeki { مِنْ } ise,
مِنَ الْحَقِّ بَيَانِيَّةٌ. أَيْ مِمَّا عَرَفُوا، وَهُوَ الْحَقُّ الْخَاصُّ. أَوْ تَبْعِيضِيَّةٌ، أَيْ مِمَّا عَرَفُوهُ وَهُوَ النَّبِيءُ الْمَوْعُودُ بِهِ الَّذِي خَبَرُهُ مِنْ جُمْلَةِ الْحَقِّ الَّذِي جَاءَ بِهِ عِيسَى وَالنَّبِيئُونَ مِنْ قَبْلِهِ.
{ مِنَ الْحَقِّ } beyâniyyedir; yani 'özel olarak Hak olan tanıdıkları şeyden dolayı' demektir. Ya da teb'îziyyedir (kısmiyet bildirir); yani 'haberi, İsa'nın ve ondan önceki peygamberlerin getirdiği Hakkın bir parçası olan vaat edilmiş Peygamber olarak tanıdıkları şeyden dolayı' demektir.
وَجُمْلَةُ يَقُولُونَ حَالٌ، أَيْ تَفِيضُ أَعْيُنُهُمْ فِي حَالِ قَوْلِهِمْ هَذَا. وَهَذَا الْقَوْلُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَلَنًا، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي خويّصتهم.
{ يَقُولُونَ } cümlesi hâldir; yani onlar bu sözü söyler vaziyetteyken gözleri dolup taşar. Bu sözün açıktan söylenmiş olması da aralarındaki özel sohbetlerinde söylenmiş olması da caizdir.
وَالْمرَاد بالشاهدين الَّذِينَ شَهِدُوا بَعْثَةَ الرُّسُلِ وَصَدَّقُوهُمْ. وَهَذِهِ فَضِيلَةٌ عَظِيمَةٌ لَمْ تَحْصُلْ إِلَّا فِي أَزْمَانِ ابْتِدَاءِ دَعْوَةِ الرُّسُلِ وَلَا تَحْصُلُ بَعْدَ هَذِهِ الْمَرَّةِ. وَتِلْكَ الْفَضِيلَةُ أَنَّهَا الْمُبَادَرَةُ بِتَصْدِيقِ الرُّسُلِ عِنْدَ بَعْثَتِهِمْ حِينَ يكذبهم النَّاس بادىء الْأَمْرِ. كَمَا قَالَ وَرَقَةُ: يَا لَيْتَنِي أَكُونُ جَذَعًا إِذْ يُخْرِجُكَ قَوْمُكَ. أَيْ تَكْذِيبًا مِنْهُمْ. أَوْ أَرَادُوا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ الَّذِينَ أَنْبَأَهُمْ عِيسَى- ﵇ بِبَعْثَةِ الرَّسُولِ الَّذِي يَجِيءُ بَعْدَهُ، فَيَكُونُوا شَهَادَةً عَلَى مَجِيئِهِ وَشَهَادَةً بِصِدْقِ عِيسَى. فَفِي إِنْجِيلِ مَتَّى عَدَدِ ٢٤ مِنْ قَوْلِ عِيسَى «وَيَقُومُ أَنْبِيَاءُ كَذَبَةٌ كَثِيرُونَ وَيُضِلُّونَ كَثِيرِينَ وَلَكِنَّ الَّذِي يَصْبِرُ إِلَى الْمُنْتَهَى فَهَذَا يَخْلُصُ وَيَفُوزُ بِبِشَارَةِ الْمَلَكُوتِ هَذِهِ شَهَادَةٌ لِجَمِيعِ الْأُمَمِ» . وَفِي إِنْجِيلِ يُوحَنَّا عَدَدِ ١٥ مِنْ قَوْلِ عِيسَى «وَمَتَى جَاءَ الْمُعَزَّى رُوحُ الْحَقِّ الَّذِي مِنْ عِنْدِ الْأَبِ يَنْبَثِقُ فَهُوَ يَشْهَدُ لِي وَتَشْهَدُونَ أَنْتُمْ أَيْضًا لِأَنَّكُمْ مَعِي مِنَ الِابْتِدَاءِ» . وَإِنَّ لِكَلِمَةِ الْحَقِّ وَكَلِمَةِ الشَّاهِدِينَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَوْقِعًا لَا تُغْنِي فِيهِ غَيْرُهُمَا لِأَنَّهُمَا تُشِيرَانِ إِلَى مَا فِي بِشَارَةِ عِيسَى- ﵇.
