وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ بِصِيغَةِ فِعْلِ الْمُضِيِّ فِي عَبَدَ وَبِفَتْحِ التَّاءِ مِنَ الطَّاغُوتَ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولُ عَبَدَ، وَهُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى الصِّلَةِ فِي قَوْلِهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ، أَيْ وَمَنْ عَبَدُوا الطَّاغُوتَ. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَحْدَهُ- بِفَتْحِ الْعَيْنِ وَضَمِّ الْمُوَحَّدَةِ وَفَتْحِ الدَّالِ وَبِكَسْرِ الْفَوْقِيَّةِ مِنْ كَلِمَةِ الطَّاغُوتِ- عَلَى أَنَّ «عَبُدَ» جَمْعُ عَبْدٍ، وَهُوَ جَمْعٌ سَمَاعِيٌّ قَلِيلٌ، وَهُوَ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ مَعْطُوفٌ عَلَى الْقِرَدَةَ وَالْخَنازِيرَ.
Cumhur { وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ } kısmını { عَبَدَ } lafzında mazi fiil sîgasıyla ve { الطَّاغُوتَ } lafzındaki tâ harfinin mef'ul olması hasebiyle fethasıyla okumuştur; bu, { مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ } buyruğundaki sılaya matuftur, yani “ve tâğûta tapan kimseler” demektir. Hamza ise tek başına -ayın fethası, bâ harfinin zammesi, dâlın fethası ve { الطَّاغُوتِ } kelimesindeki tâ harfinin kesrasıyla- { عَبُدَ } lafzını { عَبْد } kelimesinin semâî ve az kullanılan bir çoğulu kabul ederek okumuştur. Bu kıraate göre kelime { الْقِرَدَةَ وَالْخَنازِيرَ } üzerine matuftur.
وَالْمَقْصُودُ مِنْ ذِكْرِ ذَلِكَ هُنَا تَعْيِيرُ الْيَهُودِ الْمُجَادِلِينَ لِلْمُسْلِمِينَ بِمَسَاوِي أَسْلَافِهِمْ إِبْكَاتًا لَهُمْ عَنِ التَّطَاوُلِ. عَلَى أَنَّهُ إِذَا كَانَتْ تِلْكَ شَنْشَنَتَهُمْ أَزْمَانَ قيام الرُّسُل والنبيئين بَيْنَ ظَهْرَانَيْهِمْ فَهُمْ فِيمَا بَعْدَ ذَلِكَ أَسْوَأُ حَالًا وَأَجْدَرُ بِكَوْنِهِمْ شَرًّا، فَيَكُونُ الْكَلَامُ مِنْ ذَمِّ الْقَبِيلِ كُلِّهِ. عَلَى أَنَّ كَثِيرًا مِنْ مُوجِبَاتِ اللَّعْنَةِ وَالْغَضَبِ وَالْمَسْخِ قَدِ ارْتَكَبَتْهَا الْأَخْلَافُ، عَلَى أَنَّهُمْ شَتَمُوا الْمُسْلِمِينَ بِمَا زَعَمُوا أَنَّهُ دِينُهُمْ فَيَحِقُّ شَتْمُهُمْ بِمَا نعتقده فيهم.
Bunun burada zikredilmesinden maksat, Müslümanlarla tartışan Yahudileri hadlerini aşmaktan alıkoyup susturmak için atalarının kötülükleriyle ayıplamaktır. Kaldı ki aralarında resuller ve nebiler varken onların huyu ve âdeti bu idiyse, ondan sonraki dönemlerde durumları daha kötü ve şerli olmaya daha layıktır; dolayısıyla söz bütün bir zümrenin yerilmesindendir. Üstelik lanet, gazap ve mesh gerekçelerinin çoğunu sonraki nesiller de işlemiştir. Ayrıca onlar Müslümanlara dinleri olduğunu iddia ettikleri şeyle hakaret ettiklerine göre, haklarında inandığımız şeylerle onları ayıplamak yerindedir.
[٦١- ٦٣]
[61-63]
[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : الْآيَات ٦١ إِلَى ٦٣]
[Mâide Suresi (5), Âyetler 61-63]
وَإِذا جاؤُكُمْ قالُوا آمَنَّا وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما كانُوا يَكْتُمُونَ (٦١) وَتَرى كَثِيراً مِنْهُمْ يُسارِعُونَ فِي الْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (٦٢) لَوْلا يَنْهاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كانُوا يَصْنَعُونَ (٦٣)
{ وَإِذا جاؤُكُمْ قالُوا آمَنَّا وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما كانُوا يَكْتُمُونَ (٦١) وَتَرى كَثِيراً مِنْهُمْ يُسارِعُونَ فِي الْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (٦٢) لَوْلا يَنْهاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كانُوا يَصْنَعُونَ (٦٣) } “Size geldiklerinde 'İman ettik' derler; oysa küfürle girmiş ve yine onunla çıkmışlardır. Allah, onların gizlediklerini en iyi bilendir. (61) Onlardan birçoğunun günahta, düşmanlıkta ve haram yemede yarıştıklarını görürsün. Yaptıkları şey ne kötüdür! (62) Din bilginleri ve hahamlar onları günah söz söylemekten ve haram yemekten menetselerdi ya! Yapmakta oldukları şey ne kötüdür! (63)”
عطف وَإِذا جاؤُكُمْ عَلَى قَوْلِهِ: وَإِذا نادَيْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ اتَّخَذُوها هُزُواً [الْمَائِدَة:
{ وَإِذا جاؤُكُمْ } [buyruğu], O'nun { وَإِذا نادَيْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ اتَّخَذُوها هُزُواً } “Namaza çağırdığınız zaman onu alay konusu edinirler” [Mâide: sözüne] atıftır;
٥٨] الْآيَةَ، وَخُصَّ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ الْمُنَافِقُونَ مِنَ الْيَهُودِ مِنْ جُمْلَةِ الَّذِينَ اتّخذوا الدّين هزوءا وَلَعِبًا، فَاسْتُكْمِلَ بِذَلِكَ التَّحْذِيرُ مِمَّنْ هَذِهِ صِفَتُهُمُ الْمُعْلِنِينَ مِنْهُمْ وَالْمُنَافِقِينَ. وَلَا يَصِحُّ عَطْفُهُ عَلَى صِفَاتِ أَهْلِ الْكِتَابِ فِي قَوْلِهِ: وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ [الْمَائِدَة: ٦٠] لِعَدَمِ اسْتِقَامَةِ الْمَعْنَى، وَبِذَلِكَ يُسْتَغْنَى عَنْ تَكَلُّفِ وَجْهٍ لِهَذَا الْعَطْفِ.
58] ayetine matuftur. Dini alay ve eğlenceye alanların arasından Yahudilerin münafık olanları bu niteliklerle tahsis edilmiştir; böylece açık olanları ve münafıklarıyla bu nitelikteki kimselerden sakındırma tamamlanmıştır. Bunun { وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ } [Mâide 60] buyruğundaki Ehl-i Kitap vasıflarına atfedilmesi anlamın düzgün olmaması sebebiyle sahih değildir; böylece bu atıf için zorlama bir vecih aramaktan müstağni olunur.
وَمَعْنَى قَوْلِهِ: وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ أَنَّ الْإِيمَانَ لَمْ يُخَالِطْ قُلُوبَهُمْ طَرْفَةَ عَيْنٍ، أَيْ هُمْ دَخَلُوا كَافِرِينَ وَخَرَجُوا كَذَلِكَ، لِشِدَّةِ قَسْوَةِ قُلُوبِهِمْ، فَالْمَقْصُودُ اسْتِغْرَاقُ الزَّمَنَيْنِ وَمَا بَيْنَهُمَا، لِأَنَّ ذَلِكَ هُوَ الْمُتَعَارَفُ، إِذِ الْحَالَةُ إِذَا تَبَدَّلَتِ اسْتَمَرَّ تَبَدُّلُهَا، فَفِي ذَلِكَ تَسْجِيلُ الْكَذِبِ فِي قَوْلِهِمْ: آمَنَّا، وَالْعَرَبُ تَقُولُ: خَرَجَ بِغَيْرِ الْوَجْهِ الَّذِي دَخَلَ بِهِ.
Yüce Allah'ın { وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ } buyruğunun anlamı; kalplerinin aşırı katılığı sebebiyle imanın göz açıp kapayıncaya kadar bile kalplerine karışmadığı, yani kafir olarak girip yine öyle çıktıklarıdır. Buradaki maksat, iki zamanı ve aralarındakini bütünüyle içine almaktır; çünkü bilinen şudur ki bir durum değiştiğinde bu değişim sürüp gider; dolayısıyla bunda onların { آمَنَّا } “İman ettik” sözlerindeki yalancılık tescil edilmektedir. Araplar: “Girdiği yüzden başka bir yüzle çıktı” derler.
وَالرُّؤْيَةُ فِي قَوْلِهِ: وَتَرى بَصَرِيَّةٌ، أَيْ أَنَّ حَالَهُمْ فِي ذَلِكَ بِحَيْثُ لَا يَخْفَى عَلَى أَحَدٍ. وَالْخِطَابُ لِكُلِّ مَنْ يَسْمَعُ.
{ وَتَرى } buyruğundaki görme fiili basarîdir (gözle görmedir); yani bu konudaki durumları hiç kimseye gizli kalmayacak derecededir. Hitap ise işiten herkesedir.
وَتَقَدَّمَ مَعْنَى يُسارِعُونَ عِنْدَ قَوْلِهِ: لَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ [النِّسَاء:
{ يُسارِعُونَ } kelimesinin anlamı { لَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ } [Mâide
٤١] .
41] buyruğunun tefsirinde geçmişti.
وَالْإِثْمُ: الْمَفَاسِدُ مِنْ قَوْلٍ وَعَمَلٍ، أُرِيدَ بِهِ هُنَا الْكَذِبُ، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ. وَالْعُدْوَانُ: الظُّلْمُ، وَالْمُرَادُ بِهِ الِاعْتِدَاءُ عَلَى الْمُسْلِمِينَ إِنِ اسْتَطَاعُوهُ.
İsm (إثم): Söz ve amel cinsinden olan kötülüklerdir; { عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ } buyruğunun delalet ettiği üzere burada yalan kastedilmiştir. Udvân (عدوان) ise zulümdür; bundan maksat güç yetirebildikleri takdirde Müslümanlara saldırmalarıdır.
وَالسُّحْتُ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ [الْمَائِدَة: ٤٢] .
Suht (سُحْت) kelimesi { سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ } [Mâide 42] buyruğunda geçmişti.
ولَوْلا تَحْضِيضٌ أُرِيدَ مِنْهُ التَّوْبِيخُ.
{ لَوْلا } edatı teşviktir; bundan tevbih (kınama) kastedilmiştir.
والرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ تَقَدَّمَ بَيَانُ مَعْنَاهُمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ [الْمَائِدَة: ٤٤] الْآيَةَ.
Rabbâniyyûn (ربانيون) ve Ahbâr (أحبار) kelimelerinin anlamı Yüce Allah'ın { يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ } [Mâide 44] ayetinde geçmişti.
وَاقْتُصِرَ فِي تَوْبِيخِ الرَّبَّانِيِّينَ عَلَى تَرْكِ نَهْيِهِمْ عَنْ قَوْلِ الْإِثْمِ وَأَكْلِ السُّحْتِ، وَلَمْ يُذْكَرِ الْعُدْوَانُ إِيمَاءً إِلَى أَنَّ الْعُدْوَانَ يَزْجُرُهُمْ عَنْهُ الْمُسْلِمُونَ وَلَا يَلْتَجِئُونَ فِي زَجْرِهِمْ إِلَى غَيْرِهِمْ، لِأَنَّ الِاعْتِمَادَ فِي النُّصْرَةِ عَلَى غَيْرِ الْمَجْنِيِّ عَلَيْهِ، ضَعْفٌ.
Rabbanîlerin kınanmasında sadece yalan söz söylemeyi ve haram yemeyi menetmeyi terk etmeleriyle yetinilmiş, udvân (düşmanlık/saldırganlık) zikredilmemiştir; zira düşmanlıktan onları Müslümanlar meneder ve onları menetmede başkalarına sığınmazlar; çünkü yardım hususunda mağdur olandan başkasına bel bağlamak zayıflıktır.
