Binûn

5- Mâide Suresi — 15. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فَالْمُشْرِكُونَ مِنَ الْعَرَبِ أَقْرَبُ إِلَى الْمَعْذِرَةِ لِأَنَّهُمْ قَابَلُوا الرَّسُولَ مِنْ أَوَّلِ وَهْلَةٍ

Arap müşrikleri mazerete daha yakındır; çünkü onlar Resul'ü ilk andan itibaren

بِقَوْلِهِمْ: إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُهْتَدُونَ [الزخرف: ٢٢] ، وَقَالَ قَوْمُ شُعَيْبٍ أَصَلاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آباؤُنا [هود: ٨٧] ، بِخِلَافِ الْيَهُودِ آمَنُوا بِرُسُلِهِمُ ابْتِدَاءً ثُمَّ انْتَقَضُوا عَلَيْهِمْ بِالتَّكْذِيبِ وَالتَّقْتِيلِ إِذَا حَمَلُوهُمْ عَلَى مَا فِيهِ خَيْرُهُمْ مِمَّا لَا يَهْوُونَهُ.

{ إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُهْتَدُونَ } [ez-Zuhruf: 22] “Doğrusu biz atalarımızı bir din üzerinde bulduk ve biz onların izlerine uymuş kimseleriz” sözleriyle karşılamışlardır; Şuayb'ın kavmi de { أَصَلاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آباؤُنا } [Hûd: 87] “Sana namazın mı emrediyor atalarımızın taptıklarını terk etmemizi?” demişti. Yahudiler ise öyle değildir; başlangıçta peygamberlerine iman etmişler, sonra peygamberleri kendilerini hevalarına uymayan fakat kendileri için hayır olan şeylere yönelttiğinde yalanlama ve öldürme ile onlara başkaldırmışlardır.

وَتَقْدِيمُ الْمَفْعُولِ فِي قَوْلِهِ: فَرِيقاً كَذَّبُوا لِمُجَرَّدِ الِاهْتِمَامِ بِالتَّفْصِيلِ لِأَنَّ الْكَلَامَ مَسُوقٌ مَسَاقَ التَّفْصِيلِ لِأَحْوَالِ رُسُلِ بَنِي إِسْرَائِيلَ بِاعْتِبَار مَا لَا قوه مِنْ قَوْمِهِمْ، وَلِأَنَّ فِي تَقْدِيمِ مَفْعُولِ يَقْتُلُونَ رِعَايَةً عَلَى فَاصِلَةِ الْآيِ، فَقَدَّمَ مَفْعُولَ كَذَّبُوا لِيَكُونَ الْمَفْعُولَانِ عَلَى وَتِيرَةٍ وَاحِدَةٍ. وَجِيءَ فِي قَوْلِهِ: يَقْتُلُونَ بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ لِحِكَايَةِ الْحَالِ الْمَاضِيَةِ لِاسْتِحْضَارِ تِلْكَ الْحَالَةِ الْفَظِيعَةِ إِبْلَاغًا فِي التَّعْجِيبِ مِنْ شَنَاعَةِ فَاعِلِيهَا.

{ فَرِيقاً كَذَّبُوا } sözünde mef'ûlün öne alınması, sırf tafsilata önem verildiği içindir; zira söz, İsrailoğulları peygamberlerinin kavimlerinden gördükleri muameleler bakımından durumlarının tafsilatı bağlamında sevk edilmiştir. Ayrıca { يَقْتُلُونَ } fiilinin mef'ûlünün öne alınmasında ayet sonlarındaki fasılaya riayet vardır; dolayısıyla iki mef'ûlün aynı tarzda olması için { كَذَّبُوا } fiilinin mef'ûlü de öne alınmıştır. { يَقْتُلُونَ } sözünde muzari sîgasının getirilmesi ise, bu korkunç hâli canlandırıp bunu yapanların çirkinliğine karşı hayreti son dereceye ulaştırmak amacıyla geçmişteki hâlin hikâye edilmesi (tasvir edilmesi) içindir.

وَالضَّمَائِرُ كُلُّهَا رَاجِعَةٌ إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ بِاعْتِبَارِ أَنَّهُمْ أُمَّةٌ يَخْلُفُ بَعْضُ أَجْيَالِهَا بَعْضًا، وَأَنَّهَا رَسَخَتْ فِيهَا أَخْلَاقٌ مُتَمَاثِلَةٌ وَعَوَائِدُ مُتَّبَعَةٌ بِحَيْثُ يَكُونُ الْخَلَفُ مِنْهُمْ فِيهَا عَلَى مَا كَانَ عَلَيْهِ السَّلَفُ فَلِذَلِكَ أُسْنِدَتِ الْأَفْعَالُ الْوَاقِعَةُ فِي عُصُورٍ مُتَفَاوِتَةٍ إِلَى ضَمَائِرِهِمْ مَعَ اخْتِلَافِ الْفَاعِلِينَ، فَإِنَّ الَّذِينَ قَتَلُوا بَعْضَ الْأَنْبِيَاءِ فَرِيقٌ غَيْرُ الَّذِينَ اقْتَصَرُوا على التَّكْذِيب.

Zamirlerin tamamı, nesilleri birbirini takip eden, içinde benzer ahlaklar ve uyulan alışkanlıklar kökleşen, öyle ki sonradan gelenlerin öncekilerin yolu üzere olduğu bir ümmet olmaları hasebiyle İsrailoğullarına racidir. Bu sebeple, failleri farklı olmasına rağmen farklı asırlarda meydana gelen fiiller onların zamirlerine isnat edilmiştir; nitekim peygamberlerin bir kısmını öldürenler, sadece yalanlamakla yetinenlerden farklı bir gruptur.

[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ٧١]

[Mâide Suresi (5): Ayet 71]

وَحَسِبُوا أَلاَّ تَكُونَ فِتْنَةٌ فَعَمُوا وَصَمُّوا ثُمَّ تابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ (٧١)

{ وَحَسِبُوا أَلاَّ تَكُونَ فِتْنَةٌ فَعَمُوا وَصَمُّوا ثُمَّ تابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ } (71) “Bir fitne (azap) olmayacağını sandılar; böylece körleştiler ve sağırlaştılar. Sonra Allah onların tövbelerini kabul etti. Ardından onlardan birçoğu yine körleşti ve sağırlaştı. Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir.”

عُطِفَ عَلَى قَوْله: كَذَّبُوا [الْمَائِدَة: ٧٠] ويَقْتُلُونَ [الْمَائِدَة: ٧٠] لِبَيَانِ فَسَادِ اعْتِقَادِهِمُ النَّاشِئِ عَنْهُ فَاسِدُ أَعْمَالِهِمْ، أَيْ فَعَلُوا مَا فَعَلُوا مِنَ الْفَظَائِعِ عَنْ تَعَمُّدٍ بِغُرُورٍ، لَا عَنْ فَلْتَةٍ أَوْ ثَائِرَةِ نَفْسٍ حَتَّى يُنِيبُوا وَيَتُوبُوا. وَالضَّمَائِرُ الْبَارِزَةُ عَائِدَةٌ مِثْلُ الضَّمَائِرِ الْمُتَقَدِّمَةِ فِي قَوْلِهِ كَذَّبُوا ويَقْتُلُونَ. وَظَنُّوا أَنَّ فِعْلَهُمْ لَا تَلْحَقُهُمْ مِنْهُ فِتْنَةٌ.

Bozuk amellerinin kendisinden kaynaklandığı bozuk inançlarını açıklamak üzere { كَذَّبُوا } [el-Mâide: 70] ve { يَقْتُلُونَ } [el-Mâide: 70] sözlerine atfedilmiştir. Yani yaptıkları çirkinlikleri, bir gaflet veya nefis taşkınlığıyla değil -ki dönüp tövbe etsinler-, bir gurur ve aldanışla taammüden yapmışlardır. Açık zamirler, { كَذَّبُوا } ve { يَقْتُلُونَ } sözlerindeki önceki zamirler gibi [İsrailoğullarına] racidir. Yaptıkları fiilden dolayı kendilerine bir fitnenin dokunmayacağını sandılar.

وَالْفِتْنَةُ مَرْجُ أَحْوَالِ النَّاسِ وَاضْطِرَابُ نِظَامِهِمْ مِنْ جَرَّاءِ أَضْرَارٍ وَمَصَائِبَ مُتَوَالِيَةٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَحْقِيقُهَا عِنْدَ قَوْلِهِ: إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٠٢] . وَهِيَ قَدْ تَكُونُ عِقَابًا مِنَ اللَّهِ لِلنَّاسِ جَزَاءً عَنْ سُوءِ فِعْلِهِمْ أَوْ تَمْحِيصًا لِصَادِقِ إِيمَانِهِمْ لِتَعْلُوَ بِذَلِكَ دَرَجَاتُهُمْ إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ [البروج: ١٠] الْآيَةَ. وَسَمَّى الْقُرْآنُ هَارُوتَ وَمَارُوتَ فِتْنَةً، وسمّى النبيء ﷺ الدَّجَّالَ فِتْنَةً، وَسَمَّى الْقُرْآنُ مَزَالَّ الشَّيْطَانِ فِتْنَةً لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطانُ

Fitne; peş peşe gelen zararlar ve musibetler sebebiyle insanların durumlarının karışması ve düzenlerinin bozulmasıdır. Bunun tahkiki Bakara Suresi'ndeki { إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ } [102] “Biz ancak bir imtihan vesilesiyiz” sözünün tefsirinde geçmişti. Bu, kötü amellerinin cezası olarak Allah'tan insanlara bir ceza olabileceği gibi, derecelerinin yükselmesi için samimi imanlarını arındırma da olabilir: { إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ } [el-Burûc: 10] “Şüphesiz inanan erkeklere ve inanan kadınlara işkence edenler...” ayetinde olduğu gibi. Kur'an Hârût ile Mârût'u fitne olarak adlandırmış, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Deccâl'i fitne olarak nitelemiş, Kur'an şeytanın saptırmalarını da fitne olarak adlandırmıştır: { لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطانُ }

[الْأَعْرَاف: ٢٧] . فَكَانَ مَعْنَى الِابْتِلَاءِ مُلَازِمًا لَهَا.

[el-A'râf: 27] “Şeytan sizi fitneye düşürmesin”. Dolayısıyla imtihan manası fitneye ayrılmaz bir şekilde bağlıdır.

وَالْمَعْنَى: وَظَنُّوا أَنَّ اللَّهَ لَا يُصِيبُهُمْ بِفِتْنَةٍ فِي الدُّنْيَا جَزَاءً عَلَى مَا عَامَلُوا بِهِ أَنْبِيَاءَهُمْ، فَهُنَالِكَ مَجْرُورٌ مُقَدَّرٌ دَالٌّ عَلَيْهِ السِّيَاقُ، أَيْ ظَنُّوا أَنْ لَا تَنْزِلَ بِهِمْ مَصَائِبُ فِي الدُّنْيَا فَأَمِنُوا عِقَابَ اللَّهِ فِي الدُّنْيَا بَعْدَ أَنِ اسْتَخَفُّوا بِعَذَابِ الْآخِرَةِ، وَتَوَهَّمُوا أَنَّهُمْ نَاجُونَ مِنْهُ، لِأَنَّهُمْ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ، وَأَنَّهُمْ لَنْ تَمَسَّهُمُ النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً.

Manası şöyledir: Peygamberlerine yaptıkları muameleye ceza olarak Allah'ın dünyada kendilerine bir fitne (bela) isabet ettirmeyeceğini sandılar. Burada sözün akışının delalet ettiği takdirî bir mecrûr vardır; yani dünyada başlarına musibetlerin inmeyeceğini zannettiler. Böylece ahiret azabını hafife aldıktan ve kendilerinin Allah'ın oğulları ve sevgilileri oldukları, ateşin kendilerine sayılı birkaç günden başka dokunmayacağı vehmiyle ondan kurtulacaklarını sandıktan sonra, Allah'ın dünyadaki cezasından da emin oldular.

فَمِنْ بَدِيعِ إِيجَازِ الْقُرْآنِ أَنْ أَوْمَأَ إِلَى سُوءِ اعْتِقَادِهِمْ فِي جَزَاءِ الْآخِرَةِ وَأَنَّهُمْ نَبَذُوا الْفِكْرَةَ فِيهِ ظِهْرِيًّا وَأَنَّهُمْ لَا يُرَاقِبُونَ اللَّهَ فِي ارْتِكَابِ الْقَبَائِحِ، وَإِلَى سُوءِ غَفْلَتِهِمْ عَنْ فِتْنَةِ الدُّنْيَا وَأَنَّهُمْ ضَالُّونَ فِي كِلَا الْأَمْرَيْنِ.

Kur'an'ın eşsiz vecizliğindendir ki; onların ahiretteki ceza hakkındaki kötü inançlarına, bu konudaki düşünceyi arkalarına atıp unuttuklarına, çirkin işleri işlerken Allah'ı hesaba katmadıklarına, dünya fitnesine karşı kötü gafletlerine ve her iki hususta da sapıklık içinde olduklarına işaret etmiştir.

وَدَلَّ قَوْلُهُ: وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ عَلَى أَنَّهُمْ لَوْ لَمْ يَحْسَبُوا ذَلِكَ لَارْتَدَعُوا، لِأَنَّهُمْ كَانُوا أَحْرَصَ عَلَى سَلَامَةِ الدُّنْيَا مِنْهُمْ عَلَى السَّلَامَةِ فِي الْآخِرَةِ لِانْحِطَاطِ إِيمَانِهِمْ وَضَعْفِ يَقِينِهِمْ. وَهَذَا شَأْنُ الْأُمَمِ إِذَا تَطَرَّقَ إِلَيْهَا الْخُذْلَانُ أَنْ يَفْسُدَ اعْتِقَادُهُمْ وَيَخْتَلِطَ إِيمَانُهُمْ وَيَصِيرَ هَمُّهُمْ مَقْصُورًا عَلَى تَدْبِيرِ عَاجِلَتِهِمْ، فَإِذَا ظَنُّوا اسْتِقَامَةَ الْعَاجِلَةِ أَغْمَضُوا أَعْيُنَهُمْ عَنِ الْآخِرَةِ، فَتَطَلَّبُوا السَّلَامَةَ مِنْ غَيْرِ أَسْبَابِهَا، فَأَضَاعُوا الْفَوْزَ الْأَبَدِيَّ وَتَعَلَّقُوا بالفوز العاجل فأساؤوا الْعَمَلَ فَأَصَابَهُمُ الْعَذَابَانِ الْعَاجِلُ بِالْفِتْنَةِ وَالْآجِلُ.

{ وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ } “Bir fitne olmayacağını sandılar” sözü, şayet böyle sanmasalardı vazgeçeceklerine delalet etmiştir; zira imanlarının düşüklüğü ve yakînlerinin zayıflığı sebebiyle dünya esenliğine ahiretteki esenlikten daha düşkündüler. Ümmetlerin içine hüsran ve sapkınlık girdiğinde hâli böyledir: İnançları bozulur, imanları karışır ve gayretleri sadece peşin dünya işlerini düzenlemeye hasredilir. Peşin olan dünyanın düzene girdiğini zannettiklerinde ahirete gözlerini yumarlar; böylece kurtuluşu sebeplerinin dışındaki yerlerde ararlar. Ebedi kurtuluşu zayi edip peşin kurtuluşa bağlanırlar, amelleri kötüleştirirler ve başlarına hem dünyadaki fitne azabı hem de ahiret azabı gelir.