Şahitler ile kastedilenler, peygamberlerin gönderilişine tanık olup onları tasdik edenlerdir. Bu, yalnızca peygamberlerin davetinin başlangıç zamanlarında elde edilen ve bu defadan sonra bir daha elde edilemeyen pek büyük bir fazilettir. O fazilet de insanların başlangıçta onları yalanladığı sırada peygamberleri gönderildikleri anda tasdik etmeye koşmaktır. Nitekim Varaka'nın: “Kavmin seni çıkardığı zaman keşke genç bir delikanlı olsaydım!” demesi gibi; yani kavminin yalanlaması yüzünden [bunu söylemiştir]. Ya da 'Bizi, İsa aleyhisselâm'ın kendisinden sonra gelecek peygamberin gönderileceğini haber verdiği şahitlerle beraber yaz' manasını kastetmişlerdir; böylece onun gelişine bir şahitlik ve İsa'nın doğruluğuna bir tasdik olurlar. Nitekim Matta İncili 24. babta İsa'nın şu sözü yer alır: “Ve birçok sahte peygamberler türeyecek ve birçoklarını saptıracaklar. Fakat sonuna kadar dayanan, işte o kurtulacaktır. Ve bu melekût müjdesi bütün milletlere şahitlik olmak üzere...” Yuhanna İncili 15. babta da İsa'nın şu sözü yer alır: “Fakat Baba'dan çıkan, Baba'dan size göndereceğim Tesellici, Hak Ruhu geldiği zaman, o bana şahitlik edecektir; siz de şahitlik edersiniz, çünkü başlangıçtan beri benimle berabersiniz.” Gerçekten de bu ayette 'Hak' kelimesinin ve 'Şahitler' kelimesinin öyle bir yeri vardır ki onların yerine başkası geçemez; çünkü bu iki kelime İsa aleyhisselâm'ın müjdesinde geçenlere işaret etmektedir.
وَقَوْلُهُ: وَما لَنا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَما جاءَنا مِنَ الْحَقِّ، هُوَ مِنْ قَوْلِهِمْ، فَيُحْتَمَلُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَهُ فِي أنفسهم عِنْد مَا يُخَامِرُهُمُ التَّرَدُّدُ فِي أَمْرِ النُّزُوعِ عَنْ دِينِهِمُ الْقَدِيمِ إِلَى الدُّخُولِ فِي الْإِسْلَامِ. وَذَلِكَ التَّرَدُّدُ يَعْرِضُ لِلْمُعْتَقِدِ عِنْدَ الهمّ بِالرُّجُوعِ فِي اعْتِقَادِهِ وَهُوَ الْمُسَمَّى بِالنَّظَرِ
{ وَما لَنا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَما جاءَنا مِنَ الْحَقِّ } “Bize gelen hak ile birlikte Allah'a niçin iman etmeyelim...” kavli onların sözündendir. Eski dinlerinden ayrılıp İslam'a girmek hususunda içlerini bir tereddüt kapladığı anda bunu kendi içlerinde söylemiş olmaları muhtemeldir. Bu tereddüt, inancından dönmeye niyetlendiğinde inanç sahibinin başına gelir ki buna nazar (akıl yürütme/düşünme) denir.
وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَهُ لِمَنْ يُعَارِضُهُمْ مَنْ أَهْلِ مِلَّتِهِمْ أَوْ مِنْ إِخْوَانِهِمْ وَيُشَكِّكُهُمْ فِيمَا عَزَمُوا عَلَيْهِ، وَيَحْتَمِلُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَهُ لِمَنْ يُعَيِّرُهُمْ مِنَ الْيَهُودِ
Kendi milletlerinden veya din kardeşlerinden olup kendilerine karşı çıkan ve azmettikleri şey hususunda onları şüpheye düşüren kimselere bunu söylemiş olmaları da muhtemeldir. Yahudilerden kendilerini ayıplayanlara
أَوْ غَيْرِهِمْ بِأَنَّهُمْ لَمْ يَتَصَلَّبُوا فِي دِينِهِمْ.
veya başkalarına, dinlerinde taassup göstermedikleri gerekçesiyle bunu söylemiş olmaları da muhtemeldir.
فَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الْيَهُودَ عَيَّرُوا النَّفَرَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا، إِذَا صَحَّ خَبَرُ إِسْلَامِهِمْ. وَتَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي تَرْكِيبِ «مَا لَنَا لَا نَفْعَلُ» عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما لَكُمْ لَا تُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٧٥] .
Nitekim Müslüman oluşlarının haberi doğru çıktığında, Yahudilerin Müslüman olan o topluluğu ayıpladıkları söylenmiştir. 'مَا لَنَا لَا نَفْعَلُ' (Bize ne oluyor da yapmıyoruz) terkibine dair açıklama daha önce Nisâ Suresi'ndeki: { وَما لَكُمْ لَا تُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Size ne oluyor da Allah yolunda savaşmıyorsunuz?” [Nisâ: 75] kavlinde geçmişti.
وَجُمْلَةُ وَنَطْمَعُ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةِ مَا لَنا لَا نُؤْمِنُ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ الْوَاوُ لِلْحَالِ، أَيْ كَيْفَ نَتْرُكُ الْإِيمَانَ بِالْحَقِّ وَقَدْ كُنَّا مِنْ قَبْلُ طَامِعِينَ أَنْ يَجْعَلَنَا رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ مِثْلَ الْحَوَارِيِّينَ، فَكَيْفَ نُفْلِتُ مَا عَنَّ لَنَا مِنْ وَسَائِلِ الْحُصُولِ عَلَى هَذِهِ الْمَنْقَبَةِ الْجَلِيلَةِ. وَلَا يَصِحُّ جَعْلُهَا مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةِ نُؤْمِنُ لِئَلَّا تَكُونَ مَعْمُولَةً لِلنَّفْيِ، إِذْ لَيْسَ الْمَعْنَى عَلَى مَا لَنَا لَا نَطْمَعُ، لِأَنَّ الطَّمَعَ فِي الْخَيْرِ لَا يَتَرَدَّدُ فِيهِ وَلَا يُلَامُ عَلَيْهِ حَتَّى يَحْتَاجَ صَاحِبُهُ إِلَى الِاحْتِجَاجِ لِنَفْسِهِ بِ (مَا لَنَا لَا نَفْعل) .
{ وَنَطْمَعُ } cümlesinin { مَا لَنَا لَا نُؤْمِنُ } cümlesine matuf olması caizdir. Vav harfinin hâl için olması da muhtemeldir; yani 'Daha önce Rabbimizin bizi Havariler gibi salihler topluluğu ile beraber kılmasını umup dururken, Hakk'a imanı nasıl terk ederiz? Bu yüce menkıbeyi elde etmek için karşımıza çıkan vesileleri nasıl kaçırırız?' [demektir]. Olumsuzluğun mamulü olmaması için bunun { نُؤْمِنُ } cümlesine matuf kılınması sahih olmaz; zira mana 'bize ne oluyor da ummuyoruz' şeklinde değildir; çünkü hayır hususunda ümit beslemede tereddüt edilmez ve kişi 'bize ne oluyor da yapmıyoruz' diyerek kendi lehine delil getirmeye ihtiyaç duyacak şekilde bundan dolayı kınanmaz.
[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ٨٥]
[el-Mâide Suresi (5): Ayet 85]
فَأَثابَهُمُ اللَّهُ بِما قالُوا جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَذلِكَ جَزاءُ الْمُحْسِنِينَ (٨٥)
{ فَأَثابَهُمُ اللَّهُ بِما قالُوا جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَذلِكَ جَزاءُ الْمُحْسِنِينَ (٨٥) } “Böyle demeleri sebebiyle Allah onlara, altlarından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler mükâfat olarak verdi. İşte iyilik edenlerin mükâfatı budur. (85)”
تَفْرِيعٌ عَلَى قَوْلِهِ يَقُولُونَ: رَبَّنا آمَنَّا ... [الْمَائِدَة: ٨٣] إِلَى آخِرِ الْآيَةِ. وَمَعْنَى (أَثَابَهُمْ) أَعْطَاهُمُ الثَّوَابَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهِ عِنْدَ تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خَيْرٌ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٠٣] .