وَجُمْلَةُ لَبِئْسَ مَا كانُوا يَصْنَعُونَ مُسْتَأْنَفَةٌ، ذَمٌّ لِصَنِيعِ الرَّبَّانِيِّينَ وَالْأَحْبَارِ فِي سُكُوتِهِمْ عَنْ تَغْيِيرِ الْمُنْكَرِ، ويَصْنَعُونَ بِمَعْنَى يَعْلَمُونَ، وَإِنَّمَا خُولِفَ هُنَا مَا تَقَدَّمَ فِي الْآيَةِ قَبْلَهَا لِلتَّفَنُّنِ، وَقِيلَ: لِأَنَّ يَصْنَعُونَ أَدَلُّ عَلَى التَّمَكُّنِ فِي الْعَمَلِ مِنْ يَعْمَلُونَ.
{ لَبِئْسَ مَا كانُوا يَصْنَعُونَ } cümlesi müste'nefedir (bağımsız yeni bir cümledir); münkeri değiştirmekten geri durup sükût etmeleri sebebiyle Rabbanîlerin ve ahbârın yaptıkları şeyi yermektir. { يَصْنَعُونَ } kelimesi “yapıyorlar” anlamındadır; önceki ayette geçen lafızdan burada farklı bir kelimeye geçilmesi üslup zenginliği (tefennün) içindir. Bir görüşe göre ise { يَصْنَعُونَ } fiili işte mahirleşmeyi ve yerleşmeyi ifade etmede { يَعْمَلُونَ } fiilinden daha kuvvetlidir.
وَاللَّامُ لِلْقَسَمِ.
Lâm harfi kasem içindir.
[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ٦٤]
[Mâide Suresi (5), Âyet 64]
وَقالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِما قالُوا بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشاءُ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً وَأَلْقَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ كُلَّما أَوْقَدُوا نَارا لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ (٦٤)
{ وَقالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِما قالُوا بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشاءُ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً وَأَلْقَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ كُلَّما أَوْقَدُوا نَاراً لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ (٦٤) } “Yahudiler: 'Allah'ın eli bağlıdır' dediler. Söylediklerinden ötürü kendi elleri bağlansın ve lanete uğrasınlar! Bilakis O'nun iki eli de açıktır; dilediği gibi infak eder. Rabbinden sana indirilen, elbette onlardan birçoğunun azgınlığını ve küfrünü artıracaktır. Onların arasına kıyamet gününe kadar düşmanlık ve kin saldık. Savaş için ne zaman bir ateş tutuştursalar, Allah onu söndürür. Onlar yeryüzünde bozgunculuğa koşarlar; Allah ise bozguncuları sevmez. (64)”
وَقالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِما قالُوا بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشاءُ.
{ وَقالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِما قالُوا بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشاءُ } “Yahudiler: 'Allah'ın eli bağlıdır' dediler. Söylediklerinden ötürü kendi elleri bağlansın ve lanete uğrasınlar! Bilakis O'nun iki eli de açıktır; dilediği gibi infak eder.”
عَطْفٌ عَلَى جملَة وَإِذا جاؤُكُمْ قالُوا آمَنَّا [الْمَائِدَة: ٦١] ، فَإِنَّهُ لَمَّا كَانَ أُولَئِكَ مِنَ الْيَهُودِ وَالْمُنَافِقِينَ انْتَقَلَ إِلَى سُوءِ مُعْتَقَدِهِمْ وَخُبْثِ طَوِيَّتِهِمْ لِيُظْهِرَ فَرْطَ التَّنَافِي بَيْنَ مُعْتَقَدِهِمْ وَمُعْتَقَدِ أَهْلِ الْإِسْلَامِ، وَهَذَا قَوْلُ الْيَهُودِ الصُّرَحَاءِ غَيْرِ الْمُنَافِقِينَ فَلِذَلِكَ أُسْنِدَ إِلَى اسْمِ (الْيَهُودِ) .
{ وَإِذا جاؤُكُمْ قالُوا آمَنَّا } [Mâide 61] cümlesine matuftur; nitekim onlar Yahudilerden ve münafıklardan olunca, inançları ile İslam ehlinin inancı arasındaki aşırı zıtlığı ortaya koymak için onların inançlarının kötülüğüne ve niyetlerinin bozukluğuna geçilmiştir. Bu, münafık olmayan açık Yahudilerin sözüdür; bu yüzden { الْيَهُودِ } ismine isnat edilmiştir.
وَمَعْنَى يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ الْوَصْفُ بِالْبُخْلِ فِي الْعَطَاءِ لِأَنَّ الْعَرَبَ يَجْعَلُونَ الْعَطَاءَ مُعَبَّرًا عَنْهُ بِالْيَدِ، وَيَجْعَلُونَ بَسْطَ الْيَدِ اسْتِعَارَةً لِلْبَذْلِ وَالْكَرَمِ، وَيَجْعَلُونَ ضِدَّ الْبَسْطِ اسْتِعَارَةً لِلْبُخْلِ فَيَقُولُونَ: أَمْسَكَ يَدَهُ وَقَبَضَ يَدَهُ، وَلَمْ نَسْمَعْ مِنْهُمْ: غَلَّ يَدَهُ، إِلَّا فِي الْقُرْآنِ كَمَا هُنَا، وَقَوْلُهُ: وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ فِي سُورَةِ الْإِسْرَاءِ [٢٩] ، وَهِيَ اسْتِعَارَةٌ قَوِيَّةٌ لِأَنَّ مَغْلُولَ الْيَدِ لَا يَسْتَطِيعُ بَسْطَهَا فِي أَقَلِّ الْأَزْمَانِ، فَلَا جَرَمَ أَنْ تَكُونَ اسْتِعَارَةً لِأَشَدِّ الْبُخْلِ وَالشُّحِّ.
{ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ } sözünün anlamı, vermede cimrilikle nitelemektir; çünkü Araplar vermeyi el ile ifade ederler; elin açılmasını (bast) cömertlik ve ikram için istiare yaparlar, elin açılmasının zıddını ise cimrilik için istiare kılarlar; nitekim “elini tuttu”, “elini sıktı” derler. Onlardan burada olduğu gibi ve İsrâ Suresi'ndeki { وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ } [İsrâ 29] buyruğu müstesna, Kur'an dışında “elini bağladı (ğalle)” dediklerini duymadık. Bu çok güçlü bir istiaredir; zira eli bağlanmış kimse en kısa bir an bile elini açmaya güç yetiremez; dolayısıyla bunun cimrilik ve pintiliğin en şiddetlisi için istiare olması kaçınılmazdır.
وَالْيَهُودُ أَهْلُ إِيمَانٍ وَدِينٍ فَلَا يَجُوزُ فِي دِينِهِمْ وَصْفُ اللَّهِ تَعَالَى بِصِفَاتِ الذَّمِّ. فَقَوْلُهُمْ هَذَا: إِمَّا أَنْ يَكُونَ جَرَى مَجْرَى التَّهَكُّمِ بِالْمُسْلِمِينَ إِلْزَامًا لِهَذَا الْقَوْلِ الْفَاسِدِ لَهُمْ، كَمَا رُوِيَ أَنَّهُمْ قَالُوا ذَلِكَ لَمَّا كَانَ الْمُسْلِمُونَ فِي أَوَّلِ زَمَنِ الْهِجْرَةِ فِي شِدَّةٍ، وَفَرَضَ الرَّسُولُ عَلَيْهِمُ الصَّدَقَاتِ، وَرُبَّمَا اسْتَعَانَ بِالْيَهُودِ فِي الدِّيَاتِ. وَكَمَا رُوِيَ أَنَّهُمْ قَالُوهُ لَمَّا نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً [الْبَقَرَة: ٢٤٥] فَقَالُوا: إِنَّ رَبَّ مُحَمَّدٍ فَقِيرٌ وَبَخِيلٌ. وَقَدْ حُكِيَ عَنْهُمْ نَظِيرُهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِياءُ [الْبَقَرَة: ١٨١] . وَيُؤَيِّدُ هَذَا قَوْلُهُ عَقِبَهُ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً. وَإِمَّا أَنْ يَكُونُوا قَالُوهُ فِي حَالَةِ غَضَبٍ وَيَأْسٍ فَقَدْ رُوِيَ فِي سَبَبِ نُزُولِهَا أَنَّ الْيَهُودَ نَزَلَتْ بِهِمْ شَدَّةٌ وَأَصَابَتْهُمْ مَجَاعَةٌ وَجَهْدٌ، فَقَالَ فِنْحَاصُ بْنُ عَازُورَا هَذِهِ الْمَقَالَةَ، فَإِمَّا تَلَقَّفُوهَا مِنْهُ عَلَى عَادَةِ جَهْلِ الْعَامَّةِ، وَإِمَّا نُسِبَ قَوْلُ حَبْرِهِمْ إِلَى جَمِيعِهِمْ لِأَنَّهُمْ يُقَلِّدُونَهُ وَيَقْتَدُونَ بِهِ.
Yahudiler iman ve din ehlidir; dolayısıyla dinlerinde Allah Teâlâ'yı yergi sıfatlarıyla nitelemek caiz değildir. Bu sözleri ya bu bâtıl sözü onlara bağlayıcı kılmak maksadıyla Müslümanlarla alay etme kabilinden söylenmiştir; nitekim hicretin ilk döneminde Müslümanlar darlık içinde olup Resulullah onlara sadaka farz kıldığında ve bazen diyetler hususunda Yahudilerden yardım istediğinde onların böyle söyledikleri rivayet edilmiştir. Yine Yüce Allah'ın { مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً } [Bakara 245] buyruğu indiğinde: “Muhammed'in Rabbi fakirdir ve cimridir” dedikleri rivayet olunmuştur. Bunun bir benzeri Yüce Allah'ın { لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِياءُ } [Âl-i İmrân 181] buyruğunda da onlardan nakledilmiştir. Bunun hemen ardından gelen { وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً } buyruğu da bunu desteklemektedir. Yahut bu sözü öfke ve ümitsizlik anında söylemişlerdir; nitekim nüzul sebebinde Yahudilerin şiddetli bir darlığa düştükleri, bir kıtlık ve sıkıntıya uğradıkları, bunun üzerine Finhâs b. Âzûrâ'nın bu sözü söylediği rivayet edilmiştir. Artık avamın cehalet âdeti üzere ya bunu ondan kapmışlardır ya da din adamlarına uyup onu taklit ettikleri için bu söz hepsine nispet edilmiştir.
وَقَدْ ذَمَّهُمُ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى كِلَا التَّقْدِيرَيْنِ، إِذِ الْأَوَّلُ اسْتِخْفَافٌ بِالْإِسْلَامِ وَبِدِينِهِمْ أَيْضًا، إِذْ يَجِبُ تَنْزِيهُ اللَّهِ تَعَالَى عَنْ هَذِهِ الْمَقَالَاتِ، وَلَوْ كَانَتْ عَلَى نِيَّةِ إِلْزَامِ الْخَصْمِ، وَالثَّانِي ظَاهِرٌ مَا فِيهِ مِنَ الْعَجْرَفَةِ وَالتَّأَفُّفِ مِنْ تَصَرُّفِ اللَّهِ، فَقَابَلَ اللَّهُ قَوْلَهُمْ بِالدُّعَاءِ عَلَيْهِمْ.
Her iki ihtimale göre de Allah Teâlâ onları yermiştir; zira birinci ihtimal İslam'ı ve kendi dinlerini de hafife almaktır, çünkü hasmı ilzam etme niyetiyle de olsa Allah Teâlâ'yı bu tür sözlerden tenzih etmek vaciptir. İkinci ihtimalde ise Allah'ın tasarrufuna karşı sergilenen kibir ve hoşnutsuzluk açıktır. Dolayısıyla Allah onların sözüne aleyhlerine beddua ile karşılık vermiştir.
وَذَلِكَ ذَمٌّ عَلَى طَرِيقَةِ الْعَرَبِ.
Bu, Arapların üslubu üzere bir yergidir.