وَاسْتُعِيرَ عَمُوا وَصَمُّوا لِلْإِعْرَاضِ عَنْ دَلَائِلِ الرَّشَادِ مِنْ رُسُلِهِمْ وَكُتُبِهِمْ

{ عَمُوا وَصَمُّوا } “körleştiler ve sağırlaştılar” ifadeleri, peygamberlerinden ve kitaplarından gelen hidayet delillerinden yüz çevirmeleri için istiare yoluyla kullanılmıştır;

لِأَنَّ الْعَمَى وَالصَّمَمَ يُوقِعَانِ فِي الضَّلَالِ عَنِ الطَّرِيقِ وَانْعِدَامِ اسْتِفَادَةِ مَا يَنْفَعُ. فَالْجَمْعُ بَيْنَ الْعَمَى وَالصَّمَمِ جَمْعٌ فِي الِاسْتِعَارَةِ بَيْنَ أَصْنَافِ حِرْمَانِ الِانْتِفَاعِ بِأَفْضَلِ نَافِعٍ، فَإِذَا حَصَلَ الْإِعْرَاضُ عَنْ ذَلِكَ غَلَبَ الْهَوَى عَلَى النُّفُوسِ، لِأَنَّ الِانْسِيَاقَ إِلَيْهِ فِي الْجِبِلَّةِ، فَتَجَنُّبُهُ مُحْتَاجٌ إِلَى الْوَازِعِ، فَإِذَا انْعَدَمَ الْوَازِعُ جَاءَ سُوءُ الْفِعْلِ، وَلِذَلِكَ كَانَ قَوْلُهُ: فَعَمُوا وَصَمُّوا مُرَادًا مِنْهُ مَعْنَاهُ الْكِنَائِيُّ أَيْضًا، وَهُوَ أَنَّهُمْ أَسَاءُوا الْأَعْمَالَ وَأَفْسَدُوا، فَلِذَلِكَ اسْتَقَامَ أَنْ يَعْطِفَ عَلَيْهِ قَوْلَهَ ثُمَّ تابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ. وَقَدْ تَأَكَّدَ هَذَا الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ فِي تَذْيِيلِ الْآيَةِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ.

çünkü körlük ve sağırlık, yoldan sapmaya ve faydalı olan şeyden istifade edememeye yol açar. Körlük ile sağırlığı bir arada zikretmek, istiarede en üstün faydadan yararlanmaktan mahrum kalmanın çeşitlerini bir araya getirmektir. Bundan yüz çevrildiğinde heva nefislere galip gelir; çünkü ona kapılmak fıtratta vardır ve ondan sakınmak bir engelleyiciye muhtaçtır. Engelleyici yok olduğunda kötü amel ortaya çıkar. Bu sebeple { فَعَمُوا وَصَمُّوا } sözünden kinaye manası da kastedilmiştir ki o da amelleri kötüleştirmeleri ve fesat çıkarmalarıdır. İşte bu yüzden onun üzerine { ثُمَّ تابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ } “Sonra Allah onların tövbelerini kabul etti” sözünün atfedilmesi uygun düşmüştür. Bu maksat, ayetin sonundaki { وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ } “Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir” fezlekesiyle de teyit edilmiştir.

وَقَوْلِهِ: ثُمَّ تابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ أَيْ بَعْدَ ذَلِكَ الضَّلَالِ وَالْإِعْرَاضِ عَنِ الرُّشْدِ وَمَا أَعْقَبَهُ مِنْ سُوءِ الْعَمَلِ وَالْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ. وَقَدِ اسْتُفِيدَ مِنْ قَوْلِهِ: أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَقَوْلِهِ:

{ ثُمَّ تابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ } “Sonra Allah onların tövbelerini kabul etti” sözü; o sapıklıktan, hidayetten yüz çevirmeden ve bunun ardından gelen kötü amel ile yeryüzünde fesat çıkarmaktan sonra demektir. { أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ } “bir fitne olmayacağını” sözünden ve

ثُمَّ تابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ أَنَّهُمْ قَدْ أَصَابَتْهُمُ الْفِتْنَةُ بَعْدَ ذَلِكَ الْعَمَى وَالصَّمَمِ وَمَا نَشَأَ عَنْهَا عُقُوبَةٌ لَهُمْ، وَأَنَّ اللَّهَ لَمَّا تَابَ عَلَيْهِمْ رَفَعَ عَنْهُمُ الْفِتْنَةَ، ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا، أَيْ عَادُوا إِلَى ضَلَالِهِمُ الْقَدِيمِ وَعَمَلِهِمُ الذَّمِيمِ، لِأَنَّهُمْ مُصِرُّونَ عَلَى حُسْبَانِ أَنْ لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ فَأَصَابَتْهُمْ فِتْنَةٌ

{ ثُمَّ تابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ } “Sonra Allah onların tövbelerini kabul etti” sözünden anlaşılmıştır ki; o körlük ve sağırlıktan sonra kendilerine bir ceza olarak fitne isabet etmiştir ve Allah onların tövbelerini kabul edince üzerlerindeki fitneyi kaldırmıştır. { ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا } “Sonra yine körleştiler ve sağırlaştılar”, yani eski sapıklıklarına ve yerilmiş amellerine geri döndüler; çünkü bir fitne olmayacağı zannında ısrar ettiler, böylece kendilerine

أُخْرَى.

başka bir fitne isabet etti.

وَقَدْ وَقَفَ الْكَلَامُ عِنْدَ هَذَا الْعَمَى وَالصَّمَمِ الثَّانِي وَلَمْ يُذْكَرْ أَنَّ اللَّهَ تَابَ عَلَيْهِمْ بَعْدَهُ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُمْ أَعْرَضُوا عَنِ الْحَقِّ إِعْرَاضًا شَدِيدًا مَرَّةً ثَانِيَةً فَأَصَابَتْهُمْ فِتْنَةٌ لَمْ يَتُبِ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بَعْدَهَا.

Kelam bu ikinci körlük ve sağırlıkta durmuş ve bundan sonra Allah'ın onların tövbelerini kabul ettiği zikredilmemiştir. Bu da gösterir ki onlar ikinci defa haktan şiddetle yüz çevirmişler ve başlarına, sonrasında Allah'ın tövbelerini kabul etmediği bir fitne isabet etmiştir.

وَيَتَعَيَّنُ أَنَّ ذَلِكَ إِشَارَةً إِلَى حَادِثَيْنِ عَظِيمَيْنِ مِنْ حَوَادِثِ عُصُورِ بَنِي إِسْرَائِيلَ بَعْدَ مُوسَى- ﵇، وَالْأَظْهَرُ أَنَّهُمَا حَادِثُ الْأَسْرِ الْبَابِلِيِّ إِذْ سَلَّطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ (بُخْتُنَصَّرَ) مَلِكَ (أَشُورَ) فَدَخَلَ بَيْتَ الْمَقْدِسِ مَرَّاتٍ سَنَةَ ٦٠٦ وَسَنَةَ ٥٩٨ وَسَنَةَ ٥٨٨ قَبْلَ الْمَسِيحِ.

Bunun, Mûsâ -aleyhisselâm-'dan sonra İsrailoğullarının çağlarındaki hadiselerden iki büyük hadiseye işaret olması gerekir. En zahir olanı, bunların Babil Sürgünü olayı olmasıdır; zira Allah onlara Âsur Kralı Buhtunnasr'ı (Nebukadnezar) musallat etmiş, o da milattan önce 606, 598 ve 588 yıllarında Beytülmakdis'e defalarca girmiştir.

وَأَتَى فِي ثَالِثَتِهَا عَلَى مَدِينَةِ أُورْشَلِيمَ فَأَحْرَقَهَا وَأَحْرَقَ الْمَسْجِدَ وَحَمَلَ جَمِيعَ بَنِي إِسْرَائِيلَ إِلَى بَابِلَ أُسَارَى، وَأَنَّ تَوْبَةَ اللَّهِ عَلَيْهِمْ كَانَ مَظْهَرُهَا حِينَ غَلَبَ (كُورَشُ) مَلِكُ (فَارِسَ) عَلَى الْآشُورِيِّينَ وَاسْتَوْلَى عَلَى بَابِلَ سَنَةَ ٥٣٠ قَبْلَ الْمَسِيحِ فَأُذِنَ لِلْيَهُودِ أَنْ يَرْجِعُوا إِلَى بِلَادِهِمْ وَيُعَمِّرُوهَا فَرَجَعُوا وَبَنَوْا مَسْجِدَهُمْ.

Üçüncüsünde Kudüs şehrini yerle bir etmiş, orayı ve Mescid'i yakmış ve bütün İsrailoğullarını esir olarak Babil'e taşımıştır. Allah'ın onların tövbelerini kabul etmesinin tezahürü ise milattan önce 530 yılında Fars Kralı Kûruş'un Âsurlara galip gelip Babil'i ele geçirdiği, Yahudilere memleketlerine dönüp orayı imar etmelerine izin verildiği, onların da dönüp mescitlerini inşa ettikleri zaman olmuştur.

وَحَادِثُ الْخَرَابِ الْوَاقِعُ فِي زَمَنِ (تِيطَسَ) الْقَائِدِ الرُّومَانِيِّ (وَهُوَ ابْن الإنبراطور الرُّومَانِيِّ (وَسَبَسْيَانُوسَ) فَإِنَّهُ حَاصَرَ (أُورْشَلِيمَ) حَتَّى اضْطَرَّ الْيَهُودُ إِلَى أَكْلِ الْجُلُودِ وَأَنْ يَأْكُلَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا مِنَ الْجُوعِ، وَقَتَلَ مِنْهُمْ أَلْفَ أَلْفِ رَجُلٍ، وَسَبَى سَبْعَةً وَتِسْعِينَ أَلْفًا، عَلَى مَا فِي ذَلِكَ مِنْ مُبَالَغَةٍ، وَذَلِكَ سَنَةَ ٦٩ لِلْمَسِيحِ. ثمّ قفّاه الإنبراطور (أَدْرِيَانُ) الرُّومَانِيُّ مِنْ سَنَةِ ١١٧ إِلَى سَنَةِ ١٣٨ لِلْمَسِيحِ فَهَدَمَ الْمَدِينَةَ وَجَعَلَهَا أَرْضًا وَخَلَطَ تُرَابَهَا بِالْمِلْحِ.

[İkincisi ise] Roma komutanı Titus (Roma İmparatoru Vespasianus'un oğlu) zamanında meydana gelen yıkım hadisesidir. Zira o, Yahudiler derileri yemek ve açlıktan birbirlerini yemek zorunda kalana kadar Kudüs'ü kuşatmış, içindeki abartıya rağmen rivayet edildiği üzere onlardan bir milyon kişiyi öldürmüş ve doksan yedi bin kişiyi esir almıştır; bu da miladi 69 yılındadır. Sonra miladi 117'den 138'e kadar Roma İmparatoru Hadrianus onun izini takip ederek şehri yıkmış, yerle bir etmiş ve toprağına tuz karıştırmıştır.

فَكَانَ ذَلِكَ انْقِرَاضَ دَوْلَةِ الْيَهُودِ وَمَدِينَتِهِمْ وَتَفَرُّقَهُمْ فِي الْأَرْضِ.

Bu da Yahudilerin devletinin ve şehirlerinin yok olması, [kendilerinin de] yeryüzüne dağılması [ile sonuçlanmıştır].

وَقَدْ أَشَارَ الْقُرْآنُ إِلَى هذَيْن الْحَدِيثين بِقَوْلِهِ: وَقَضَيْنا إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ فِي الْكِتابِ لَتُفْسِدُنَّ فِي الْأَرْضِ مَرَّتَيْنِ وَلَتَعْلُنَّ عُلُوًّا كَبِيراً فَإِذا جاءَ وَعْدُ أُولاهُما بَعَثْنا عَلَيْكُمْ عِباداً لَنا أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ فَجاسُوا خِلالَ الدِّيارِ وَكانَ وَعْداً مَفْعُولًا ثُمَّ رَدَدْنا لَكُمُ الْكَرَّةَ عَلَيْهِمْ (١) وَأَمْدَدْناكُمْ بِأَمْوالٍ وَبَنِينَ وَجَعَلْناكُمْ أَكْثَرَ نَفِيراً إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ لِيَسُوؤُا وُجُوهَكُمْ وَلِيَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ كَما دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَلِيُتَبِّرُوا مَا عَلَوْا تَتْبِيراً (٢) عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يَرْحَمَكُمْ [الْإِسْرَاء: ٤- ٨] وَهَذَا هُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ الْقَفَّالُ. وَفِي الْآيَةِ أَقْوَالٌ أُخَرُ اسْتَقْصَاهَا الْفَخْرُ.

Kur'an bu iki hadiseye şu sözüyle işaret etmiştir: { وَقَضَيْنا إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ فِي الْكِتابِ لَتُفْسِدُنَّ فِي الْأَرْضِ مَرَّتَيْنِ وَلَتَعْلُنَّ عُلُوًّا كَبِيراً فَإِذا جاءَ وَعْدُ أُولاهُما بَعَثْنا عَلَيْكُمْ عِباداً لَنا أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ فَجاسُوا خِلالَ الدِّيارِ وَكانَ وَعْداً مَفْعُولًا ثُمَّ رَدَدْنا لَكُمُ الْكَرَّةَ عَلَيْهِمْ (١) وَأَمْدَدْناكُمْ بِأَمْوالٍ وَبَنِينَ وَجَعَلْناكُمْ أَكْثَرَ نَفِيراً إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ لِيَسُوؤُا وُجُوهَكُمْ وَلِيَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ كَما دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَلِيُتَبِّرُوا مَا عَلَوْا تَتْبِيراً (٢) عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يَرْحَمَكُمْ } “Kitap'ta İsrailoğullarına: 'Yeryüzünde mutlaka iki defa fesat çıkaracaksınız ve muhakkak büyük bir azgınlıkla kibirleneceksiniz' diye bildirdik. Artık ikisinden birincisinin vadesi gelince, üzerinize pek çetin güç sahibi kullarımızı gönderdik de evlerin aralarına kadar girip araştırdılar. Bu yerine getirilmiş bir vaatti. Sonra onlara karşı size tekrar galibiyet verdik; sizi mallarla ve oğullarla destekledik ve sayınızı daha çok kıldık. İyilik ederseniz kendinize iyilik etmiş olursunuz, kötülük ederseniz o da kendi aleyhinizedir. Sonuncusunun vadesi gelince, yüzlerinizi kara çıkarsınlar, ilk kez girdikleri gibi yine Mescid'e girsinler ve ele geçirdikleri her şeyi büsbütün helak etsinler diye [onları yine göndeririz]. Umulur ki Rabbiniz size merhamet eder” [el-İsrâ: 4-8]. Kaffâl'ın tercih ettiği de budur. Ayette Fahreddin [er-Râzî]'nin etraflıca ele aldığı başka görüşler de vardır.

