وَفِي حَدِيثِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ فِي تَخَلُّفِهِ عَنْ غَزْوَةِ تَبُوكَ «فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَوْبَتَنَا عَلَى نَبِيِّهِ حِينَ بَقِيَ الثُّلُثُ الْآخِرُ مِنَ اللَّيْلِ وَرَسُولُ اللَّهِ عِنْدَ أُمِّ سَلمَة، فَقَالَ: يأمّ سَلَمَةَ تِيبَ عَلَى كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَتْ: أَفَلَا أُرْسِلُ إِلَيْهِ فَأُبَشِّرَهُ، قَالَ: «إِذًا يَحْطِمَكُمُ النَّاسُ فَيَمْنَعُونَكُمُ النَّوْمَ سَائِرَ اللَّيْلَةِ. حَتَّى إِذَا صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صَلَاةَ الْفَجْرِ آذَنَ بِتَوْبَةِ اللَّهِ عَلَيْنَا» .
Ka'b b. Mâlik'in Tebük Gazvesi'nden geri kalışına dair hadisinde şöyle geçer: “Gecenin son üçte biri kaldığında ve Resûlullah da Ümmü Seleme'nin yanındayken Allah, tevbemizi Peygamberi'ne indirdi. Resûlullah: 'Ey Ümmü Seleme! Ka'b b. Mâlik'in tevbesi kabul edildi' buyurdu. Ümmü Seleme: 'Ona haber gönderip müjdeleyeyim mi?' dedi. Resûlullah: 'O zaman insanlar üzerinize üşüşür ve gecenin kalanında sizi uyutmazlar' buyurdu. Nihayet Resûlullah sabah namazını kıldırınca Allah'ın tevbemizi kabul ettiğini ilan etti.”
وَفِي حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ نَزَلَتْ عَلَيْهِ سُورَةُ الْأَنْعَامِ جُمْلَةً وَاحِدَةً بِمَكَّةَ وَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ الْكُتَّابَ فَكَتَبُوهَا مِنْ لَيْلَتِهِمْ.
İbn Abbâs'ın hadisinde: Resûlullah'a En'âm Suresi Mekke'de bir defada toptan indi ve Resûlullah kâtipleri çağırıp aynı gece onu yazdırdı.
وَفِي الْإِتْيَانِ بِضَمِيرِ الْمُخَاطَبِ فِي قَوْلِهِ: إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ إِيمَاءٌ عَظِيمٌ إِلَى تشريف الرَّسُول ﷺ بِمَرْتَبَةِ الْوَسَاطَةِ بَيْنَ اللَّهِ وَالنَّاسِ، إِذْ جَعَلَ الْإِنْزَالَ إِلَيْهِ وَلَمْ يَقُلْ إِلَيْكُمْ أَوْ إِلَيْهِمْ، كَمَا قَالَ فِي آيَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٩٩] وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ، وَقَوْلِهِ: لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ [النَّحْل: ٤٤] .
{ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ } “Rabbinden sana” ifadesindeki muhatap zamirinin kullanılmasında, indirilişin "size" veya "onlara" denilmeyip bizzat ona yöneltilmesi suretiyle, Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem Allah ile insanlar arasındaki elçilik mertebesiyle şereflendirilmesine muazzam bir işaret vardır; nitekim Âl-i İmrân Suresi'ndeki ayette: { وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ } [Âl-i İmrân: 199] “Şüphesiz Kitap ehlinden öyleleri vardır ki Allah'a ve size indirilene inanırlar” buyrulmuş, diğer bir ayette de: { لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ } [en-Nahl: 44] “İnsanlara, kendilerine indirileni açıklayasın diye” buyrulmuştur.
وَفِي تَعْلِيقِ الْإِنْزَالِ بِأَنَّهُ مِنَ الرَّبِّ تَشْرِيفٌ لِلْمُنَزَّلِ.
İndirmenin Rabbe bağlanmasında indirilen şey için bir şeref vardır.
وَالْإِتْيَانُ بِلَفْظِ الرَّبِّ هُنَا دُونَ اسْمِ الْجَلَالَةِ لِمَا فِي التَّذْكِيرِ بِأَنَّهُ رَبُّهُ مِنْ مَعْنَى كَرَامَتِهِ، وَمِنْ مَعْنَى أَدَاءِ مَا أَرَادَ إِبْلَاغَهُ، كَمَا يَنْبَغِي مِنَ التَّعْجِيلِ وَالْإِشَاعَةِ وَالْحَثِّ عَلَى تَنَاوُلِهِ وَالْعَمَلِ بِمَا فِيهِ.
Burada lafza-i celâl yerine Rab lafzının getirilmesi; O'nun kendi Rabbi olduğunu hatırlatmasındaki ikram manasından ve tebliğ edilmesini murat ettiği şeyi aceleyle, yaygınlaştırarak, ona sarılmaya ve içindekilerle amel etmeye teşvik ederek gerektiği gibi yerine getirme anlamından ötürüdür.
وَعَلَى جَمِيعِ الْوُجُوهِ الْمُتَقَدِّمَةِ دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الرَّسُولَ مَأْمُورٌ بِتَبْلِيغِ مَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ كُلِّهِ، بِحَيْثُ لَا يَتَوَهَّمُ أَحَدٌ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ قَدْ أَبْقَى شَيْئًا مِنَ الْوَحْيِ لَمْ يُبَلِّغْهُ. لِأَنَّهُ لَوْ تَرَكَ شَيْئًا مِنْهُ لَمْ يُبَلِّغْهُ لَكَانَ ذَلِكَ مِمَّا أُنْزِلَ إِلَيْهِ وَلَمْ يَقَعْ تَبْلِيغُهُ، وَإِذْ قَدْ كَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ مِنْ آخِرِ مَا نَزَلَ مِنَ الْقُرْآنِ عَلِمْنَا أَنَّ مِنْ أَهَمِّ مَقَاصِدِهَا أَنَّ اللَّهَ أَرَادَ قَطْعَ تَخَرُّصِ مَنْ قَدْ يَزْعُمُونَ أَنَّ الرَّسُولَ قَدِ اسْتَبْقَى شَيْئًا لَمْ يُبَلِّغْهُ، أَوْ أَنَّهُ قَدْ خَصَّ بَعْضَ النَّاسِ بِإِبْلَاغِ شَيْءٍ مِنَ الْوَحْيِ لَمْ يُبَلِّغْهُ لِلنَّاسِ عَامَّةً. فَهِيَ أَقْطَعُ آيَةٍ لِإِبْطَالِ قَوْلِ الرَّافِضَةِ بِأَنَّ الْقُرْآنَ أَكْثَرُ مِمَّا هُوَ فِي الْمُصْحَفِ الَّذِي جَمَعَهُ أَبُو بَكْرٍ وَنَسَخَهُ عُثْمَانُ، وَأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ اخْتَصَّ بِكَثِيرٍ من الْقُرْآن عليّا بْنَ أَبِي طَالِبٍ وَأَنَّهُ أَوْرَثَهُ أَبْنَاءَهُ وَأَنَّهُ يَبْلُغُ وِقْرَ بَعِيرٍ، وَأَنَّهُ الْيَوْمَ مُخْتَزَنٌ عِنْدَ الْإِمَامِ الْمَعْصُومِ الَّذِي يُلَقِّبُهُ بَعْضُ الشِّيعَةِ بِالْمَهْدِيِّ الْمُنْتَظَرِ وَبِالْوَصِيِّ.
Yukarıda geçen bütün vecihlere göre ayet; Resûlullah'ın vahiyden herhangi bir şeyi tebliğ etmeksizin bıraktığına dair hiç kimsenin bir vehme kapılmayacağı şekilde, Resûl'e kendisine indirilen her şeyi tebliğ etmesinin emredildiğine delalet etmiştir. Çünkü şayet tebliğ etmediği bir şey bırakmış olsaydı, bu da kendisine indirilip de tebliği gerçekleşmemiş bir şey olurdu. Bu ayet Kur'an'dan en son inenlerden olduğuna göre bildik ki onun en önemli gayelerinden biri; Allah'ın, Resûl'ün tebliğ etmediği bir şeyi sakladığını yahut insanlara genel olarak tebliğ etmediği vahiyden bir kısmı bazı insanlara has kıldığını iddia edebilecek kimselerin hezeyanlarını kesip atmak istemesidir. Dolayısıyla bu ayet; Kur'an'ın Ebû Bekir'in topladığı ve Osman'ın çoğalttığı mushaftakinden çok daha fazla olduğunu, Resûlullah'ın Kur'an'ın çoğunu Ali b. Ebî Tâlib'e tahsis ettiğini, onun da bunu oğullarına miras bıraktığını, bunun bir deve yükü miktarına ulaştığını ve bugün Şiilerin bir kısmının 'Mehdî-i Muntazar' ve 'Vasî' diye adlandırdığı Masum İmam'ın yanında saklı bulunduğunu iddia eden Râfızîlerin sözünü iptal eden en kesin ayettir.
وَكَانَتْ هَذِهِ الْأَوْهَامِ أَلَمَّتْ بِأَنْفُسِ بَعْضِ الْمُتَشَيِّعِينَ إِلَى عَلِيٍّ- ﵁ فِي مُدَّةِ
Bu tür vehimler, henüz hayattayken Ali'ye radıyallâhu anh taraftarlık eden bazı kimselerin zihnine gelmişti;
حَيَاتِهِ، فَدَعَا ذَلِكَ بَعْضُ النَّاسِ إِلَى سُؤَالِهِ عَنْ ذَلِكَ.
bu da bazı insanların ona bu meseleyi sormasına yol açmıştı.
رَوَى الْبُخَارِيُّ أَنَّ أَبَا جُحَيْفَةَ سَأَلَ عَلِيًّا: هَلْ عِنْدَكُمْ شَيْءٌ مَا لَيْسَ فِي الْقُرْآنِ وَمَا لَيْسَ عِنْدَ النَّاسِ، فَقَالَ: «لَا وَالَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ وَبَرَأَ النَّسَمَةَ مَا عِنْدَنَا إِلَّا مَا فِي الْقُرْآنِ إِلَّا فَهْمًا يُعْطَى رَجُلٌ فِي كِتَابِ اللَّهِ وَمَا فِي الصَّحِيفَةِ، قُلْتُ: وَمَا فِي الصَّحِيفَةِ، قَالَ: الْعَقْلُ، وَفِكَاكُ الْأَسِيرِ، وَأَنْ لَا يُقْتَلَ مُسْلِمٌ بِكَافِرٍ» .
Buhârî, Ebû Cuhayfe'nin Ali'ye şöyle sorduğunu rivayet etmiştir: "Sizin yanınızda Kur'an'da bulunmayan ve insanlarda olmayan bir şey var mı?" Ali şöyle cevap verdi: "Hayır, tohumu yaran ve canı yaratan Allah'a andolsun ki, Allah'ın bir kişiye Kitabullah hakkında verdiği anlayış ve şu sahifede bulunanlar müstesna, yanımızda Kur'an'dakinden başka bir şey yoktur." Ben: "Sahifede ne var?" dedim. Dedi ki: "Diyet (akle), esirin serbest bırakılması ve bir kâfir sebebiyle Müslümanın öldürülmemesi."
وَحَدِيثُ مَسْرُوقٍ عَنْ عَائِشَةَ الّذي سَنذكرُهُ ينبىء بِأَنَّ هَذَا الْهَاجِسَ قَدْ ظَهَرَ بَيْنَ الْعَامَّةِ فِي زَمَانِهَا. وَقَدْ يَخُصُّ الرَّسُولُ بَعْضَ النَّاسِ بِبَيَانِ شَيْءٍ مِنَ الْأَحْكَامِ لَيْسَ مِنَ الْقُرْآنِ الْمُنَزَّلِ إِلَيْهِ لِحَاجَةٍ دَعَتْ إِلَى تَخْصِيصِهِ، كَمَا كَتَبَ إِلَى عَلِيٍّ بِبَيَانِ الْعَقْلِ، وَفِكَاكِ الْأَسِيرِ، وَأَنْ لَا يُقْتَلَ مُسْلِمٌ بِكَافِرٍ، لِأَنَّهُ كَانَ يَوْمَئِذٍ قَاضِيًا بِالْيَمَنِ، وَكَمَا كَتَبَ إِلَى عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ
Mesrûk'un Âişe'den naklettiği ve ileride zikredeceğimiz hadis de bu vehmin onun zamanında halk arasında ortaya çıktığını haber vermektedir. Resûl bazen, gerektiren bir ihtiyaç sebebiyle, kendisine indirilen Kur'an'dan olmayan birtakım hükümleri açıklamayı bazı insanlara tahsis edebilirdi; nitekim o gün Yemen'de kadı olduğu için Ali'ye diyet, esirin serbest bırakılması ve kâfir sebebiyle Müslümanın öldürülmeyeceği hükümlerini yazmış, zekât memuru olarak gönderdiği için de Amr b. Hazm'a
كِتَابَ نِصَابِ الزَّكَاةِ لِأَنَّهُ كَانَ بَعَثَهُ لِذَلِكَ، فَذَلِكَ لَا يُنَافِي الْأَمْرَ بِالتَّبْلِيغِ لِأَنَّ ذَلِكَ بَيَانٌ لِمَا أُنْزِلَ وَلَيْسَ عَيْنَ مَا أُنْزِلَ، وَلِأَنَّهُ لَمْ يَقْصِدْ مِنْهُ تَخْصِيصَهُ بِعِلْمِهِ، بَلْ قَدْ يُخْبِرُ بِهِ مَنْ تَدْعُو الْحَاجة إِلَى علمه بِهِ، وَلِأَنَّهُ لَمَّا أَمَرَ مَنْ سَمِعَ مَقَالَتَهُ بِأَن يعيها ويؤيّديها كَمَا سَمِعَهَا، وَأَمَرَ أَنْ يُبَلِّغَ الشَّاهِدُ الْغَائِبَ، حَصَلَ الْمَقْصُودُ مِنَ التَّبْلِيغِ فَأَمَّا أَنْ يَدَعَ شَيْئًا مِنَ الْوَحْيِ خَاصًّا بِأَحَدٍ وَأَنْ يَكْتُمَهُ الْمُودَعُ عِنْدَهُ عَنِ النَّاسِ فَمَعَاذَ اللَّهِ مِنْ ذَلِكَ.
zekât nisabını bildiren bir mektup yazmıştır. Bu durum tebliğ emrine aykırı değildir; çünkü bu indirilenin bir beyanıdır, indirilenin bizzat kendisi değildir ve çünkü onunla o bilgiyi sadece ona has kılmayı kastetmemiştir, bilakis ihtiyaç duyulan kimseye bildirmiştir; ayrıca sözünü işiten kimseye onu işittiği gibi belleyip aktarmasını ve hazır olanın gaip olana tebliğ etmesini emrettiğinde tebliğin maksadı hasıl olmuştur. Vahiyden bir şeyi bir kimseye tahsis edip yanına emanet bırakılan kişinin de bunu insanlardan gizlemesine gelince, bundan Allah'a sığınırız.
وَقَدْ يَخُصُّ أَحَدًا بِعِلْمٍ لَيْسَ مِمَّا يَرْجِعُ إِلَى أُمُورِ التَّشْرِيعِ، مِنْ سِرٍّ يُلْقِيهِ إِلَى بَعْضِ أَصْحَابِهِ، كَمَا أَسَرَّ إِلَى فَاطِمَةَ- ﵂ بِأَنَّهُ يَمُوتُ يَوْمَئِذٍ وَبِأَنَّهَا أَوَّلُ أَهْلِهِ لَحَاقًا بِهِ. وَأَسَرَّ إِلَى أَبِي بَكْرٍ- ﵁ بِأَنَّ اللَّهَ أَذِنَ لَهُ فِي الْهِجْرَةِ. وَأَسَرَّ إِلَى حُذَيْفَةَ خَبَرَ فِتْنَةِ الْخَارِجِينَ عَلَى عُثْمَانَ، كَمَا حَدَّثَ حُذَيْفَةُ بِذَلِكَ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ. وَمَا رُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّهُ قَالَ: حَفِظْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ وِعَائَيْنِ، أَمَّا أَحَدُهُمَا فَبَثَثْتُهُ، وَأَمَّا الْآخَرُ فَلَوْ بَثَثْتُهُ لَقُطِعَ مِنِّي هَذَا الْبُلْعُومُ.