وَجُمْلَةُ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ جُمْلَةِ وَقالَتِ الْيَهُودُ وَبَيْنَ جُمْلَةِ بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ. وَهِيَ إِنْشَاءُ سَبٍّ لَهُمْ.
{ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ } “Elleri bağlansın” cümlesi, { وَقالَتِ الْيَهُودُ } “Yahudiler dediler ki” cümlesi ile { بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ } “Bilakis O'nun iki eli de açıktır” cümlesi arasında yer alan bir ara cümledir (itiraziyye). Bu ifade, onlara yönelik bir yergi ve beddua inşasıdır.
وَأُخِذَ لَهُمْ مِنَ الْغُلِّ الْمَجَازِيِّ مُقَابِلُهُ الْغُلُّ الْحَقِيقِيُّ فِي الدُّعَاءِ عَلَى طَرِيقَةِ الْعَرَبِ فِي انْتِزَاعِ الدُّعَاءِ مِنْ لَفْظِ سَبَبِهِ أَوْ نَحْوِهِ،
Onların mecazi bağlama ifadesine karşılık, bedduada hakiki bağlama lafzı kullanılmıştır; nitekim Araplar bedduayı, sebebinin lafzından veya benzerinden türetme yöntemini kullanırlar.
كَقَوْلِ النَّبِيءِ ﷺ: «عُصَيَّةُ عَصَتِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ، وَأَسْلَمَ سَلَّمَهَا اللَّهُ، وَغِفَارُ غَفَرَ اللَّهُ لَهَا»
Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Usayye kabilesi Allah'a ve Resulü'ne isyan etti (asât); Eslem kabilesini Allah selamete erdirdi (sellemehâ); Gıfâr kabilesini ise Allah bağışladı (ğaferahâ).”
. وَجُمْلَةُ وَلُعِنُوا بِما قالُوا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ إِنْشَاءَ دُعَاءٍ عَلَيْهِمْ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ إِخْبَارًا بِأَنَّ اللَّهَ لَعَنَهُمْ لِأَجْلِ قَوْلِهِمْ هَذَا، نَظِيرَ مَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ يَدْعُونَ إِلَّا شَيْطاناً مَرِيداً لَعَنَهُ اللَّهُ
{ وَلُعِنُوا بِما قالُوا } “ve söyledikleri yüzünden lanetlendiler” cümlesinin onlara bir beddua inşası olması caiz olduğu gibi, Yüce Allah'ın { وَإِنْ يَدْعُونَ إِلَّا شَيْطاناً مَرِيداً لَعَنَهُ اللَّهُ }
فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [١١٧، ١١٨] .
Nisâ Suresi'ndeki [117-118] “Onlar ancak inatçı ve asi bir şeytana yalvarıp taparlar; Allah onu lanetlemiştir” ayetinde olduğu gibi, bu sözleri sebebiyle Allah'ın onları lanetlediğini bildiren bir haber cümlesi olması da caizdir.
وَقَوْلُهُ: بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ نَقْضٌ لِكَلَامِهِمْ وَإِثْبَاتُ سَعَةِ فَضْلِهِ تَعَالَى. وَبَسْطُ الْيَدَيْنِ تَمْثِيلٌ لِلْعَطَاءِ، وَهُوَ يَتَضَمَّنُ تَشْبِيهَ الْإِنْعَامِ بِأَشْيَاءَ تُعْطَى بِالْيَدَيْنِ.
Yüce Allah'ın { بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ } “Bilakis O'nun iki eli de açıktır” buyruğu, onların sözünü çürütmekte ve Allah Teâlâ'nın lütfunun genişliğini ispat etmektedir. İki elin açık olması cömertlik ve vermekten kinaye/temsildir; bu da nimet vermeyi iki elle bahşedilen şeylere benzetmeyi içerir.
وَذِكْرُ الْيَدِ هُنَا بِطَرِيقَةِ التَّثْنِيَةِ لِزِيَادَةِ الْمُبَالَغَةِ فِي الْجُودِ، وَإِلَّا فَالْيَدُ فِي حَالِ الِاسْتِعَارَةِ لِلْجُودِ أَوْ لِلْبُخْلِ لَا يُقْصَدُ مِنْهَا مُفْرَدٌ وَلَا عَدَدٌ، فَالتَّثْنِيَةُ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي مُطْلَقِ التَّكْرِيرِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ [الْملك: ٤] ، وَقَوْلِهِمْ: «لَبَّيْكَ وَسَعْدَيْكَ» . وَقَالَ الشَّاعِرُ
Burada elin tesniye (ikil) kipiyle zikredilmesi, cömertlikte mübalağayı artırmak içindir; aksi takdirde cömertlik yahut cimrilik için istiare yapıldığında elden tekillik ya da belirli bir sayı kastedilmez. Dolayısıyla tesniye kipi, Yüce Allah'ın { ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ } [Mülk 4] “Sonra gözünü tekrar tekrar çevirip bak” buyruğunda ve Arapların “Lebbeyk ve sa'deyk” (Tekrar tekrar emrindeyim ve hizmetindeyim) sözünde olduğu gibi mutlak tekrar anlamında kullanılmıştır. Şair şöyle demiştir
(أَنْشَدَهُ فِي «الْكَشَّافِ» وَلَمْ يَعْزُهُ هُوَ وَلَا شَارِحُوهُ) :
(Bu beyti Zemahşerî el-Keşşâf'ta nakletmiş fakat o da şârihleri de kime ait olduğunu belirtmemiştir):
جَادَ الْحِمَى بَسِطُ الْيَدَيْنِ بِوَابِلٍ ... شَكَرَتْ نَدَاهُ تِلَاعُهُ وَوِهَادُهُ
“Cömertçe iki elini açan [bulut], bol yağmuruyla korunan vadiye öyle bir cömertlik etti ki, tepeleri de çukurları da onun cömertliğine şükretti.”
وَجُمْلَةُ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشاءُ بَيَانٌ لِاسْتِعَارَةِ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ. وكَيْفَ اسْمٌ دَالٌّ عَلَى الْحَالَةِ وَهُوَ مَبْنِيٌّ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ. وَفِي قَوْلِهِ: كَيْفَ يَشاءُ زِيَادَةُ إِشَارَةٍ إِلَى أَنَّ تَقْتِيرَهُ الرِّزْقَ عَلَى بَعْضِ عَبِيدِهِ لِمَصْلَحَةٍ، مِثْلَ الْعِقَابِ عَلَى كُفْرَانِ النِّعْمَةِ، قَالَ تَعَالَى: وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ [الشورى: ٢٧] .
{ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشاءُ } “Dilediği gibi harcar/verir” cümlesi, { يَداهُ مَبْسُوطَتانِ } “iki eli de açıktır” istiaresinin açıklamasıdır. { كَيْفَ } durumu gösteren bir isim olup mahallen mansub hâldir. { كَيْفَ يَشاءُ } “dilediği gibi” buyruğunda, nankörlüğün cezalandırılması gibi bir hikmete binaen bazı kullarına rızkı daraltmasının da bir maslahat gereği olduğuna ilave bir işaret vardır. Nitekim Allah Teâlâ: { وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ } [Şûrâ 27] “Eğer Allah kullarına rızkı bol bol verseydi, yeryüzünde mutlaka azgınlık ederlerdi” buyurmuştur.
وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً.
{ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً } “Rabbinden sana indirilen, onlardan birçoğunun azgınlığını ve inkârını mutlaka artıracaktır.”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَقالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ. وَقَعَ مُعْتَرِضًا بَيْنَ الرَّدِّ عَلَيْهِمْ بِجُمْلَةِ بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ وَبَيْنَ جُمْلَةِ وَأَلْقَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ،
{ وَقالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ } “Yahudiler: 'Allah'ın eli bağlıdır' dediler” cümlesine matuftur. Onlara verilen red mahiyetindeki { بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ } “Bilakis O'nun iki eli de açıktır” cümlesi ile { وَأَلْقَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ } “Aralarına düşmanlık ve kin soktuk” cümlesi arasında ara cümle (itiraziyye) olarak yer almıştır.
وَهَذَا بَيَانٌ لِلسَّبَبِ الَّذِي بَعَثَهُمْ عَلَى تِلْكَ الْمَقَالَةِ الشَّنِيعَةِ، أَيْ أَعْمَاهُمُ الْحَسَدُ فَزَادَهُمْ طُغْيَانًا وَكُفْرًا، وَفِي هَذَا إِعْدَادٌ لِلرَّسُولِ- ﵊ لِأَخْذِ الْحَذَرِ مِنْهُمْ، وَتَسْلِيَةٌ لَهُ بِأَنَّ فَرْطَ حَنَقِهِمْ هُوَ الَّذِي أَنْطَقَهُمْ بِذَلِكَ الْقَوْلِ الْفَظِيعِ.
Bu, onları o çirkin söze sevk eden sebebi açıklamaktadır; yani haset onların gözünü kör etmiş, bu da onların azgınlık ve küfrünü artırmıştır. Bunda Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem için onlardan sakınması adına bir hazırlık ve onları o korkunç sözü söylemeye sevk edenin aşırı öfkeleri olduğunu bildiren bir teselli vardır.
وَأَلْقَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ.
{ وَأَلْقَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ } “Aralarına kıyamet gününe kadar sürecek düşmanlık ve kin soktuk.”
عُطِفَ عَلَى جُمْلَةِ وَلُعِنُوا بِما قالُوا عَطْفَ الْخَبَرِ عَلَى الْإِنْشَاءِ عَلَى أَحَدِ الْوَجْهَيْنِ فِيهِ. وَفِي هَذَا الْخَبَرِ الْإِيمَاءُ إِلَى أَنَّ اللَّهَ عَاقَبَهُمْ فِي الدُّنْيَا عَلَى بُغْضِهِمُ الْمُسْلِمِينَ بِأَنْ أَلْقَى الْبَغْضَاءَ بَيْنَ بَعْضِهِمْ وَبَعْضٍ، فَهُوَ جَزَاءٌ مِنْ جِنْسِ الْعَمَلِ، وَهُوَ تَسْلِيَةٌ لِلرَّسُولِ ﷺ أَنْ لَا يُهِمَّهُ أَمْرُ عَدَاوَتِهِمْ لَهُ، فَإِنَّ الْبَغْضَاءَ سَجِيَّتُهُمْ حَتَّى بَيْنَ أَقْوَامِهِمْ وَأَنَّ هَذَا الْوَصْفَ دَائِمٌ لَهُمْ شَأْنَ الْأَوْصَافِ الَّتِي عَمِيَ أَصْحَابُهَا عَنْ مُدَاوَاتِهَا بِالتَّخَلُّقِ الْحَسَنِ. وَتَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي نَظِيرِهِ آنِفًا.
{ وَلُعِنُوا بِما قالُوا } “ve söyledikleri yüzünden lanetlendiler” cümlesine matuftur; iki vecihten birine göre inşa üzerine haberin atfedilmesidir. Bu haberde, Allah'ın Müslümanlara olan kin ve nefretlerine karşılık onları dünyada birbirlerinin arasına kin ve nefret sokarak cezalandırdığına bir ima vardır; bu da amelin cinsinden bir cezadır. Ayrıca bu, Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem için onların kendisine olan düşmanlığını dert etmemesi adına bir tesellidir; zira kin ve nefret onların kendi aralarında bile fıtratları haline gelmiştir ve sahiplerinin güzel ahlakla tedavi etmekten aciz kaldığı sıfatların özelliği gereği bu nitelik onlarda süreklidir. Bunun benzerine dair açıklama az önce geçmişti.
كُلَّما أَوْقَدُوا نَارًا لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ.
{ كُلَّما أَوْقَدُوا نَارًا لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ } “Savaş için ne zaman bir ateş tutuşturdularsa Allah onu söndürmüştür. Yeryüzünde bozgunculuğa koşarlar. Allah ise bozguncuları sevmez.”