وَقد دلّت م عَلَى تَرَاخِي الْفِعْلَيْنِ الْمَعْطُوفَيْنِ بِهَا عَنِ الْفِعْلَيْنِ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِمَا وَأَنَّ هُنَالِكَ عَمَيَيْنِ وَصَمَمَيْنِ فِي زمنين سَابق وَلَا حق، وَمَعَ ذَلِكَ كَانَتِ الضَّمَائِرُ الْمُتَّصِلَةُ بِالْفِعْلَيْنِ الْمَعْطُوفَيْنِ عَيْنَ الضَّمَائِرِ الْمُتَّصِلَةِ بِالْفِعْلَيْنِ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِمَا، وَالَّذِي سَوَّغَ ذَلِكَ أَنَّ الْمُرَادَ بَيَانُ تَكَرُّرِ الْأَفْعَالِ فِي الْعُصُورِ وَادِّعَاءُ أَنَّ الْفَاعِلَ وَاحِدٌ لِأَنَّ ذَلِكَ شَأْنُ الْأَخْبَارِ وَالصِّفَاتِ الْمُثْبَتَةِ لِلْأُمَمِ وَالْمُسَجَّلِ بِهَا عَلَيْهِمْ تَوَارُثُ السَّجَايَا فِيهِمْ مِنْ حَسَنٍ أَوْ قَبِيحٍ، وَقَدْ عُلِمَ أَنَّ الَّذِينَ عَمُوا

[Sümme (ثم) edatı], kendisine matuf olan iki fiilin, matufun aleyh olan iki fiilden zaman bakımından sonraya kaldığına (terâhîye), dolayısıyla önce ve sonraki iki ayrı zamanda iki körleşme ve iki sağırlaşmanın gerçekleştiğine delalet etmiştir. Bununla birlikte matuf olan iki fiile bitişen zamirler, matufun aleyh olan iki fiile bitişen zamirlerin aynısı olmuştur. Buna cevaz veren husus, asırlar boyunca fiillerin tekerrür ettiğini beyan etme ve failin tek olduğu kabulüdür; zira milletler için sabit görülen, iyi yahut kötü seciyelerin onlarda tevarüs ettiğini tescilleyen haberlerin ve vasıfların durumu böyledir. Bilinmektedir ki [ikinci kez] körleşen...

وَصَمُّوا ثَانِيَةً غَيْرُ الَّذِينَ عَمُوا وَصَمُّوا أَوَّلَ مَرَّةٍ، وَلَكِنَّهُمْ لَمَّا كَانُوا خَلَفًا عَنْ سَلَفٍ، وَكَانُوا قَدْ أَوْرَثُوا أَخْلَاقَهُمْ أَبْنَاءَهُمُ اعْتُبِرُوا كَالشَّيْءِ الْوَاحِدِ، كَقَوْلِهِمْ: بَنُو فلَان لَهُم ترات مَعَ بَنِي فُلَانٍ.

ikinci kez körleşip sağırlaşanlar, ilk defa körleşip sağırlaşanlardan başkasıdır. Ancak onlar öncekinin ardılı oldukları ve ahlaklarını evlatlarına miras bıraktıkları için tek bir şey gibi kabul edilmişlerdir; tıpkı 'Filanoğullarının filanoğullarıyla kan davaları vardır' sözlerinde olduğu gibi.

وَقَوْلُهُ: كَثِيرٌ مِنْهُمْ بَدَلٌ مِنَ الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا، قُصِدَ مِنْهُ تَخْصِيصُ أَهْلِ الْفَضْلِ وَالصَّلَاحِ مِنْهُمْ فِي كُلِّ عَصْرٍ بِأَنَّهُمْ بُرَآءُ مِمَّا كَانَ عَلَيْهِ دَهْمَاؤُهُمْ صَدْعًا بِالْحَقِّ وَثَنَاءً عَلَى الْفَضْلِ.

{ كَثِيرٌ مِنْهُمْ } “onlardan birçoğu” sözü, { ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا } “Sonra körleştiler ve sağırlaştılar” sözündeki zamirden bedeldir. Bununla, hakkı açıkça ortaya koymak ve fazileti övmek adına, her asırdaki fazilet ve salah ehlinin avamlarının içinde bulunduğu durumdan beri olduklarını belirtmek kastedilmiştir.

وَإِذْ قَدْ كَانَ مَرْجِعُ الضَّمِيرَيْنِ الْأَخِيرَيْنِ فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا هُوَ عَيْنَ مَرْجِعِ الضَّمِيرَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ فِي قَوْلِهِ: فَعَمُوا وَصَمُّوا كَانَ الْإِبْدَالُ مِنَ الضَّمِيرَيْنِ الْأَخِيرَيْنِ الْمُفِيدُ تَخْصِيصًا مِنْ عُمُومِهِمَا، مُفِيدًا تَخْصِيصًا مِنْ عُمُوم الضميرين الّذين قَبْلَهُمَا بِحُكْمِ الْمُسَاوَاةِ بَيْنَ الضَّمَائِرِ، إِذْ قَدِ اعْتُبِرَتْ ضَمَائِرُ أُمَّةٍ وَاحِدَةٍ، فَإِنَّ مَرْجِعَ تِلْكَ الضَّمَائِرِ هُوَ قَوْلُهُ بَنِي إِسْرائِيلَ [الْمَائِدَة: ٧٠] . وَمن الضّروري أنّه لَا تخلوا أُمَّةٌ ضَالَّةٌ فِي كُلِّ جِيلٍ مِنْ وُجُودِ صَالِحِينَ فِيهَا، فَقَدْ كَانَ فِي الْمُتَأَخِّرِينَ مِنْهُمْ أَمْثَالُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ، وَكَانَ فِي الْمُتَقَدِّمِينَ يُوشَعُ وَكَالِبُ اللَّذَيْنِ قَالَ اللَّهُ فِي شَأْنِهَا قالَ رَجُلانِ مِنَ الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبابَ [الْمَائِدَة: ٢٣] .

{ ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا } “Sonra körleştiler ve sağırlaştılar” sözündeki son iki zamirin mercii, { فَعَمُوا وَصَمُّوا } “bunun üzerine körleştiler ve sağırlaştılar” sözündeki ilk iki zamirin merciinin aynısı olduğuna göre; son iki zamirden bedel yapılması ve bu bedelin o iki zamirin umumundan bir tahsis ifade etmesi, zamirler arasındaki eşitlik hükmü gereğince onlardan önceki iki zamirin umumundan da bir tahsis ifade eder. Zira [hepsi] tek bir ümmetin zamirleri kabul edilmiştir; nitekim bu zamirlerin mercii { بَنِي إِسْرائِيلَ } [el-Mâide: 70] sözüdür. Her nesilde sapkın bir ümmetin içinde salih kimselerin bulunmaması kaçınılmazdır. Nitekim sonrakiler arasında Abdullah b. Selâm gibiler; öncekiler arasında ise Allah'ın haklarında: { قالَ رَجُلانِ مِنَ الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبابَ } “Korkanlardan Allah'ın kendilerine nimet verdiği iki adam: 'Onların üzerine kapıdan girin' dedi” [el-Mâide: 23] buyurduğu Yûşa ve Kâleb vardı.

وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ تَذْيِيلٌ. وَالْبَصِيرُ مُبَالَغَةٌ فِي الْمُبْصِرِ، كَالْحَكِيمِ بِمَعْنَى الْمُحْكِمِ، وَهُوَ هُنَا بِمَعْنَى الْعَلِيمِ بِكُلِّ مَا يَقَعُ فِي أَفْعَالِهِمُ الَّتِي مِنْ شَأْنِهَا أَنْ يُبْصِرَهَا النَّاسُ سَوَاءً مَا أَبْصَرَهُ النَّاسُ مِنْهَا أَمْ مَا لَمْ يُبْصِرُوهُ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْخَبَرِ لَازِمُ مَعْنَاهُ، وَهُوَ الْإِنْذَارُ وَالتَّذْكِيرُ بِأَنَّ اللَّهَ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ، فَهُوَ وَعِيدٌ لَهُمْ عَلَى مَا ارْتَكَبُوهُ بَعْدَ أَنْ تَابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ.

{ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ } “Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir” sözü bir fezlekedir. Basîr (بَصِير), tıpkı Muhkim manasındaki Hakîm gibi, Mübsir (gören) kelimesinin mübalağalı şeklidir. Buradaki anlamı ise, insanların görmesi muhtemel olan amellerinden vuku bulan her şeyi —insanlar ister görsün ister görmesin— hakkıyla bilendir. Bu haberden maksat, manasının gereğidir; o da hiçbir şeyin Allah'a gizli kalmayacağını ihtar ve hatırlatmadır. Dolayısıyla bu, Allah onların tövbelerini kabul ettikten sonra işledikleri şeylere karşı onlara yönelik bir tehdittir.

وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَابْنُ عَامِرٍ، وَعَاصِمٌ، وَأَبُو جَعْفَر أَلَّا تَكُونَ- بِفَتْحِ نُونِ تَكُونَ عَلَى اعْتِبَارِ (أَنْ) حرف مصدر ناصب لِلْفِعْلِ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو، وَحَمْزَةُ، وَيَعْقُوبُ، وَخَلَفٌ- بِضَمِّ النُّونِ- عَلَى اعْتِبَارِ (أَنْ) مُخَفَّفَةً مِنْ (أَنَّ) أُخْتِ (إِنَّ) الْمَكْسُورَةِ الْهَمْزَةِ، وَأَنَّ

Nâfi', İbn Kesîr, İbn Âmir, Âsım ve Ebû Ca'fer; { أَلَّا تَكُونَ } ibaresini, { أَنْ } edatını fiili nasbeden masdar harfi kabul ederek { تَكُونَ } kelimesinin nun harfinin fethasıyla okumuşlardır. Ebû Amr, Hamza, Ya'kûb ve Halef ise nun harfinin dammesiyle okumuşlardır; bu da { أَنْ } edatını, hemzesi meksûr olan { إِنَّ }'nin kardeşi { أَنَّ }'den muhaffefe (şeddesi hafifletilmiş) kabul etmeye dayanır. Şüphesiz [bu edat]

إِذَا خُفِّفَتْ يَبْطُلُ عَمَلُهَا الْمُعْتَادُ وَتَصِيرُ دَاخِلَةً عَلَى جُمْلَةٍ. وَزَعَمَ بَعْضُ النُّحَاةِ أَنَّهَا مَعَ ذَلِكَ عَامِلَةٌ، وَأَنَّ اسْمَهَا مُلْتَزِمُ الْحَذْفِ، وَأَنَّ خَبَرَهَا مُلْتَزِمٌ كَوْنُهُ جُمْلَةً.

hafifletildiğinde mutad ameli batıl olur ve cümlenin başına gelir. Bazı nahivciler ise buna rağmen onun amel ettiğini, isminin hazfedilmesinin zorunlu olduğunu ve haberinin de cümle olmasının zorunlu olduğunu iddia etmişlerdir.

وَهَذَا تَوَهُّمٌ لَا دَلِيلَ عَلَيْهِ. وَزَادَ بَعْضُهُمْ فَزَعَمَ أَنَّ اسْمَهَا الْمَحْذُوفَ ضَمِيرُ الشَّأْنِ. وَهَذَا أَيْضًا تَوَهُّمٌ عَلَى تَوَهُّمٍ وَلَيْسَ مِنْ شَأْنِ ضَمِيرِ الشَّأْنِ أَنْ يَكُونَ مَحْذُوفًا لِأَنَّهُ مُجْتَلَبٌ لِلتَّأْكِيدِ، عَلَى أَنَّ عَدَمَ ظُهُورِهِ فِي أَيِّ اسْتِعْمَالٍ يُفَنِّدُ دَعْوَى تَقْدِيره.

Bu, hiçbir delili olmayan bir vehimdir. Bazıları daha da ileri giderek onun hazfedilen isminin zamîru'ş-şa'n olduğunu iddia etmiştir. Bu da vehim üstüne vehimdir. Zamîru'ş-şa'nın hazfedilmesi onun şanından değildir; zira o pekiştirme için getirilir. Kaldı ki hiçbir kullanımda açıkça görülmemesi, onun takdir edildiği iddiasını çürütmektedir.

[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ٧٢]

[el-Mâide Suresi (5): Ayet 72]

لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ وَقالَ الْمَسِيحُ يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَأْواهُ النَّارُ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ (٧٢)

{ لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ وَقالَ الْمَسِيحُ يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَأْواهُ النَّارُ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ } “Andolsun ki 'Allah, Meryem oğlu Mesih'tir' diyenler kâfir olmuşlardır. Oysa Mesih şöyle demişti: 'Ey İsrailoğulları! Benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin. Şüphesiz kim Allah'a ortak koşarsa, Allah ona cenneti kesinlikle haram kılmıştır ve onun barınağı ateştir. Zalimler için hiçbir yardımcı da yoktur.'” (72)

اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ لِإِبْطَالِ مَا عَلَيْهِ النَّصَارَى، يُنَاسِبُ الِانْتِهَاءَ مِنْ إِبْطَالِ مَا عَلَيْهِ الْيَهُودُ.

Hristiyanların inancını geçersiz kılmak için yapılan yeni bir başlangıçtır (isti'nâf-ı ibtidâî); Yahudilerin inancını geçersiz kılmanın tamamlanmasına uygun düşmektedir.

وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ آنِفًا فِي نَظِيرِ قَوْلِهِ لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً [الْمَائِدَة: ١٧] وَمَنْ نُسِبَ إِلَيْهِ هَذَا الْقَوْلُ مِنْ طَوَائِفِ النَّصَارَى.

{ لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً } “Andolsun ki 'Allah, Meryem oğlu Mesih'tir' diyenler kâfir olmuşlardır. De ki: 'O halde kim Allah'a karşı bir şeye mâlik olabilir...'” [el-Mâide: 17] ayetinin benzeri ve bu sözün Hristiyan fırkalarından kime nisbet edildiği hakkında daha önce açıklama geçmişti.