Bazen de teşri (hüküm koyma) işlerine taalluk etmeyen bir bilgiyi, bazı ashabına fısıldadığı bir sır kabilinden birine has kılabilirdi; nitekim Fâtıma'ya radıyallâhu anhâ o gün vefat edeceğini ve ailesinden kendisine ilk kavuşacak kimsenin o olduğunu fısıldamıştır. Ebû Bekir'e radıyallâhu anh Allah'ın hicret için kendisine izin verdiğini gizlice söylemiştir. Huzeyfe'ye de, Huzeyfe'nin Ömer b. el-Hattâb'a anlattığı gibi, Osman'a karşı isyan edeceklerin fitne haberini sır olarak vermiştir. Ebû Hureyre'den rivayet edilen: "Resûlullah'tan iki kap [dolusu ilim] ezberledim; birini yaydım, diğerine gelince şayet onu yaysaydım şu boğazım kesilirdi" sözü de böyledir.
وَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ جَزَمْنَا بِأَنَّ الْكِتَابَ الَّذِي هَمَّ رَسُول الله ﷺ بِكِتَابَتِهِ لِلنَّاسِ، وَهُوَ فِي مَرَضِ وَفَاتِهِ، ثُمَّ أَعْرَضَ عَنْهُ، لَمْ يَكُنْ فِيمَا يَرْجِعُ إِلَى التَّشْرِيعِ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَمَا أَعْرَضَ عَنْهُ وَاللَّهُ يَقُولُ لَهُ: بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ. رَوَى الْبُخَارِيُّ عَنْ عَائِشَةَ- ﵂ أَنَّهَا قَالَتْ لِمَسْرُوقٍ: «ثَلَاثٌ مَنْ حَدَّثَكَ بِهِنَّ فَقَدْ كَذَبَ، مَنْ حَدَّثَكَ أَنَّ مُحَمَّدًا كَتَمَ شَيْئًا مِمَّا أُنْزِلَ عَلَيْهِ فَقَدْ كَذَبَ، وَاللَّهُ يَقُولُ: يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ الْحَدِيثَ.
İşte bu sebeple kesin olarak bildik ki, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem vefat hastalığındayken insanlara yazdırmak isteyip sonra vazgeçtiği mektup, teşri ile ilgili bir husus değildi; çünkü şayet öyle olsaydı, Allah kendisine: { بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ } “Rabbinden sana indirileni tebliğ et” buyururken bundan vazgeçmezdi. Buhârî'nin Âişe'den radıyallâhu anhâ rivayet ettiğine göre o, Mesrûk'a şöyle demiştir: "Üç şey vardır ki kim sana bunları söylerse muhakkak yalan söylemiştir: Kim sana Muhammed'in kendisine indirilen şeyden birini gizlediğini söylerse muhakkak yalan söylemiştir; zira Allah: { يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ } “Ey Elçi! Rabbinden sana indirileni tebliğ et. Eğer bunu yapmazsan O'nun elçilik görevini yerine getirmemiş olursun” buyurmaktadır..." hadisin devamı.
وَقَوْلُهُ: وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ جَاءَ الشَّرْطُ بِإِنِ الَّتِي شَأْنُهَا فِي كَلَامِ الْعَرَبِ عَدَمُ الْيَقِينِ بِوُقُوعِ الشَّرْطِ، لِأَنَّ عَدَمَ التَّبْلِيغِ غَيْرُ مظنون بمحمّد ﷺ وَإِنَّمَا فُرِضَ هَذَا
Ayetin: { وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ } “Eğer bunu yapmazsan O'nun elçilik görevini yerine getirmemiş olursun” kısmında şart edatı, Arap kelamındaki vasfı şartın vukuunun kesin olmaması anlamını taşıyan "in" (إِنْ) edatıyla gelmiştir; zira tebliğ etmemek Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında asla düşünülemez. Bu
الشَّرْطُ لِيُبْنَى عَلَيْهِ الْجَوَابُ، وَهُوَ قَوْلُهُ: فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ، لِيَسْتَفِيقَ الَّذِينَ يَرْجُونَ أَنْ يَسْكُتَ رَسُولُ اللَّهِ عَنْ
şart sadece, Yahudi ve münafıklardan Resûlullah'ın
قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ النَّازِلِ بِفَضَائِحِهِمْ مِنَ الْيَهُودِ وَالْمُنَافِقِينَ، وَلِيُبَكِّتَ مَنْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّهُمْ سَيَفْتَرُونَ، فَيَزْعُمُونَ أَنَّ قُرْآنًا كَثِيرًا لَمْ يُبَلِّغْهُ رَسُولُ اللَّهِ الْأُمَّةَ.
kendi rezilliklerini bildiren Kur'an'ı okumaktan susacağını uman kimselerin akıllarını başlarına toplamaları ve Allah'ın iftira atacaklarını bildiği, Resûlullah'ın Kur'an'ın birçoğunu ümmete tebliğ etmediğini iddia edecek kimseleri susturmak için, { فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ } “O'nun elçilik görevini yerine getirmemiş olursun” şeklindeki cevap cümlesinin üzerine bina edilmesi amacıyla farazi olarak getirilmiştir.
وَمَعْنَى لَمْ تَفْعَلْ لَمْ تَفْعَلْ ذَلِكَ، وَهُوَ تَبْلِيغُ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ. وَهَذَا حَذْفٌ شَائِعٌ فِي كَلَامِهِمْ، فَيَقُولُونَ: فَإِنْ فَعَلْتَ، أَوْ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ. قَالَ تَعَالَى: وَلا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكَ وَلا يَضُرُّكَ فَإِنْ فَعَلْتَ فَإِنَّكَ إِذاً مِنَ الظَّالِمِينَ [يُونُس: ١٠٦] أَيْ إِنْ دَعَوْتَ مَا لَا يَنْفَعُكَ، يَحْذِفُونَ مَفْعُولَ فَعَلْتَ وَلَمْ تَفْعَلْ لِدَلَالَةِ مَا تَقَدَّمَ عَلَيْهِ، وَقَالَ تَعَالَى: فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٤] . وَهَذَا مِمَّا جَرَى مَجْرَى الْمَثَلِ فَلَا يَتَصَرَّفُ فِيهِ إِلَّا قَلِيلًا وَلَمْ يتعرّض لَهُ أئمّة الِاسْتِعْمَالِ.
{ لَمْ تَفْعَلْ } “yapmazsan” ifadesinin anlamı, "bunu yapmazsan", yani sana indirileni tebliğ etmezsen demektir. Bu, onların kelamında yaygın bir haziftir; nitekim: "Eğer yaparsan" veya "Eğer yapmazsan" derler. Nitekim Allah Teâlâ: { وَلا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكَ وَلا يَضُرُّكَ فَإِنْ فَعَلْتَ فَإِنَّكَ إِذاً مِنَ الظَّالِمِينَ } [Yûnus: 106] “Allah'ı bırakıp da sana fayda da zarar da vermeyecek şeylere yalvarma. Eğer böyle yaparsan, şüphesiz sen zalimlerden olursun” buyurmuştur; yani "Sana fayda vermeyen şeye yalvarırsan" demektir; önceki ifadenin delaletinden dolayı "fa'alte" ve "lem tef'al" fiillerinin mef'ûlünü hazfederler. Yine Allah Teâlâ Bakara Suresi'nde: { فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا } [el-Bakara: 24] “Eğer yapamazsanız -ki asla yapamayacaksınız-” buyurmuştur. Bu, mesel yerine geçmiş ifadelerdendir; dolayısıyla üzerinde pek az tasarrufta bulunulur ve dil kullanımının otoriteleri buna değinmemiştir.
وَمَعْنَى تَرَتُّبِ هَذَا الْجَوَابِ عَلَى هَذَا الشَّرْطِ أَنَّكَ إِنْ لَمْ تُبَلِّغْ جَمِيعَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ فَتَرَكْتَ بَعْضَهُ كُنْتَ لَمْ تُبَلِّغِ الرِّسَالَةَ، لِأَنَّ كَتْمَ الْبَعْضِ مِثْلُ كِتْمَانِ الْجَمِيعِ فِي الِاتِّصَافِ بِعَدَمِ التَّبْلِيغِ، وَلِأَنَّ الْمَكْتُومَ لَا يُدْرَى أَنْ يَكُونَ فِي كِتْمَانِهِ ذَهَابُ بَعْضِ فَوَائِدِ مَا وَقَعَ تَبْلِيغُهُ، وَقَدْ ظَهَرَ التَّغَايُرُ بَيْنَ الشَّرْطِ وَجَوَابِهِ بِمَا يَدْفَعُ الِاحْتِيَاجَ إِلَى تَأْوِيلِ بِنَاءِ الْجَوَابِ عَلَى الشَّرْطِ، إِذْ تَقْدِيرُ الشَّرْطِ: إِنْ لَمْ تُبَلِّغْ مَا أُنْزِلَ، وَالْجَزَاءُ، لَمْ تُبَلِّغِ الرِّسَالَةَ، وَذَلِكَ كَافٍ فِي صِحَّةِ بِنَاءِ الْجَوَابِ عَلَى الشَّرْطِ بِدُونِ حَاجَةٍ إِلَى مَا تَأَوَّلُوهُ مِمَّا فِي «الْكَشَّافِ» وَغَيْرِهِ. ثُمَّ يُعْلَمُ مِنْ هَذَا الشَّرْطِ أَنَّ تِلْكَ مَنْزِلَةٌ لَا تَلِيقُ بِالرُّسُلِ، فَيُنْتِجُ ذَلِكَ أَنَّ الرَّسُولَ لَا يَكْتُمُ شَيْئًا مِمَّا أُرْسِلَ بِهِ.
Bu şart üzerine bu cevabın terettüp etmesinin manası şudur: Şayet sana indirilenlerin tamamını tebliğ etmeyip bir kısmını terk edersen risaleti tebliğ etmemiş olursun; çünkü bir kısmını gizlemek, tebliğ etmeme sıfatı bakımından hepsini gizlemek gibidir ve çünkü gizlenen kısmın gizlenmesinde tebliğ edilmiş olanın bazı faydalarının yok olup gitme ihtimali bilinmez. Şart ile cevabı arasındaki farklılık, cevabın şarta bina edilişini tevil etme ihtiyacını ortadan kaldıracak şekilde açığa çıkmıştır; zira şartın takdiri: "Eğer indirilenleri tebliğ etmezsen", cezanın takdiri ise: "Risaleti tebliğ etmemiş olursun" şeklindedir. Bu da el-Keşşâf ve diğerlerinde tevil ettikleri hususlara ihtiyaç kalmaksızın cevabın şarta bina edilmesinin sıhhati için yeterlidir. Sonra bu şarttan anlaşılmaktadır ki, bu peygamberlere yakışmayan bir makamdır; bundan da Resûl'ün kendisine gönderilen şeyden hiçbir şeyi gizlemeyeceği neticesi çıkar.
وَتَظْهَرُ فَائِدَةُ افْتِتَاحِ الْخِطَابِ بِ يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ لِلْإِيمَاءِ إِلَى وَجْهِ بِنَاءِ الْخَبَرِ الْآتِي بَعْدَهُ، وَفَائِدَةِ اخْتِتَامِهِ بِقَوْلِهِ: فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ.
Hitabın { يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ } “Ey Elçi!” ifadesiyle başlamasının faydası peşinden gelecek haberin bina ediliş vechine işaret etmek için; { فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ } “O'nun elçilik görevini yerine getirmemiş olursun” ifadesiyle hitabın sona ermesinin faydası da [bu minvalde] ortaya çıkmaktadır.
وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ عَامِرٍ، وَأَبُو بَكْرٍ، وَأَبُو جَعْفَرٍ رِسالاتِهِ- بِصِيغَةِ الْجَمْعِ. وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ رِسالَتَهُ بِالْإِفْرَادِ. وَالْمَقْصُودُ الْجِنْسُ فَهُوَ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ سَوَاءٌ مُفْرَدُهُ وَجَمْعُهُ.
Nâfi', İbn Âmir, Ebû Bekir ve Ebû Ca'fer { رِسالاتِهِ } şeklinde çoğul sığasıyla okumuşlardır. Diğerleri ise { رِسالَتَهُ } şeklinde tekil okumuşlardır. Kastedilen cins isim olduğundan, nefy bağlamında tekil ile çoğul birdir.
وَلَا صِحَّةَ لِقَوْلِ بَعْضِ عُلَمَاءِ الْمَعَانِيَ اسْتِغْرَاقُ الْمُفْرَدِ أَشْمَلُ مِنَ اسْتِغْرَاقِ الْجَمْعِ، وَأَنَّ نَحْوَ: لَا رِجَالَ فِي الدَّارِ، صَادِقٌ بِمَا إِذَا كَانَ فِيهَا رَجُلَانِ أَوْ رَجُلٌ وَاحِدٌ، بِخِلَافٍ نَحْوَ لَا رَجُلَ فِي الدَّارِ. وَيَظْهَرُ أَنَّ قِرَاءَةَ الْجَمْعِ أَصْرَحُ لِأَنَّ لَفْظَ الْجَمْعِ الْمُضَافِ مِنْ صِيَغِ الْعُمُومِ لَا يَحْتَمِلُ الْعَهْدَ بِخِلَافِ الْمُفْرَدِ
Bazı meânî âlimlerinin "Müfredin istiğrakı, cem'in istiğrakından daha şamildir; nitekim 'Evde hiçbir adamlar yok' (Lâ ricâle fi'd-dâr) sözü, evde iki adam yahut bir adam olduğunda da doğru kabul edilir; 'Evde hiçbir adam yok' (Lâ racule fi'd-dâr) sözü ise böyle değildir" şeklindeki sözlerinin bir geçerliliği yoktur. Görünen o ki çoğul kıraat daha açıktır; çünkü muzaf olan çoğul lafız umûm sığalarındandır ve ahd ihtimali taşımaz, oysa muzaf olan tekil
الْمُضَافِ فَإِنَّهُ يَحْتَمِلُ الْجِنْسَ وَالْعَهْدَ، وَلَا شَكَّ أَنَّ نَفْيَ اللَّفْظِ الَّذِي لَا يَحْتَمِلُ الْعَهْدَ أَنَصُّ فِي عُمُومِ النَّفْيِ لَكِنَّ الْقَرِينَةَ بَيَّنَتِ الْمُرَادَ.
cins ve ahd ihtimali taşır. Şüphe yok ki ahd ihtimali taşımayan lafzın nefyi, nefiydeki umumilik bakımından daha açıktır; fakat karine kastolunan manayı beyan etmiştir.
وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ افْتُتِحَ بِاسْمِ الْجَلَالَةِ لِلِاهْتِمَامِ بِهِ لِأَنَّ الْمُخَاطَبَ وَالسَّامِعِينَ يَتَرَقَّبُونَ عَقِبَ الْأَمْرِ بِتَبْلِيغِ كُلِّ مَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ، أَنْ يُلَاقِيَ عَنَتًا وَتَكَالُبًا عَلَيْهِ مِنْ
Ayette geçen { وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ } “Allah seni insanlardan koruyacaktır” ifadesi, Lafza-i Celâl ile başlamıştır; zira bu hususa önem verilmiştir. Çünkü muhatap ve dinleyenler, kendisine indirilen her şeyin tebliğ edilmesi emrinin hemen ardından,
أَعْدَائِهِ فَافْتَتَحَ تَطْمِينَهُ بِذِكْرِ اسْمِ اللَّهِ، لِأَنَّ الْمَعْنَى أَنَّ هَذَا مَا عَلَيْكَ. فَأَمَّا مَا عَلَيْنَا فَاللَّهُ يَعْصِمُكَ، فَمَوْقِعُ تَقْدِيمِ اسْمِ الْجَلَالَةِ هُنَا مُغْنٍ عَنِ الْإِتْيَانِ بِأَمَّا. عَلَى أَنَّ الشَّيْخَ عَبْدَ الْقَاهِرِ قَدْ ذَكَرَ فِي أَبْوَابِ التَّقْدِيمِ مِنْ «دَلَائِلَ الْإِعْجَازِ» أَنَّ مِمَّا يَحْسُنُ فِيهِ تَقْدِيمَ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ عَلَى الْخَبَرِ الْفِعْلِيِّ وَيَكْثُرُ الْوَعْدُ وَالضَّمَانُ، لِأَنَّ ذَلِكَ يَنْفِي أَنْ يَشُكَّ مَنْ يُوعَدُ فِي تَمَامِ الْوَعْدِ وَالْوَفَاءِ بِهِ فَهُوَ مِنْ أَحْوَجِ النَّاسِ إِلَى التَّأْكِيدِ، كَقَوْلِ الرَّجُلِ: أَنَا أَكْفِيكَ، أَنَا أَقُومُ بِهَذَا الْأَمر انْتهى. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ يُوسُفَ وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ [يُوسُف: ٧٢] . فَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ فِيهِ هَذَا الْمَعْنَى أَيْضًا. وَالْعِصْمَةُ هُنَا الْحِفْظُ وَالْوِقَايَةُ مِنْ كَيْدِ أَعْدَائِهِ.
düşmanlarından gelecek bir meşakkat ve saldırganlıkla karşılaşacağını beklerler. Bu sebeple Allah'ın ismini zikrederek onun gönlünü teskin etmeye başladı; zira mana şudur: Bu senin üzerine düşendir. Bize düşene gelince, Allah seni koruyacaktır. Dolayısıyla burada Lafza-i Celâl'in öne alınması, 'emmâ' (أَمَّا) edatını getirme ihtiyacını ortadan kaldırmıştır. Nitekim Şeyh Abdülkâhir, Delâilü'l-İ'câz'ın 'takdim' bölümlerinde müsnedün ileyhin fiilî haberin önüne geçirilmesinin güzel ve çokça vuku bulduğu yerlerden birinin de vaad ve teminat olduğunu belirtmiştir. Zira bu, vaad edilen kimsenin vaadin tamamlanıp yerine getirilmesinden şüphe etmesini engeller; dolayısıyla o, pekiştirmeye (te'kîd) en çok muhtaç olan kimsedir. Tıpkı bir kimsenin 'Sana ben yeterim', 'Bu işi ben üstlenirim' demesi gibi. [İktibas burada] bitti. Yûsuf'tan naklen buyurulan { وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ } [Yûsuf: 72] “Ben de buna kefilim” ayeti de bu kabildendir. İşte { وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ } sözünde de bu mana bulunmaktadır. Buradaki ismet (الْعِصْمَةُ), düşmanlarının tuzağından korumak ve himaye etmektir.
والنَّاسِ فِي الْآيَةِ مُرَادٌ بِهِ الْكُفَّارُ مِنَ الْيَهُودِ وَالْمُنَافِقِينَ وَالْمُشْرِكِينَ، لِأَنَّ الْعِصْمَةَ بِمَعْنَى الْوِقَايَةِ تُؤْذِنُ بِخَوْفٍ عَلَيْهِ، وَإِنَّمَا يَخَافُ عَلَيْهِ أَعْدَاءَهُ لَا أَحِبَّاءَهُ، وَلَيْسَ فِي الْمُؤْمِنِينَ عَدُوٌّ لِرَسُولِهِ. فَالْمُرَادُ الْعِصْمَةُ مِنِ اغْتِيَالِ الْمُشْرِكِينَ، لِأَنَّ ذَلِكَ هُوَ الَّذِي كَانَ يهمّ النّبيء ﷺ، إِذْ لَوْ حَصَلَ ذَلِكَ لَتَعَطَّلَ الْهَدْيُ الَّذِي كَانَ يُحِبُّهُ النَّبِيءُ لِلنَّاسِ، إِذْ كَانَ حَرِيصًا عَلَى هِدَايَتِهِمْ، وَلِذَلِكَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ، لَمَّا عَرَضَ نَفْسَهُ عَلَى الْقَبَائِلَ فِي أَوَّلِ بَعْثَتِهِ، يَقُولُ لَهُمْ «أَنْ تَمْنَعُونِي حَتَّى أُبَيِّنَ عَنِ اللَّهِ مَا بَعَثَنِي بِهِ- أَوْ- حَتَّى أُبَلِّغَ رِسَالَاتِ رَبِّي» . فَأَمَّا مَا دُونُ ذَلِكَ مِنْ أَذًى وَإِضْرَارٍ فَذَلِكَ مِمَّا نَالَ رَسُول الله ﷺ لِيَكُونَ مِمَّنْ أُوذِيَ فِي اللَّهِ: فَقَدْ رَمَاهُ الْمُشْرِكُونَ بِالْحِجَارَةِ حَتَّى أَدْمَوْهُ وَقَدْ شُجَّ وَجْهُهُ. وَهَذِهِ الْعِصْمَةُ الَّتِي وُعِدَ بِهَا رَسُول الله ﷺ قَدْ تَكَرَّرَ وَعْدُهُ بِهَا فِي الْقُرْآنِ كَقَوْلِهِ: فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ [الْبَقَرَة: ١٣٧] . وَفِي غَيْرِ الْقُرْآنِ، فَقَدْ جَاءَ فِي بَعْضِ الْآثَارِ أَنَّ رَسُول الله ﷺ أَخْبَرَ وَهُوَ بِمَكَّةَ أَنَّ اللَّهَ عَصَمَهُ
Ayette geçen { النَّاسِ } (insanlar) kelimesinden maksat; Yahudiler, münafıklar ve müşriklerden oluşan kâfirlerdir. Zira koruma anlamındaki ismet, onun aleyhine bir korkunun varlığına işaret eder. Oysa onun hakkında ancak düşmanlarından korkulur, dostlarından değil; müminler arasında ise O'nun elçisine düşman kimse yoktur. Maksat, müşriklerin suikastından korunmaktır; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i endişelendiren de buydu. Zira böyle bir şey gerçekleşseydi, Peygamber'in insanlar için arzu ettiği hidayet sekteye uğrardı; çünkü o, onların hidayete ermesine son derece düşkündü. Bu sebepledir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, peygamberliğinin ilk döneminde kabilelere kendisini arz ettiğinde onlara şöyle diyordu: «Allah'tan bana gönderileni açıklayıncaya kadar -veya- Rabbimin risaletlerini tebliğ edinceye kadar beni koruyasınız». Bundan daha aşağı seviyedeki eziyet ve zararlara gelince, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Allah yolunda eziyet çekenlerden olsun diye bunlar başına gelmiştir: Nitekim müşrikler ona taş atmış, hatta onu kanatmışlar ve yüzünü yarmışlardır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e vadedilen bu koruma, Kur'an'da { فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ } [el-Bakara: 137] “Onlara karşı Allah sana yetecektir” buyrulduğu gibi tekrar tekrar vadedilmiştir. Kur'an dışındaki rivayetlerde de gelmiştir; nitekim bazı haberlerde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Mekke'deyken Allah'ın kendisini
مِنَ الْمُشْرِكِينَ.
müşriklerden koruduğunu haber verdiği rivayet edilmiştir.
وَجَاءَ فِي الصَّحِيحِ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ كَانَ يُحْرَسُ فِي الْمَدِينَةِ، وَأَنَّهُ حَرَسَهُ ذَاتَ لَيْلَةٍ سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ وَحُذَيْفَةُ وَأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ أَخْرَجَ رَأْسَهُ مِنْ قُبَّةٍ وَقَالَ لَهُمْ:
Sahih'te Âişe'den [nakledildiğine göre] Resûlullah Medine'de korunuyordu; nitekim bir gece kendisini Sa'd b. Ebî Vakkâs ve Huzeyfe nöbet tutarak korumuştu. Bunun üzerine Resûlullah çadırdan başını çıkarıp onlara şöyle demiştir:
«الْحَقُوا بِمَلَاحِقِكُمْ فَإِنَّ اللَّهَ عَصَمَنِي» ،
«Yerlerinize dönün, muhakkak ki Allah beni korumuştur».
وَأَنَّهُ قَالَ فِي غَزْوَةِ ذَاتِ الرِّقَاعِ سَنَةَ سِتٍّ لِلْأَعْرَابِيِّ غَوْرَثِ بْنِ الْحَارِثِ الَّذِي وَجَدَ رَسُولَ اللَّهِ نَائِمًا فِي ظِلِّ شَجَرَةٍ وَوَجَدَ سَيْفَهُ مُعَلَّقًا فَاخْتَرَطَهُ وَقَالَ لِلرَّسُولِ: مَنْ يَمْنَعُكَ مِنِّي، فَقَالَ: اللَّهُ، فَسَقَطَ السَّيْفُ مِنْ يَدِ الْأَعْرَابِيِّ.
Yine hicretin altıncı yılındaki Zâtü'r-Rikâ' Gazvesi'nde, Resûlullah'ı bir ağacın gölgesinde uyurken bulan, kılıcını da asılı görüp kınından çekerek Resûl'e: 'Seni benden kim koruyacak?' diyen bedevî Gavres b. el-Hâris'e [Peygamberimiz]: «Allah» demiş, bunun üzerine kılıç bedevînin elinden düşmüştür.
وَكُلُّ ذَلِكَ كَانَ قَبْلَ زَمَنِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ. وَالَّذِينَ جَعَلُوا بَعْضَ ذَلِكَ سَبَبًا لِنُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ قَدْ خَلَطُوا.
Bütün bunlar bu ayetin nüzul vaktinden önceydi. Bunlardan bazılarını bu ayetin nüzul sebebi kılanlar [meseleleri] birbirine karıştırmışlardır.
فَهَذِهِ الْآيَةُ تَثْبِيتٌ لِلْوَعْدِ وَإِدَامَةٌ لَهُ وَأَنَّهُ لَا يَتَغَيَّرُ مَعَ تَغَيُّرِ صُنُوفِ الْأَعْدَاءِ.
Bu ayet vaadin pekiştirilmesi, devamlılığı ve düşman çeşitlerinin değişmesiyle değişmeyeceği [anlamına gelmektedir].
ثُمَّ أَعْقَبَهُ بِقَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ لِيَتَبَيَّنَ أَنَّ الْمُرَادَ بالنّاس كفّارهم، وليؤمي إِلَى أَنَّ سَبَبَ عَدَمِ هِدَايَتِهِمْ هُوَ كُفْرُهُمْ. وَالْمُرَادُ بِالْهِدَايَةِ هُنَا تَسْدِيدُ أَعْمَالِهِمْ وَإِتْمَامُ مُرَادِهِمْ، فَهُوَ وَعْدٌ لِرَسُولِهِ بِأَنَّ أَعْدَاءَهُ لَا يَزَالُونَ مَخْذُولِينَ لَا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا لِكَيْدِ الرَّسُولِ
Sonra 'insanlar'dan kastedilenin onların kâfirleri olduğunu açıklamak ve hidayete erdirilmemelerinin sebebinin küfürleri olduğuna işaret etmek üzere peşinden { إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ } “Şüphesiz Allah, kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez” buyurmuştur. Buradaki hidayetten maksat, onların amellerini hedefine ulaştırmak ve maksatlarını tamamlamaktır. Dolayısıyla bu, Resûlüne, düşmanlarının daima yardımsız kalacaklarına, Resûl'e ve
وَالْمُؤْمِنِينَ لُطْفًا مِنْهُ تَعَالَى، وَلَيْسَ الْمُرَادُ الْهِدَايَةَ فِي الدِّينِ لِأَنَّ السِّيَاقَ غَيْرُ صَالح لَهُ.
müminlere tuzak kuracak bir yol bulamayacaklarına dair Allah Teâlâ'nın bir lütfu olarak verilen bir vaaddir; dindeki hidayet kastedilmemiştir, zira bağlam buna elverişli değildir.
[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ٦٨]
[Mâide Suresi (5), Ayet 68]
قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَسْتُمْ عَلى شَيْءٍ حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (٦٨)
{ قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَسْتُمْ عَلى شَيْءٍ حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (٦٨) } “De ki: 'Ey Ehl-i Kitap! Tevrat'ı, İncil'i ve Rabbinizden size indirileni ikame etmedikçe (hakkıyla uygulamadıkça) hiçbir şey (esas) üzerinde değilsiniz.' Rabbinden sana indirilen, muhakkak ki onlardan birçoğunun azgınlığını ve küfrünü artıracaktır. Artık o kâfirler topluluğu için tasalanma!”
هَذَا الَّذِي أُمِرَ رَسُول الله ﷺ أَنْ يَقُولَهُ لِأَهْلِ الْكِتَابِ هُوَ مِنْ جُمْلَةِ مَا ثَبَّتَهُ اللَّهُ عَلَى تَبْلِيغِهِ بِقَوْلِهِ: بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ، فَقَدْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ يُحَبُّ تَأَلُّفَ أَهْلِ الْكِتَابِ وَرُبَّمَا كَانَ يَثْقُلُ عَلَيْهِ أَنْ يُجَابِهَهُمْ بِمِثْلِ هَذَا وَلَكِنَّ اللَّهَ يَقُولُ الْحَقَّ.
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ehl-i Kitab'a söylemesi emredilen bu husus, Allah'ın { بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ } “Rabbinden sana indirileni tebliğ et” buyruğuyla tebliğ etmesi hususunda onu sebatkâr kıldığı şeylerin bir parçasıdır. Zira Resûlullah Ehl-i Kitab'ın kalplerini kazanmayı severdi; onların yüzüne karşı böylesi bir sözle çıkmak belki de kendisine ağır geliyordu, fakat Allah hakkı söyler.
فَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ بَيَانًا لِجُمْلَةِ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ
{ قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ } “De ki: 'Ey Ehl-i Kitap!'” cümlesinin, { بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ
مِنْ رَبِّكَ [الْمَائِدَة: ٦٧] ، وَيَجُوزَ أَنْ تَكُونَ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا بِمُنَاسَبَةِ قَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ [الْمَائِدَة: ٦٧] .
مِنْ رَبِّكَ } [el-Mâide: 67] “Rabbinden sana indirileni tebliğ et” cümlesinin bir beyanı olması caizdir. { يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ } [el-Mâide: 67] “Ey Elçi! Rabbinden sana indirileni tebliğ et” buyruğu münasebetiyle bir isti'nâf-ı ibtidâî olması da caizdir.
وَالْمَقْصُودُ بِأَهْلِ الْكِتَابِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى جَمِيعًا فَأَمَّا الْيَهُودُ فَلِأَنَّهُمْ مَأْمُورُونَ بِإِقَامَةِ الْأَحْكَامِ الَّتِي لَمْ تُنْسَخْ مِنَ التَّوْرَاةِ، وَبِالْإِيمَانِ بِالْإِنْجِيلِ إِلَى زَمَنِ الْبَعْثَةِ الْمُحَمَّدِيَّةِ، وَبِإِقَامَةِ أَحْكَامِ الْقُرْآنِ الْمُهَيْمِنِ عَلَى الْكِتَابِ كُلِّهِ وَأَمَّا النَّصَارَى فَلِأَنَّهُمْ أَعْرَضُوا عَنْ بِشَارَاتِ الْإِنْجِيلِ بِمَجِيءِ الرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ عِيسَى- ﵉.