تَرْكِيبُ أَوْقَدُوا نَارًا لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ تَمْثِيلٌ، شُبِّهَ بِهِ حَالُ التَّهَيُّؤِ لِلْحَرْبِ وَالِاسْتِعْدَادِ لَهَا وَالْحَزَامَةِ فِي أَمْرِهَا، بِحَالِ مَنْ يُوقِدُ النَّارَ لحَاجَة بهَا فتنطفىء، فَإِنَّهُ شَاعَتِ اسْتِعَارَاتُ مَعَانِي التَّسْعِيرِ وَالْحَمْيِ وَالنَّارِ وَنَحْوِهَا لِلْحَرْبِ، وَمِنْهُ حَمِيَ الْوَطِيسُ، وَفُلَانٌ مِسْعَرُ حَرْبٍ، وَمِحَشُّ حَرْبٍ، فَقَوْلُهُ: أَوْقَدُوا نَارًا لِلْحَرْبِ كَذَلِكَ، وَلَا نَارَ فِي الْحَقِيقَةِ، إِذْ لَمْ يُؤْثَرْ عَنِ الْعَرَبِ أَنَّ لَهُمْ نَارًا تَخْتَصُّ بِالْحَرْبِ تُعَدُّ فِي نِيرَانِ الْعَرَبِ الَّتِي يُوقِدُونَهَا لِأَغْرَاضٍ. وَقَدْ وَهِمَ مَنْ ظَنَّهَا حَقِيقَةً، وَنَبَّهَ الْمُحَقِّقُونَ عَلَى وَهْمِهِ.
{ أَوْقَدُوا نَارًا لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ } terkibi bir temsili istiaredir; savaşa hazırlanma, ona teşebbüs etme ve bu hususta kararlılık gösterme hâli, bir ihtiyaç için ateş yakan fakat ateşi sönen kimsenin hâline benzetilmiştir. Zira tutuşturma, kızışma, ateş ve benzeri manaların savaş için istiare olarak kullanılması yaygındır; nitekim “savaş ateşi/tandırı kızıştı”, “falan kimse savaş tutuşturucusudur/körükleyicisidir” denir. Dolayısıyla { أَوْقَدُوا نَارًا لِلْحَرْبِ } sözü de böyledir; hakikatte ortada bir ateş yoktur, zira Arapların çeşitli maksatlarla yaktıkları ateşler arasında savaşa has kılınmış nakledilen bir ateş bulunmamaktadır. Bunun hakikat olduğunu sanan kimse yanılmıştır ve tahkik ehli âlimler onun bu yanılgısına dikkat çekmişlerdir.
وَشَبَّهَ حَالَ انْحِلَالِ عَزْمِهِمْ أَوِ انْهِزَامِهِمْ وَسُرْعَةِ ارْتِدَادِهِمْ عَنْهَا، وَإِحْجَامِهِمْ عَنْ مُصَابَحَةِ أَعْدَائِهِمْ، بِحَالِ مَنِ انْطَفَأَتْ نَارُهُ الَّتِي أَوْقَدَهَا.
Onların azimlerinin kırılması, hezimete uğramaları, savaştan hızla geri dönmeleri ve düşmanlarına hücum etmekten çekinmeleri hâli ise, yaktığı ateşi sönen kimsenin hâline benzetilmiştir.
وَمِنْ بَدَاعَةِ هَذَا التَّمْثِيلِ أَنَّهُ صَالِحٌ لِأَنْ يُعْتَبَرَ فِيهِ جَمْعُهُ وَتَفْرِيقُهُ، بِأَنْ يُجْعَلَ تَمْثِيلًا وَاحِدًا لِحَالَةِ مَجْمُوعَةٍ أَوْ تَمْثِيلَيْنِ لِحَالَتَيْنِ، وَقَبُولُ التَّمْثِيلِ لِلتَّفْرِيقِ أَتَمُّ بَلَاغَةً. وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ لَا يَلْتَئِمُ لَهُمْ أَمْرُ حَرْبٍ وَلَا يَسْتَطِيعُونَ نِكَايَةَ عَدُوٍّ، وَلَوْ حَارَبُوا أَوْ حُورِبُوا انْهَزَمُوا، فَيَكُونُ مَعْنَى الْآيَةِ عَلَى هَذَا كَقَوْلِهِ: ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ مَا ثُقِفُوا [آل عمرَان: ١١٢] .
Bu temsilin güzelliklerinden biri de, hem bir bütün olarak hem de ayrı ayrı unsurlarıyla değerlendirilmeye elverişli olmasıdır; yani ya toplu bir durum için tek bir temsil kılınır yahut iki durum için iki ayrı temsil yapılır. Temsilin ayrıntılara ayrılmaya elverişli olması belagat açısından daha mükemmeldir. Mana şudur: Onlar için hiçbir savaş işi yolunda gitmez, düşmana zarar vermeye güç yetiremezler; savaşsalar da kendileriyle savaşılsalar da hezimete uğrarlar. Bu durumda ayetin manası, Yüce Allah'ın { ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ مَا ثُقِفُوا } [Âl-i İmrân 112] “Nerede bulunurlarsa bulunsunlar, üzerlerine alçaklık damgası vurulmuştur” buyruğu gibi olur.
وَأَمَّا مَا يُرْوَى أَنَّ مَعَدًّا كُلَّهَا لمّا حَاربُوا مذبح يَوْمَ (خَزَازَى) ، وَسِيَادَتُهُمْ لِتَغْلِبَ وَقَائِدُهُمْ كُلَيْبٌ، أَمَرَ كُلَيْبٌ أَنْ يُوقِدُوا نَارًا عَلَى جَبَلِ خَزَازَى لِيَهْتَدِيَ بِهَا الْجَيْشُ لِكَثْرَتِهِ، وَجَعَلُوا الْعَلَامَةَ بَيْنَهُمْ أَنَّهُمْ إِذَا دَهَمَتْهُمْ جُيُوشُ مَذْحِجَ أَوْقَدُوا نَارَيْنِ عَلَى (خَزَازَى) ، فَلَمَّا دَهَمَتْهُمْ مَذْحِجُ أَوْقَدُوا النَّارَ فَتَجَمَّعَتْ مَعَدٌّ كُلُّهَا إِلَى سَاحَةِ الْقِتَالِ وَانْهَزَمَتْ مَذْحِجُ. وَهَذَا الَّذِي أَشَارَ إِلَيْهِ عَمْرُو بْنُ كُلْثُومٍ بِقَوْلِهِ:
Bütün Mead kabilesi Hazâzâ gününde Mezhic ile savaştığında (o gün liderlik Tağlib kabilesindeydi ve komutanları Kuleyb idi), Kuleyb'in, ordunun çokluğu sebebiyle yönünü bulabilmesi için Hazâzâ Dağı üzerinde bir ateş yakılmasını emrettiği; Mezhic orduları üzerlerine aniden baskın yaparsa Hazâzâ üzerinde iki ateş yakmayı aralarında parola yaptıkları; Mezhic hücum edince ateşi yaktıkları, bunun üzerine bütün Mead kabilesinin savaş meydanına toplanıp Mezhic'in hezimete uğratıldığı rivayetine gelince; Amr b. Kulsûm'un şu sözüyle işaret ettiği olay da budur:
وَنَحْنُ غَدَاةَ أُوقِدَ فِي خَزَازَى ... رَفَدْنَا فَوْقَ رَفْدِ الرَّافِدِينَا
“Ve biz, Hazâzâ'da ateş yakıldığı sabah, yardım edenlerin yardımının fevkinde destek verdik.”
فَتِلْكَ شِعَارٌ خَاصٌّ تَوَاضَعُوا عَلَيْهِ يَوْمَئِذٍ فَلَا يُعَدُّ عَادَةً فِي جَمِيعِ الْحُرُوبِ. وَحَيْثُ لَا تُعْرَفُ نَارٌ لِلْحَرْبِ تَعَيَّنَ الْحَمْلُ عَلَى التَّمْثِيلِ، وَلِذَلِكَ أَجْمَعَ عَلَيْهِ الْمُفَسِّرُونَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَلَيْسَ الْكَلَامُ بِحَقِيقَةٍ وَلَا كِنَايَةٍ.
İşte bu, o güne mahsus aralarında kararlaştırdıkları özel bir işarettir ve bütün savaşlarda geçerli bir âdet sayılmaz. Savaş için genel geçer bir ateş bilinmediğine göre, ifadenin temsile hamledilmesi zorunlu olur; bu sebeple müfessirler bu ayette bu hususta icma etmişlerdir. Dolayısıyla söz konusu ifade ne hakikattir ne de kinayedir.
وَقَوْلُهُ: وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً الْقَوْلُ فِيهِ كَالْقَوْلِ فِي نَظِيرِهِ الْمُتَقَدِّمِ آنِفًا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً [الْمَائِدَة:
Yüce Allah'ın { وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً } “Yeryüzünde bozgunculuğa koşarlar” buyruğu hakkındaki izah, az önce geçen Yüce Allah'ın { إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً } [Mâide 33]
٣٣] .
“Allah'a ve Resulü'ne karşı savaşanların ve yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya çalışanların cezası ancak...” buyruğunun benzeri hakkındaki izah gibidir.
[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ٦٥]
[Mâide Suresi (5): Ayet 65]
وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتابِ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَكَفَّرْنا عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَلَأَدْخَلْناهُمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ (٦٥)
{ وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتابِ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَكَفَّرْنا عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَلَأَدْخَلْناهُمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ } “Eğer Kitap ehli iman edip sakınsalardı, elbette onların kötülüklerini örter ve onları nimetlerle dolu cennetlere koyardık. (65)”
عَقَّبَ نَهْيَهُمْ وَذَمَّهُمْ بِدَعْوَتِهِمْ لِلْخَيْرِ بِطَرِيقَةِ التَّعْرِيضِ إِذْ جَاءَ بِحَرْفِ الِامْتِنَاعِ فَقَالَ:
Onları yasaklayıp yerdikten hemen sonra, imtina harfi getirerek tariz yoluyla onları hayra davet etmiş ve şöyle buyurmuştur:
وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتابِ آمَنُوا وَاتَّقَوْا، وَالْمُرَادُ الْيَهُودُ. وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: آمَنُوا الْإِيمَانُ بِمُحَمَّدٍ ﷺ.
{ وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتابِ آمَنُوا وَاتَّقَوْا } “Eğer Kitap ehli iman edip sakınsalardı”; burada kastedilenler Yahudilerdir. { آمَنُوا } “iman etselerdi” ifadesiyle kastedilen ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman etmeleridir.
وَفِي الْحَدِيثِ: «اثْنَانِِِ
Hadiste şöyle buyrulmuştur: “İki grup insan vardır ki,
يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ: رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ آمَنَ بِنَبِيِّهِ ثُمَّ آمَنَ بِي (أَي عِنْد مَا بَلَغَتْهُ الدَّعْوَةُ الْمُحَمَّديَّةُ) فَلَهُ أَجْرَانِ، وَرَجُلٌ كَانَتْ لَهُ جَارِيَةٌ فَأَدَّبَهَا فَأَحْسَنَ تَأْدِيبَهَا وَعَلَّمَهَا ثُمَّ أَعْتَقَهَا فَتَزَوَّجَهَا فَلَهُ أَجْرَانِ.
mükafatları kendilerine iki kat verilir: Kitap ehlinden olup kendi peygamberine iman etmiş, sonra da (yani Muhammed'in daveti kendisine ulaştığında) bana iman etmiş kimse; onun için iki mükafat vardır. Bir de yanında bir cariyesi olup onu terbiye eden, terbiyesini güzel yapan, ona ilim/edep öğreten, sonra onu azat edip kendisiyle evlenen kimse; onun için de iki mükafat vardır.”
وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لَكَفَّرْنا عَنْهُمْ- وَقَوْلِهِ- وَلَأَدْخَلْناهُمْ لَامُ تَأْكِيدٍ يَكْثُرُ وُقُوعُهَا فِي جَوَابِ (لَوْ) إِذَا كَانَ فِعْلًا مَاضِيًا مُثْبَتًا لِتَأْكِيدِ تَحْقِيقِ التَّلَازُمِ بَيْنَ شَرْطِ (لَوْ) وَجَوَابِهَا، وَيَكْثُرُ أَنْ يُجَرَّدَ جَوَابُ- لَوْ- عَنِ اللَّامِ، كَمَا سَيَأْتِي عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَوْ نَشاءُ جَعَلْناهُ أُجاجاً فِي سُورَةِ الْوَاقِعَةِ [٧٠] .