وَالْوَاوُ فِي قَوْلِهِ وَقالَ الْمَسِيحُ وَاوُ الْحَالِ. وَالْجُمْلَةُ حَالٌ مِنَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ، أَيْ قَالُوا ذَلِكَ فِي حَالِ نِدَاءِ الْمَسِيحِ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ بِأَنَّ اللَّهَ رَبُّهُ وَرَبُّهُمْ، أَيْ لَا شُبْهَةَ لَهُمْ، فَهُمْ قَالُوا: إِنَّ اللَّهَ اتَّحَدَ بِالْمَسِيحِ فِي حَالِ أَنَّ الْمَسِيحَ الَّذِي يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِهِ وَالَّذِي نَسَبُوهُ إِلَيْهِ قَدْ كَذَّبَهُمْ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: رَبِّي وَرَبَّكُمْ، يُنَاقِضُ قَوْلَهُمْ: إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ، لِأَنَّهُ لَا يَكُونُ إِلَّا مَرْبُوبًا، وَذَلِكَ مُفَادُ قَوْلِهِ: رَبِّي، وَلِأَنَّهُ لَا يَكُونُ مَعَ اللَّهِ إِلَهٌ آخَرُ، وَذَلِكَ مُفَادُ قَوْله وَرَبَّكُمْ، وَذَلِكَ عَقَّبَ بِجُمْلَةِ إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ. فَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْجُمْلَةُ حِكَايَةً لِكَلَامٍ صَدَرَ مِنْ عِيسَى- ﵇ فَتَكُونُ تَعْلِيلًا لِلْأَمْرِ بِعِبَادَةِ اللَّهِ. وَوُقُوعُ (إِنَّ) فِي مِثْلِ هَذَا الْمَقَامِ تُغْنِي غَنَاءَ فَاءِ التَّفْرِيعِ وَتُفِيدُ التَّعْلِيلَ. وَفِي حِكَايَتِهِ تَعْرِيضٌ بِأَنَّ قَوْلَهُمْ ذَلِكَ قَدْ أَوْقَعَهُمْ فِي الشِّرْكِ وَإِنْ كَانُوا يَظُنُّونَ أَنَّهُمُ اجْتَنَبُوهُ حَذَرًا مِنَ الْوُقُوعِ فِيمَا حَذَّرَ مِنْهُ

{ وَقالَ الْمَسِيحُ } sözündeki vav, hâl vavıdır. Cümle, { الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ } “'Allah Mesih'tir' diyenler” ifadesinden hâldir; yani Mesih'in İsrailoğullarına Allah'ın kendisinin Rabbi ve onların Rabbi olduğunu nida ettiği bir hâlde onlar bunu söylemişlerdir. Yani onların hiçbir şüphesi/dayanağı yoktur. Onlar, iman ettiklerini iddia ettikleri ve kendisine nisbet ettikleri Mesih'in bizzat kendilerini yalanladığı bir hâlde: 'Allah Mesih ile birleşti' demişlerdir. Zira onun { رَبِّي وَرَبَّكُمْ } “Benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz” sözü, onların: 'Allah Mesih'tir' sözüyle çelişir; çünkü o ancak bir kul/terbiye edilen (merbûb) olabilir ki { رَبِّي } “Benim Rabbim” sözünün ifade ettiği budur. Ayrıca Allah ile birlikte başka bir ilah olamaz ki { وَرَبَّكُمْ } “ve sizin Rabbiniz” sözünün ifade ettiği de budur. İşte bu yüzden [Mesih'in sözünün] ardından { إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ } “Şüphesiz kim Allah'a ortak koşarsa, Allah ona cenneti kesinlikle haram kılmıştır” cümlesi gelmiştir. Bu cümlenin Îsâ -aleyhisselâm-'dan sadır olan bir sözün aktarımı olması caizdir; böylece Allah'a ibadet etme emrinin gerekçesi olur. Böyle bir makamda { إِنَّ } edatının bulunması, tefrî' (sonuç bildiren) fâ harfinin yerini tutar ve gerekçe bildirir. Onun sözünün aktarılmasında; Mesih'in sakındırdığı duruma düşmekten çekinerek

الْمَسِيحُ، لِأَنَّ الَّذِينَ قَالُوا: إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ.

şirkten kaçındıklarını zannetseler bile, onların bu sözünün kendilerini şirke düşürdüğüne dair üstü kapalı bir tariz vardır. Çünkü 'Allah Mesih'tir' diyenler,

أَرَادُوا الِاتِّحَادَ بِاللَّهِ وَأَنَّهُ هُوَ هُوَ. وَهَذَا قَوْلُ الْيَعَاقِبَةِ كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا، وَفِي سُورَةِ النِّسَاءِ.

Allah ile birleşmeyi (ittihad) ve onun bizzat O olduğunu kastetmişlerdir. Bu, az önce ve Nisâ Suresi'nde geçtiği üzere Ya'kûbîlerin sözüdür.

وَذَلِكَ شِرْكٌ لَا مَحَالَةَ، بَلْ هُوَ أَشَدُّ، لِأَنَّهُمْ أَشْرَكُوا مَعَ اللَّهِ غَيْرَهُ وَمَزَجُوهُ بِهِ فَوَقَعُوا فِي الشِّرْكِ وَإِنْ رَامُوا تَجَنُّبَ تَعَدُّدِ الْآلِهَةِ، فَقَدْ أَبْطَلَ اللَّهُ قَوْلَهُمْ بِشَهَادَةِ كَلَامِ مَنْ نَسَبُوا إِلَيْهِ الْإِلَهِيَّةِ إِبْطَالًا تَامًّا.

Bu ise şüphesiz şirktir; hatta daha da şiddetlisidir. Çünkü onlar Allah'a başkasını ortak koşmuş ve onu O'na katmışlar, ilahların çoğalmasından kaçınmak isteseler de şirke düşmüşlerdir. Allah, ilahlık nisbet ettikleri kimsenin sözünün şahitliğiyle onların sözünü kesin bir şekilde geçersiz kılmıştır.

وَإِنْ كَانَتِ الْجُمْلَةُ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى فَهُوَ تَذْيِيلٌ لِإِثْبَاتِ كُفْرِهِمْ وَزِيَادَةُ تَنْبِيهٍ عَلَى

Eğer bu cümle Yüce Allah'ın kelamından ise, onların küfrünü ispat etmek ve

بُطْلَانِ مُعْتَقَدِهِمْ وَتَعْرِيضٌ بِهِمْ بِأَنَّهُمْ قَدْ أَشْرَكُوا بِاللَّهِ مِنْ حَيْثُ أَرَادُوا التَّوْحِيدَ. وَالضَّمِيرُ الْمُقْتَرِنُ بِإِنَّ ضَمِيرُ الشَّأْنِ يَدُلُّ عَلَى الْعِنَايَةِ بِالْخَبَرِ الْوَارِدِ بَعْدَهُ. وَمَعْنَى حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ مَنَعَهَا مِنْهُ، أَيْ مِنَ الْكَوْنِ فِيهَا.

inançlarının batıllığına daha fazla dikkat çekmek için bir fezlekedir; ayrıca tevhidi kastettikleri halde Allah'a şirk koştuklarına dair onlara bir tarizdir. { إِنَّ } edatına bitişen zamir, kendisinden sonra gelen habere gösterilen önemi belirten zamîru'ş-şa'ndır. Allah'ın ona cenneti haram kılmasının anlamı; cenneti ondan menetmesi, yani onun cennette bulunmasını engellemesidir.

وَالْمَأْوَى: الْمَكَانُ الَّذِي يَأْوِي إِلَيْهِ الشَّيْءُ، أَيْ يَرْجِعُ إِلَيْهِ.

Me'vâ (مَأْوَى); bir şeyin sığındığı, yani döndüğü yerdir.

وَجُمْلَةُ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ يُحْتَمَلُ أَيْضًا أَنْ تَكُونَ مِنْ كَلَامِ الْمَسِيحِ- ﵇ عَلَى احْتِمَالِ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ مِنْ كَلَامِهِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى تَذْيِيلًا لِكَلَامِ الْمَسِيحِ عَلَى ذَلِكَ الِاحْتِمَالِ، أَوْ تَذْيِيلًا لِكَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى الِاحْتِمَالِ الْآخَرِ. وَالْمُرَادُ بِالظَّالِمِينَ الْمُشْرِكُونَ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [لُقْمَان: ١٣] ، أَيْ مَا لِلْمُشْرِكِينَ مِنْ أَنْصَارٍ يَنْصُرُونَهُمْ لِيُنْقِذُوهُمْ مِنْ عَذَابِ النَّارِ.

{ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ } “Zalimler için hiçbir yardımcı da yoktur” cümlesinin de, { إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ } sözünün Mesih'in sözü olması ihtimaline binaen, Mesih -aleyhisselâm-'ın sözünden olması muhtemeldir. Bu ihtimale göre Mesih'in sözüne bir fezleke olarak veya diğer ihtimale göre Yüce Allah'ın sözüne bir fezleke olarak Allah Teâlâ'nın kelamından olması da muhtemeldir. Zalimlerden kasıt müşriklerdir; { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } “Şüphesiz şirk büyük bir zulümdür” [Lokmân: 13]. Yani müşriklerin kendilerini cehennem azabından kurtarmak için yardım edecek hiçbir yardımcıları yoktur.

فَالتَّقْدِيرُ: وَمَأْوَاهُ النَّارُ لَا مَحَالَةَ وَلَا طَمَعَ لَهُ فِي التَّخَلُّصِ مِنْهُ بِوَاسِطَةِ نَصِيرٍ، فَبِالْأَحْرَى أَنْ لَا يَتَخَلَّصَ بِدُونِ نصير.

Buna göre takdir şöyledir: Onun barınağı kesinlikle ateştir ve bir yardımcı vasıtasıyla ondan kurtulma ümidi yoktur; dolayısıyla bir yardımcı olmadan kurtulması ise hiç mümkün değildir.

[٧٣، ٧٤]

[73, 74]

[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : الْآيَات ٧٣ إِلَى ٧٤]

[el-Mâide Suresi (5): Ayetler 73-74]

لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ وَما مِنْ إِلهٍ إِلاَّ إِلهٌ واحِدٌ وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٧٣) أَفَلا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٧٤)

{ لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ وَما مِنْ إِلهٍ إِلاَّ إِلهٌ واحِدٌ وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٧٣) أَفَلا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Andolsun ki 'Allah, üçün üçüncüsüdür' diyenler kâfir olmuşlardır. Oysa tek bir ilahtan başka hiçbir ilah yoktur. Eğer söylediklerinden vazgeçmezlerse, onlardan kâfir olanlara mutlaka elem verici bir azap dokunacaktır. (73) Hâlâ Allah'a tövbe edip O'ndan bağışlanma dilemeyecekler mi? Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (74)

اسْتِئْنَافٌ قُصِدَ مِنْهُ الِانْتِقَالُ إِلَى إِبْطَالِ مَقَالَةٍ أُخْرَى مِنْ مَقَالَاتِ طَوَائِفِ

Hristiyan fırkalarının görüşlerinden bir diğerini geçersiz kılmaya geçiş yapmayı hedefleyen yeni bir başlangıçtır (isti'nâf).

النَّصَارَى، وَهِيَ مَقَالَةُ (الملكانيّة المسمّين بالجعاثليقيّة) ، وَعَلَيْهَا مُعْظَمُ طَوَائِفِ النَّصَارَى فِي جَمِيعِ الْأَرْضِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ مِنْ سُورَةِ النِّسَاءِ [١٧١] ، وَأَنَّ قَوْلَهُ فِيهَا وَلا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ يَجْمَعُ الرَّدَّ عَلَى طَوَائِفِ النَّصَارَى كُلِّهِمْ.

Bu görüş (Câselîkıyye olarak adlandırılan Melkâniyye fırkasının) görüşüdür ve bütün yeryüzündeki Hristiyan fırkalarının çoğunluğu bunun üzerindedir. Bu durum, Nisâ Suresi'ndeki { فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ } “Allah'a ve resullerine iman edin, 'Üçtür' demeyin” [171] ayetinde açıklanmış ve oradaki { وَلا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ } “'Üçtür' demeyin” sözünün bütün Hristiyan fırkalarına reddiyeyi kapsadığı belirtilmişti.

وَالْمُرَادُ بِ قالُوا اعْتَقَدُوا فَقَالُوا، لِأَنَّ شَأْنَ الْقَوْلِ أَنْ يكون صادرا على اعْتِقَادٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ ذَلِكَ.

{ قالُوا } “dediler” ifadesinden kasıt, 'inandılar ve böylece söylediler' demektir; çünkü sözün şanı bir inançtan sadır olmasıdır ve bunun açıklaması daha önce geçmişti.

وَمَعْنَى قَوْلِهِمْ: إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ أَنَّ مَا يَعْرِفُهُ النَّاسُ أَنَّهُ اللَّهُ هُوَ مَجْمُوعُ ثَلَاثَةِ أَشْيَاءَ، وَأَنَّ الْمُسْتَحِقَّ لِلِاسْمِ هُوَ أَحَدُ تِلْكَ الثّلاثة الْأَشْيَاءِ. وَهَذِهِ الثَّلَاثَةُ قَدْ عَبَّرُوا عَنْهَا بِالْأَقَانِيمِ وَهِيَ: أُقْنُومُ الْوُجُودِ، وَهُوَ الذَّاتُ الْمُسَمَّى اللَّهُ، وَسَمَّوْهُ أَيْضًا الْأَبَ وَأُقْنُومُ الْعِلْمِ، وَسَمَّوْهُ أَيْضًا الِابْنَ، وَهُوَ الَّذِي اتَّحَدَ بِعِيسَى وَصَارَ بِذَلِكَ عِيسَى إِلَهًا وَأُقْنُومُ الْحَيَاةِ وَسَمَّوْهُ الرُّوحَ الْقُدُسَ. وَصَارَ جُمْهُورُهُمْ، وَمِنْهُمُ الرَّكُوسِيَّةُ طَائِفَةٌ مِنْ نَصَارَى الْعَرَبِ، يَقُولُونَ: إِنَّهُ لَمَّا اتَّحَدَ بِمَرْيَمَ حِينَ حَمْلِهَا بِالْكَلِمَةِ تَأَلَّهَتْ مَرْيَمُ أَيْضًا، وَلِذَلِكَ اخْتَلَفُوا هَلْ

Onların { إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ } “Allah, üçün üçüncüsüdür” sözlerinin anlamı; insanların Allah olarak bildiği şeyin üç şeyin toplamı olduğu ve bu ismi hak edenin ise o üç şeyden biri olduğudur. Bu üç şeyi 'uknumlar' (hipostazlar/esaslar) olarak ifade etmişlerdir ki bunlar şunlardır: Varlık uknumu; o da Allah diye isimlendirilen Zât'tır ve ona 'Baba' da demişlerdir; İlim uknumu; ona 'Oğul' da demişlerdir ki o Îsâ ile birleşmiş ve böylece Îsâ ilah olmuştur; Hayat uknumu; ona da 'Kutsal Ruh' demişlerdir. Onların çoğunluğu —ki Arap Hristiyanlarından bir fırka olan Rekûsiyye de bunlardandır—: 'O, Kelime'ye hamile kaldığı sırada Meryem ile birleşince Meryem de ilahlaşmıştır' der hale gelmişlerdir. Bu sebeple onlar [Meryem'in]

هِيَ أُمُّ الْكَلِمَةِ أَمْ هِيَ أُمُّ اللَّهِ.

Kelime'nin anası mı yoksa Allah'ın anası mı olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir.

فَقَوْلُهُ: ثالِثُ ثَلاثَةٍ مَعْنَاهُ وَاحِدٌ مِنْ تِلْكَ الثَّلَاثَةِ، لِأَنَّ الْعَرَبَ تَصُوغُ مِنِ اسْمِ الْعَدَدِ مِنَ اثْنَيْنِ إِلَى عَشَرَةِ، صِيغَةَ فَاعِلٍ مُضَافًا إِلَى اسْمِ الْعَدَدِ الْمُشْتَقِّ هُوَ مِنْهُ لِإِرَادَةِ أَنَّهُ جُزْءٌ مِنْ ذَلِكَ الْعَدَدِ نَحْوَ ثانِيَ اثْنَيْنِ [التَّوْبَة: ٤٠] ، فَإِنْ أَرَادُوا أَنَّ الْمُشْتَقَّ لَهُ وَزْنُ فَاعِلٍ هُوَ الَّذِي أَكْمَلَ الْعَدَدَ أَضَافُوا وَزْنَ فَاعِلٍ إِلَى اسْمِ الْعَدَدِ الَّذِي هُوَ أَرْقَى مِنْهُ فَقَالُوا: رَابِعُ ثَلَاثَةٍ، أَيْ جَاعِلُ الثَّلَاثَةِ أَرْبَعَةً.