Ehl-i Kitap ile kastedilen, hem Yahudiler hem de Hristiyanlardır. Yahudilere gelince; onlar Tevrat'tan neshedilmemiş olan hükümleri ikame etmekle, Muhammed'in risaletine kadarki dönem için İncil'e iman etmekle ve bütün kitaplar üzerinde gözetici ve koruyucu olan Kur'an'ın hükümlerini ikame etmekle emrolunmuşlardır. Hristiyanlara gelince; onlar da İsa aleyhisselâm'dan sonra gelecek elçiye dair İncil'deki müjdelerden yüz çevirmişlerdir.
وَمَعْنَى لَسْتُمْ عَلى شَيْءٍ نَفْيُ أَنْ يَكُونُوا مُتَّصِفِينَ بِشَيْءٍ مِنَ التَّدَيُّنِ وَالتَّقْوَى لِأَنَّ خَوْضَ الرَّسُولِ لَا يَكُونُ إِلَّا فِي أَمْرِ الدِّينِ وَالْهُدَى وَالتَّقْوَى، فَوَقَعَ هُنَا حَذْفُ صِفَةِ شَيْءٍ يَدُلُّ عَلَيْهَا الْمَقَامُ عَلَى نَحْوِ مَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَها وَكانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْباً [الْكَهْف: ٧٩] ، أَيْ كُلَّ سَفِينَةٍ صَالِحَةٍ، أَوْ غَيْرِ مَعِيبَةٍ.
{ لَسْتُمْ عَلى شَيْءٍ } “Hiçbir şey üzerinde değilsiniz” ifadesinin manası; dindarlık ve takvadan hiçbir şeyle nitelenmiş olmadıklarının nefyedilmesidir. Zira Peygamber'in söz konusu ettiği husus ancak din, hidayet ve takva konusudur. Dolayısıyla burada, makamın delalet ettiği 'şey' kelimesinin sıfatı hazfedilmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَها وَكانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْباً } [el-Kehf: 79] “Onu kusurlu kılmak istedim; zira ötelerinde her [sağlam] gemiye zorla el koyan bir kral vardı” ayetinde yani 'her sağlam veya kusursuz gemiye' şeklinde olduğu gibidir.
وَالشَّيْءُ اسْمٌ لِكُلِّ مَوْجُودٍ، فَهُوَ اسْمٌ مُتَوَغِّلٌ فِي التَّنْكِيرِ صَادِقٌ بِالْقَلِيلِ وَالْكَثِيرِ، وَيُبَيِّنُهُ السِّيَاقُ أَوِ الْقَرَائِنُ. فَالْمُرَادُ هُنَا شَيْءٌ مِنْ أُمُورِ الْكِتَابِ، وَلَمَّا وَقَعَ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ اسْتُفِيدَ نَفْيُ أَنْ يَكُونَ لَهُمْ أَقَلُّ حَظٍّ مِنَ الدِّينِ وَالتَّقْوَى مَا دَامُوا لَمْ يَبْلُغُوا الْغَايَةَ الَّتِي ذُكِرَتْ، وَهِيَ أَنْ يُقِيمُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَالْقُرْآنَ. وَالْمَقْصُودُ نَفْيُ أَنْ يَكُونَ لَهُمْ حَظٌّ مُعْتَدٌّ بِهِ عِنْدَ اللَّهِ، وَمِثْلُ هَذَا النَّفْيِ عَلَى تَقْدِيرِ الِاعْتِدَادِ شَائِعٌ فِي الْكَلَامِ، قَالَ عَبَّاسُ بْنُ مِرْدَاسٍ:
Şey (الشَّيْءُ), var olan her şeyin ismidir; belirsizlikte (nekrelikte) son derece köklü bir isim olup az veya çok her varlığa uygun düşer; bunu bağlam veya karineler açıklar. Burada murad edilen, Kitap işlerinden bir şeydir. Bu ayette nefy bağlamında yer aldığında, zikredilen gayeye yani Tevrat, İncil ve Kur'an'ı ikame etme gayesine ulaşmadıkları müddetçe dinden ve takvadan en küçük bir paya dahi sahip olmadıklarının nefyedildiği anlaşılır. Maksat, Allah katında muteber sayılacak bir paya sahip olmadıklarını nefyetmektir. İtibar edileni takdir ederek yapılan böylesi bir nefy kelamda yaygındır; Abbas b. Mirdâs şöyle demiştir:
وَقَدْ كُنْتُ فِي الْحَرْبِ ذَا تُدْرَأٍ ... فَلَمْ أُعْطَ شَيْئًا وَلَمْ أُمْنَعِ
Savaşta güçlü ve savunan biri olduğum halde... Bana hiçbir şey verilmedi ve engellenmedim de.
أَيْ لَمْ أُعْطَ شَيْئًا كَافِيًا، بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: وَلَمْ أُمْنَعْ. وَيَقُولُونَ: هَذَا لَيْسَ بِشَيْءٍ، مَعَ أَنَّهُ
Yani onun «ve engellenmedim de» sözünün karinesiyle, 'bana yeterli bir şey verilmedi' demektir. Nitekim [Araplar], ortada şüphesiz
شَيْءٌ لَا مَحَالَةَ وَمُشَارٌ إِلَيْهِ وَلَكِنَّهُمْ يُرِيدُونَ أَنَّهُ غَيْرُ مُعْتَدٍّ بِهِ. وَمِنْهُ مَا وَقَعَ
bir şey ve işaret edilen bir nesne bulunduğu halde 'Bu hiçbir şey değildir' derler; fakat bununla onun kayda değer/muteber olmadığını kastederler. Nitekim
فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ أَنَّ رَسُول الله ﷺ سُئِلَ عَنِ الْكُهَّانِ، فَقَالَ: «لَيْسُوا بِشَيْءٍ»
sahih hadiste Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kâhinler sorulduğunda: «Onlar hiçbir şey değildir» buyurması da bu kabildendir.
. وَقَدْ شَاكَلَ هَذَا النَّفْيُ عَلَى مَعْنَى الِاعْتِدَادِ النَّفْيَ الْمُتَقَدِّمَ فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ، أَيْ فَمَا بَلَّغْتَ تَبْلِيغًا مُعْتَدًّا بِهِ عِنْدَ اللَّهِ.
İtibar/kayda değerlik manası üzerine bina edilen bu nefy, daha önce geçen { وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ } “Eğer bunu yapmazsan O'nun elçilik görevini yerine getirmemiş olursun” ifadesindeki nefye benzemektedir; yani Allah katında muteber olan bir tebliğ ile tebliğ etmemiş olursun.
وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ إِنَّمَا هُوَ إِقَامَةُ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ عِنْدَ مَجِيءِ الْقُرْآنِ بِالِاعْتِرَافِ بِمَا فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ مِنَ التبشير بِمُحَمد ﷺ حَتَّى يُؤْمِنُوا بِهِ وَبِمَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ. وَقَدْ أَوْمَأَتْ هَذِهِ الْآيَةُ إِلَى تَوَغُّلِ الْيَهُودِ فِي مُجَانَبَةِ الْهُدَى لِأَنَّهُمْ قَدْ عَطَّلُوا إِقَامَةَ التَّوْرَاةِ مُنْذُ عُصُورٍ قَبْلَ عِيسَى، وَعَطَّلُوا إِقَامَةَ الْإِنْجِيلِ إِذْ أَنْكَرُوهُ، وَأَنْكَرُوا مَنْ جَاءَ بِهِ، ثُمَّ أَنْكَرُوا نبوءة محمّد ﷺ فَلَمْ يُقِيمُوا مَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ. وَالْكَلَامُ عَلَى إِقَامَةِ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ مَضَى عِنْدَ قَوْلِهِ آنِفًا: وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ [الْمَائِدَة: ٦٦] إِلَخْ.
Ayetten maksat, ancak Kur'an'ın gelişi sırasında Tevrat ve İncil'de Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e dair yer alan müjdeleri itiraf ederek Tevrat ve İncil'i ikame etmektir; ta ki ona ve ona indirilene iman etsinler. Bu ayet, Yahudilerin hidayetten ne denli uzaklaştıklarına işaret etmiştir; çünkü onlar İsa'dan önceki devirlerden beri Tevrat'ı ikame etmeyi terk etmişler, İncil'i ve onu getireni inkâr ederek İncil'i ikame etmeyi de terk etmişler, ardından Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğini inkâr etmişler ve böylece Rablerinden kendilerine indirileni ikame etmemişlerdir. Tevrat ve İncil'in ikame edilmesine dair açıklama, az önce geçen { وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ } [el-Mâide: 66] “Eğer onlar Tevrat'ı, İncil'i ikame etselerdi...” ayetinde geçmişti.
وَقَدْ فَنَّدَتْ هَذِهِ الْآيَةُ مَزَاعِمَ الْيَهُودِ أَنَّهُمْ عَلَى التَّمَسُّكِ بِالتَّوْرَاةِ، وَكَانُوا يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ عَلَى هُدًى مَا تَمَسَّكُوا بِالتَّوْرَاةِ وَلَا يَتَمَسَّكُونَ بِغَيْرِهَا.
Bu ayet, Yahudilerin Tevrat'a bağlı oldukları yönündeki iddialarını çürütmüştür; zira onlar Tevrat'a sarıldıkları ve ondan başkasına sarılmadıkları müddetçe hidayet üzere olduklarını iddia ediyorlardı.
وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُمْ جَاءُوا للنّبيء ﷺ فَقَالُوا: أَلَسْتَ تُقِرُّ أَنَّ التَّوْرَاةَ حَقٌّ، قَالَ: «بَلَى» ، قَالُوا: فَإِنَّا نُؤْمِنُ بِهَا وَلَا نُؤْمِنُ بِمَا عَدَاهَا. فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.
İbn Abbas'tan [rivayet edildiğine göre] onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Tevrat'ın hak olduğunu kabul etmiyor musun?' dediler. O da: «Evet» dedi. Onlar: 'Biz ona inanıyoruz ve ondan başkasına inanmıyoruz' dediler. Bunun üzerine bu ayet nazil oldu.
وَلَيْسَ لَهُ سَنَدٌ قَوِيٌّ. وَقَدْ قَالَ بَعْضُ النّصارى للرّسول ﷺ فِي شَأْنِ تَمَسُّكِهِمْ بِالْإِنْجِيلِ مِثْلَ قَوْلِ بَعْضِ الْيَهُودِ، كَمَا فِي قِصَّةِ إِسْلَامِ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ، وَكَمَا فِي مُجَادَلَةِ بَعْضِ وَفْدِ نَجْرَانَ.
Fakat bunun güçlü bir senedi yoktur. Hristiyanlardan bazıları da İncil'e bağlılıkları hususunda Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem Yahudilerden bazılarının sözüne benzer söz söylemişlerdir; nitekim Adiyy b. Hâtim'in İslâm'a giriş kıssasında ve Necran heyetinden bazılarının münazarasında olduğu gibi.
وَقَوْلُهُ: وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً، أَيْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، وَذَلِكَ إِمَّا بِبَاعِثِ الْحَسَدِ عَلَى مَجِيءِ هَذَا الدِّينِ وَنُزُولِ الْقُرْآنِ نَاسِخًا لِدِينِهِمْ، وَإِمَّا بِمَا فِي بَعْضِ آيَاتِ الْقُرْآنِ مِنْ قَوَارِعِهِمْ وَتَفْنِيدِ مَزَاعِمِهِمْ. وَلَمْ يَزَلِ الْكَثِيرُ مِنْهُمْ إِذَا ذَكَرُوا الْإِسْلَامَ حَتَّى فِي الْمَبَاحِثِ التَّارِيخِيَّةِ وَالْمَدَنِيَّةِ يَحْتَدُّونَ عَلَى مَدَنِيَّةِ الْإِسْلَامِ وَيَقْلِبُونَ الْحَقَائِقَ وَيَتَمَيَّزُونَ غَيْظًا وَمُكَابَرَةً حَتَّى تَرَى الْعَالِمَ الْمَشْهُودَ لَهُ مِنْهُمْ يَتَصَاغَرُ وَيَتَسَفَّلُ إِلَى دركات التبال وَالتَّجَاهُلِ، إِلَّا قَلِيلًا مِمَّنِ اتَّخَذَ الْإِنْصَافَ شِعَارًا، وَتَبَاعَدَ عَنْ أَنْ يُرْمَى بِسُوءِ الْفَهْمِ تَجَنُّبًا وَحِذَارًا.
{ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً } “Rabbinden sana indirilen, muhakkak ki onlardan (Ehl-i Kitap'tan) birçoğunun azgınlığını ve küfrünü artıracaktır” ayeti; ya bu dinin gelişi ve Kur'an'ın onların dinini neshedici olarak inişine karşı duyulan haset saikiyle ya da Kur'an ayetlerinden bazılarının onları çarpan ikazları ve iddialarını çürütmesi sebebiyle böyledir. Onlardan birçoğu, tarihî ve medenî araştırmalarda bile İslâm'ı zikrettiklerinde İslâm medeniyetine karşı öfkelenmekten, hakikatleri tersyüz etmekten, kin ve inatla köpürmekten geri durmamışlardır; öyle ki aralarından ilmiyle tanınmış bir âlimin bile, gerçeği görmezden gelme ve cehalet takınma derekelerine kadar küçülüp alçaldığını görürsün. İnsafı şiar edinen, yanlış anlaşılmaktan ve itham edilmekten sakınarak bundan uzak duran az sayıdaki kimseler müstesnadır.
وَقَدْ سَمَّى اللَّهُ مَا يَعْتَرِضُهُمْ مِنَ الشَّجَا فِي حُلُوقِهِمْ بِهَذَا الدِّينِ طُغْياناً لِأَنَّ الطُّغْيَانَ هُوَ الْغُلُوُّ فِي الظُّلْمِ وَاقْتِحَامُ الْمُكَابَرَةِ مَعَ عَدَمِ الِاكْتِرَاثِ بِلَوْمِ اللَّائِمِينَ مِنْ أَهْلِ الْيَقِينِ.
Allah, bu din karşısında boğazlarına takılan kemik gibi duran o tıkanıklığı { طُغْياناً } (azgınlık) olarak isimlendirmiştir; çünkü tuğyan, zulümde haddi aşmak, kesin bilgi sahiplerinin kınayıcılarının kınamasına aldırış etmeksizin inada ve kibre dalmaktır.
وَسَلَّى الله رَسُوله ﷺ بِقَوْلِهِ: فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ فَالْفَاءُ لِلْفَصِيحَةِ لِتَتِمَّ التَّسْلِيَةُ، لِأَنَّ رَحْمَةَ الرَّسُولِ بِالْخَلْقِ تُحْزِنُهُ مِمَّا بَلَغَ مِنْهُمْ مِنْ زِيَادَةِ الطُّغْيَانِ وَالْكُفْرِ، فَنَبَّهَتْ
Allah, { فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ } “Artık o kâfirler topluluğu için tasalanma!” buyurarak Resûlünü sallallâhu aleyhi ve sellem teselli etmiştir. Buradaki fâ (فَ), tesellinin tamamlanması için fâ-i fasîhadır; zira Resûl'ün mahlukata olan merhameti, onların azgınlık ve küfürde vardıkları bu ileri dereceden ötürü onu üzüyordu. İşte
فَاءُ الْفَصِيحَةِ عَلَى أَنَّهُمْ مَا بَلَغُوا إِلَّا مِنْ جَرَّاءِ الْحَسَدِ لِلرَّسُولِ فَحَقِيقٌ أَنْ لَا يَحْزَنَ لَهُمْ. وَالْأَسَى الْحُزْنُ وَالْأَسَفُ، وَفِعْلُهُ كَفَرِحَ.
fâ-i fasîha, onların bu dereceye ancak Resûl'e duydukları haset yüzünden ulaştıklarına, dolayısıyla onlar için üzülmemesi gerektiğine dikkat çekmiştir. el-Esâ (الْأَسَى), hüzün ve esef duymak demektir; fiili 'ferihe' (فَرِحَ) veznindedir.