{ لَكَفَّرْنا عَنْهُمْ } ve { وَلَأَدْخَلْناهُمْ } ifadelerindeki lâm harfi, şart ile cevap arasındaki zorunlu irtibatı pekiştirmek amacıyla, müspet mazi fiil olduğunda [لو] edatının cevabında çokça yer alan tekit lâmıdır; Vâkıa Suresi'ndeki [70] { لَوْ نَشاءُ جَعَلْناهُ أُجاجاً } “Dileseydik onu tuzlu yapardık” ayetinde geleceği üzere, [لو] edatının cevabının lâm harfinden soyutlanması da çokça vaki olur.
[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ٦٦]
[Mâide Suresi (5): Ayet 66]
وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ ساءَ مَا يَعْمَلُونَ (٦٦)
{ وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ ساءَ مَا يَعْمَلُونَ } “Eğer onlar Tevrat'ı, İncil'i ve Rablerinden kendilerine indirileni gereğince uygulasalardı, elbette hem üstlerinden hem de ayaklarının altından yerlerdi. İçlerinden orta yolu tutan bir topluluk vardır; ama onların çoğunun yaptıkları ne kötüdür! (66)”
وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ.
{ وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ } “Eğer onlar Tevrat'ı, İncil'i ve Rablerinden kendilerine indirileni gereğince uygulasalardı, elbette hem üstlerinden hem de ayaklarının altından yerlerdi.”
إِقَامَةُ الشَّيْءِ جَعْلُهُ قَائِمًا، كَمَا تَقَدَّمَ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ. وَاسْتُعِيرَتِ الْإِقَامَةُ لِعَدَمِ الْإِضَاعَةِ لِأَنَّ الشَّيْءَ الْمُضَاعَ يَكُونُ مُلْقًى، وَلِذَلِكَ يُقَالُ لَهُ: شَيْءٌ لَقًى، وَلِأَنَّ الْإِنْسَانَ يَكُونُ فِي حَالِ قِيَامِهِ أَقْدَرَ عَلَى الْأَشْيَاءِ، فَلِذَا قَالُوا: قَامَتِ السُّوقُ. فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى إِقَامَةِ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ إِقَامَةَ تَشْرِيعِهِمَا قَبْلَ الْإِسْلَامِ، أَيْ لَوْ أَطَاعُوا أَوَامِرَ اللَّهِ وَعَمِلُوا بِهَا سَلِمُوا مِنْ غَضَبِهِ فَلَأَغْدَقَ عَلَيْهِمْ نِعَمَهُ، فَالْيَهُودُ آمَنُوا بِالتَّوْرَاةِ وَلَمْ يُقِيمُوا أَحْكَامَهَا كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا، وَكَفَرُوا بِالْإِنْجِيلِ وَرَفَضُوهُ، وَذَلِكَ أَشَدُّ فِي عَدَمِ إِقَامَتِهِ، وَبِالْقُرْآنِ. وَقد أَو مأت الْآيَةُ إِلَى أَنَّ سَبَبَ ضِيقِ مَعَاشِ الْيَهُودِ هُوَ مِنْ غَضَبِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِمْ لِإِضَاعَتِهِمُ التَّوْرَاةَ وَكُفْرِهِمْ بِالْإِنْجِيلِ وَبِالْقُرْآنِ، أَيْ فَتَحَتَّمَتْ عَلَيْهِمُ النِّقْمَةُ بَعْدَ نُزُولِ الْقُرْآنِ.
Bir şeyi ikame etmek, Bakara Suresi'nin başında geçtiği üzere onu ayakta tutmaktır. İkame kelimesi zayi etmemekten istiare edilmiştir; çünkü zayi edilen şey yere atılmış olur, bu sebeple ona “yerde kalmış/atılmış nesne” denir ve insan ayaktayken işlere daha muktedir olduğu için “pazar kuruldu/hareketlendi” denir. Dolayısıyla Tevrat ve İncil'in ikame edilmesinin manası, İslam'dan önce onların hükümlerinin yerine getirilmesi olabilir; yani Allah'ın emirlerine itaat edip gereğince amel etselerdi O'nun gazabından kurtulurlar ve Allah da üzerlerine nimetlerini yağdırırdı. Oysa Yahudiler Tevrat'a iman ettiler ama az önce geçtiği üzere onun hükümlerini uygulamadılar; İncil'i ve Kur'an'ı ise inkâr edip reddettiler ki bu, ikame etmemenin en şiddetlisidir. Ayet, Yahudilerin geçim sıkıntısının sebebinin, Tevrat'ı zayi etmeleri, İncil'i ve Kur'an'ı inkâr etmeleri yüzünden Allah Teâlâ'nın onlara olan gazabı olduğuna işaret etmiştir; yani Kur'an'ın inişinden sonra azap üzerlerine kesinleşmiştir.
وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ: لَوْ أَقَامُوا هَذِهِ الْكُتُبَ بَعْدَ مَجِيءِ الْإِسْلَامِ، أَيْ بِالِاعْتِرَافِ بِمَا فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ مِنَ التَّبْشِيرِ بِبَعْثَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ حَتَّى يُؤْمِنُوا بِهِ وَبِمَا جَاءَ بِهِ، فَتَكُونُ الْآيَةُ إِشَارَةً إِلَى ضِيقِ مَعَاشِهِمْ بَعْدَ هِجْرَةِ الرَّسُولِ إِلَى الْمَدِينَةِ. وَيُؤَيِّدُهُ مَا رُوِيَ فِي سَبَبِ نُزُولِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ [الْمَائِدَة: ٦٤] كَمَا تَقَدَّمَ.
Kastedilenin şu olması da muhtemeldir: Eğer İslam geldikten sonra bu kitapları uygulasalardı; yani Tevrat ve İncil'de Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamber olarak gönderileceğine dair müjdeleri kabul edip ona ve getirdiğine iman etselerdi. Bu durumda ayet, Resulullah'ın Medine'ye hicretinden sonra onların yaşadığı geçim darlığına bir işaret olur. Daha önce geçtiği üzere, Yüce Allah'ın { وَقالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ } [Mâide 64] buyruğunun iniş sebebi hakkında nakledilen rivayet de bunu desteklemektedir.
وَمَعْنَى لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ تَعْمِيمُ جِهَاتِ الرِّزْقِ، أَيْ لَرُزِقُوا مِنْ كُلِّ سَبِيلٍ، فَأَكَلُوا بِمَعْنَى رُزِقُوا، كَقَوْلِهِ: وَتَأْكُلُونَ التُّراثَ أَكْلًا لَمًّا [الْفجْر: ١٩] . وَقِيلَ:
{ لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ } “hem üstlerinden hem de ayaklarının altından yerlerdi” ifadesinin manası rızık yönlerinin genellenmesidir; yani onlara her yoldan rızık verilirdi. Burada yemek, Yüce Allah'ın { وَتَأْكُلُونَ التُّراثَ أَكْلًا لَمًّا } [Fecr 19] “Mirası da alabildiğine yiyorsunuz” buyruğunda olduğu gibi rızıklandırılmak manasındadır. Bir görüşe göre de:
الْمُرَادُ بِالْمَأْكُولِ مِنْ فَوْقُ ثِمَارُ الشَّجَرِ، وَمِنْ تَحْتُ الْحُبُوبُ وَالْمَقَاثِي، فَيَكُونُ الْأَكْلُ عَلَى حَقِيقَتِهِ، أَيْ لَاسْتَمَرَّ الْخِصْبُ فِيهِمْ.
Üstten yenen şeyle ağaç meyveleri, alttan yenen şeyle ise tahıllar ve sebzeler kastedilmiştir; bu durumda yemek hakiki manasındadır, yani aralarındaki bolluk ve bereket kesintisiz sürerdi.
وَفِي مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ
Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu ayetin anlamındadır: { وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ }
بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ وَلكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْناهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ
{ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ وَلكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْناهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ } “... gökten ve yerden bereketler [açardık]; fakat yalanladılar, biz de kazandıkları yüzünden onları yakalayıverdik.”
فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٩٦] .
A'râf Suresi'ndeki [96] “Eğer o şehirlerin halkı iman edip sakınsalardı, elbette üzerlerine gökten ve yerden bereketler açardık; fakat yalanladılar, biz de kazandıkları yüzünden onları yakalayıverdik” ayeti.
وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ إِلَخْ مِثْلُ اللَّامِ فِي الْآيَةِ قَبْلَهَا.
{ لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ } ifadesindeki lâm harfi, önceki ayetteki lâm gibidir.
مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ ساءَ مَا يَعْمَلُونَ.
{ مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ ساءَ مَا يَعْمَلُونَ } “İçlerinden orta yolu tutan bir topluluk vardır; ama onların çoğunun yaptıkları ne kötüdür!”
إِنْصَافٌ لِفَرِيقٍ مِنْهُمْ بَعْدَ أَنْ جَرَتْ تِلْكَ الْمَذَامُّ على أَكْثَرهم.
Bu yergiler onların çoğuna yöneltildikten sonra içlerinden bir zümreye haklarının teslim edilmesidir (insaf).
والمقصد يُطْلَقُ عَلَى الْمُطِيعِ، أَيْ غَيْرُ مُسْرِفٍ بِارْتِكَابِ الذُّنُوبِ، وَاقِفٌ عِنْدَ حُدُودِ كِتَابِهِمْ، لِأَنَّهُ يَقْتَصِدُ فِي سَرْفِ نَفْسِهِ، وَدَلِيلُ ذَلِكَ مُقَابَلَتُهُ بِقَوْلِهِ فِي الشِّقِّ الْآخَرِ ساءَ مَا يَعْمَلُونَ. وَقَدْ عُلِمَ مِنِ اصْطِلَاحِ الْقُرْآنِ التَّعْبِيرُ بِالْإِسْرَافِ عَنِ الِاسْتِرْسَالِ فِي الذُّنُوبِ، قَالَ تَعَالَى: قُلْ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ [الزمر: ٥٣] ، وَلِذَلِكَ يُقَابَلُ بِالِاقْتِصَادِ، أَيِ الْحَذَرِ مِنَ الذُّنُوبِ، وَاخْتِيرَ الْمُقْتَصِدُ لِأَنَّ الْمُطِيعِينَ مِنْهُمْ قَبْلَ الْإِسْلَامِ كَانُوا غَيْرَ بَالِغِينَ غَايَةَ الطَّاعَةِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَيْراتِ بِإِذْنِ اللَّهِ [فاطر: ٣٢] .
Muktesid (orta yollu/dengeli), itaatkâr kimse için kullanılır; yani günah işleyerek haddi aşmayan, kitaplarının sınırlarında duran kimsedir; zira o nefsini harcamada iktisatlı davranır. Bunun delili, diğer kısımda { ساءَ مَا يَعْمَلُونَ } “yaptıkları ne kötüdür” ifadesiyle karşılanmış olmasıdır. Kur'an'ın ıstılahında günahlara dalıp gitmenin israf kavramıyla ifade edildiği bilinmektedir; nitekim Allah Teâlâ: { قُلْ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ } [Zümer 53] “De ki: Ey nefislerine karşı haddi aşan kullarım! Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin” buyurmuştur. Bu sebeple israf, iktisatla yani günahlardan sakınmakla karşılanır. Burada 'muktesid' kelimesinin seçilmesi, İslam'dan önce onların itaatkârlarının itaatte en üst dereceye ulaşmamış olmalarındandır; nitekim Allah Teâlâ: { فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَيْراتِ بِإِذْنِ اللَّهِ } [Fâtır 32] “Onlardan kimi nefsine zulmedendir, kimi orta yolu tutandır, kimi de Allah'ın izniyle hayırlarda öne geçendir” buyurmuştur.