{ ثالِثُ ثَلاثَةٍ } “üçün üçüncüsü” sözünün anlamı, o üçten biridir. Çünkü Araplar, ikiden ona kadar olan sayı isimlerinden, o sayının bir parçası olduğunu kastetmek için, türetildiği sayı ismine muzaf kılarak fâil kalıbı türetirler; tıpkı { ثانِيَ اثْنَيْنِ } “ikinin ikincisi” [et-Tevbe: 40] gibi. Şayet fâil vezninin türetildiği şeyin sayıyı tamamlayan olduğunu kastederlerse, fâil veznini kendisinden daha üstün olan sayı ismine muzaf kılarlar ve 'üçü dört yapan' manasında rabi'u selâseh (رَابِعُ ثَلَاثَةٍ) derler.

وَقَوْلُهُ: وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا إِلهٌ واحِدٌ عُطِفَ عَلَى جُمْلَةِ لَقَدْ كَفَرَ لِبَيَانِ الْحَقِّ فِي الِاعْتِقَادِ بَعْدَ ذِكْرِ الِاعْتِقَادِ الْبَاطِلِ.

{ وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا إِلهٌ واحِدٌ } “Oysa tek bir ilahtan başka hiçbir ilah yoktur” sözü, batıl inanç zikredildikten sonra inançtaki hakkı açıklamak için { لَقَدْ كَفَرَ } “Andolsun ki kâfir olmuşlardır” cümlesine atfedilmiştir.

وَيَجُوزُ جَعْلُ الْجُمْلَةِ حَالًا مِنْ ضَمِيرِ قالُوا، أَيْ قَالُوا هَذَا الْقَوْلَ فِي حَالِ كَوْنِهِ مُخَالِفًا لِلْوَاقِعِ، فَيَكُونُ كَالتَّعْلِيلِ لِكُفْرِهِمْ فِي قَوْلِهِمْ ذَلِكَ، وَمَعْنَاهُ عَلَى الْوَجْهَيْنِ نَفْيٌ عَنِ الْإِلَهِ الْحَقِّ أَنْ يَكُونَ غَيْرَ وَاحِدٍ فَإِنَّ (مِنْ) لِتَأْكِيدِ عُمُومِ النَّفْيِ فَصَارَ النَّفْيُ بِ مَا الْمُقْتَرِنَةِ بِهَا مُسَاوِيًا لِلنَّفْيِ بِ (لَا) النَّافِيَةِ لِلْجِنْسِ فِي الدَّلَالَةِ عَلَى نَفْيِ الْجِنْسِ نَصًّا.

Bu cümlenin { قالُوا } “dediler” fiilinin zamirinden hâl kılınması da caizdir; yani gerçeğe aykırı olduğu bir hâlde bu sözü söylediler demektir. Böylece bu sözü söylemelerindeki küfürleri için bir gerekçe gibi olur. Her iki veche göre de anlamı; hak ilahın birden başka olmasının nefyedilmesidir. Zira { مِنْ } harfi, nefiydeki umumiliği pekiştirmek içindir; böylece kendisine bu harf bitişen { مَا } ile yapılan nefiy, cinsin nefyini açıkça gösterme hususunda cinsini nefyeden { لَا } ile yapılan nefiyle eşit hale gelmiştir.

وَعَدَلَ هُنَا عَنِ النَّفْيِ بِلَا التَّبْرِئَةِ فَلَمْ يَقُلْ (وَلَا إِلَهَ إِلَّا إِلَهٌ وَاحِدٌ) إِلَى قَوْلِهِ: وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا إِلهٌ واحِدٌ اهْتِمَامًا بِإِبْرَازِ حَرْفِ (مِنْ) الدَّالِّ بَعْدَ النَّفْيِ عَلَى تَحْقِيقِ النَّفْيِ، فَإِنَّ النَّفْيَ بِحَرْفِ (لَا) مَا أَفَادَ نَفْيَ الْجِنْسِ إِلَّا بِتَقْدِيرِ حَرْفِ (مِنْ) ، فَلَمَّا قُصِدَتْ زِيَادَةُ الِاهْتِمَامِ بِالنَّفْيِ هُنَا جِيءَ بِحَرْفِ (مَا) النَّافِيَةِ وَأَظْهَرَ بَعْدَهُ حَرْفَ (مِنْ) . وَهَذَا مِمَّا لَمْ يَتَعَرَّضْ إِلَيْهِ أَحَدٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ.

Burada cinsini nefyeden lâ (lâ-i tebrie) ile nefiyden vazgeçilmiş; 've lâ ilâhe illâ ilâhun vâhidun' denilmeyip nefiyden sonra olumsuzluğu pekiştirmeye delalet eden { مِنْ } harfini açıkça ortaya koymaya gösterilen önem sebebiyle { وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا إِلهٌ واحِدٌ } sözüne gidilmiştir. Zira { لَا } harfiyle yapılan nefiy, ancak takdir edilen bir { مِنْ } harfiyle cinsin nefyini ifade eder. Burada nefye daha fazla önem verilmesi kastedilince nefiy bildiren { مَا } harfi getirilmiş ve ardından { مِنْ } harfi açıkça zikredilmiştir. Bu, müfessirlerden hiçbirinin temas etmediği inceliklerdendir.

وَقَوْلُهُ: إِلَّا إِلهٌ واحِدٌ يُفِيدُ حَصْرَ وَصْفِ الْإِلَهِيَّةِ فِي وَاحِدٍ فَانْتَفَى التَّثْلِيثُ الْمَحْكِيُّ عَنْهُمْ. وَأَمَّا تَعْيِينُ هَذَا الْوَاحِدِ مَنْ هُوَ، فَلَيْسَ مَقْصُودًا تَعْيِينُهُ هُنَا لِأَنَّ الْقَصْدَ إِبْطَالُ عَقِيدَةِ التَّثْلِيثِ فَإِذَا بَطَلَ التَّثْلِيثُ، وَثَبَتَتِ الْوَحْدَانِيَّةُ تَعَيَّنَ أَنَّ هَذَا الْوَاحِدَ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى لِأَنَّهُ مُتَّفَقٌ عَلَى إِلَهِيَّتِهِ، فَلَمَّا بَطَلَتْ إِلَهِيَّةُ غَيْرِهِ مَعَهُ تَمَحَّضَتِ الْإِلَهِيَّةُ لَهُ فَيَكُونُ قَوْلُهُ هُنَا وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا إِلهٌ واحِدٌ مُسَاوِيًا لِقَوْلِهِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٦٢] وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا اللَّهُ، إِلَّا أَنَّ ذِكْرَ اسْمِ اللَّهِ تَقَدَّمَ هُنَا وَتَقَدَّمَ قَوْلُ الْمُبْطِلِينَ (إِنَّهُ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ) فَاسْتُغْنِيَ بِإِثْبَاتِ الْوَحْدَانِيَّةِ عَنْ تَعْيِينِهِ. وَلِهَذَا صَرَّحَ بِتَعْيِينِ الْإِلَهِ الْوَاحِدِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٦٢] فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا اللَّهُ إِذِ الْمَقَامُ اقْتَضَى تَعْيِينَ انْحِصَارِ الْإِلَهِيَّةِ فِي اللَّهِ تَعَالَى دُونَ عِيسَى وَلَمْ يَجْرِ فِيهِ ذِكْرٌ لِتَعَدُّدِ الْآلِهَةِ.

{ إِلَّا إِلهٌ واحِدٌ } “ancak tek bir ilah vardır” sözü, ilahlık vasfının tek bir varlıkta sınırlandırıldığını ifade eder; böylece kendilerinden aktarılan teslis (üçleme) inancı ortadan kalkmış olur. Bu tek varlığın kim olduğunu tayin etmeye gelince; maksat teslis inancını çürütmek olduğundan burada onu tayin etmek hedeflenmemiştir. Zira teslis batıl olup teklik sabit olunca, ilahlığı üzerinde ittifak edildiğinden dolayı bu bir olanın Yüce Allah olduğu kesinleşir. O'nunla beraber başkasının ilahlığı batıl olunca, ilahlık yalnızca O'na has kılınmış olur. Dolayısıyla buradaki { وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا إِلهٌ واحِدٌ } sözü, Âl-i İmrân Suresi'ndeki { وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا اللَّهُ } “Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur” [62] sözüne denk olur; şu kadar var ki burada Allah'ın ismi daha önce geçmiş ve batıl ehlinin 'O üçün üçüncüsüdür' sözü önceden zikredilmiştir; bu sebeple tekliğin ispat edilmesiyle O'nu ayrıca tayin etmeye gerek kalmamıştır. İşte bu yüzden Âl-i İmrân Suresi'nde [62] Yüce Allah'ın: { وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا اللَّهُ } sözünde bir olan ilah açıkça tayin edilmiştir; çünkü makam ilahlığın Îsâ'ya değil yalnızca Allah Teâlâ'ya has olduğunu tayin etmeyi gerektirmiş ve orada ilahların çokluğundan söz edilmemiştir.

وَقَوْلُهُ: وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ عُطِفَ عَلَى جُمْلَةِ لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ، أَيْ لَقَدْ كَفَرُوا كُفْرًا إِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَنْهُ أَصَابَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ. وَمَعْنَى عَمَّا يَقُولُونَ أَيْ عَنْ قَوْلِهِمُ الْمَذْكُورِ آنِفًا وَهُوَ إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ. وَقَدْ جَاءَ بِالْمُضَارِعِ لِأَنَّهُ الْمُنَاسِبُ لِلِانْتِهَاءِ إِذِ الِانْتِهَاءُ إِنَّمَا يَكُونُ عَنْ شَيْءٍ مُسْتَمِرٍّ كَمَا نَاسَبَ قَوْلُهُ قالُوا قَوْلَهُ لَقَدْ كَفَرَ، لِأَنَّ الْكُفْرَ حَصَلَ بِقَوْلِهِمْ ذَلِكَ ابْتِدَاءً مِنَ الزَّمَنِ الْمَاضِي. وَمَعْنَى عَمَّا يَقُولُونَ عَمَّا يَعْتَقِدُونَ، لِأَنَّهُمْ لَوِ انْتَهَوْا عَنِ الْقَوْلِ بِاللِّسَانِ وَأَضْمَرُوا اعْتِقَادَهُ لَمَا نَفَعَهُمْ ذَلِكَ، فَلَمَّا كَانَ شَأْنُ الْقَوْلِ لَا يَصْدُرُ إِلَّا عَنِ اعْتِقَادٍ كَانَ صَالِحًا لِأَنْ يَكُونَ كِنَايَةً عَنِ الِاعْتِقَادِ مَعَ مَعْنَاهُ الصَّرِيحِ. وَأَكَّدَ الْوَعِيدَ بِلَامِ الْقَسَمِ فِي قَوْلِهِ لَيَمَسَّنَّ رَدًّا لِاعْتِقَادِهِمْ أَنَّهُمْ لَا تَمَسُّهُمُ النَّارُ، لِأَنَّ صَلْبَ عِيسَى كَانَ كَفَّارَةً عَنْ خَطَايَا بَنِي آدَمَ.

{ وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Eğer söylediklerinden vazgeçmezlerse, onlardan kâfir olanlara mutlaka elem verici bir azap dokunacaktır” sözü, { لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ } cümlesine atfedilmiştir; yani vazgeçmedikleri takdirde kendilerine elem verici bir azabın dokunacağı bir küfürle kâfir olmuşlardır. { عَمَّا يَقُولُونَ } “söylediklerinden” ifadesinin manası; az önce zikredilen 'Allah üçün üçüncüsüdür' sözlerinden demektir. Muzari fiil getirilmiştir; çünkü vazgeçmeye uygun olan budur; zira vazgeçmek ancak devam eden bir şeyden olur. Nitekim { قالُوا } “dediler” sözü de { لَقَدْ كَفَرَ } “kâfir olmuşlardır” sözüne uygun düşmüştür; çünkü küfür, geçmiş zamandan itibaren o sözü söylemeleriyle gerçekleşmiştir. { عَمَّا يَقُولُونَ } sözünün manası ise 'inandıklarından' demektir; çünkü dille söylemeyi terk edip inancını içlerinde gizleselerdi bu kendilerine fayda vermezdi. Sözün şanı ancak bir inançtan sadır olmak olunca, sarih manasıyla birlikte inançtan kinaye olmaya da elverişli olmuştur. Îsâ'nın çarmıha gerilmesinin Âdemoğullarının günahlarına kefaret olduğu gerekçesiyle kendilerine ateşin dokunmayacağı yönündeki inançlarını reddetmek üzere, { لَيَمَسَّنَّ } sözündeki kasem lâmı ile tehdit pekiştirilmiştir.

وَالْمَسُّ مَجَازٌ فِي الْإِصَابَةِ، لِأَنَّ حَقِيقَةَ الْمَسِّ وَضْعُ الْيَدِ عَلَى الْجِسْمِ، فَاسْتُعْمِلَ فِي الْإِصَابَةِ بِجَامِعِ الِاتِّصَالِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا يَمَسُّهُمُ الْعَذابُ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ [الْأَنْعَام: ٤٩] ، فَهُوَ دَالٌّ عَلَى مُطْلَقِ الْإِصَابَةِ مِنْ غَيْرِ تَقْيِيدٍ بِشِدَّةٍ أَوْ ضَعْفٍ، وَإِنَّمَا يَرْجِعُ فِي الشِّدَّةِ أَوِ الضَّعْفِ إِلَى الْقَرِينَةِ، مِثْلَ أَلِيمٌ هُنَا، وَمِثْلَ قَوْلِهِ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ [الْأَنْعَام: ٤٩] فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى، وَقَالَ يَزِيدُ بْنُ الْحَكَمِ الْكِلَابِيُّ مِنْ شُعَرَاءِ الْحَمَاسَةِ:

Mess (dokunma), isabet etme anlamında mecazdır. Çünkü dokunmanın hakikati elin bedene konmasıdır; temas ortak paydasıyla isabet etme manasında kullanılmıştır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا يَمَسُّهُمُ الْعَذابُ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ } “Ayetlerimizi yalanlayanlara ise yoldan çıkmaları sebebiyle azap dokunacaktır” [el-En'âm: 49]. Dolayısıyla şiddet veya zayıflıkla kayıtlanmaksızın mutlak isabet etmeye delalet eder; şiddet veya zayıflık ise ancak karineye bağlıdır; buradaki { أَلِيمٌ } “elem verici” ve diğer ayetteki { بِما كانُوا يَفْسُقُونَ } “yoldan çıkmaları sebebiyle” [el-En'âm: 49] ifadeleri gibi. Hamâse şairlerinden Yezîd b. el-Hakem el-Kilâbî şöyle demiştir:

مَسِسْنَا مِنَ الْآبَاءِ شَيْئًا وَكُلُّنَا ... إِلَى حَسَبٍ فِي قَوْمِهِ غَيْرِ وَاضِعٍ

Atalarımızın soyuna biraz dokunduk (araştırdık); ve hepimiz... Kavmi içinde alçalmayan şerefli bir soya mensubuz.

أَيْ تَتَبَّعْنَا أُصُولَ آبَائِنَا.

Yani atalarımızın asıllarını araştırıp izini sürdük.