وَذُكِرَ لَفْظُ الْقَوْمِ وَأُتْبِعَ بِوَصْفِ الْكافِرِينَ لِيَدُلَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْكَافِرِينَ هُمُ الَّذِينَ صَارَ الْكُفْرُ لَهُمْ سَجِيَّةً وَصِفَةً تَتَقَوَّمُ بِهَا قَوْمِيَّتُهُمْ. وَلَوْ لَمْ يَذْكُرِ الْقَوْمَ وَقَالَ: (فَلَا تَأْسَ عَلَى الْكَافِرِينَ) لَكَانَ بِمَنْزِلَةِ اللَّقَبِ لَهُمْ فَلَا يُشْعِرُ بِالتَّوْصِيفِ، فَكَانَ صَادِقًا بِمَنْ كَانَ الْكُفْرُ غَيْرَ رَاسِخٍ فِيهِ بَلْ هُوَ فِي حَيْرَةٍ وَتَرَدُّدٍ، فَذَلِكَ مرجّو إيمَانه.
{ الْقَوْمِ } (topluluk) lafzı zikredilip ardından { الْكافِرِينَ } (kâfirler) vasfı getirilmiştir ki bundan muradın, küfrün kendileri için bir seciye ve kavmiyetlerini oluşturan bir sıfat haline geldiği kimseler olduğu anlaşılsın. Şayet kavim lafzını zikretmeyip '(felâ te'se ale'l-kâfirîn)' deseydi, bu onlar için bir lakap mesabesinde olur ve bir vasıflandırma hissettirmezdi; böylece küfürde kökleşmemiş, bilakis şaşkınlık ve tereddüt içinde olan ve bu sebeple imanı umulan kimseleri de kapsardı.
[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ٦٩]
[Mâide Suresi (5), Ayet 69]
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالصَّابِئُونَ وَالنَّصارى مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صالِحاً فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٩)
{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالصَّابِئُونَ وَالنَّصارى مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صالِحاً فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٩) } “Şüphesiz iman edenler, Yahudiler, Sâbiîler ve Hristiyanlardan kim Allah'a ve ahiret gününe iman eder ve salih amel işlerse, onlar için hiçbir korku yoktur ve onlar mahzun da olmayacaklardır.”
مَوْقِعُ هَذِهِ الْآيَةِ دَقِيقٌ، وَمَعْنَاهَا أَدَقُّ، وَإِعْرَابُهَا تَابِعٌ لِدِقَّةِ الْأَمْرَيْنِ. فَمَوْقِعُهَا أَدَقُّ مِنْ مَوْقِعِ نَظِيرَتِهَا الْمُتَقَدِّمَةِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٦٢] ، فَلَمْ يَكُنْ مَا تَقَدَّمَ مِنَ الْبَيَانِ فِي نَظِيرَتِهَا بِمُغْنٍ عَنْ بَيَانِ مَا يَخْتَصُّ بِمَوْقِعِ هَذِهِ. وَمَعْنَاهَا يَزِيدُ دِقَّةً عَلَى مَعْنَى نَظِيرَتِهَا تَبَعًا لِدِقَّةِ مَوْقِعِ هَذِهِ.
Bu ayetin konumu dakiktir, manası daha da dakiktir, irabı ise bu iki hususun dakikliğine tâbidir. Konumu, Bakara Suresi'nde [62] geçen benzerinin konumundan daha dakiktir; bu sebeple benzerinde daha önce geçen açıklamalar, bu ayetin konumuna has olan şeyleri açıklamaktan müstağni kılmaz. Manası da bu ayetin konumunun dakikliğine bağlı olarak benzerinin manasından daha dakiktir.
وَإِعْرَابُهَا يَتَعَقَّدُ إِشْكَالُهُ بِوُقُوع قَوْله: وَالصَّابِئُونَ بِحَالَةِ رَفْعٍ بِالْوَاوِ فِي حِينِ أَنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى اسْمِ إِنَّ فِي ظَاهِرِ الْكَلَامِ.
İrabı ise { وَالصَّابِئُونَ } lafzının, kelamın zahirinde inne'nin (إِنَّ) ismine matuf olduğu halde vâv ile merfû gelmesiyle müşkil bir hal almaktadır.
فَحَقٌّ عَلَيْنَا أَنْ نَخُصَّهَا مِنَ الْبَيَانِ بِمَا لَمْ يَسْبِقْ لَنَا مِثْلُهُ فِي نَظِيرَتِهَا وَلِنَبْدَأَ بِمَوْقِعِهَا فَإِنَّهُ مَعْقَدُ مَعْنَاهَا:
Bize düşen, benzerinde yapmadığımız bir şekilde bu ayeti açıklamaya tahsis etmektir. Konumuyla başlayalım; zira manasının düğüm noktası orasıdır:
فَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْجُمْلَةَ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا نَاشِئًا عَلَى تَقْدِيرِ سُؤَالٍ يَخْطُرُ فِي نَفْسِ السَّامِعِ لِقَوْلِهِ: قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَسْتُمْ عَلى شَيْءٍ حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ [الْمَائِدَة: ٦٨] فَيَسْأَلُ سَائِلٌ عَنْ حَالِ مَنِ انْقَرَضُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ قَبْلَ مَجِيءِ الْإِسْلَامِ: هَلْ هُمْ عَلَى شَيْءٍ أَوْ لَيْسُوا عَلَى شَيْءٍ، وَهَلْ نَفَعَهُمُ اتِّبَاعُ دِينِهِمْ أَيَّامَئِذٍ فَوَقَعَ قَوْلُهُ: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا الْآيَةَ جَوَابًا لِهَذَا السُّؤَالِ المقدّر. وَالْمرَاد بالّذين آمَنُوا الْمُؤْمِنُونَ بِاللَّه وبمحمّد ﷺ أَيِ الْمُسْلِمُونَ. وَإِنَّمَا الْمَقْصُودُ مِنِ الْإِخْبَارِ الَّذِينَ هَادُوا وَالصَّابُونَ وَالنَّصَارَى، وَأَمَّا التَّعَرُّضُ لِذِكْرِ الَّذِينَ آمَنُوا فَلِاهْتِمَامٍ بِهِمْ سَنُبَيِّنُهُ قَرِيبًا.
Bil ki bu cümlenin, { قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَسْتُمْ عَلى شَيْءٍ حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ } [el-Mâide: 68] buyruğunu duyan dinleyicinin zihninde uyanan takdirî bir soruya binaen isti'nâf-ı beyânî olması caizdir. Zira bir soran, İslâm gelmeden önce vefat edip gitmiş olan Ehl-i Kitab'ın durumu hakkında: 'Onlar bir esas üzere miydiler yoksa bir esas üzere değiller miydi ve o günlerde dinlerine uymaları kendilerine fayda verdi mi?' diye sorabilir; işte { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا } ayeti bu takdirî soruya bir cevap olarak gelmiştir. İman edenlerden murat, Allah'a ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman edenler, yani Müslümanlardır. Kendilerinden haber verilmesi asıl kastedilenler ise Yahudiler, Sâbiîler ve Hristiyanlardır; iman edenlerin zikredilmesine gelince, bu onlara verilen önemden dolayıdır ki bunu birazdan açıklayacağız.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْجُمْلَةُ مُؤَكِّدَةً لِجُمْلَةِ وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتابِ آمَنُوا وَاتَّقَوْا [الْمَائِدَة: ٦٥] إِلَخْ، فَبَعْدَ أَنْ أُتْبِعَتْ تِلْكَ الْجُمْلَةُ بِمَا أُتْبِعَتْ بِهِ مِنَ الْجُمَلِ عَادَ الْكَلَامُ بِمَا يُفِيدُ مَعْنَى تِلْكَ الْجُمْلَةِ تَأْكِيدًا لِلْوَعْدِ، وَوَصْلًا لِرَبْطِ الْكَلَامِ، وَلِيُلْحَقَ بِأَهْلِ الْكِتَابِ الصَّابِئُونَ، وَلِيَظْهَرَ الِاهْتِمَامُ بِذِكْرِ حَالِ الْمُسْلِمِينَ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ.
Bu cümlenin, { وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتابِ آمَنُوا وَاتَّقَوْا } [el-Mâide: 65] “Eğer Ehl-i Kitap iman edip sakınsalardı...” cümlesini pekiştirici olması da caizdir. Zira o cümlenin peşinden gelen diğer cümleler eklendikten sonra söz, vaadi pekiştirmek, sözün bağını kurmak, Sâbiîleri Ehl-i Kitab'a dâhil etmek ve Müslümanların Naîm cennetlerindeki hallerinin zikrine verilen önemi göstermek üzere o cümlenin manasını ifade eden şeye dönmüştür.
فَالتَّصْدِيرُ بِذِكْرِ الَّذِينَ آمَنُوا فِي طَالِعَةِ الْمَعْدُودِينَ إِدْمَاجٌ لِلتَّنْوِيهِ بِالْمُسْلِمِينَ فِي هَذِهِ الْمُنَاسَبَةِ، لِأَنَّ الْمُسْلِمِينَ هُمُ الْمِثَالُ الصَّالِحُ فِي كَمَالِ الْإِيمَانِ وَالتَّحَرُّزِ عَنِ الْغُرُورِ وَعَنْ تَسَرُّبِ مَسَارِبِ الشِّرْكِ إِلَى عَقَائِدِهِمْ (كَمَا بَشَّرَ بذلك النّبيء ﷺ
Sayılanların başında iman edenlerin zikredilmesiyle başlanması, bu vesileyle Müslümanların kadrini yüceltmek için yapılmış bir idmâcdır (dolaylı övgüdür). Çünkü Müslümanlar imanın kemalinde, gururdan sakınmada ve şirk yollarının inançlarına sızmasından korunmada en güzel örnektir (Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem
فِي خُطْبَةِ حَجَّةِ الْوَدَاعِ بِقَوْلِهِ: «إِنَّ الشَّيْطَانَ قَدْ يَئِسَ أَنْ يُعْبَدَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فِي أَرْضِكُمْ هَذِهِ»
bunu Veda Haccı hutbesinde: «Şeytan, bu topraklarınızda Allah'tan başkasına ibadet edilmesinden artık ümidini kesmiştir» sözüyle müjdelemiştir).
) فَكَانَ الْمُسْلِمُونَ، لِأَنَّهُمُ الْأَوْحَدُونَ فِي الْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْعَمَلِ الصَّالِحِ، أَوَّلِينَ فِي هَذَا الْفَضْلِ.
Böylece Müslümanlar, Allah'a ve ahiret gününe imanda ve salih amelde eşsiz oldukları için bu fazilette de en önde olanlar oldular.
وَأَمَّا مَعْنَى الْآيَةِ فَافْتِتَاحُهَا بِحَرْفِ إِنْ هُنَا لِلِاهْتِمَامِ بِالْخَبَرِ لِعِرِوِّ الْمَقَامِ عَنْ إِرَادَةِ رَدِّ إِنْكَارٍ أَوْ تَرَدُّدٍ فِي الْحُكْمِ أَوْ تَنْزِيلِ غَيْرِ الْمُتَرَدِّدِ مَنْزِلَةَ الْمُتَرَدِّدِ.
Ayetin manasına gelince; ayetin burada inne (إِنَّ) harfiyle başlaması, habere önem vermek içindir; zira makam, bir inkârı reddetmekten veya hükümde tereddüt bulunmasından yahut tereddüt etmeyeni tereddüt eden yerine koymaktan uzaktır.
وَقَدْ تَحَيَّرَ النَّاظِرُونَ فِي الْإِخْبَارِ عَنْ جَمِيعِ الْمَذْكُورِينَ بِقَوْلِهِ: مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ، إِذْ مِنْ جُمْلَةِ الْمَذْكُورِينَ الْمُؤْمِنُونَ، وَهَلِ الْإِيمَانُ إِلَّا بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ؟ وَذَهَبَ النَّاظِرُونَ فِي تَأْوِيلِهِ مَذَاهِبَ: فَقِيلَ: أُرِيدَ بِالَّذِينَ آمَنُوا مَنْ آمَنُوا بِأَلْسِنَتِهِمْ دُونَ قُلُوبِهِمْ، وَهُمُ الْمُنَافِقُونَ، وَقِيلَ: أُرِيدَ بِمَنْ آمَنَ مَنْ دَامَ عَلَى إِيمَانِهِ وَلَمْ يَرْتَدَّ. وَقِيلَ: غَيْرُ ذَلِكَ.
Müfessirler zikredilenlerin tümü hakkında { مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “kim Allah'a ve ahiret gününe iman ederse” ifadesiyle haber verilmesi hususunda şaşkınlığa düşmüşlerdir; zira zikredilenlerin bir kısmı zaten müminlerdir ve iman Allah'a ve ahiret gününe imandan başka nedir ki? Müfessirler bunun tevilinde çeşitli yollara gitmişlerdir: İman edenlerle kalpleriyle değil dilleriyle iman edenlerin, yani münafıkların kastedildiği söylenmiştir. 'İman edenler' ile imanında sebat gösterip irtidat etmeyenlerin kastedildiği söylenmiştir. Başka şeyler de söylenmiştir.
وَالْوَجْهُ عِنْدِيَ أَنَّ الْمُرَادَ بِالَّذِينَ آمَنُوا أَصْحَابُ الْوَصْفِ الْمَعْرُوفِ بِالْإِيمَانِ وَاشْتَهَرَ بِهِ الْمُسْلِمُونَ، وَلَا يَكُونُ إِلَّا بِالْقَلْبِ وَاللِّسَانِ لِأَنَّ هَذَا الْكَلَامَ وَعْدٌ بِجَزَاءِ اللَّهِ تَعَالَى، فَهُوَ رَاجِعٌ إِلَى عِلْمِ اللَّهِ، وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُؤْمِنَ الْحَقَّ وَالْمُتَظَاهِرَ بِالْإِيمَانِ نِفَاقًا.
Bana göre doğru olan şudur: İman edenlerle kastedilen, iman olarak bilinen vasfın sahipleri ve Müslümanların kendisiyle meşhur olduğu vasıftır; bu da ancak kalp ve dil ile olur. Çünkü bu söz Allah Teâlâ'nın mükâfat vaadidir, dolayısıyla Allah'ın ilmine racidir; Allah ise gerçek mümini de nifak gösterisiyle iman eden gibi görüneni de bilir.