فَالْمُرَادُ هُنَا تَقْسِيمُ أَهْلِ الْكِتَابِ قَبْلَ الْإِسْلَامِ لِأَنَّهُمْ بَعْدَ الْإِسْلَام قِسْمَانِ سيّء الْعَمَلِ، وَهُوَ مَنْ لَمْ يُسْلِمْ وَسَابِقٌ فِي الْخَيْرَاتِ، وَهُمُ الَّذِينَ أَسْلَمُوا مِثْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ وَمُخَيْرِيقٍ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْمُقْتَصِدِ غَيْرُ الْمُفْرِطِينَ فِي بُغْضِ الْمُسْلِمِينَ، وَهُمُ الَّذِينَ لَا آمَنُوا مَعَهُمْ وَلَا آذَوْهُمْ، وَضِدُّهُمْ هُمُ الْمُسِيئُونَ
Dolayısıyla burada kastedilen, İslam'dan önceki Kitap ehlini kısımlara ayırmaktır; çünkü İslam geldikten sonra onlar iki kısımdır: Kötü amelde bulunanlar ki bunlar İslam'a girmeyenlerdir; ve hayırlarda öne geçenler ki bunlar da Abdullah b. Selâm ve Muhayrîk gibi Müslüman olanlardır. Bir görüşe göre de: Muktesid ile kastedilenler, Müslümanlara karşı aşırı kin beslemeyen, onlarla birlikte iman etmeseler de onlara eziyet de etmeyen kimselerdir. Bunların zıddı ise
بِأَعْمَالِهِمْ لِلْمُسْلِمِينَ مِثْلُ كَعْبِ بْنِ الْأَشْرَفِ.
Ka'b b. el-Eşref gibi amelleriyle Müslümanlara kötülük edenlerdir.
فَالْأَوَّلُونَ بُغْضُهُمْ قَلْبِيٌّ، وَالْآخَرُونَ بُغْضُهُمْ بِالْقَلْبِ وَالْعَمَل السيّء. وَيُطْلَقُ الْمُقْتَصِدُ عَلَى الْمُعْتَدِلِ فِي الْأَمْرِ، لِأَنَّهُ مُشْتَقٌّ مِنَ الْقَصْدِ، وَهُوَ الِاعْتِدَالُ وَعَدَمُ الْإِفْرَاطِ. وَالْمَعْنَى مُقْتَصِدَةٌ فِي الْمُخَالَفَةِ وَالتَّنَكُّرِ لِلْمُسْلِمِينَ الْمَأْخُوذِ مِنْ قَوْلِهِ: وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً [الْمَائِدَة: ٦٨] .
İlklerin buğzu kalbîdir; diğerlerininki ise hem kalple hem de kötü amelledir. "Muktesid" (orta yollu) işinde mutedil olan kimse için de kullanılır; zira bu kelime itidal ve aşırıya kaçmamak anlamına gelen kasd kökünden türemiştir. Buradaki mana, { وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً } [el-Mâide: 68] “Andolsun ki sana Rabbinden indirilen, onlardan çoğunun azgınlığını ve inkârını artıracaktır” ayetinden anlaşıldığı üzere, Müslümanlara muhalefet etmede ve onlara düşmanlık beslemede orta yolu tutandır.
وَالْأَظْهَرُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: ساءَ فِعْلًا بِمَعْنَى كَانَ سَيِّئًا، وَمَا يَعْمَلُونَ فَاعِلُهُ، كَمَا قَدَّرَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ. وَجَعَلَهُ فِي «الْكَشَّافِ» بِمَعْنَى بِئْسَ، فَقَدَّرَ قَوْلًا مَحْذُوفًا لِيَصِحَّ الْإِخْبَارُ بِهِ عَنْ قَوْلِهِ: وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ، بِنَاءً عَلَى الْتِزَامِ عَدَمِ صِحَّةِ عَطْفِ الْإِنْشَاءِ عَلَى الْإِخْبَارِ، وَهُوَ مَحَلُّ جِدَالٍ، وَيَكُونُ مَا يَعْمَلُونَ مَخْصُوصًا بِالذَّمِّ، وَالَّذِي دَعَاهُ إِلَى ذَلِكَ أَنَّهُ رَأَى حَمْلَهُ عَلَى مَعْنَى إِنْشَاءِ الذَّمِّ أَبْلَغَ فِي ذَمِّهِمْ، أَيْ يَقُولُ فِيهِمْ ذَلِكَ كل قَائِل.
Daha açık olan görüşe göre { ساءَ } ifadesi "kötü oldu" (kâne seyyien) anlamında bir fiildir ve İbn Atiyye'nin takdir ettiği gibi { مَا يَعْمَلُونَ } onun failidir (öznesidir). Zemahşerî ise el-Keşşâf'ta bunu "bi'se" (ne kötüdür) manasında kabul etmiş, inşaî cümlenin haberî cümleye atfedilmesinin caiz olmadığı kuralına bağlı kalarak { وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ } ifadesinden haber olmasını sıhhatli kılmak için hazfedilmiş bir söz takdir etmiştir. Halbuki bu tartışmalı bir konudur. Bu durumda { مَا يَعْمَلُونَ } zemme (yermeye) tahsis edilmiş öge olur. Onu buna sevk eden gerekçe ise, zemmi inşa manasına hamletmenin onları yermede daha beliğ olduğunu görmesidir; yani "Her konuşan onlar hakkında böyle söyler" [demektir].
[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ٦٧]
[Mâide Suresi (5), Âyet 67]
يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ (٦٧)
{ يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ } “Ey Elçi! Rabbinden sana indirileni tebliğ et. Eğer bunu yapmazsan O'nun elçilik görevini yerine getirmemiş olursun. Allah seni insanlardan koruyacaktır. Şüphesiz Allah, kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez.” (67)
إِنَّ مَوْضِعَ هَذِهِ الْآيَةِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ مُعْضِلٌ، فَإِنَّ سُورَةَ الْمَائِدَةِ مِنْ آخِرِ السُّورِ نُزُولًا إِنْ لَمْ تَكُنْ آخِرَهَا نُزُولًا، وَقَدْ بَلَّغَ رَسُول الله ﷺ الشَّرِيعَةَ وَجَمِيعَ مَا أنزل إِلَيْهِ إِلَى يَوْمَ نُزُولِهَا، فَلَوْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي أَوَّلِ مُدَّةِ الْبَعْثَةِ لَقُلْنَا هِيَ تَثْبِيتٌ لِلرَّسُولِ وَتَخْفِيفٌ لِأَعْبَاءِ الْوَحْيِ عَنْهُ، كَمَا أُنْزِلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ [الحجرات: ٩٤، ٩٥] وَقَوْلُهُ: إِنَّا سَنُلْقِي عَلَيْكَ قَوْلًا ثَقِيلًا- إِلَى قَوْلِهِ- وَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ [المزمل: ٥- ١٠] الْآيَاتِ، فَأَمَّا وَهَذِهِ السُّورَةُ مِنْ آخِرِ السُّوَرِ نُزُولًا وَقَدْ أَدَّى رَسُولُ اللَّهِ الرِّسَالَةَ وَأَكْمَلَ الدِّينَ فَلَيْسَ فِي الْحَالِ مَا يَقْتَضِي أَنْ يُؤْمَرَ بِتَبْلِيغٍ، فَنَحْنُ إِذَنْ بَيْنَ احْتِمَالَيْنِ:
Bu ayetin bu suredeki yeri müşküldür; zira Mâide Suresi, iniş bakımından son inen sure değilse bile en son inen surelerdendir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise bu surenin indiği güne kadar şeriatı ve kendisine indirilen her şeyi tebliğ etmiştir. Şayet bu ayet peygamberliğin başlangıç döneminde inmiş olsaydı, Allah Teâlâ'nın: { فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ } [Hicr: 94-95] “Artık sen emrolunduğun şeyi açıkça bildir ve müşriklerden yüz çevir. Şüphesiz o alaycılara karşı biz sana yeteriz” ve { إِنَّا سَنُلْقِي عَلَيْكَ قَوْلًا ثَقِيلًا } [Müzzemmil: 5] “Doğrusu biz sana ağır bir söz vahyedeceğiz” ayetinden { وَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ } [Müzzemmil: 10] “Onların söylediklerine sabret” ayetine kadar olan buyrukları gibi Resûl'ün kalbini pekiştirmek ve vahyin ağır yükünü onun üzerinden hafifletmek içindir derdik. Oysa bu sure son inen surelerdendir ve Resûlullah elçilik vazifesini yerine getirmiş, dini kemale erdirmiştir; dolayısıyla mevcut durumda tebliğle emrolunmasını gerektirecek bir sebep bulunmamaktadır. O halde biz iki ihtimalle karşı karşıyayız:
أَحَدُهُمَا: أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْآيَةُ نَزَلَتْ بِسَبَبٍ خَاصٍّ اقْتَضَى إِعَادَةَ تَثْبِيتِ الرَّسُولِ عَلَى تَبْلِيغِ شَيْءٍ مِمَّا يَثْقُلُ عَلَيْهِ تَبْلِيغُهُ.
Birincisi: Bu ayetin, Resûl'e tebliği ağır gelen bir hususun tebliğ edilmesi konusunda kalbini yeniden pekiştirmeyi gerektiren özel bir sebeple inmiş olmasıdır.
وَثَانِيهِمَا: أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْآيَةُ نَزَلَتْ مِنْ قَبْلِ نُزُولِ هَذِهِ السُّورَةِ، وَهُوَ الَّذِي تَوَاطَأَتْ عَلَيْهِ أَخْبَارٌ فِي سَبَبِ نُزُولِهَا.
İkincisi: Bu ayetin, bu surenin inişinden daha önce inmiş olmasıdır; nitekim iniş sebebi hakkındaki bazı rivayetler de bu hususta birleşmektedir.
فَأَمَّا هَذَا الِاحْتِمَالُ الثَّانِي فَلَا يَنْبَغِي اعْتِبَارُهُ لِاقْتِضَائِهِ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْآيَةُ بَقِيَتْ سِنِينَ غَيْرَ مُلْحَقَةٍ بِسُورَةٍ، وَلَا جَائِزَ أَنْ تَكُونَ مَقْرُوءَةً بِمُفْرَدِهَا، وَبِذَلِكَ تَنْدَحِضُ جَمِيعُ الْأَخْبَارِ الْوَارِدَةِ فِي أَسْبَابِ النُّزُولِ الَّتِي تَذْكُرُ حَوَادِثَ كُلَّهَا حَصَلَتْ فِي أَزْمَانٍ قَبْلَ زَمَنِ نُزُولِ هَذِهِ السُّورَةِ. وَقَدْ ذَكَرَ الْفَخْرُ عَشَرَةَ أَقْوَالٍ فِي ذَلِكَ، وَذَكَرَ الطَّبَرِيُّ خَبَرَيْنِ آخَرَيْنِ، فَصَارَتِ اثْنَيْ عَشَرَ قَوْلًا.
Bu ikinci ihtimale gelince, buna itibar edilmemesi gerekir; zira bu durum, ayetin yıllarca hiçbir sureye katılmaksızın kalmış olmasını gerektirir, tek başına okunması da caiz değildir. Böylelikle nüzul sebepleri hakkında gelen ve tamamı bu surenin iniş vaktinden önceki zamanlarda meydana gelmiş hadiseleri zikreden rivayetlerin tümü çürütülmüş olur. Fahreddin [er-Râzî] bu hususta on görüş zikretmiş, Taberî de diğer iki rivayeti anmış, böylece [rivayet sayısı] on iki görüşe ulaşmıştır.
وَقَالَ الْفَخْرُ بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ عَشَرَةَ الْأَقْوَالِ: إِنَّ هَذِهِ الرِّوَايَاتِ وَإِنْ كَثُرَتْ فَإِنَّ الْأَوْلَى حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ اللَّهَ آمَنَهُ مَكْرَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، لِأَنَّ مَا قَبْلَهَا وَمَا بَعْدَهَا كَانَ كَلَامًا مَعَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى فَامْتَنَعَ إِلْقَاءُ هَذِهِ الْآيَةِ الْوَاحِدَةِ فِي الْبَيْنِ فَتَكُونُ أَجْنَبِيَّةً عَمَّا قَبْلَهَا وَمَا بَعْدَهَا اه. وَأَمَّا مَا وَرَدَ فِي الصَّحِيحِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ كَانَ يُحْرَسُ حَتَّى نَزَلَ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ فَلَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ جَمِيعَ هَذِهِ الْآيَةِ نَزَلَتْ يَوْمَئِذٍ، بَلِ اقْتَصَرَ الرَّاوِي عَلَى جُزْءٍ مِنْهَا، وَهُوَ قَوْلُهُ: وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ فَلَعَلَّ الَّذِي حَدَّثَتْ بِهِ عَائِشَةُ أَنَّ اللَّهَ أَخْبَرَ رَسُولَهُ بِأَنَّهُ عَصَمَهُ مِنَ النَّاسِ فَلَمَّا حَكَاهُ الرَّاوِي حَكَّاهُ بِاللَّفْظِ الْوَاقِعِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ.