وَالْمُرَادُ بِ الَّذِينَ كَفَرُوا عَيْنُ الْمُرَادِ بِ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ فَعَدَلَ عَنِ التَّعْبِيرِ عَنْهُمْ بِضَمِيرِهِمْ إِلَى الصِّلَةِ الْمُقَرَّرَةِ لِمَعْنَى كُفْرِهِمُ الْمَذْكُورِ آنِفًا بِقَوْلِهِ: لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِلَخْ، لِقَصْدِ تَكْرِيرِ تَسْجِيلِ كُفْرِهِمْ وَلِيَكُونَ اسْمُ الْمَوْصُولِ مُومِئًا إِلَى سَبَبِ الْحُكْمِ الْمُخْبَرِ بِهِ عَنْهُ. وَعَلَى هَذَا يَكُونُ قَوْله مِنْهُمْ بَيَانا لِلَّذِينَ كَفَرُوا قُصِدَ مِنْهُ الِاحْتِرَاسُ عَنْ أَنْ يَتَوَهَّمَ السَّامِعُ أَنَّ هَذَا وَعِيدٌ لِكُفَّارٍ آخَرِينَ.

{ الَّذِينَ كَفَرُوا } “kâfir olanlar” ifadesinden kasıt, { الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ } “'Allah üçün üçüncüsüdür' diyenler” ifadesinin bizzat aynısıdır. Onları zamirle ifade etmekten vazgeçilip, küfürlerinin tescilini tekrarlamak ve ism-i mevsulün kendisi hakkında haber verilen hükmün sebebine ima etmesini sağlamak amacıyla, az önce { لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا } “Andolsun ki diyenler kâfir olmuşlardır...” sözüyle zikredilen küfür manasını pekiştiren sıla cümlesine dönülmüştür. Buna göre { مِنْهُمْ } “onlardan” sözü, dinleyicinin bu tehdidin başka kâfirlere yönelik olduğunu vehmetmesini engellemeyi amaçlayan, { الَّذِينَ كَفَرُوا } ifadesini açıklayan bir beyan olur.

وَلَمَّا تَوَعَّدَهُمُ اللَّهُ أَعْقَبَ الْوَعِيدَ بِالتَّرْغِيبِ فِي الْهِدَايَةِ فَقَالَ: أَفَلا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ. فَالتَّوْبَةُ هِيَ الْإِقْلَاعُ عَمَّا هُوَ عَلَيْهِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ وَالرُّجُوعُ إِلَى الِاعْتِقَادِ الْحَقِّ.

Allah onları tehdit edince, bu tehdidin hemen ardından hidayete teşvikte bulunarak: { أَفَلا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ } “Hâlâ Allah'a tövbe edip O'ndan bağışlanma dilemeyecekler mi?” buyurmuştur. Tövbe; gelecekte içinde bulunulan [kötü] hali terk etmek ve hak inanca dönmektir.

وَالِاسْتِغْفَارُ طَلَبُ مَغْفِرَةِ مَا سَلَفَ مِنْهُمْ فِي الْمَاضِي وَالنَّدَمُ عَمَّا فَرَطَ مِنْهُمْ مِنْ سُوءِ الِاعْتِقَادِ.

İstiğfar ise geçmişte kendilerinden sadır olan günahların bağışlanmasını talep etmek ve sergiledikleri kötü inançtan ötürü pişmanlık duymaktır.

وَقَوْلُهُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ تَذْيِيلٌ بِثَنَاءٍ عَلَى اللَّهِ بِأَنَّهُ يَغْفِرُ لِمَنْ تَابَ وَاسْتَغْفَرَ مَا سَلَفَ مِنْهُ، لِأَنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ مِنْ أَمْثِلَةِ الْمُبَالَغَةِ يَدُلَّانِ عَلَى شِدَّةِ الْغُفْرَانِ وَشِدَّةِ الرَّحْمَةِ، فَهُوَ وَعْدٌ بِأَنَّهُمْ إِنْ تَابُوا وَاسْتَغْفَرُوهُ رَفَعَ عَنْهُمُ الْعَذَابَ بِرَحْمَتِهِ وَصَفَحَ عَمَّا سَلَفَ مِنْهُم بغفرانه.

{ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” sözü; Allah'ın tövbe edip istiğfarda bulunan kimsenin geçmiş günahlarını bağışlayacağına dair O'nu öven bir fezlekedir. Çünkü Gafûr ve Rahîm mübalağa kalıplarındandır; bağışlamanın ve merhametin çokluğuna delalet ederler. Dolayısıyla bu, tövbe edip O'ndan bağışlanma diledikleri takdirde merhametiyle üzerlerindeki azabı kaldıracağına ve mağfiretiyle geçmiş günahlarını affedeceğine dair bir vaaddir.

[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ٧٥]

[el-Mâide Suresi (5): Ayet 75]

مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ كَانَا يَأْكُلانِ الطَّعامَ انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآياتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ

{ مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ كَانَا يَأْكُلانِ الطَّعامَ انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآياتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ } “Meryem oğlu Mesih, bir elçiden başka bir şey değildir; ondan önce de nice elçiler gelip geçmiştir. Annesi de dosdoğru (sıddîka) bir kadındır. İkisi de yemek yerlerdi. Bak, onlara delilleri nasıl açıklıyoruz! Sonra da bak, nasıl yüz çeviriyorlar!”

(٧٥)

(75)

اسْتِئْنَافٌ لِتِبْيَانِ وَصْفِ الْمَسِيحِ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ وَوَصْفِ أُمِّهِ زِيَادَةً فِي إِبْطَالِ مُعْتَقَدِ النَّصَارَى إِلَهِيَّةِ الْمَسِيحِ وَإِلَهِيَّةِ أُمِّهِ، إِذْ قَدْ عُلِمَ أَنَّ قَوْلَهُمْ إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ [الْمَائِدَة: ٧٣] أَرَادُوا بِهِ إِلَهِيَّةَ الْمَسِيحِ. وَذَلِكَ مُعْتَقَدُ جَمِيعِ النَّصَارَى. وَفَرَّعَتْ طَائِفَةٌ مِنَ النّصارى يلقّبون (بالرّكوسيّة) (وَهُمْ أَهْلُ مِلَّةٍ نَصْرَانِيَّةٍ صَابِئَةٍ) عَلَى إِلَهِيَّةِ عِيسَى إِلَهِيَّةَ أُمِّهِ وَلَوْلَا أَنَّ ذَلِكَ مُعْتَقَدُهُمْ لَمَا وَقَعَ التَّعَرُّضُ لِوَصْفِ مَرْيَمَ وَلَا لِلِاسْتِدْلَالِ عَلَى بَشَرِيَّتِهَا بِأَنَّهُمَا كَانَا يَأْكُلَانِ الطَّعَامَ.

Hristiyanların Mesih'in ve annesinin ilahlığına dair inançlarını daha da çürütmek maksadıyla, Mesih'in ve annesinin gerçekteki vasfını açıklamak üzere getirilmiş yeni bir başlangıçtır (isti'nâftır). Çünkü { إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ } [el-Mâide: 73] şeklindeki sözleriyle Mesih'in ilahlığını kastettikleri bilinmektedir. Bu, bütün Hristiyanların inancıdır. Hristiyanlardan "Rukûsiyye" diye adlandırılan (ki bunlar Hristiyan-Sâbiî bir fırkadır) bir grup, İsa'nın ilahlığına dayanarak annesinin ilahlığı fikrini de türetmiştir. Şayet bu onların bir inancı olmasaydı, ne Meryem'in vasfına değinilir ne de her ikisinin yemek yediği belirtilerek beşeriyetlerine delil getirilirdi.

فَقَوْلُهُ: مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلَّا رَسُولٌ قَصْرٌ مَوْصُوفٌ عَلَى صِفَةٍ، وَهُوَ قَصْرٌ إِضَافِيٌّ، أَيِ الْمَسِيحُ مَقْصُورٌ عَلَى صِفَةِ الرِّسَالَةِ لَا يَتَجَاوَزُهَا إِلَى غَيْرِهَا، وَهِيَ الْإِلَهِيَّةُ.

{ مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلَّا رَسُولٌ } “Meryem oğlu Mesih, bir elçiden başka bir şey değildir” sözü, mevsûfun sıfata hasredilmesidir (kasr-ı mevsûf ale's-sıfat) ve bu izâfî bir kasrdır. Yani Mesih, elçilik sıfatına hasredilmiştir; bunun ötesine, yani ilahlığa geçmez.

فَالْقَصْرُ قَصْرُ قَلْبٍ لِرَدِّ اعْتِقَادِ النَّصَارَى أَنَّهُ اللَّهُ.

Bu kasr, Hristiyanların onun Allah olduğu yönündeki inançlarını reddetmek için yapılmış bir tersine çevirme kasrıdır (kasr-ı kalb).

وَقَوْلُهُ: قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ صِفَةٌ لِرَسُولٍ أُرِيدَ بِهَا أَنَّهُ مُسَاوٍ لِلرُّسُلِ الْآخَرِينَ الَّذِينَ مَضَوْا قَبْلَهُ، وَأَنَّهُ لَيْسَ بِدْعًا فِي هَذَا الْوَصْفِ وَلَا هُوَ مُخْتَصٌّ فِيهِ بِخُصُوصِيَّةٍ لَمْ تَكُنْ لِغَيْرِهِ فِي وَصْفِ الرِّسَالَةِ، فَلَا شُبْهَةَ لِلَّذِينَ ادَّعَوْا لَهُ الْإِلَهِيَّةَ، إِذْ لم يجىء بِشَيْءٍ زَائِدٍ عَلَى مَا جَاءَتْ بِهِ الرُّسُلُ، وَمَا جَرَتْ عَلَى يَدَيْهِ إِلَّا مُعْجِزَاتٌ كَمَا جَرَتْ عَلَى أَيْدِي رُسُلٍ قَبْلَهُ، وَإِنِ اخْتَلَفَتْ صِفَاتُهَا فَقَدْ تَسَاوَتْ فِي أَنَّهَا خَوَارِقُ عَادَاتٍ وَلَيْسَ بَعْضُهَا بِأَعْجَبَ مِنْ بَعْضٍ، فَمَا كَانَ إِحْيَاؤُهُ الْمَوْتَى بِحَقِيقٍ أَنْ يُوهِمَ إِلَهِيَّتَهُ. وَفِي هَذَا نِدَاءٌ عَلَى غَبَاوَةِ الْقَوْمِ الَّذِينَ اسْتَدَلُّوا عَلَى إِلَهِيَّتِهِ بِأَنَّهُ أَحْيَا الْمَوْتَى مِنَ الْحَيَوَانِ فَإِنَّ مُوسَى أَحْيَا الْعَصَا وَهِيَ جَمَادٌ فَصَارَتْ حَيَّةً.

{ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ } “ondan önce de elçiler gelip geçmiştir” sözü, { رَسُولٌ } kelimesinin sıfatıdır; bununla kendisinden önce geçen diğer elçilerle eşit olduğu, bu vasıfta benzersiz bir ilk (bid'a) olmadığı ve elçilik vasfında başkalarında bulunmayan bir ayrıcalığa sahip bulunmadığı kastedilmiştir. Dolayısıyla onun hakkında ilahlık iddia edenlerin tutunacak hiçbir şüphesi yoktur; zira o, elçilerin getirdiğinden fazla bir şey getirmemiştir. Kendisinden önceki elçilerin ellerinde gerçekleştiği gibi, onun ellerinde de yalnızca mucizeler gerçekleşmiştir. Nitelikleri farklı olsa da bu mucizeler olağanüstü (hârik-ı âdet) olmaları bakımından eşittir ve birinin diğerinden daha şaşırtıcı bir tarafı yoktur. Dolayısıyla onun ölüleri diriltmesi, ilah olduğu zannını doğuracak bir husus değildir. Bu ifadede, onun canlılardan olan ölüleri diriltmesini ilahlığına delil sayan topluluğun ahmaklığına dikkat çekme vardır; zira Musa cansız bir nesne olan asâyı diriltmiş ve o bir yılan olmuştur.

وَجُمْلَةُ وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلَّا رَسُولٌ.

{ وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ } “Annesi de dosdoğru (sıddîka) bir kadındır” cümlesi, { مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلَّا رَسُولٌ } “Meryem oğlu Mesih, bir elçiden başka bir şey değildir” cümlesine matuftur.

وَالْقَصْدُ مِنْ وَصْفِهَا بِأَنَّهَا صِدِّيقَةٌ نَفْيُ أَنْ يَكُونَ لَهَا وَصْفٌ أَعْلَى مِنْ ذَلِكَ، وَهُوَ

Onun sıddîka olarak nitelenmesindeki amaç, bundan daha üstün bir vasfa, yani

وَصْفُ الْإِلَهِيَّةِ، لِأَنَّ الْمَقَامَ لِإِبْطَالِ قَوْلِ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ، إِذْ جَعَلُوا مَرْيَمَ الْأُقْنُومَ الثَّالِثَ. وَهَذَا هُوَ الَّذِي أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» إِذْ قَالَ «أَيْ وَمَا أُمُّهُ إِلَّا صِدِّيقَةٌ»

ilahlık vasfına sahip olduğunu nefyetmektir (reddetmektir). Çünkü bağlam, Meryem'i üçüncü uknum kılan ve "Allah üçün üçüncüsüdür" diyenlerin sözünü iptal etme bağlamıdır. el-Keşşâf sahibinin: «Yani onun annesi de sıddîkadan başkası değildir» sözüyle işaret ettiği husus da budur.

مَعَ أَنَّ الْجُمْلَةَ لَا تَشْتَمِلُ عَلَى صِيغَةِ حَصْرٍ. وَقَدْ وجّهه الْعَلامَة التفتازانيّ فِي «شَرْحِ الْكَشَّافِ» بِقَوْلِهِ: «الْحَصْرُ الَّذِي أَشَارَ إِلَيْهِ مُسْتَفَادٌ مِنَ الْمَقَامِ وَالْعَطْفِ» (أَيْ مِنْ مَجْمُوعِ الْأَمْرَيْنِ) . وَفِي قَول التفتازانيّ: وَالْعَطْفِ، نَظَرٌ.

Oysa cümlede bir hasr (kısıtlama) sîgası bulunmamaktadır. Allâme Teftâzânî Şerhu'l-Keşşâf'ta bunu şöyle açıklamıştır: «İşaret edilen hasr, makamdan ve atıftan (yani bu iki hususun birlikteliğinden) anlaşılmaktadır.» Ancak Teftâzânî'nin «ve atıftan» sözü tartışmaya açıktır.