Ayetin sonuna kadar olan { يَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا ... } [el-Mâide: 83] kavline dayanan bir tefrîdir. { أَثَابَهُمْ } kelimesinin manası, onlara sevap/mükâfat verdi demektir. Bu husustaki açıklama daha önce Bakara Suresi'ndeki: { لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خَيْرٌ } “...Allah katından verilecek bir mükâfat elbette daha hayırlıdır.” [el-Bakara: 103] kavlinin tefsirinde geçmişti.
وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ بِما قالُوا لِلسَّبَبِيَّةِ. وَالْمرَاد بالْقَوْل قَول الصَّادِقُ وَهُوَ الْمُطَابِقُ لِلْوَاقِعِ، فَهُوَ الْقَوْلُ الْمُطَابِقُ لِاعْتِقَادِ الْقَلْبِ، وَمَا قَالُوهُ هُوَ مَا حُكِيَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: يَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ ... [الْمَائِدَة: ٨٣] الْآيَةَ. وَأَثَابَ يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولَيْنِ عَلَى طَرِيقَةِ بَابِ أَعْطَى، فَ جَنَّاتٍ مَفْعُولُهُ الثَّانِي، وَهُوَ الْمُعْطَى لَهُمْ. وَالْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِ وَذلِكَ جَزاءُ الْمُحْسِنِينَ إِلَى الثَّوَابِ الْمَأْخُوذ من فَأَثابَهُمُ وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ الْإِشَارَةَ إِلَى الْمَذْكُورِ وَهُوَ الْجَنَّاتُ وَمَا بِهَا مِنَ الْأَنْهَارِ وَخُلُودِهِمْ فِيهَا. وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظِيرُ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٦٨] عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ.
{ بِمَا قَالُوا } kavlindeki bâ harfi sebebiyet içindir. Sözden kastedilen, sadık olan, yani vakıaya uygun olan sözdür; bu da kalbin inancına uygun olan sözdür. Söyledikleri şey ise Yüce Allah'ın: { يَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ ... } [el-Mâide: 83] ayetiyle hikâye edilen şeydir. { أَثَابَ } fiili, 'a'tâ' (verdi) babı kuralınca iki mef'ûle geçişli olur; nitekim { جَنَّاتٍ } onun ikinci mef'ûlüdür ve onlara verilen şeydir. { وَذَلِكَ جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ } kavlindeki işaret, { فَأَثَابَهُمُ } fiilinden anlaşılan sevaba/mükâfata yöneliktir. İşareti, zikredilen şeye, yani cennetlere, oradaki ırmaklara ve onların orada ebedî kalışlarına yönelik kılman da mümkündür. Bunun benzeri daha önce Bakara Suresi'ndeki: { عَوَانٌ بَيْنَ ذَلِكَ } “...bunun arasında orta...” [el-Bakara: 68] kavlinde geçmişti.
[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ٨٦]
[el-Mâide Suresi (5): Ayet 86]
وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (٨٦)
{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (٨٦) } “İnkâr edenler ve ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, işte onlar cehennemliklerdir. (86)”
هَذَا تَتْمِيمٌ وَاحْتِرَاسٌ، أَيْ وَالَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّصَارَى وَكَذَّبُوا بِالْقُرْآنِ هُمْ بِضِدِّ الَّذِينَ أَثَابَهُمُ اللَّهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ.
Bu bir tamamlama ve ihtirastır (yanlış anlamayı önlemedir); yani Hristiyanlardan inkâr edip Kur'an'ı yalanlayanlar, Allah'ın altından ırmaklar akan cennetlerle mükâfatlandırdığı kimselerin tam zıddıdırlar.
وَأَصْحَابُ الْجَحِيمِ مُلَازِمُوهُ. وَالْجَحِيمُ جَهَنَّمُ. وَأَصْلُ الْجَحِيمِ النَّارُ الْعَظِيمَةُ تُجْعَلُ فِي حُفْرَةٍ لِيَدُومَ لَهِيبُهَا. يُقَالُ: نَارٌ جَحْمَةٌ، أَيْ شَدِيدَةُ اللَّهَبِ. قَالَ بَعْضُ الطَّائِيِّينَ مِنَ الْجَاهِلِيَّةِ مِنْ شُعَرَاءِ الْحَمَاسَةِ:
Cehennem ashabı, oradan hiç ayrılmayan kimselerdir. Cahîm, cehennemdir. Cahîm kelimesinin aslı, alevi sürekli olsun diye bir çukurda yakılan büyük ateştir. Alevi şiddetli olan ateşe ‘نَارٌ جَحْمَةٌ’ denir. Câhiliye dönemi Tayyî kabilesinden Hamâse şairlerinden biri şöyle demiştir:
نَحْنُ حَبَسْنَا بَنِي جَدِيلَةَ فِي ... نَارٍ مِنَ الْحَرْبِ جحمة الضرم
Biz hapsettik Cedîle oğullarını... Tutuşması pek şiddetli bir harp ateşine.