فَالَّذِي أَرَاهُ أَنْ يُجْعَلَ خَبَرُ (إِنَّ) مَحْذُوفًا. وَحَذْفُ خَبَرِ (إِنَّ) وَارِدٌ فِي الْكَلَامِ الْفَصِيحِ غَيْرُ قَلِيلٍ، كَمَا ذَكَرَ سِيبَوَيْهِ فِي «كِتَابِهِ» . وَقَدْ دَلَّ عَلَى الْخَبَرِ مَا ذُكِرَ بَعْدَهُ من قَوْله: فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ إِلَخْ. وَيَكُونُ قَوْلُهُ: وَالَّذِينَ هادُوا عَطْفَ جُمْلَةٍ عَلَى جُمْلَةٍ، فَيُجْعَلُ الَّذِينَ هادُوا مُبْتَدَأً، وَلِذَلِكَ حَقَّ رَفْعُ مَا عُطِفَ عَلَيْهِ، وَهُوَ وَالصَّابِئُونَ. وَهَذَا أَوْلَى من جعل وَالصَّابِئُونَ مَبْدَأَ الْجُمْلَةِ وَتَقْدِيرِ خَبَرٍ لَهُ، أَيْ وَالصَّابُونَ كَذَلِكَ، كَمَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الْأَكْثَرُونَ لِأَنَّ ذَلِكَ يُفْضِي إِلَى اخْتِلَافِ الْمُتَعَاطِفَاتِ فِي الْحُكْمِ وَتَشْتِيتِهَا مَعَ إِمْكَان التفصّي عَنْ ذَلِكَ، وَيَكُونُ قَوْلُهُ: مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ مُبْتَدَأً ثَانِيًا، وَتَكُونُ (مَنْ) مَوْصُولَةً، وَالرَّابِطُ لِلْجُمْلَةِ بِالَّتِي قَبْلَهَا مَحْذُوفًا، أَيْ مَنْ آمَنَ مِنْهُم، وَجُمْلَة فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ خَبَرًا عَنْ (مَنْ) الْمَوْصُولَةِ، وَاقْتِرَانُهَا بِالْفَاءِ لِأَنَّ الْمَوْصُولَ شَبِيهٌ بِالشَّرْطِ. وَذَلِكَ كَثِيرٌ فِي الْكَلَامِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ ثُمَّ لَمْ يَتُوبُوا فَلَهُمْ عَذابُ جَهَنَّمَ [البروج: ١٠] الْآيَةَ، وَوُجُودُ الْفَاءِ فِيهِ يُعَيِّنُ كَوْنَهُ خَبَرًا عَنْ (مَنْ) الْمَوْصُولَةِ وَلَيْسَ خَبَرُ- إِنَّ-
Benim görüşüm, (inne)'nin haberinin mahzuf kabul edilmesidir. Sîbeveyhi'nin 'Kitâb'ında zikrettiği gibi fasih kelamda inne'nin haberinin hazfedilmesi az değildir. Peşinden zikredilen { فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ } “onlar için hiçbir korku yoktur” ifadesi habere delalet etmiştir. { وَالَّذِينَ هادُوا } ifadesi ise cümlenin cümleye atfı olur ve { الَّذِينَ هادُوا } mübteda kılınır; bu sebeple ona matuf olan { وَالصَّابِئُونَ } lafzının merfû olması gerekmiştir. Bu görüş, çoğunluğun gittiği gibi { وَالصَّابِئُونَ } lafzını cümlenin mübtedası kılıp ona 'Ve's-Sâbiûne kezâlik' (Sâbiîler de böyledir) şeklinde takdirî bir haber yapmaktan daha evladır; zira bu durum, bundan kurtulmak mümkün iken matufların hükümde ihtilaf etmesine ve dağılmasına yol açar. { مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ } ifadesi ikinci mübteda olur, 'men' (مَنْ) ismi mevsûl olur ve cümlenin kendisinden öncekine olan rabıtı mahzuftur, yani 'onlardan kim iman ederse' (men âmene minhum) takdirindedir. { فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ } cümlesi ise mevsûl olan 'men'in haberi olur; fâ harfinin (فَ) dahil olması ise mevsûlün şarta benzemesinden ötürüdür. Bu durum kelamda çokça bulunur; nitekim Allah Teâlâ'nın { إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ ثُمَّ لَمْ يَتُوبُوا فَلَهُمْ عَذابُ جَهَنَّمَ } [el-Burûc: 10] “Şüphesiz inanan erkeklere ve inanan kadınlara işkence edip sonra da tövbe etmeyenler için cehennem azabı vardır” ayetinde olduğu gibidir. Buradaki fâ harfinin varlığı, onun inne'nin haberi olmayıp mevsûl olan 'men'in haberi olduğunu tayin eder;
عَلَى عَكْسِ قَوْلِ ضَابِي بْنِ الْحَارِثِ:
Dâbî b. el-Hâris'in şu sözünün aksine:
وَمَنْ يَكُ أَمْسَى بِالْمَدِينَةِ رَحْلُهُ ... فَإِنِّيَ وَقَبَّارٌ بِهَا لَغَرِيبُ
«Kiminki yükü Medine'de geceleyecek olursa... Ben ve Kabbâr orada şüphesiz birer garibiz.»
فَإِنَّ وُجُودَ لَامِ الِابْتِدَاءِ فِي قَوْلِهِ: «لَغَرِيبُ» عَيَّنَ أَنَّهُ خَبَرُ (إِنَّ) وَتَقْدِيرُ خَبَرٍ عَنْ قَبَّارٍ، فَلَا يُنَظَّرُ بِهِ قَوْله تَعَالَى: وَالصَّابِئُونَ.
Zira [şairin] «لَغَرِيبُ» «[şüphesiz] bir gariptir» sözündeki lâm-ı ibtidânın (pekiştirme lâmı) varlığı, bu kelimenin (إِنَّ / inne)'nin haberi olduğunu ve Kabbâr için de takdîrî bir haber bulunduğunu belirlemiştir. Dolayısıyla Yüce Allah'ın { وَالصَّابِئُونَ } “ve Sâbiîler” buyruğu buna kıyas edilemez.
وَمَعْنَى مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ مَنْ آمَنَ وَدَامَ، وَهُمُ الَّذِينَ لَمْ يُغَيِّرُوا أَدْيَانَهُمْ بِالْإِشْرَاكِ وَإِنْكَارِ الْبَعْثِ فَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ الْيَهُودِ خَلَطُوا أُمُورَ الشِّرْكِ بِأَدْيَانِهِمْ وَعَبَدُوا الْآلِهَةَ كَمَا تَقُولُ التَّوْرَاةُ. وَمِنْهُمْ مَنْ جَعَلَ عُزَيْرًا ابْنًا لِلَّهِ، وَإِنَّ النَّصَارَى أَلَّهُوا عِيسَى وَعَبَدُوهُ، وَالصَّابِئَةُ عَبَدُوا الْكَوَاكِبَ بَعْدَ أَنْ كَانُوا عَلَى دِينٍ لَهُ كِتَابٌ. وَقَدْ مَضَى بَيَانُ دِينِهِمْ فِي تَفْسِيرِ نَظِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٦٢] .
{ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Kim Allah'a ve ahiret gününe iman ederse” ifadesinin manası; iman edip [imanında] sebat gösteren kimsedir. Bunlar, dinlerini şirk ve yeniden dirilmeyi inkâr ile değiştirmeyenlerdir. Zira Yahudilerin birçoğu Tevrat'ın da ifade ettiği gibi dinlerine şirk unsurlarını karıştırmış ve ilahlara tapmışlardır. Onlardan bir kısmı da Üzeyir'i Allah'ın oğlu kılmıştır. Hristiyanlar da İsa'yı ilah edinmiş ve ona tapmışlardır. Sâbiîler ise kendilerine ait bir kitabı olan bir din üzere iken sonradan yıldızlara tapmışlardır. Onların dininin açıklaması, Bakara Suresi'ndeki bu ayetin benzerinin tefsirinde [62] geçmişti.
ثُمَّ إِنَّ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى قَدْ أَحْدَثُوا فِي عَقِيدَتِهِمْ مِنَ الْغُرُورِ فِي نَجَاتِهِمْ مِنْ عَذَابِ الْآخِرَةِ بِقَوْلِهِمْ: نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ [الْمَائِدَة: ١٨] وَقَوْلِهِمْ لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً [الْبَقَرَة: ٨٠] ، وَقَوْلِ النَّصَارَى: إِنَّ عِيسَى قَدْ كَفَّرَ خَطَايَا الْبَشَرِ بِمَا تَحَمَّلَهُ مِنْ عَذَابِ الطَّعْنِ وَالْإِهَانَةِ وَالصَّلْبِ وَالْقَتْلِ، فَصَارُوا بِمَنْزِلَةِ مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِالْيَوْمِ الْآخِرِ، لِأَنَّهُمْ عَطَّلُوا الْجَزَاءَ وَهُوَ الْحِكْمَةُ الَّتِي قُدِّرَ الْبَعْثُ لِتَحْقِيقِهَا.
Sonra Yahudiler ve Hristiyanlar, ahiret azabından kurtulacakları hususunda { نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ } [el-Mâide: 18] “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz” sözleriyle ve { لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً } [el-Bakara: 80] “Ateş bize sayılı birkaç günden başka asla dokunmayacaktır” sözleriyle, Hristiyanların da İsa'nın mızraklanma, aşağılanma, çarmıha gerilme ve öldürülme gibi eziyetleri yüklenmesiyle insanların günahlarına kefaret olduğu sözleriyle inançlarında bir gurur [ve aldanış] türettiler. Böylece ahiret gününe iman etmeyen kimse konumuna düştüler; çünkü yeniden dirilmenin gerçekleşmesi için takdir edildiği hikmet olan karşılığı (ceza ve mükâfatı) iptal ettiler.
وَجُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ جعلُوا قَوْله وَالصَّابِئُونَ مُبْتَدَأً وَجَعَلُوهُ مُقَدَّمًا مِنْ وَتَأْخِير وَقَدَّرُوا لَهُ خَبَرًا مَحْذُوفًا لِدَلَالَةِ خَبَرِ (إِنَّ) عَلَيْهِ، وَأَنَّ أَصْلَ النَّظْمِ: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالنَّصَارَى لَهُمْ أَجْرُهُمْ إِلَخْ، وَالصَّابُونَ كَذَلِكَ، جَعَلُوهُ كَقَوْلِ ضَابِي بْنِ الْحَارِث:
Müfessirlerin cumhuru { وَالصَّابِئُونَ } “ve Sâbiîler” sözünü mübteda kabul edip onu takdim-tehir ile öne alınmış saymışlar ve (inne)'nin haberinin ona delaleti sebebiyle onun için mahzuf bir haber takdir etmişlerdir. Dizilişin aslı şöyledir: 'Şüphesiz iman edenler, Yahudiler ve Hristiyanlar... onlar için mükâfatları vardır; Sâbiîler de böyledir.' Bunu Dâbî b. el-Hâris'in şu sözü gibi kılmışlardır:
فإنّي وقبّار بِهَا لَغَرِيبُ وَبَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ قَدَّرُوا تَقَادِيرَ أُخْرَى أَنْهَاهَا الْأَلُوسِيُّ إِلَى خَمْسَةٍ. وَالَّذِي سَلَكْنَاهُ أَوْضَحُ وَأَجْرَى عَلَى أُسْلُوبِ النَّظْمِ وَأَلْيَقُ بِمَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ.
«Ben ve Kabbâr orada şüphesiz birer garibiz.» Bazı müfessirler başka takdirler de yapmışlardır ki Âlûsî bunları beşe kadar ulaştırmıştır. Bizim benimsediğimiz yaklaşım ise daha açık, nazmın üslubuna daha uygun ve bu ayetin manasına daha layıktır.
وَبَعْدُ فَمِمَّا يَجِبُ أَنْ يُوقَنَ بِهِ أَنَّ هَذَا اللَّفْظَ كَذَلِكَ نَزَلَ، وَكَذَلِكَ نَطَقَ بِهِ النّبيء ﷺ، وَكَذَلِكَ تَلَقَّاهُ الْمُسلمُونَ مِنْهُ وقرؤوه، وَكُتِبَ فِي الْمَصَاحِفَ، وَهُمْ عَرَبٌ خُلَّصٌ، فَكَانَ لَنَا أَصْلًا نَتَعَرَّفُ مِنْهُ أُسْلُوبًا مِنْ أَسَالِيبِ اسْتِعْمَالِ الْعَرَبِ فِي الْعَطْفِ وَإِنْ كَانَ اسْتِعْمَالًا غَيْرَ شَائِعٍ لَكِنَّهُ مِنَ الْفَصَاحَةِ وَالْإِيجَازِ بِمَكَانٍ، وَذَلِكَ أَنَّ مِنَ الشَّائِعِ فِي الْكَلَامِ أَنَّهُ إِذَا أُتِي بِكَلَام موكّد بِحَرْفِ (إِنَّ) وَأُتِيَ بِاسْمِ إِنَّ وَخَبَرِهَا وَأُرِيدَ أَنْ يَعْطِفُوا عَلَى اسْمِهَا مَعْطُوفًا هُوَ
Bundan sonra, kesin olarak inanılması gereken husus şudur: Bu lafız bu şekilde inmiş, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem tarafından bu şekilde telaffuz edilmiş, Müslümanlar da ondan bu şekilde alıp okumuş ve Mushaflara bu şekilde yazılmıştır. Onlar halis Araplardı. Dolayısıyla bu [kullanım], yaygın bir kullanım olmasa bile Arapçanın atıf üsluplarından bir üslubu kendisinden öğrendiğimiz, fesahat ve vecizlik bakımından yüksek bir mevkide bulunan bir asıl olmuştur. Şöyle ki: Kelamda yaygın olan durum, (inne) harfiyle pekiştirilmiş bir söz getirildiğinde, inne'nin ismi ve haberi zikredilip inne'nin ismine bu hükümde
غَرِيبٌ فِي ذَلِكَ الْحُكْمِ جِيءَ بِالْمَعْطُوفِ الْغَرِيبِ مَرْفُوعًا لِيَدُلُّوا بِذَلِكَ عَلَى أَنَّهُمْ أَرَادُوا
garip (aykırı) olan bir matuf bağlanmak istendiğinde, bununla müfretlerin atfını değil,
عَطْفَ الْجُمَلِ لَا عَطْفَ الْمُفْرَدَاتِ، فَيُقَدِّرَ السَّامِعُ خَبَرًا يُقَدِّرُهُ بِحَسَبِ سِيَاقِ الْكَلَامِ. وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَنَّ اللَّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَرَسُولُهُ [التَّوْبَة: ٣] ، أَيْ وَرَسُولُهُ كَذَلِكَ، فَإِنَّ بَرَاءَتَهُ مِنْهُمْ فِي حَالِ كَوْنِهِ مِنْ ذِي نَسَبِهِمْ وَصِهْرِهِمْ أَمْرٌ كَالْغَرِيبِ لِيَظْهَرَ مِنْهُ أَنَّ آصِرَةَ الدِّينِ أَعْظَمُ مِنْ جَمِيعِ تِلْكَ الْأَوَاصِرِ، وَكَذَلِكَ هَذَا الْمَعْطُوفُ هُنَا لَمَّا كَانَ الصَّابُونُ أَبْعَدَ عَنِ الْهُدَى مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى فِي حَالِ الْجَاهِلِيَّةِ قَبْلَ مَجِيءِ الْإِسْلَامِ، لِأَنَّهُمُ الْتَزَمُوا عِبَادَةَ الْكَوَاكِبِ، وَكَانُوا مَعَ ذَلِكَ تَحِقُّ لَهُمُ النَّجَاةُ إِنْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلُوا صَالِحًا، كَانَ الْإِتْيَانُ بِلَفْظِهِمْ مَرْفُوعًا تَنْبِيهًا عَلَى ذَلِكَ. لَكِنْ كَانَ الْجَرْيُ عَلَى الْغَالِبِ يَقْتَضِي أَنْ لَا يُؤْتَى بِهَذَا الْمَعْطُوفِ مَرْفُوعًا إِلَّا بَعْدَ أَنْ تَسْتَوْفِيَ (إِنَّ) خَبَرَهَا، إِنَّمَا كَانَ الْغَالِبُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ أَنْ يُؤْتَى بِالِاسْمِ الْمَقْصُودِ بِهِ هَذَا الْحُكْمُ مُؤَخَّرًا، فَأَمَّا تَقْدِيمُهُ كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ فقد يتَرَاءَى للنّاصر أَنَّهُ يُنَافِي الْمَقْصِدَ الَّذِي لِأَجْلِهِ خُولِفَ حُكْمُ إِعْرَابِهِ، وَلَكِنَّ هَذَا أَيْضًا اسْتِعْمَالٌ عَزِيزٌ، وَهُوَ أَنْ يُجْمَعَ بَيْنَ مُقْتَضَيَيْ حَالين، وهما للدّلالة عَلَى غَرَابَةِ الْمُخْبَرِ عَنْهُ فِي هَذَا الْحُكْمِ. وَالتَّنْبِيهُ عَلَى تَعْجِيلِ الْإِعْلَامِ بِهَذَا الْخَبَرِ فَإِنَّ الصَّابِئِينَ يَكَادُونَ يَيْأَسُونَ مِنْ هَذَا الْحُكْمِ أَوْ يَيْأَسُ مِنْهُمْ مَنْ يَسْمَعُ الْحُكْمَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ وَالْيَهُودِ. فَنَبَّهَ الْكُلَّ عَلَى أَنَّ عَفْوَ اللَّهِ عَظِيمٌ لَا يَضِيقُ عَنْ شُمُولِهِمْ، فَهَذَا مُوجِبُ التَّقْدِيمِ مَعَ الرَّفْعِ، وَلَوْ لَمْ يُقَدَّمْ مَا حَصَلَ ذَلِكَ الِاعْتِبَارُ، كَمَا أَنَّهُ لَوْ لَمْ يُرْفَعْ لَصَارَ مَعْطُوفًا عَلَى اسْمِ (إِنَّ) فَلَمْ يَكُنْ عَطْفُهُ عَطْفَ جُمْلَةٍ.