وَالصِّدِّيقَةُ صِيغَةُ مُبَالَغَةٍ، مِثْلَ شِرِّيبٍ وَمِسِّيكٍ، مُبَالَغَةٌ فِي الشُّرْبِ وَالْمَسْكِ، وَلَقَبِ امْرِئِ الْقَيْسِ بِالْمَلِكِ الضِّلِّيلِ، لِأَنَّهُ لَمْ يَهْتَدِ إِلَى مَا يَسْتَرْجِعُ بِهِ مُلْكَ أَبِيهِ. وَالْأَصْلُ فِي هَذِهِ الصِّيغَةِ أَنْ تَكُونَ مُشْتَقَّةً مِنَ الْمُجَرَّدِ الثُّلَاثِيِّ. فَالْمَعْنَى الْمُبَالَغَةُ فِي وَصْفِهَا بِالصِّدْقِ، أَيْ صِدْقِ وَعَدِ رَبِّهَا، وَهُوَ مِيثَاقُ الْإِيمَانِ وَصِدْقُ وَعْدِ النَّاسِ. كَمَا وُصِفَ إِسْمَاعِيلُ- ﵇ بِذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِسْماعِيلَ إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ [مَرْيَم:

Sıddîka kelimesi, içmekte ve tutmakta aşırılığı ifade eden şirrîb ve missîk kelimeleri ile babasının mülkünü geri alacak bir yol bulamadığı için İmruu'l-Kays'a verilen el-Melikü'd-Dillîl (aşırı şaşkın hükümdar) lakabında olduğu gibi bir mübalağa sîgasıdır. Bu kalıbın aslı, sülâsî mücerred fiilden türetilmesidir. Buna göre anlam; onun doğrulukla, yani Rabbinin vaadini tasdik etmekle (ki bu iman ahdidir) ve insanlara verdiği sözde durmasıyla nitelenmesinde mübalağadır. Nitekim Yüce Allah'ın şu sözünde İsmail aleyhisselâm da bu vasıfla anılmıştır: { وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِسْماعِيلَ إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ } [Meryem: 54].

٥٤] . وَقَدْ لُقِّبَ يُوسُفُ بِالصِّدِّيقِ، لِأَنَّهُ صَدَّقَ وَعْدَ رَبِّهِ فِي الْكَفِّ عَنِ الْمُحَرَّمَاتِ مَعَ تَوَفُّرِ أَسْبَابِهَا. وَقِيلَ: أُرِيدَ هُنَا وَصْفَهَا بِالْمُبَالَغَةِ فِي التَّصْدِيقِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَصَدَّقَتْ بِكَلِماتِ رَبِّها [التَّحْرِيم: ١٢] ، كَمَا لُقِّبَ أَبُو بَكْرٍ بِالصِّدِّيقِ لِأَنَّهُ أَوَّلُ مَنْ صَدَّقَ رَسُول الله ﷺ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ [الزمر: ٣٣] ، فَيَكُونُ مُشْتَقًّا مِنَ الْمَزِيدِ.

Yusuf'a da es-Sıddîk lakabı verilmiştir; çünkü o, bütün şartları mevcut olduğu halde haramlardan kaçınma hususunda Rabbinin vaadini tasdik etmiştir. Burada, Yüce Allah'ın: { وَصَدَّقَتْ بِكَلِماتِ رَبِّها } “Rabbinin kelimelerini tasdik etti” [et-Tahrîm: 12] ayeti gereğince, onun tasdikte ileri derecede oluşunun kastedildiği de söylenmiştir. Nitekim Ebû Bekir de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i ilk tasdik eden kişi olduğu için es-Sıddîk lakabını almıştır; bu durum Yüce Allah'ın: { وَالَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ } “Doğruyu getiren ve onu tasdik eden...” [ez-Zümer: 33] ayetinde olduğu gibidir; dolayısıyla [bu takdirde kelime] mezîd fiilden türetilmiş olur.

وَقَوْلُهُ: كَانَا يَأْكُلانِ الطَّعامَ جُمْلَةٌ وَاقِعَةٌ مَوْقِعَ الِاسْتِدْلَالِ عَلَى مَفْهُومِ الْقَصْرِ الَّذِي هُوَ نَفْيُ إِلَهِيَّةِ الْمَسِيحِ وَأُمِّهِ، وَلِذَلِكَ فُصِلَتْ عَنِ الَّتِي قَبِلَهَا لِأَنَّ الدَّلِيلَ بِمَنْزِلَةِ الْبَيَانِ، وَقَدِ اسْتَدَلَّ عَلَى بَشَرِيَّتِهِمَا بِإِثْبَاتِ صِفَةٍ مِنْ صِفَاتِ الْبَشَرِ، وَهِيَ أَكْلُ الطَّعَامِ. وَإِنَّمَا اخْتِيرَتْ هَذِهِ الصِّفَةُ مِنْ بَيْنِ صِفَاتٍ كَثِيرَةٍ لِأَنَّهَا ظَاهِرَةٌ وَاضِحَةٌ لِلنَّاسِ، وَلِأَنَّهَا أَثْبَتَتْهَا الْأَنَاجِيلُ فَقَدْ أَثْبَتَتْ أَنَّ مَرْيَمَ أَكَلَتْ ثَمَرَ النَّخْلَةِ حِينَ مَخَاضِهَا، وَأَنَّ عِيسَى أَكَلَ مَعَ الْحَوَارِيِّينَ يَوْمَ الْفِصْحِ خُبْزًا وَشَرِبَ خَمْرًا، وَفِي إِنْجِيلِ لُوقَا إِصْحَاحُ ٢٢ «وَقَالَ لَهُمُ اشْتَهَيْتُ أَنْ آكُلَ هَذَا الْفِصْحَ مَعَكُمْ قَبْلَ أَنْ أَتَأَلَّمَ لِأَنِّي لَا آكُلُ مِنْهُ بَعْدُ، وَفِي الصُّبْحِ إِذْ كَانَ رَاجِعًا فِي الْمَدِينَةِ جَاعَ» .

{ كَانَا يَأْكُلانِ الطَّعامَ } “İkisi de yemek yerlerdi” sözü, Mesih ve annesinin ilahlığını nefyeden hasrın mefhumuna delil getirme konumunda olan bir cümledir. Bu sebeple önceki cümleden fasledilmiştir (bağlaçsız getirilmiştir); çünkü delil, beyan mesabesindedir. İkisinin beşeriyetine, beşerî sıfatlardan biri olan yemek yeme vasfı ispat edilerek delil getirilmiştir. Pek çok sıfat arasından özellikle bu sıfatın seçilmesi; insanlar için açık ve görünür olmasından ve İncillerin de bunu teyit etmesindendir. Nitekim İnciller, Meryem'in doğum sancısı çektiği sırada hurma ağacının meyvesini yediğini, İsa'nın da Fısıh günü havarilerle birlikte ekmek yiyip şarap içtiğini sabitlemiştir. Luka İncili 22. bapta şöyle geçer: «Onlara dedi ki: Ben acı çekmeden önce bu Fısıh yemeğini sizinle yemeyi çok arzuladım. Çünkü artık ondan yemeyeceğim. Sabahleyin şehre dönerken acıktı.»

وَقَوْلُهُ: انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآياتِ اسْتِئْنَافٌ لِلتَّعْجِيبِ مِنْ حَالِ الَّذِينَ ادَّعَوْا الْإِلَهِيَّةَ لِعِيسَى. وَالْخِطَابُ مُرَادٌ بِهِ غَيْرُ مُعَيَّنٍ، وَهُوَ كُلُّ مَنْ سَمِعَ الْحُجَجَ السَّابِقَةَ. وَاسْتَعْمَلَ الْأَمْرَ بِالنَّظَرِ فِي الْأَمْرِ بِالْعِلْمِ لِتَشْبِيهِ الْعَالِمِ بِالرَّأْيِ وَالْعِلْمِ بِالرُّؤْيَةِ فِي الْوُضُوحِ وَالْجَلَاءِ، وَقَدْ تَقَدَّمَتْ نَظَائِرُهُ. وَقَدْ أَفَادَ ذَلِكَ مَعْنَى التَّعْجِيبِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْخِطَابُ لِلرَّسُولِ- ﵇. وَالْمُرَادُ هُوَ وَأَهْلُ الْقُرْآنِ. وكَيْفَ اسْمُ اسْتِفْهَامٍ مُعَلِّقٌ لِفِعْلِ انْظُرْ عَنِ الْعَمَلِ فِي مَفْعُولَيْنِ، وَهِيَ مَوْضِعِ الْمَفْعُولِ بِهِ لِ انْظُرْ، وَالْمَعْنَى انْظُرْ جَوَابَ هَذَا الِاسْتِفْهَامِ. وَأُرِيدَ مَعَ الِاسْتِفْهَامِ التَّعْجِيبُ كِنَايَةً، أَيِ انْظُرْ ذَلِكَ تَجِدْ جَوَابَكَ أَنَّهُ بَيَانٌ عَظِيمُ الْجَلَاءِ يَتَعَجَّبُ النَّاظِرُ مِنْ وُضُوحِهِ. وَالْآيَاتُ جَمْعُ آيَةٍ، وَهِيَ الْعَلَامَةُ عَلَى وُجُودِ

{ انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآياتِ } “Bak, onlara delilleri nasıl açıklıyoruz!” sözü, İsa'ya ilahlık isnat edenlerin durumuna hayret bildiren yeni bir başlangıçtır (isti'nâftır). Buradaki hitapla belirli bir şahıs değil, önceki delilleri işiten herkes kastedilmiştir. Bilen kimsenin görene, bilginin de görmeye açıklık ve netlik bakımından benzetilmesi sebebiyle 'bakma' (nazar) emri, 'bilme' emri yerine kullanılmıştır; bunun benzerleri daha önce geçmişti. Bu da hayret (taaccüb) anlamını ifade etmiştir. Hitabın Resûl aleyhisselâm'a olması da caizdir. Bu takdirde maksat kendisi ve Kur'an ehlidir. 'Keyfe' (كَيْفَ) soru ismi olup { انْظُرْ } fiilinin iki mef'ulde amel etmesini ta'lîk etmiştir (askıya almıştır) ve { انْظُرْ } fiilinin mef'ûlü bihi konumundadır. Anlam: "Bu sorunun cevabına bak!" demektir. İstifhamla birlikte kinaye yoluyla taaccüb (hayret bildirme) kastedilmiştir; yani buna bakarsan, alacağın cevabın bakanı açıklığıyla hayrete düşüren son derece berrak bir beyan olduğunu görürsün. Âyât (الْآيَاتُ), aranan şeyin varlığına işaret eden alamet demek olan 'âyet'in çoğuludur;

الْمَطْلُوبِ، اسْتُعِيرَتْ لِلْحُجَّةِ وَالْبُرْهَانِ لِشُبْهَةٍ بِالْمَكَانِ الْمَطْلُوب على طَرِيق الْمُكَنِّيَةِ، وَإِثْبَاتُ الْآيَاتِ لَهُ تَخْيِيلٌ، شُبِّهَتْ بِآيَاتِ الطَّرِيقِ الدَّالَّةِ عَلَى الْمَكَانِ الْمَطْلُوبِ.

meknî istiâre yoluyla, aranan hedefe benzerliğinden ötürü hüccet ve bürhan için ödünç alınmıştır (istiâre edilmiştir). Âyetlerin ona isnat edilmesi ise tahyîldir; bunlar aranan hedefe kılavuzluk eden yol işaretlerine benzetilmiştir.

وَقَوْلُهُ: ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ (ثُمَّ) فِيهِ لِلتَّرْتِيبِ الرُّتْبِيِّ وَالْمَقْصُودُ أَنَّ التَّأَمُّلَ فِي بَيَانِ الْآيَاتِ يَقْتَضِي الِانْتِقَالَ مِنَ الْعَجَبِ مِنْ وُضُوحِ الْبَيَانِ إِلَى أَعْجَبَ مِنْهُ وَهُوَ انْصِرَافُهُمْ عَنِ الْحَقِّ مَعَ وُضُوحِهِ. ويُؤْفَكُونَ يُصْرَفُونَ، يُقَالُ: أَفَكَهُ مِنْ بَابِ ضَرَبَ، صَرَفَهُ عَنِ الشَّيْءِ.

{ ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ } “Sonra da bak, nasıl yüz çeviriyorlar!” sözündeki { ثُمَّ } (sümme) edatı, rütbece sıralama (tertiyb-i rütbî) içindir. Maksat, delillerin açıklanması üzerinde düşünmenin, beyanın açıklığına hayret etmekten daha da şaşırtıcı bir şeye, yani apaçık olmasına rağmen onların haktan yüz çevirmelerine geçmeyi gerektirmesidir. { يُؤْفَكُونَ } kelimesi, 'yüz çevirtilirler/döndürülürler' demektir; darebe babından gelen 'efekehû' (أَفَكَهُ), 'onu bir şeyden çevirdi' anlamındadır.

وأَنَّى اسْمُ اسْتِفْهَامٍ يُسْتَعْمَلُ بِمَعْنَى مِنْ أَيْنَ، وَيُسْتَعْمَلُ بِمَعْنَى كَيْفَ. وَهُوَ هُنَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى كَيْفَ (كَمَا) فِي «الْكَشَّافِ» ، وَعَلَيْهِ فَإِنَّمَا عَدَلَ عَنْ إِعَادَةِ كَيْفَ تَفَنُّنًا. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ بِمَعْنَى مِنْ أَيْنَ، وَالْمَعْنَى التَّعْجِيبُ مِنْ أَيْنَ يَتَطَرَّقُ إِلَيْهِمُ الصَّرْفُ عَنِ الِاعْتِقَادِ الْحَقِّ بَعْدَ ذَلِك الْبَيَان المبالغ غَايَةَ الْوُضُوحِ حَتَّى كَانَ بِمَحَلِّ التَّعْجِيبِ مِنْ وُضُوحِهِ. وَقَدْ عَلَّقَ بِ أَنَّى فِعْلَ انْظُرْ الثَّانِي عَنِ الْعَمَلِ وَحَذَفَ مُتَعَلِّقَ يُؤْفَكُونَ اخْتِصَارًا، لِظُهُورِ أَنَّهُمْ يُصْرَفُونَ عَنِ الْحَقِّ الَّذِي بَيَّنَتْهُ لَهُم الْآيَات.

{ أَنَّى } (ennâ), 'nereden' anlamında kullanıldığı gibi 'nasıl' anlamında da kullanılan bir soru ismidir. el-Keşşâf'ta belirtildiği üzere burada 'nasıl' anlamında olması caizdir; buna göre 'keyfe' lafzının tekrarlanmasından üslup çeşitliliği (tefennün) amacıyla vazgeçilmiştir. 'Nereden' anlamında olması da caizdir; bu durumda anlam, açıklığıyla hayret uyandıracak dereceye varan böylesi mükemmel bir beyandan sonra, hak inançtan yüz çevirmenin onlara nereden sokulduğuna hayret etmektir. İkinci { انْظُرْ } fiilinin ameli { أَنَّى } ile ta'lîk edilmiş (askıya alınmış) ve ayetlerin kendilerine açıkladığı haktan yüz çevirdikleri aşikâr olduğu için ihtisar amacıyla { يُؤْفَكُونَ } fiilinin müteallakı (tümleci) hazfedilmiştir.

[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ٧٦]

[el-Mâide Suresi (5): Ayet 76]

قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٧٦)

{ قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “De ki: Allah'ı bırakıp da size ne bir zarar ne de bir yarar sağlamaya gücü yetmeyen şeylere mi kulluk ediyorsunuz? Oysa Allah, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” (76)

لَمَّا كَانَ الْكَلَامُ السَّابِقُ جَارِيًا عَلَى طَرِيقَةِ خِطَابِ غَيْرِ الْمُعَيَّنِ كَانَتْ جُمْلَةُ قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِلَخْ مُسْتَأْنِفَةً، أَمَرَ الرَّسُولَ بِأَنْ يُبَلِّغَهُمْ مَا عَنَوْا بِهِ.

Önceki söz, muhatabı belirli olmayan bir hitap tarzında cereyan ettiğinden, { قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “De ki: Allah'ı bırakıp da ... kulluk mu ediyorsunuz?” cümlesi, Resûl'e onların kastettiği şeyi tebliğ etmesini emreden yeni bir başlangıç (isti'nâf) cümlesi olmuştur.