[٧٨، ٨٨]
[87, 88]
[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : الْآيَات ٨٧ إِلَى ٨٨]
[el-Mâide Suresi (5): Ayetler 87-88]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (٨٧) وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالاً طَيِّباً وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ (٨٨)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (٨٧) وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالاً طَيِّباً وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ (٨٨) } “Ey iman edenler! Allah'ın size helal kıldığı temiz ve güzel şeyleri haram kılmayın ve haddi aşmayın. Şüphesiz Allah haddi aşanları sevmez. (87) Allah'ın size helal ve temiz olarak rızık verdiklerinden yiyin ve kendisine inanmakta olduğunuz Allah'a karşı gelmekten sakının. (88)”
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ خِطَابٌ لِلْمُؤْمِنِينَ بِأَحْكَامٍ تَشْرِيعِيَّةٍ، وَتَكْمِلَةٌ عَلَى صُورَةِ التَّفْرِيعِ جَاءَتْ لِمُنَاسَبَةِ مَا تَقَدَّمَ مِنَ الثَّنَاءِ عَلَى الْقِسِّيسِينَ وَالرُّهْبَانِ. وَإِذْ قَدْ كَانَ مِنْ سُنَّتِهِمُ الْمُبَالَغَةُ فِي الزُّهْدِ وَأَحْدَثُوا رَهْبَانِيَّةً مِنَ الِانْقِطَاعِ عَنِ التَّزَوُّجِ وَعَنْ أَكْلِ اللُّحُومِ وَكَثِيرٍ مِنَ الطَّيِّبَاتِ كَالتَّدَهُّنِ وَتَرْفِيهِ الْحَالَةِ وَحُسْنِ اللِّبَاسِ، نَبَّهَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى أَنَّ الثَّنَاءَ عَلَى الرُّهْبَانِ وَالْقِسِّيسِينَ بِمَا لَهُمْ مِنَ الْفَضَائِلِ لَا يَقْتَضِي اطِّرَادَ الثَّنَاءِ عَلَى جَمِيعِ أَحْوَالِهِمُ الرَّهْبَانِيَّةِ.
Müminlere teşrîî hükümleri bildiren müstakil bir başlangıç hitabıdır; daha önce geçen keşişler ve rahiplere yönelik övgü münasebetiyle tefrî suretinde gelmiş bir tamamlamadır. Onların adeti zühtte aşırıya kaçmak olduğu, evlenmekten, et yemekten ve yağ sürünmek, rahat yaşamak, güzel giyinmek gibi birçok güzel ve temiz şeyden el çekmek suretiyle bir ruhbanlık icat ettikleri için Allah müminleri, rahiplerin ve keşişlerin sahip oldukları faziletlerden ötürü övülmelerinin onların bütün ruhbanlık hallerinin kesintisiz övülmesini gerektirmediği hususunda uyarmıştır.
وَصَادَفَ أَنْ كَانَ بَعْضُ أَصْحَابِ رَسُول الله ﷺ قَدْ طَمَحَتْ نُفُوسُهُمْ إِلَى التَّقَلُّلِ مِنَ التَّعَلُّقِ بِلَذَائِذِ الْعَيْشِ اقْتِدَاءً بِصَاحِبِهِمْ سيّد الزاهدين ﷺ.
Tesadüfen Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazılarının nefisleri de zahitlerin efendisi olan önderleri [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'e uyarak dünya hayatının lezzetlerine bağlanmayı azaltmaya meyletmişti.
رَوَى الطَّبَرِيُّ وَالْوَاحِدِيُّ أَنَّ نَفَرًا تَنَافَسُوا فِي الزُّهْدِ. فَقَالَ أَحَدُهُمْ: أَمَّا أَنَا فَأَقُومُ اللَّيْلَ
Taberî ve Vâhidî, bir grubun züht hususunda birbiriyle yarıştığını rivayet etmişlerdir. Onlardan biri: 'Bana gelince, ben gece boyu namaz kılacak,