Fahreddin [er-Râzî] bu on görüşü zikrettikten sonra şöyle demiştir: "Bu rivayetler çok olsa da en uygun olanı, ayeti Allah'ın onu Yahudi ve Hristiyanların hilelerinden emin kıldığına hamletmektir; çünkü ayetten öncesi ve sonrası Yahudi ve Hristiyanlarla olan hitaptır. Dolayısıyla bu tek ayetin araya girip öncesi ve sonrasıyla ilgisiz kalması caiz olmaz." Sahih rivayette geçen, { وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ } “Allah seni insanlardan koruyacaktır” ayeti inene kadar Resûlullah'ın korunduğuna dair habere gelince; bu, ayetin tamamının o gün indiğini göstermez. Bilakis ravi ayetin bir parçasıyla yetinmiştir ki o da: { وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ } “Allah seni insanlardan koruyacaktır” ifadesidir. Muhtemelen Âişe'nin naklettiği husus, Allah'ın Resûlü'ne kendisini insanlardan koruduğunu bildirmesidir; ravi bunu aktarırken bu ayette geçen lafızla ifade etmiştir.
فَتَعَيَّنَ التَّعْوِيلُ عَلَى الِاحْتِمَالِ الْأَوَّلِ: فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ سَبَبُ نُزُولِهَا قَضِيَّةً مِمَّا جَرَى
Dolayısıyla birinci ihtimale dayanmak zorunlu hale gelmiştir: Ya iniş sebebi bu surede
ذِكْرُهُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ، فَهِيَ عَلَى وَتِيرَةِ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ لَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ [الْمَائِدَة: ٤١] وَقَوْلِهِ: وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ [الْمَائِدَة: ٤٩] فَكَمَا كَانَتْ تِلْكَ الْآيَةُ فِي وَصْفِ حَالِ الْمُنَافِقِينَ تُلِيَتْ بِهَذِهِ الْآيَةِ لِوَصْفِ حَالِ أَهْلِ الْكِتَابِ. وَالْفَرِيقَانِ مُتَظَاهِرَانِ على الرَّسُول ﷺ: فَرِيقٌ مُجَاهِرٌ، وَفَرِيقٌ مُتَسَتِّرٌ، فَعَادَ الْخَطَّابُ لِلرَّسُولِ ثَانِيَةً
zikredilen hadiselerden biridir; bu takdirde o, Allah Teâlâ'nın şu buyrukları mesabesindedir: { يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ لَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ } [el-Mâide: 41] “Ey Elçi! İnkârda yarışanlar seni üzmesin” ve { وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ } [el-Mâide: 49] “Onların heveslerine uyma ve Allah'ın sana indirdiğinin bir kısmından seni saptırmalarından sakın”. Nitekim o ayet münafıkların halini vasfetmekteydi, ardından Kitap ehlinin durumunu nitelemek üzere bu ayet okundu. Bu iki fırka da Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem karşı birbirine arka çıkmaktadır: Biri açıkça düşmanlık eden, diğeri gizlenendir. Böylece hitap Resûl'e ikinci kez yönelerek
بِتَثْبِيتِ قَلْبِهِ وَشَرْحِ صَدْرِهِ بِأَنْ يَدُومَ عَلَى تَبْلِيغِ الشَّرِيعَةِ وَيَجْهَدَ فِي ذَلِكَ وَلَا يَكْتَرِثَ بِالطَّاعِنِينَ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَالْكُفَّارِ، إِذْ كَانَ نُزُولُ هَذِهِ السُّورَةِ فِي آخِرِ مدّة النّبيء ﷺ لِأَنَّ اللَّهَ دَائِمٌ عَلَى عِصْمَتِهِ مِنْ أَعْدَائِهِ وَهُمُ الَّذِينَ هَوَّنَ أَمْرَهُمْ فِي قَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ لَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ [الْمَائِدَة: ٤١] فَهُمُ الْمَعْنِيُّونَ مِنَ النَّاسِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، فَالْمَأْمُورُ بِتَبْلِيغِهِ بَعْضُ خَاصٍّ مِنَ الْقُرْآنِ.
şeriatı tebliğe devam etmesi, bu hususta gayret göstermesi ve Kitap ehlinden ve kâfirlerden dil uzatanlara aldırış etmemesi hususunda kalbini pekiştirip göğsünü genişletmiştir; zira bu sure Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ömrünün son döneminde inmiştir. Çünkü Allah onu düşmanlarından korumaya devam etmektedir; onlar ise { يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ لَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ } [el-Mâide: 41] “Ey Elçi! İnkârda yarışanlar seni üzmesin” buyruğunda durumları hafife alınan kimselerdir. Bu ayetteki insanlardan kastedilenler de onlardır. Dolayısıyla tebliği emredilen şey, Kur'an'ın özel bir kısmıdır.
وَقَدْ عُلِمَ مِنْ خلق النّبيء ﷺ أَنَّهُ يُحِبُّ الرِّفْقَ فِي الْأُمُورِ وَيَقُولُ: إِنَّ اللَّهَ رَفِيقٌ يُحِبُّ الرِّفْقَ فِي الْأَمْرِ كُلِّهِ (كَمَا جَاءَ فِي حَدِيثِ عَائِشَةَ حِينَ سَلَّمَ الْيَهُودُ عَلَيْهِ فَقَالُوا: السَّامُّ عَلَيْكُمْ، وَقَالَتْ عَائِشَةُ لَهُمْ: السَّامُّ عَلَيْكُمْ وَاللَّعْنَةُ) ، فَلَمَّا أَمَرَهُ اللَّهُ أَنْ يَقُولَ لِأَهْلِ الْكِتَابِ وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسِقُونَ قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ [الْمَائِدَة: ٥٩، ٦٠] الْآيَةَ، وَكَانَ ذَلِكَ الْقَوْلُ مُجَاهَرَةً لَهُمْ بِسُوءٍ أَعْلَمَهُ اللَّهُ بِأَنَّ هَذَا لَا رِفْقَ فِيهِ فَلَا يَدْخُلُ فِيمَا كَانَ يُعَامِلُهُمْ بِهِ مِنَ الْمُجَادَلَةِ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ، فَتَكُونُ هَذِهِ الْآيَةُ مُخَصِّصَةً لِمَا فِي حَدِيثِ عَائِشَةَ وَتَدْخُلُ فِي الِاسْتِثْنَاءِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ [النِّسَاء: ١٤٨] .
Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ahlakından bilinen şudur ki o, işlerde rıfkı (yumuşaklığı) sever ve: “Allah rıfk sahibidir, her işte yumuşaklığı sever” buyururdu (Âişe'nin, Yahudilerin Resûlullah'a selam verip 'es-Sâmu aleyküm' dedikleri ve Âişe'nin onlara 'es-Sâmu aleyküm ve'l-la'netü' dediği hadiste geçtiği gibi). Allah ona Kitap ehline hitaben { وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسِقُونَ قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ } [el-Mâide: 59-60] “...çoğunuzun fasıklar olduğuna... De ki: Allah katında bundan daha kötü bir cezayı size haber vereyim mi? Allah'ın lanetlediği ve gazap ettiği kimseler...” ayetini söylemesini emrettiğinde ve bu söz onlara kötülüklerini açıkça yüzlerine vurmak olduğunda, Allah ona bunda rıfk bulunmadığını, dolayısıyla onlarla yaptığı en güzel şekilde mücadele etme tutumunun kapsamına girmediğini bildirdi. Böylece bu ayet, Âişe'nin hadisindeki hükmü tahsis eder ve Allah Teâlâ'nın: { لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ } [en-Nisâ: 148] “Allah, zulme uğrayan müstesna, kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez” ayetindeki istisnanın kapsamına girer.
وَلِذَلِكَ أُعِيدَ افْتِتَاحُ الْخِطَابِ لَهُ بِوَصْفِ الرَّسُولِ الْمُشْعِرِ بِمُنْتَهَى شَرَفِهِ، إِذْ كَانَ وَاسِطَةً بَيْنَ اللَّهِ وَخَلْقِهِ، وَالْمُذَكِّرُ لَهُ بِالْإِعْرَاضِ عَمَّنْ سِوَى مَنْ أَرْسَلَهُ.
Bu sebeple, Allah ile mahlûkatı arasında elçi olması hasebiyle onun yüce şerefine işaret eden ve kendisini gönderenden başkasına iltifat etmemesini hatırlatan Resûl sıfatıyla hitaba yeniden başlanmıştır.
وَلِهَذَا الْوَصْفِ فِي هَذَا الْخِطَابِ الثَّانِي مَوْقِعٌ زَائِدٌ عَلَى مَوْقِعِهِ فِي الْخِطَابِ الْأَوَّلِ، وَهُوَ مَا فِيهِ مِنَ الْإِيمَاءِ إِلَى وَجْهِ بِنَاءِ الْكَلَامِ الْآتِي بَعْدَهُ، وَهُوَ قَوْلُهُ: وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: مَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ [الْمَائِدَة: ٩٩] .
Bu sıfatın bu ikinci hitaptaki konumu, birinci hitaptaki konumundan daha fazladır; o da peşinden gelecek kelamın bina ediliş vechine dair işarettir ki o da Allah Teâlâ'nın: { مَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ } [el-Mâide: 99] “Peygamberin üzerine düşen ancak tebliğdir” buyurduğu gibi, O'nun: { وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ } “Eğer bunu yapmazsan O'nun elçilik görevini yerine getirmemiş olursun” buyruğudur.
فَكَمَا ثُبِّتَ جَنَانُهُ بِالْخِطَابِ الْأَوَّلِ أَنْ لَا يَهْتَمَّ بِمَكَائِدِ أَعْدَائِهِ، حُذِّرَ بِالْخِطَابِ الثَّانِي مِنْ مُلَايَنَتِهِمْ فِي إِبْلَاغِهِمْ قَوَارِعَ الْقُرْآنِ، أَوْ مِنْ خَشْيَتِهِ إِعْرَاضَهُمْ عَنْهُ إِذَا أُنْزِلَ مِنَ الْقُرْآنِ فِي شَأْنِهِمْ، إِذْ لَعَلَّهُ يَزِيدُهُمْ عِنَادًا وَكُفْرًا، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ فِي آخِرِ هَذِهِ الْآيَةِ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ [الْمَائِدَة: ٦٨] .
Nitekim birinci hitapla düşmanlarının tuzaklarına aldırış etmemesi hususunda kalbi nasıl pekiştirildiyse, ikinci hitapla da Kur'an'ın sarsıcı tehditlerini onlara tebliğ ederken yumuşak davranmaktan yahut onlar hakkında Kur'an indiğinde yüz çevirmelerinden -çünkü bu durum onların inat ve inkârını artırabilir- çekinmekten sakındırılmıştır; nitekim bu ayetin sonundaki şu buyruk da buna delalet etmektedir: { وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ } [el-Mâide: 68] “Andolsun ki sana Rabbinden indirilen, onlardan çoğunun azgınlığını ve inkârını artıracaktır. O halde kâfirler topluluğu için üzülme!”