وَالظَّاهِرُ أَنَّ أَتَعْبُدُونَ خِطَابٌ لِجَمِيعِ مَنْ يَعْبُدُ شَيْئًا مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَالنَّصَارَى. وَالِاسْتِفْهَامُ لِلتَّوْبِيخِ وَالتَّغْلِيطِ مَجَازًا.

Aşikâr olan şudur ki, { أَتَعْبُدُونَ } “kulluk mu ediyorsunuz?” hitabı, müşriklerden ve Hristiyanlardan olup da Allah'tan başka bir şeye tapan herkesedir. Buradaki soru, mecazi olarak kınama (tevbîh) ve hatalarını yüzlerine vurma (tağlît) içindir.

وَمَعْنَى مِنْ دُونِ اللَّهِ غَيْرُ اللَّهِ. فَمِنْ لِلتَّوْكِيدِ، وَ (دُونَ) اسْمٌ لِلْمُغَايِرِ، فَهُوَ مُرَادِفٌ لِسِوَى، أَيْ أَتَعْبُدُونَ مَعْبُودًا هُوَ غَيْرُ اللَّهِ، أَيْ أَتُشْرِكُونَ مَعَ اللَّهِ غَيْرَهُ فِي الْإِلَهِيَّةِ. وَلَيْسَ الْمَعْنَى أَتَعْبُدُونَ مَعْبُودًا وَتَتْرُكُونَ عِبَادَةَ اللَّهِ. وَانْظُرْ مَا فَسَّرْنَا بِهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٠٨] ، فَالْمُخَاطَبُونَ كُلُّهُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ اللَّهَ وَيُشْرِكُونَ مَعَهُ غَيْرَهُ فِي الْعِبَادَةِ حَتَّى الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ فَهُمْ مَا عَبَدُوا الْمَسِيحَ إِلَّا لِزَعْمِهِمْ أَنَّ اللَّهَ حَلَّ فِيهِ فَقَدْ عَبَدُوا اللَّهَ فِيهِ، فَشَمَلَ هَذَا الْخِطَابُ الْمُشْرِكِينَ مِنَ الْعَرَبِ وَنَصَارَى الْعَرَبِ كُلِّهِمْ.

{ مِنْ دُونِ اللَّهِ } ifadesinin anlamı, Allah'tan başkası demektir. { مِنْ } edatı tekit içindir; { دُونَ } ise başkasını ifade eden bir isim olup 'sivâ' (سِوَى) ile eş anlamlıdır. Yani: "Allah'tan başka olan bir mabuda mı kulluk ediyorsunuz? İlahlık konusunda Allah'a başkasını mı ortak koşuyorsunuz?" demektir. Yoksa anlam, "Bir mabuda kulluk edip Allah'a kulluğu bırakıyor musunuz?" demek değildir. el-En'âm Suresi'nde Yüce Allah'ın: { وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'tan başkasına dua edenlere sövmeyin” [108] ayetinde yaptığımız tefsire bakınız. Muhatapların tamamı Allah'a kulluk ediyor, ancak ibadette O'na başkasını ortak koşuyorlardı; hatta "Allah, Meryem oğlu Mesih'tir" diyenler bile, ancak Allah'ın ona hulûl ettiği zannıyla Mesih'e kulluk etmiş, yani onun şahsında Allah'a kulluk etmişlerdi. Dolayısıyla bu hitap, Arap müşriklerinin ve Arap Hristiyanlarının tamamını kapsamıştır.

وَلِذَلِكَ جِيءَ بِ مَا الْمَوْصُولَةِ دُونَ (مَنْ) لِأَنَّ مُعْظَمَ مَا عُبِدَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَشْيَاءُ لَا تَعْقِلُ، وَقَدْ غَلَبَ (مَا) لِمَا لَا يَعْقِلُ. وَلَوْ أُرِيدَ بِ مَا لَا يَمْلِكُ عِيسَى وَأُمُّهُ كَمَا فِي «الْكَشَّافِ» وَغَيْرِهِ وَجُعِلَ الْخِطَابُ خَاصًّا بِالنَّصَارَى كَانَ التَّعْبِيرُ عَنْهُ بِ مَا صَحِيحًا لِأَنَّهَا تُسْتَعْمَلُ اسْتِعْمَال (من) ، وَكثير فِي الْكَلَامِ بِحَيْثُ يَكْثُرُ عَلَى التَّأْوِيلِ. وَلَكِنْ قَدْ يَكُونُ التَّعْبِيرُ بِمَنْ أَظْهَرَ.

Bu yüzden { مَنْ } yerine ism-i mevsul olan { مَا } getirilmiştir; çünkü Allah'tan başka tapılan şeylerin çoğu akıl sahibi olmayan varlıklardır ve { مَا }, akıl sahibi olmayanlar için galip olarak kullanılır. Şayet el-Keşşâf ve diğerlerinde geçtiği gibi { مَا لَا يَمْلِكُ } ile İsa ve annesi kastedilmiş ve hitap Hristiyanlara has kılınmış olsaydı bile, { مَا } ile ifade edilmesi sahih olurdu; zira o, { مَنْ } yerinde de kullanılır ve kelamda tevil yoluyla çokça yer alır. Ancak { مَنْ } ile ifade edilmesi daha zahir (açık) olurdu.

وَمَعْنَى لَا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ، وَحَقِيقَةُ مَعْنَى الْمِلْكِ التَّمَكُّنُ مِنَ التَّصَرُّفِ بِدُونِ مُعَارِضٍ، ثُمَّ أُطْلِقَ عَلَى اسْتِطَاعَةِ التَّصَرُّفِ فِي الْأَشْيَاءِ بِدُونِ عَجْزٍ، كَمَا قَالَ قَيْسُ بْنُ الْخَطِيمِ:

{ لَا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا } ifadesinin anlamı, size zarar vermeye gücü yetmez demektir. Mülk (ملْك) kelimesinin hakiki anlamı, bir engelle karşılaşmaksızın tasarrufta bulunabilme yetkisidir; daha sonra acziyet olmaksızın eşyada tasarruf edebilme gücü için kullanılmıştır. Nitekim Kays b. el-Hatîm şöyle demiştir:

مَلَكْتُ بِهَا كَفِّي فَأَنْهَرَ فَتْقَهَا ... يَرَى قَائِمٌ مِنْ دُونِهَا مَا وَرَاءَهَا

Elimle ona tam hâkim oldum da yarasını oluk gibi akıttım... Onun berisinde duran biri, arkasındakini görür.

فَإِنَّ كَفَّهُ مَمْلُوكَةٌ لَهُ لَا مَحَالَةَ، وَلَكِنَّهُ أَرَادَ أَنَّهُ تَمَكَّنَ مِنْ كَفِّهِ تَمَامَ التَّمَكُّنِ فَدَفَعَ بِهِ الرُّمْحَ دَفْعَةً عَظِيمَةً لَمْ تَخُنْهُ فِيهَا كَفُّهُ. وَمِنْ هَذَا الِاسْتِعْمَالِ نَشَأَ إِطْلَاقُ الْمِلْكِ بِمَعْنَى الِاسْتِطَاعَةِ الْقَوِيَّةِ الثَّابِتَةِ عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ الْمُرْسَلِ كَمَا وَقَعَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَنَظَائِرِهَا وَلا يَمْلِكُونَ لِأَنْفُسِهِمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً وَلا يَمْلِكُونَ مَوْتاً وَلا حَياةً وَلا نُشُوراً [الْفرْقَان: ٣] قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلا نَفْعاً [يُونُس: ٤٩] إِنَّ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَمْلِكُونَ لَكُمْ رِزْقاً [العنكبوت: ١٧] . فَقَدْ تَعَلَّقَ فِعْلُ الْمِلْكِ فِيهَا بِمَعَانٍ لَا بِأَشْيَاءَ وَذَوَاتٍ، وَذَلِكَ لَا يَكُونُ إِلَّا عَلَى جَعْلِ الْمِلْكَ بِمَعْنَى الِاسْتِطَاعَةِ الْقَوِيَّةِ أَلَا تَرَى إِلَى عَطْفِ نَفْيٍ عَلَى نَفْيِ الْمِلْكِ عَلَى وَجْهِ التَّرَقِّي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقاً مِنَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ شَيْئاً وَلا يَسْتَطِيعُونَ فِي سُورَةِ النَّحْلِ [٧٣] . وَقَدْ تَقَدَّمَ آنِفًا اسْتِعْمَالٌ آخَرُ فِي قَوْلِهِ: قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً إِنْ أَرادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ [الْمَائِدَة: ١٧] .

Şüphesiz onun eli kesinlikle kendi mülküdür; fakat o, eline tam anlamıyla hâkim olduğunu, böylece mızrağı elinin kendisine ihanet etmediği güçlü bir vuruşla fırlattığını kastetmiştir. İşte bu kullanımdan hareketle mülk kelimesi, bu ayette ve benzerlerinde olduğu gibi mecâz-ı mürsel yoluyla güçlü ve sabit iktidar anlamında kullanılmıştır: { وَلا يَمْلِكُونَ لِأَنْفُسِهِمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً وَلا يَمْلِكُونَ مَوْتاً وَلا حَياةً وَلا نُشُوراً } [el-Furkân: 3], { قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلا نَفْعاً } [Yûnus: 49], { إِنَّ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَمْلِكُونَ لَكُمْ رِزْقاً } [el-Ankebût: 17]. Zira bu ayetlerde mülk fiili eşyalara ve zatlara değil, manalara taalluk etmiştir; bu da ancak mülk kelimesinin güçlü iktidar anlamına hamledilmesiyle mümkündür. Görmez misin ki, en-Nahl Suresi'nde Yüce Allah'ın: { وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقاً مِنَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ شَيْئاً وَلا يَسْتَطِيعُونَ } [73] sözünde terakkî yoluyla (anlamı tırmandırarak) bir nefy, mülk nefyine atfedilmiştir. Az önce de { قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً إِنْ أَرادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ } [el-Mâide: 17] ayetinde bir başka kullanım geçmişti.

وَقَدَّمَ الضَّرَّ عَلَى النَّفْعِ لِأَنَّ النُّفُوسَ أَشَدُّ تَطَلُّعًا إِلَى دَفْعِهِ مِنْ تَطَلُّعِهَا إِلَى جَلْبِ النَّفْعِ، فَكَانَ أَعْظَمُ مَا يَدْفَعُهُمْ إِلَى عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ أَنْ يَسْتَدْفِعُوا بِهَا الْأَضْرَارَ بِالنَّصْرِ عَلَى الْأَعْدَاءِ وَبِتَجَنُّبِهَا إِلْحَاقَ الْإِضْرَارِ بِعَابِدِيهَا.

Nefisler zararı savmaya, faydayı celbetmekten daha çok meyilli olduğu için zarar, faydadan önce zikredilmiştir. Nitekim onları putlara tapmaya sevk eden en büyük etken; düşmanlara karşı zafer kazanarak zararları onlarla savmak ve putların tapanlarına zarar vermesinden kaçınmaktı.

وَوَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ عَلَى أَنَّ مَعْبُودَاتِهِمْ لَا تَمْلِكُ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا، وُقُوعُ الْأَضْرَارِ بِهِمْ وَتَخَلُّفُ النَّفْعِ عَنْهُمْ.

Taptıkları varlıkların ne bir zarara ne de bir faydaya güç yetiremediğine delil getirilmesinin yönü; başlarına zararların gelmesi ve faydanın kendilerine ulaşmamasıdır.

فَجُمْلَةُ وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، قُصِرَ بِوَاسِطَةِ تَعْرِيفِ الْجُزْأَيْنِ وَضَمِيرِ الْفَصْلِ، سَبَبُ النَّجْدَةِ وَالْإِغَاثَةِ فِي حَالَيِ السُّؤَالِ وَظُهُورِ الْحَالَةِ، عَلَى اللَّهِ تَعَالَى

{ وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } cümlesi hal konumundadır. İki cüzün marife kılınması ve fasıl zamiri vasıtasıyla, hem dua anında hem de halin açıkça ortada olduğu durumda yardım ve imdat sebebi yalnızca Yüce Allah'a hasredilmiştir;

قَصْرَ ادِّعَاءٍ بِمَعْنَى الْكَمَالِ، أَيْ وَلَا يَسْمَعُ كُلَّ دُعَاءٍ وَيَعْلَمُ كُلَّ احْتِيَاجٍ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى، أَيْ لَا عِيسَى وَلَا غَيْرُهُ مِمَّا عُبِدَ مِنْ دُونِ اللَّهِ.

bu, kemal bildiren iddiaî bir kasrdır (kasr-ı iddiâî). Yani her duayı işiten ve her ihtiyacı bilen Yüce Allah'tan başkası değildir; ne İsa ne de Allah'tan başka tapılan diğer şeyler bunu yapabilir.

فَالْوَاوُ فِي قَوْلِهِ وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ وَاوُ الْحَالِ. وَفِي مَوْقِعِ هَذِهِ الْجُمْلَةِ تَحْقِيقٌ لِإِبْطَالِ عِبَادَتِهِمْ عِيسَى وَمَرْيَمَ مِنْ ثَلَاثَةِ طُرُقٍ: طَرِيقُ الْقَصْرِ وَطَرِيقُ ضَمِيرِ الْفَصْلِ وَطَرِيقُ جُمْلَةِ الْحَالِ بِاعْتِبَارِ مَا تُفِيدُهُ مِنْ مَفْهُوم مخالفه.

{ وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } sözündeki vâv, hâl vâvıdır. Bu cümlenin bulunduğu konum, İsa ve Meryem'e kulluk etmelerini üç yolla kesin olarak iptal etmektedir: Kasr yolu, fasıl zamiri yolu ve mefhum-ı muhalifin sağladığı fayda bakımından hal cümlesi yolu.

[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ٧٧]

[el-Mâide Suresi (5): Ayet 77]

قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ وَلا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيراً وَضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ (٧٧)

{ قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ وَلا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيراً وَضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ } “De ki: Ey Kitap ehli! Dininizde haksız yere haddi aşmayın. Daha önce sapmış, birçoklarını da saptırmış ve dosdoğru yoldan ayrılmış bir topluluğun heva ve heveslerine uymayın.” (77)

الْخِطَابُ لِعُمُومِ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، وَتَقَدَّمَ تَفْسِيرُ نَظِيرِهِ فِي آخِرِ سُورَةِ النِّسَاءِ. وَالْغُلُوُّ مَصْدَرُ غَلَا فِي الْأَمْرِ: إِذَا جَاوَزَ حَدَّهُ الْمَعْرُوفَ. فَالْغُلُوُّ الزِّيَادَةُ فِي عَمَلٍ عَلَى الْمُتَعَارَفِ مِنْهُ بِحَسَبِ الْعَقْلِ أَوِ الْعَادَةِ أَوِ الشَّرْعِ.

Hitap, Yahudi ve Hristiyanlardan oluşan bütün Kitap ehlinedir; benzerinin tefsiri Nisâ Suresi'nin sonunda geçmişti. Gulüv (haddi aşma), 'bir şeyde bilinen sınırı aştı' anlamındaki 'ğalâ' (غَلَا) fiilinin masdarıdır. Gulüv; akıl, örf veya şeriat bakımından bilinen bir amele fazlalık katmaktır.