cümlelerin atfını kastettiklerini göstermek için garip matufun merfû olarak getirilmesidir; böylece dinleyici, sözün akışına göre bir haber takdir eder. Allah Teâlâ'nın { أَنَّ اللَّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَرَسُولُهُ } [et-Tevbe: 3] “Allah'ın ve Resulünün müşriklerden uzak olduğu...” yani 'Resulü de böyledir' ayeti de böyledir. Zira [Peygamber'in] onların soyundan ve hısımlığından olmasına rağmen onlardan beri olması garip bir durum gibidir; ta ki din bağının bütün bu bağlardan daha üstün olduğu ortaya çıksın. Aynı şekilde buradaki matuf da böyledir: Sâbiîler, İslam gelmeden önceki Cahiliye döneminde yıldızlara tapmayı benimsedikleri için hidayetten Yahudiler ve Hristiyanlardan daha uzak idiler; bununla birlikte Allah'a ve ahiret gününe inanıp salih amel işledikleri takdirde kurtuluşa ermeyi hak ediyorlardı. Bu sebeple onların lafzının merfû getirilmesi buna dikkat çekmek içindir. Ancak genel kaideye göre hareket etmek, bu matufun merfû olarak ancak (inne) haberini tamamladıktan sonra getirilmesini gerektirirdi. Zira Arap kelamında galip olan, bu hükümle kastedilen ismin sona bırakılmasıdır. Bu ayette olduğu gibi öne alınmasına gelince; bu durum ilk bakışta, i'rab hükmünün değiştirilmesine sebep olan maksada aykırı gibi görünebilir. Fakat bu da nadir ve kıymetli bir kullanımdır ki iki hâlin gereğini bir arada toplamaktır: Bunlar, bu hükümde kendisinden haber verilenin garipliğine delalet etmek ve bu haberin derhal bildirilmesine dikkat çekmektir. Zira Sâbiîler bu hükümden neredeyse ümit kesecek durumdadırlar veya Müslümanlar ile Yahudiler hakkındaki hükmü işiten kimse onlardan ümit keser. Böylece [ayet], Allah'ın affının onları da içine almaktan daralmayacak kadar yüce olduğuna herkesin dikkatini çekmiştir. İşte öne alma ile birlikte ref' kılınmanın gerekçesi budur. Eğer öne alınmasaydı bu nüans elde edilemezdi; nitekim merfû kılınmasaydı da (inne)'nin ismine matuf olur ve atfı cümle atfı olmazdı.
وَقَدْ جَاءَ ذِكْرُ الصَّابِينَ فِي سُورَةِ الْحَجِّ مُقَدَّمًا عَلَى النَّصَارَى وَمَنْصُوبًا، فَحَصَلَ هُنَاكَ مُقْتَضَى حَالٍ وَاحِدَةٍ وَهُوَ الْمُبَادَرَةُ بِتَعْجِيلِ الْإِعْلَامِ بِشُمُولِ فَصْلِ الْقَضَاءِ بَيْنَهُمْ وَأَنَّهُمْ أَمَامَ عَدْلِ اللَّهِ يُسَاوُونَ غَيْرَهُمْ.
Hac Suresi'nde Sâbiîlerin zikri Hristiyanlardan önce ve mansub olarak gelmiştir; böylece orada tek bir durumun gereği hasıl olmuştur ki o da aralarındaki hükmün ayrılmasının onları da kapsayacağını ve Allah'ın adaleti karşısında başkalarıyla eşit olduklarını derhal bildirmektir.
ثُمَّ عَقَّبَ ذَلِكَ كُلَّهُ بِقَوْلِهِ: وَعَمِلَ صالِحاً، وَهُوَ الْمَقْصُودُ بِالذَّاتِ مِنْ رَبْطِ السَّلَامَةِ مِنَ الْخَوْفِ وَالْحُزْنِ، بِهِ، فَهُوَ قَيْدٌ فِي الْمَذْكُورِينَ كُلِّهِمْ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَغَيْرِهِمْ، وَأَوَّلُ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ تَصْدِيقُ الرَّسُولِ وَالْإِيمَانِ بِالْقُرْآنِ، ثُمَّ يَأْتِي
Sonra bütün bunları { وَعَمِلَ صالِحاً } “ve salih amel işleyen” sözüyle pekiştirmiştir. Korku ve hüzünden emin olmanın kendisine bağlanmasıyla bizzat kastedilen budur; dolayısıyla bu, Müslümanlar ve diğerleri olmak üzere zikredilenlerin tümü için bir şarttır. Salih amellerin ilki ise Resul'ü tasdik etmek ve Kur'an'a inanmaktır. Bundan sonra
امْتِثَالُ الْأَوَامِرِ وَاجْتِنَابُ الْمَنْهِيَّاتِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَما أَدْراكَ مَا الْعَقَبَةُ- إِلَى قَوْلِهِ- ثُمَّ كانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا [الْبَلَد: ١٢- ١٧] .
Allah Teâlâ'nın { وَما أَدْراكَ مَا الْعَقَبَةُ } [el-Beled: 12] “Sarp yokuşun ne olduğunu sen ne bileceksin?” ayetinden { ثُمَّ كانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا } [el-Beled: 17] “Sonra iman edenlerden olmak...” sözüne kadar buyurduğu gibi emirlere uymak ve yasaklardan kaçınmak gelir.
[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ٧٠]
[Mâide Suresi (5): Ayet 70]
لَقَدْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَأَرْسَلْنا إِلَيْهِمْ رُسُلاً كُلَّما جاءَهُمْ رَسُولٌ بِما لَا تَهْوى أَنْفُسُهُمْ فَرِيقاً كَذَّبُوا وَفَرِيقاً يَقْتُلُونَ (٧٠)
{ لَقَدْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَأَرْسَلْنا إِلَيْهِمْ رُسُلاً كُلَّما جاءَهُمْ رَسُولٌ بِما لَا تَهْوى أَنْفُسُهُمْ فَرِيقاً كَذَّبُوا وَفَرِيقاً يَقْتُلُونَ } (70) “Andolsun ki biz İsrailoğullarının kesin sözünü almış ve onlara peygamberler göndermiştik. Onlara her ne zaman bir peygamber nefislerinin hoşlanmadığı bir şey getirdiyse, bir kısmını yalanladılar, bir kısmını da öldürüyorlardı.”
اسْتِئْنَافٌ عَادَ بِهِ الْكَلَامُ عَلَى أَحْوَالِ الْيَهُودِ وَجَرَاءَتِهِمْ عَلَى اللَّهِ وَعَلَى رُسُلِهِ. وَذَلِكَ تَعْرِيضٌ بِالْيَأْسِ مِنْ هَدْيِهِمْ بِمَا جَاءَ بِهِ محمّد ﷺ وَبِأَنَّ مَا قَابَلُوا بِهِ دَعْوَتَهُ لَيْسَ بِدْعًا مِنْهُمْ بَلْ ذَلِكَ دَأْبُهُمْ جِيلًا بَعْدَ جِيلٍ.
[Bu ayet], sözün Yahudilerin durumlarına ve onların Allah'a ve peygamberlerine karşı cüretkârlıklarına döndüğü yeni bir başlangıçtır (isti'nâf). Bu da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiği şeylerle onların doğru yola erişmesinden ümit kesildiğine ve onun davetini karşıladıkları tavrın kendilerinden ilk defa görülen bir şey olmayıp nesiller boyu onların âdeti olduğuna üstü kapalı bir işarettir.
وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى أَخْذِ الْمِيثَاقِ عَلَى الْيَهُودِ غَيْرَ مَرَّةٍ. أُولَاهَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٨٣] .
Yahudilerden kesin söz (misak) alınması meselesi daha önce defalarca geçmişti; bunların ilki Bakara Suresi'ndedir [83].
وَالرُّسُلُ الَّذِينَ أُرْسِلُوا إِلَيْهِمْ هُمْ مُوسَى وَهَارُونُ وَمَنْ جَاءَ بَعْدَهُمَا مِثْلُ يُوشَعَ بْنِ نُونٍ وَأَشْعِيَا وأرميا وحزقيال وداوود وَعِيسَى. فَالْمُرَادُ بِالرُّسُلِ هُنَا الْأَنْبِيَاءُ: مَنْ جَاءَ مِنْهُمْ بِشَرْعٍ وَكِتَابٍ، مثل مُوسَى وداوود وَعِيسَى، وَمَنْ جَاءَ مُعَزِّزًا لِلشَّرْعِ مُبَيِّنًا لَهُ، مِثْلُ يُوشَعَ وَأَشْعِيَا وَأَرْمِيَا. وَإِطْلَاقُ الرَّسُولِ عَلَى النَّبِيءِ الّذي لم يجىء بِشَرِيعَةٍ إِطْلَاقٌ شَائِعٌ فِي الْقُرْآنِ كَمَا تَقَدَّمَ، لِأَنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ أَنَّهُمْ قَتَلُوا فَرِيقًا مِنَ الرُّسُلِ تَعَيَّنَ تَأْوِيلُ الرُّسُلِ بِالْأَنْبِيَاءِ فَإِنَّهُمْ مَا قَتَلُوا إِلَّا أَنْبِيَاءَ لَا رُسُلًا.
Onlara gönderilen elçiler; Musa, Harun ve onlardan sonra gelen Yuşa b. Nûn, İşaya, İrmiya, Hezekiel, Davud ve İsa gibi kimselerdir. Buradaki elçilerden kasıt nebilerdir: Musa, Davud ve İsa gibi şeriat ve kitap getirenler ile Yuşa, İşaya ve İrmiya gibi şeriatı pekiştiren ve onu açıklayan kimselerdir. Şeriat getirmeyen nebiye resul denilmesi, daha önce geçtiği gibi Kur'an'da yaygın bir kullanımdır; çünkü onların elçilerden bir grubu öldürdüklerini zikredince elçileri nebiler olarak yorumlamak gerekmiştir; zira onlar resulleri değil, ancak nebileri öldürmüşlerdir.
وَقَوْلُهُ: كُلَّما جاءَهُمْ رَسُولٌ بِما لَا تَهْوى أَنْفُسُهُمْ فَرِيقاً كَذَّبُوا إِلَخْ انْتَصَبَ كُلَّما عَلَى الظَّرْفِيَّةِ، لِأَنَّهُ دَالٌّ عَلَى اسْتِغْرَاقِ أَزْمِنَةِ مَجِيءِ الرُّسُلِ إِلَيْهِمْ فَيَدُلُّ عَلَى اسْتِغْرَاقِ الرُّسُلِ تَبَعًا لِاسْتِغْرَاقِ أَزْمِنَةِ مَجِيئِهِمْ، إِذِ اسْتِغْرَاقُ أَزْمِنَةِ وُجُودِ شَيْءٍ يَسْتَلْزِمُ اسْتِغْرَاقَ أَفْرَادِ ذَلِكَ الشَّيْءِ، فَمَا ظَرْفِيَّةٌ مَصْدَرِيَّةٌ دَالَّةٌ عَلَى الزَّمَانِ.
{ كُلَّما جاءَهُمْ رَسُولٌ بِما لَا تَهْوى أَنْفُسُهُمْ فَرِيقاً كَذَّبُوا } “Onlara her ne zaman bir peygamber nefislerinin hoşlanmadığı bir şey getirdiyse, bir kısmını yalanladılar...” ifadesinde { كُلَّما } zarfiyyet üzere mansub olmuştur; çünkü elçilerin onlara geliş zamanlarının tamamını kapsadığını bildirir ve onların geliş zamanlarının tamamını kapsamasına bağlı olarak elçilerin tamamını kapsamaya da delalet eder. Zira bir şeyin var olduğu zamanların tamamını kapsaması, o şeyin fertlerinin tamamını kapsamasını gerektirir. Buradaki 'mâ' (ما), zamana delalet eden zarfiyye-i masdariyyedir.
وَانْتَصَبَ (كُلَّ) عَلَى النِّيَابَةِ عَنِ الزَّمَانِ لِإِضَافَتِهِ إِلَى اسْمِ الزَّمَانِ الْمُبْهَمِ، وَهُوَ
(Külle / كُلَّ) lafzı, mübhem zaman ismine yani
(مَا) الظَّرْفِيَّةُ الْمَصْدَرِيَّةُ. وَالتَّقْدِيرُ: فِي كُلِّ أَوْقَاتِ مَجِيءِ الرُّسُلِ إِلَيْهِمْ كَذَّبُوا وَيَقْتُلُونَ. وَانْتَصَبَ كُلَّما بِالْفِعْلَيْنِ وَهُوَ كَذَّبُوا ويَقْتُلُونَ عَلَى التَّنَازُعِ.
zarfiyye-i masdariyye olan (mâ)'ya izafe edildiği için zamana nâib olarak mansub olmuştur. Takdiri şöyledir: 'Elçilerin kendilerine geldiği bütün vakitlerde yalanladılar ve öldürüyorlardı.' { كُلَّما } ifadesi, tenâzu' yoluyla { كَذَّبُوا } ve { يَقْتُلُونَ } fiillerinin her ikisiyle mansub kılınmıştır.
وَتَقْدِيمُ كُلَّما عَلَى الْعَامِلِ اسْتِعْمَالٌ شَائِعٌ لَا يَكَادُ يَتَخَلَّفُ، لِأَنَّهُمْ يُرِيدُونَ بِتَقْدِيمِهِ الِاهْتِمَامَ بِهِ، لِيَظْهَرَ أَنَّهُ هُوَ مَحَلُّ الْغَرَضِ الْمَسُوقَةِ لَهُ جُمْلَتُهُ، فَإِنَّ اسْتِمْرَارَ صَنِيعِهِمْ ذَلِكَ مَعَ جَمِيعِ الرُّسُلِ فِي جَمِيعِ الْأَوْقَاتِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ التَّكْذِيبَ وَالْقَتْلَ صَارَا سَجِيَّتَيْنِ لَهُمْ لَا تَتَخَلَّفَانِ، إِذْ لَمْ يَنْظُرُوا إِلَى حَالِ رَسُولٍ دُونَ آخَرَ وَلَا إِلَى زَمَانٍ دُونَ آخَرَ، وَذَلِكَ أَظْهَرُ فِي فَظَاعَةِ حَالِهِمْ، وَهِيَ الْمَقْصُودُ هُنَا.
{ كُلَّما } lafzının âmilinden önce getirilmesi, neredeyse hiç aksamayan yaygın bir kullanımdır. Zira onu öne almakla ona önem verildiğini göstermek isterler; ta ki cümlenin kendisi için sevk edildiği asıl amacın bu olduğu ortaya çıksın. Çünkü onların bütün zamanlarda bütün peygamberlere karşı bu tutumu sürdürmeleri, yalanlama ve öldürmenin kendilerinden hiç ayrılmayan iki fıtri huy haline geldiğinin delilidir; zira onlar ne bir peygamberi diğerinden ne de bir zamanı diğerinden ayırt etmişlerdir. Bu da durumlarının korkunçluğunu daha açık gösterir ki burada kastedilen de budur.