ثُمَّ عُقِّبَ ذَلِكَ أَيْضًا بِتَثْبِيتِ جَنَانِهِ بِأَنْ لَا يَهْتَمَّ بِكَيْدِهِمْ بِقَوْلِهِ: وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ
Sonra bu durum, { وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ
النَّاسِ
النَّاسِ } { وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ } “Allah seni insanlardan koruyacaktır”
وَأَنَّ كَيْدَهُمْ مَصْرُوفٌ عَنْهُ بِقَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ. فَحَصَلَ بِآخِرِ هَذَا الْخِطَابِ رَدُّ الْعَجُزِ عَلَى الصَّدْرِ فِي الْخِطَابِ الْأَوَّلِ الَّتِي تَضَمَّنَهُ قَوْلُهُ: لَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ [الْمَائِدَة: ٤١] فَإِنَّهُمْ هُمُ الْقَوْمُ الْكَافِرُونَ وَالَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ. فَالتَّبْلِيغُ الْمَأْمُورُ بِهِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ تَبْلِيغُ مَا أُنْزِلَ مِنَ الْقُرْآنِ فِي تَقْرِيعِ أَهْلِ الْكتاب.
buyruğuyla onların tuzaklarına aldırış etmemesi hususunda kalbinin pekiştirilmesiyle ve { إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ } “Şüphesiz Allah, kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez” buyruğuyla tuzaklarının ondan uzaklaştırıldığı haberiyle peş peşe getirilmiştir. Böylece bu hitabın sonuyla, birinci hitapta yer alan { لَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ } [el-Mâide: 41] “İnkârda yarışanlar seni üzmesin” buyruğundaki baş kısma dönüş hasıl olmuştur; zira onlar kâfirler topluluğudur ve küfürde yarışanlardır. Bu veche göre emrolunan tebliğ, Kitap ehlini azarlama hususunda inen Kur'an'ın tebliğidir.
وَمَا صدق مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ شَيْءٌ مَعْهُودٌ مِنْ آيِ الْقُرْآنِ، وَهِيَ الْآيُ الْمُتَقَدِّمَةُ عَلَى هَذِهِ الْآيَة. وَمَا صدق مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ هُوَ كُلُّ مَا نَزَلَ مِنَ الْقُرْآنِ قَبْلَ ذَلِكَ الْيَوْمِ.
{ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ } ifadesinin karşılığı, bu ayetten önceki ayetler gibi Kur'an ayetlerinden malum olan bir şeydir. { مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ } “Rabbinden sana indirilen” ifadesinin karşılığı, o günden önce Kur'an'dan inmiş olan her şeydir.
وَالتَّبْلِيغُ جَعْلُ الشَّيْءِ بَالِغًا. وَالْبُلُوغُ الْوُصُولُ إِلَى الْمَكَانِ الْمَطْلُوبِ وُصُولُهُ، وَهُوَ هُنَا مَجَازٌ فِي حِكَايَةِ الرِّسَالَةِ لِلْمُرْسَلِ بِهَا إِلَيْهِ مِنْ قَوْلِهِمْ: بَلَغَ الْخَبَرُ وَبَلَغَتِ الْحَاجَةُ. وَالْأَمْرُ بِالتَّبْلِيغِ مُسْتَعْمَلٌ فِي طَلَبِ الدَّوَامِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ [النِّسَاء: ١٣٦] . وَلَمَّا كَانَ نُزُولُ الشَّرِيعَةِ مَقْصُودًا بِهِ عَمَلُ الْأُمَّةِ بِهَا (سَوَاءً كَانَ النَّازِلُ مُتَعَلِّقًا بِعَمَلٍ أَمْ كَانَ بِغَيْرِ عَمَلٍ، كَالَّذِي يَنْزِلُ بِبَيَانِ أَحْوَالِ الْمُنَافِقِينَ أَوْ فَضَائِلِ الْمُؤْمِنِينَ أَوْ فِي الْقَصَصِ وَنَحْوِهَا، لِأَنَّ ذَلِكَ كُلَّهُ إِنَّمَا نَزَلَ لِفَوَائِدَ يَتَعَيَّنُ الْعِلْمُ بِهَا لِحُصُولِ الْأَغْرَاضِ الَّتِي نَزَلَتْ لِأَجْلِهَا، عَلَى أَنَّ لِلْقُرْآنِ خُصُوصِيَّةً أُخْرَى وَهِيَ مَا لَهُ مِنَ الْإِعْجَازِ، وَأَنَّهُ مُتَعَبَّدٌ بِتِلَاوَتِهِ، فَالْحَاجَةُ إِلَى جَمِيعِ مَا يَنْزِلُ مِنْهُ ثَابِتَةٌ بِقَطْعِ النَّظَرِ عَمَّا يَحْوِيهِ مِنَ الْأَحْكَامِ وَمَا بِهِ مِنْ مَوَاعِظَ وَعِبَرٍ) ، كَانَ مَعْنَى الرِّسَالَةِ إِبْلَاغَ مَا أُنْزِلَ إِلَى مَنْ يُرَادُ عِلْمُهُ بِهِ وَهُوَ الْأُمَّةُ كُلُّهَا، وَلِأَجْلِ هَذَا حَذَفَ مُتَعَلِّقَ بَلِّغْ لِقَصْدِ الْعُمُومِ، أَيْ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ جَمِيعَ مَنْ يَحْتَاجُ إِلَى مَعْرِفَتِهِ، وَهُوَ جَمِيعُ الْأُمَّةِ، إِذْ لَا يُدْرَى وَقْتُ ظُهُورِ حَاجَةِ بَعْضِ الْأُمَّةِ إِلَى بَعْضِ الْأَحْكَامِ، عَلَى أَنَّ كَثِيرًا مِنَ الْأَحْكَامِ يَحْتَاجُهَا جَمِيعُ الْأُمَّةِ.
Tebliğ, bir şeyi ulaştırmak demektir. Bülüg ise varılması istenen yere ulaşmaktır. Buradaki kullanımı, Arapların "Haber ulaştı", "İhtiyaç ulaştı" sözlerinde olduğu gibi, elçilik mesajının kendisine gönderilen kimseye aktarılmasında mecazdır. Tebliğ emri devamlılık talebi için kullanılmıştır; nitekim Allah Teâlâ: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ } [en-Nisâ: 136] “Ey iman edenler! Allah'a ve Resûlü'ne iman edin” buyurmuştur. Şeriatın indiriliş gayesi ümmetin onunla amel etmesi olduğuna göre (ister inen kısım amelle ilgili olsun, isterse münafıkların hallerini, müminlerin faziletlerini veya kıssaları beyan eden amelle doğrudan ilgili olmayan hususlar olsun; zira bunların hepsi iniş amaçlarının gerçekleşmesi için bilinmesi gereken faydalar içermektedir; kaldı ki Kur'an'ın i'câzı ve tilavetiyle ibadet edilmesi gibi başka bir hususiyeti de vardır, dolayısıyla içerdiği hükümlerden, öğüt ve ibretlerden bağımsız olarak ondan inen her şeye ihtiyaç sabittir), risaletin anlamı, indirilen şeyin bilinmesi istenen kimseye, yani bütün ümmete ulaştırılmasıdır. Bu sebeple umumu ifade etmek amacıyla "bellig" (tebliğ et) fiilinin müteallakı (tümleci) hazfedilmiştir; yani "Sana indirileni, onu bilmeye ihtiyacı olan herkese, yani bütün ümmete tebliğ et"; zira ümmetten bazılarının bazı hükümlere ne zaman ihtiyaç duyacağı bilinemez; kaldı ki birçok hükme ümmetin tamamı muhtaçtır.
وَالتَّبْلِيغُ يَحْصُلُ بِمَا يَكْفُلُ لِلْمُحْتَاجِ إِلَى مَعْرِفَةِ حُكْمٍ تُمَكِّنُهُ مِنْ مَعْرِفَتِهِ فِي وَقْتِ الْحَاجَةِ أَوْ قَبْلَهُ، لِذَلِكَ كَانَ الرَّسُولُ- ﵊ يَقْرَأُ الْقُرْآنَ عَلَى النَّاسِ عِنْدَ نُزُولِ الْآيَةِ وَيَأْمُرُ بِحِفْظِهَا عَنْ ظَهْرِ قَلْبٍ وَبِكِتَابَتِهَا، وَيَأْمُرُ النَّاسَ بِقِرَاءَتِهِ وَبِالِاسْتِمَاعِ إِلَيْهِ.
Tebliğ, bir hükme ihtiyacı olan kimsenin ihtiyaç anında veya daha önce onu öğrenmesini temin edecek yollarla gerçekleşir. Bu sebeple Resûl aleyhisselâm ayet indiğinde onu insanlara okur, ezberlenmesini ve yazılmasını emreder, insanlara onu okumalarını ve dinlemelerini buyururdu.
وَقَدْ أَرْسَلَ مُصْعَبًا بْنَ عُمَيْرٍ إِلَى الْمَدِينَةِ قَبْلَ هِجْرَتِهِ لِيُعَلِّمَ الْأَنْصَارَ الْقُرْآنَ. وَكَانَ أَيْضًا يَأْمُرُ السَّامِعَ مَقَالَتَهُ بِإِبْلَاغِهَا مَنْ لَمْ يَسْمَعْهَا، مِمَّا يَكْفُلُ بِبُلُوغِ الشَّرِيعَةِ كُلِّهَا لِلْأَجْيَالِ مِنَ الْأُمَّةِ.
Hicretinden önce Ensâr'a Kur'an'ı öğretmesi için Mus'ab b. Umeyr'i Medine'ye göndermiştir. Ayrıca sözünü işiten kimseye, şeriatın tamamının ümmetin gelecek nesillerine ulaşmasını garanti altına alacak şekilde, işitmeyenlere ulaştırmasını emrederdi.
وَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كَانَ الْخُلَفَاءُ مِنْ بَعْدِهِ يُعْطُونَ النَّاسَ الْعَطَاءَ عَلَى قَدْرِ مَا مَعَهُمْ مِنَ الْقُرْآنِ.
Bundan dolayıdır ki ondan sonraki halifeler, insanlara ezberlerindeki Kur'an miktarına göre ihsanda bulunurlardı.
وَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ أَمَرَ أَبُو بَكْرٍ بِكِتَابَةِ الْقُرْآنِ فِي الْمُصْحَفِ بِإِجْمَاعِ الصَّحَابَةِ، وَأَكْمَلَ تِلْكَ الْمَزِيَّةَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ بِانْتِسَاخِ الْقُرْآنِ فِي الْمَصَاحِفِ وَإِرْسَالِهَا إِلَى أَمْصَارِ الْإِسْلَامِ، وَقَدْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ عَيَّنَ لِأَهْلِ الصُّفَّةِ الِانْقِطَاعَ لِحِفْظِ الْقُرْآنِ.
Yine bundan dolayıdır ki Ebû Bekir, sahabenin icmasıyla Kur'an'ın mushaf halinde yazılmasını emretmiş; Osman b. Affân da Kur'an'ı mushaflar halinde çoğaltıp İslam beldelerine göndererek bu fazileti tamamlamıştır. Resûlullah da Suffe ehlini Kur'an ezberlemeye vakfetmişti.
وَالَّذِي ظَهَرَ مِنْ تَتَبُّعِ سِيرَةِ رَسُول الله ﷺ أَنَّهُ كَانَ يُبَادِرُ بِإِبْلَاغِ الْقُرْآنِ عِنْدَ نُزُولِهِ، فَإِذَا نَزَلَ عَلَيْهِ لَيْلًا أَخْبَرَ بِهِ عِنْدَ صَلَاةِ الصُّبْحِ.
Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem sireti incelendiğinde açıkça görülen şudur ki o, Kur'an indiğinde onu derhal tebliğ etmeye koşardı; nitekim geceleyin bir vahiy indiğinde sabah namazında onu haber verirdi.
وَفِي حَدِيثِ عُمَرَ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ: «لَقَدْ أُنْزِلَتْ عَلَيَّ اللَّيْلَةَ سُورَةٌ لَهِيَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا طَلَعَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ» ثُمَّ قَرَأَ: إِنَّا فَتَحْنا لَكَ فَتْحاً مُبِيناً [الْفَتْح: ١] .
Ömer'in hadisinde geçtiğine göre Resûlullah şöyle buyurmuştur: “Bu gece bana, üzerine güneşin doğduğu her şeyden daha sevimli olan bir sure indirildi.” Sonra: { إِنَّا فَتَحْنا لَكَ فَتْحاً مُبِيناً } [el-Fetih: 1] “Şüphesiz biz sana apaçık bir fetih verdik” ayetini okudu.