وَبِهَذَا التَّقْدِيمِ يُشْرَبُ ظَرْفُ كُلَّما مَعْنَى الشَّرْطِيَّةِ فَيَصِيرُ الْعَامِلُ فِيهِ بِمَنْزِلَةِ الْجَوَابِ لَهُ، كَمَا تَصِيرُ أَسْمَاءُ الشَّرْطِ مُتَقَدِّمَةً عَلَى أَفْعَالِهَا وَأَجْوِبَتِهَا فِي نَحْوِ أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ [النِّسَاء: ٧٨] . إِلَّا أَنَّ كُلَّما لَمْ يُسْمَعِ الْجَزْمُ بَعْدَهَا وَلِذَلِكَ لَمْ تُعَدَّ فِي أَسْمَاءِ الشَّرْطِ لِأَنَّ (كُلَّ) بَعِيدٌ عَنْ مَعْنَى الشَّرْطِيَّةِ. وَالْحَقُّ أَنَّ إِطْلَاقَ الشَّرْطِ عَلَيْهَا فِي كَلَامِ بَعْضِ النُّحَاةِ تَسَامُحٌ. وَقَدْ أَطْلَقَهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» فِي هَذِهِ الْآيَةِ، لِأَنَّهُ لَمْ يَجِدْ لَهَا سَبَبًا لَفْظِيًّا يُوجِبُ تَقْدِيمَهَا بِخِلَافِ مَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَكُلَّما جاءَكُمْ رَسُولٌ بِما لَا تَهْوى أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ: [٨٧] ، وَفِي قَوْلِهِ: أَوَكُلَّما عاهَدُوا عَهْداً نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ [١٠٠] فِي تِلْكَ السُّورَةِ، فَإِنَّ التَّقْدِيمَ فِيهِمَا تَبَعٌ لِوُقُوعِهِمَا مُتَّصِلَتَيْنِ بِهَمْزَةِ الِاسْتِفْهَامِ كَمَا ذَكَرْنَاهُ هُنَالِكَ، وَإِنْ كَانَ قَدْ سَكَتَ عَلَيْهِمَا فِي «الْكَشَّافِ» لِظُهُورِ أَمْرِهِمَا فِي تَيْنِكَ الْآيَتَيْنِ.
Bu öne alışla { كُلَّما } zarfına şart anlamı aşılanır ve onun âmili kendisinin cevabı konumuna gelir; tıpkı { أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ } [en-Nisâ: 78] “Nerede olursanız olun ölüm size ulaşır” ayetinde olduğu gibi şart isimlerinin fiillerinden ve cevaplarından önce gelmesi gibidir. Ancak { كُلَّما } lafzından sonra cezm yapıldığı işitilmemiştir; bu yüzden şart isimleri arasında sayılmamıştır, zira (küll / كُلَّ) şart anlamından uzaktır. Doğrusu şudur ki bazı nahivcilerin sözlerinde ona şart denmesi bir müsamahadır (gevşek kullanımdır). 'el-Keşşâf' sahibi bu ayette bunu şart olarak nitelemiştir; çünkü Bakara Suresi'ndeki { أَفَكُلَّما جاءَكُمْ رَسُولٌ بِما لَا تَهْوى أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ } [87] “Nefislerinizin hoşlanmadığı bir şeyle size bir peygamber geldiğinde büyüklük taslamadınız mı?” ve yine o suredeki { أَوَكُلَّما عاهَدُوا عَهْداً نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ } [100] “Onlar ne zaman bir ahit yaptılarsa içlerinden bir grup onu bozup atmadı mı?” ayetlerinin aksine, onu öne almayı gerektiren lafzi bir sebep bulamamıştır. Zira o iki ayetteki öne alış, orada zikrettiğimiz üzere soru hemzesine bitişik olarak gelmelerine tabidir; gerçi 'el-Keşşâf' sahibi o iki ayetteki durumun açıklığı sebebiyle onlar hakkında sükût etmiştir.
فَالْأَحْسَنُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ فَرِيقاً كَذَّبُوا حَالًا مِنْ ضَمِيرِ إِلَيْهِمْ لِاقْتِرَانِهَا بِضَمِيرٍ مُوَافِقٍ لِصَاحِبِ الْحَالِ، وَلِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْخَبَرِ تَفْظِيعُ حَالِ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي سُوءِ مُعَامَلَتِهِمْ لِهُدَاتِهِمْ، وَذَلِكَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِاعْتِبَارِ كَوْنِ الْمُرْسَلِ إِلَيْهِمْ هَذِهِ حَالُهُمْ مَعَ رُسُلِهِمْ.
En uygun olanı, { فَرِيقاً كَذَّبُوا } cümlesinin { إِلَيْهِمْ } zamirinden hâl olmasıdır; çünkü hâl sahibine uygun bir zamirle bitişmiştir ve haberden maksat, İsrailoğullarının kendilerine doğru yolu gösteren rehberlerine karşı kötü muamelelerindeki çirkin hâli ortaya koymaktır. Bu da ancak kendilerine peygamber gönderilenlerin peygamberleriyle olan hâllerinin bu olduğu kabul edildiğinde hasıl olur.
وَلَيْسَتْ جُمْلَةُ فَرِيقاً كَذَّبُوا وَمَا تَقَدَّمَهَا مِنْ مُتَعَلِّقِهَا اسْتِئْنَافًا، إِذْ لَيْسَ الْمَقْصُودُ الْإِخْبَارَ بِأَنَّ اللَّهَ أَرْسَلَ إِلَيْهِمْ رُسُلًا بَلْ بِمَدْلُولِ هَذَا الْحَالِ.
{ فَرِيقاً كَذَّبُوا } cümlesi ve kendisinden önceki müteallakı yeni bir başlangıç (isti'nâf) değildir; zira maksat Allah'ın onlara peygamberler gönderdiğini bildirmek değil, bu hâlin ifade ettiği manayı bildirmektir.
وَبِهَذَا يَظْهَرُ لَكَ أَنَّ التَّقْسِيمَ فِي قَوْلِهِ: فَرِيقاً كَذَّبُوا وَفَرِيقاً يَقْتُلُونَ لَيْسَ لِرَسُولٍ مِنْ قَوْلِهِ: كُلَّما جاءَهُمْ رَسُولٌ بَلْ لِ رُسُلًا، لِأَنَّنَا اعْتَبَرْنَا قَوْلَهُ: كُلَّما جاءَهُمْ
Bununla sana açıkça belli olur ki { فَرِيقاً كَذَّبُوا وَفَرِيقاً يَقْتُلُونَ } sözündeki taksim, { كُلَّما جاءَهُمْ رَسُولٌ } sözündeki tekil elçiye değil, { رُسُلاً } kelimesine aittir; çünkü biz { كُلَّما جاءَهُمْ رَسُولٌ }
رَسُولٌ مُقَدَّمًا مِنْ تَأْخِيرٍ. وَالتَّقْدِيرُ: وَأَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ رُسُلًا كَذَّبُوا مِنْهُمْ فَرِيقًا وَقَتَلُوا فَرِيقًا كُلَّمَا جَاءَهُمْ رَسُولٌ مِنَ الرُّسُلِ. وَبِهَذَا نَسْتَغْنِي عَنْ تَكَلُّفَاتٍ وَتَقْدِيرٍ فِي نَظْمِ الْآيَةِ الْآتِي عَلَى أَبْرَعِ وُجُوهِ الْإِيجَازِ وَأَوْضَحِ الْمَعَانِي.
ifadesini sonradan öne alınmış kabul ettik. Takdiri şöyledir: 'Ve onlara peygamberler gönderdik; elçilerden her ne zaman bir peygamber geldiyse onlardan bir kısmını yalanladılar, bir kısmını da öldürdüler.' Böylece ayetin en veciz ve manaları en açık şekilde gelen nazmındaki tekellüflerden ve takdirlerden kurtulmuş oluruz.
وَقَوْلُهُ: بِما لَا تَهْوى أَنْفُسُهُمْ أَيْ بِمَا لَا تُحِبُّهُ. يُقَالُ: هَوِيَ يَهْوَى بِمَعْنَى أَحَبَّ وَمَالَتْ نَفْسُهُ إِلَى مُلَابَسَةِ شَيْءٍ. إِنَّ بَعْثَةَ الرُّسُلَ الْقَصْدُ مِنْهَا كَبْحُ الْأَنْفُسِ عَنْ كَثِيرٍ مِنْ هَوَاهَا الْمُوقِعِ لَهَا فِي الْفَسَادِ عَاجِلًا وَالْخُسْرَانِ آجِلًا، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَتُرِكَ النَّاسُ وَمَا يَهْوَوْنَ، فَالشَّرَائِعُ مُشْتَمِلَةٌ لَا مَحَالَةَ عَلَى كَثِيرٍ مِنْ مَنْعِ النُّفُوسِ مِنْ هَوَاهَا. وَلَمَّا وُصِفَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ بِأَنَّهُمْ يُكَذِّبُونَ الرُّسُلَ ويقتلونهم إِذا جاؤوهم بِمَا يُخَالِفُ هَوَاهُمْ عَلِمْنَا أَنَّهُ لَمْ يَخْلُ رَسُولٌ جَاءَهُمْ مِنْ أَحَدِ الْأَمْرَيْنِ أَوْ كِلَيْهِمَا: وَهُمَا التَّكْذِيبُ وَالْقَتْلُ. وَذَلِكَ مُسْتَفَادٌ مِنْ كُلَّما جاءَهُمْ رَسُولٌ، فَلَمْ يَبْقَ لِقَوْلِهِ: بِما لَا تَهْوى أَنْفُسُهُمْ فَائِدَةٌ إِلَّا الْإِشَارَةَ إِلَى زِيَادَةِ تَفْظِيعِ حَالِهِمْ مِنْ أَنَّهُمْ يُكَذِّبُونَ الرُّسُلَ أَوْ يَقْتُلُونَهُمْ فِي غَيْرِ حَالَةٍ يَلْتَمِسُونَ لِأَنْفُسِهِمْ فِيهَا عُذْرًا مِنْ تَكْلِيفٍ بِمَشَقَّةٍ فَادِحَةٍ، أَوْ مِنْ حُدُوثِ حَادِثِ ثَائِرَةٍ، أَوْ مِنْ أَجْلِ التَّمَسُّكِ بِدِينٍ يَأْبَوْنَ مُفَارَقَتَهُ، كَمَا فَعَلَ الْمُشْرِكُونَ مِنَ الْعَرَبِ فِي مَجِيءِ الْإِسْلَامِ، بَلْ لِمُجَرَّدِ مُخَالَفَةِ هَوَى أَنْفُسِهِمْ بَعْدَ أَنْ أَخَذَ عَلَيْهِمُ الْمِيثَاقَ فَقَبِلُوهُ فَتَتَعَطَّلُ بِتَمَرُّدِهِمْ فَائِدَةُ التَّشْرِيعِ وَفَائِدَةُ طَاعَةِ الْأُمَّةِ لِهُدَاتِهَا.
Ayetin { بِما لَا تَهْوى أَنْفُسُهُمْ } ifadesi, 'sevmediği şeylerle' demektir. 'Heviye-yehvâ' (هَوِيَ يَهْوَى), sevdi ve nefsi bir şeye bulaşmaya meyletti anlamında kullanılır. Peygamberlerin gönderilmesindeki asıl maksat; nefisleri, kendilerini dünyada fesada, ahirette ise hüsrana düşürecek birçok arzusundan menetmektir. Böyle olmasaydı insanlar arzuladıkları şeylerle baş başa bırakılırdı; dolayısıyla şeriatlar kaçınılmaz olarak nefisleri hevalarından alıkoymayı çokça içermektedir. İsrailoğulları hevalarına aykırı bir şey getirdiklerinde peygamberleri yalanlamak ve öldürmekle nitelendirildiklerinde anladık ki onlara gelen hiçbir peygamber iki durumdan birinden veya her ikisinden -yani yalanlanmaktan ve öldürülmekten- kurtulamamıştır. Bu da { كُلَّما جاءَهُمْ رَسُولٌ } ifadesinden anlaşılmaktadır. Dolayısıyla { بِما لَا تَهْوى أَنْفُسُهُمْ } sözünün, onların peygamberleri yalanlamalarını veya öldürmelerini; ağır bir külfet yüklenmek, fitne ve ayaklanma çıkması yahut Arap müşriklerinin İslam geldiğinde yaptığı gibi ayrılmak istemedikleri bir dine sarılmak gibi kendilerine bir mazeret aradıkları bir durum olmaksızın, sırf kesin söz verip kabul ettikten sonra kendi nefislerinin hevasına aykırı düştüğü için yaptıklarına dair durumlarının çirkinliğini daha da artırmaya işaret etmekten başka bir faydası kalmaz. Böylece onların isyanıyla yasamanın faydası ve ümmetin rehberlerine itaat etmesinin faydası yok edilmiş olur.
وَهَذَا تَعْلِيمٌ عَظِيمٌ مِنَ الْقُرْآنِ بِأَنَّ مِنْ حَقِّ الْأُمَمِ أَنْ تَكُونَ سَائِرَةً فِي طَرِيقِ إِرْشَادِ عُلَمَائِهَا وَهُدَاتِهَا، وَأَنَّهَا إِذَا رَامَتْ حَمْلَ عُلَمَائِهَا وَهُدَاتِهَا عَلَى مُسَايَرَةِ أَهْوَائِهَا، بِحَيْثُ يُعْصَوْنَ إِذَا دَعَوْا إِلَى مَا يُخَالِفُ هَوَى الْأَقْوَامِ فَقَدْ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْخُسْرَانُ كَمَا حَقَّ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ، لِأَنَّ فِي ذَلِكَ قَلْبًا لِلْحَقَائِقِ وَمُحَاوَلَةَ انْقِلَابِ التَّابِعِ مَتْبُوعًا وَالْقَائِدِ مَقُودًا، وَأَنَّ قَادَةَ الْأُمَمِ وَعُلَمَاءَهَا وَنُصَحَاءَهَا إِذَا سَايَرُوا الْأُمَمَ عَلَى هَذَا الْخُلُقِ كَانُوا غَاشِّينَ لَهُمْ، وَزَالَتْ
Bu, Kur'an'dan pek yüce bir derstir: Ümmetlerin görevi; âlimlerinin ve rehberlerinin irşat yolunda yürümektir. Eğer âlimlerini ve rehberlerini kendi hevalarına uydurmaya çalışırlarsa, öyle ki toplumların hevasına aykırı bir şeye çağırdıklarında onlara isyan edilirse, İsrailoğullarına hak olduğu gibi onlara da hüsran hak olur. Çünkü bunda hakikatlerin tersyüz edilmesi, tabi olanın tabi olunan, yönlendirenin yönlendirilen durumuna dönüştürülmesi çabası vardır. Ümmetlerin önderleri, âlimleri ve nasihatçileri bu ahlakta ümmetlere uyarlarsa onları aldatmış olurlar; onların
فَائِدَةُ عِلْمِهِمْ وَحِكْمَتِهِمْ وَاخْتَلَطَ الْمَرْعِيُّ بِالْهَمَلِ وَالْحَابِلُ بِالنَّابِلِ، وَقَدْ
ilim ve hikmetlerinin faydası ortadan kalkar, güdülen hayvan ile başıboş kalan birbirine karışır, işler altüst olur. Nitekim
قَالَ رَسُول الله ﷺ: «مَنِ اسْتَرْعَاهُ اللَّهُ رَعِيَّةً فَغَشَّهَا لَمْ يَشَمَّ رَائِحَةَ الْجَنَّةِ» .
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allah'ın bir topluluğu yönetmesini isteyip de onları aldatan kimse cennetin kokusunu alamaz.»