Binûn

5- Mâide Suresi — 12. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَجُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ تَذْيِيلٌ لِلنَّهْيِ، وَعُمُومُ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ شَمِلَ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى، وَمَوْقِعُ الْجُمْلَةِ التَّذْيِيلِيَّةِ يَقْتَضِي أَنَّ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ بِطَرِيقِ الْكِنَايَةِ. وَالْمُرَادُ بِالظَّالِمِينَ الْكَافِرُونَ.

{ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } cümlesi yasağın tezyîlidir (sonucunu bağlayan cümledir). 'Zalimler topluluğu' ifadesinin umumi oluşu Yahudileri ve Hristiyanları da kapsamaktadır. Bu tezyîl cümlesinin konumu, kinaye yoluyla Yahudi ve Hristiyanların bu zalimler topluluğundan olduğunu gerektirir. Zalimlerden maksat ise kâfirlerdir.

وَقَوْلُهُ: فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسارِعُونَ فِيهِمْ تَفْرِيعٌ لِحَالَةٍ مِنْ مُوَالَاتِهِمْ أُرِيدَ وصفهَا للنّبيء ﷺ لِأَنَّهَا وَقَعَتْ فِي حَضْرَتِهِ. وَالْمَرَضُ هُنَا أُطْلِقَ عَلَى النِّفَاقِ كَمَا تَقَدَّمَ

{ فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسارِعُونَ فِيهِمْ } buyruğu, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda cereyan ettiği için kendisine vasfedilmek istenen onların dostluğuna dair bir hâlin tafsilatıdır. Buradaki hastalık...

فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٠] . أُطْلِقَ عَلَيْهِ مَرَضٌ لِأَنَّهُ كُفْرٌ مُفْسِدٌ لِلْإِيمَانِ.

Yüce Allah'ın Bakara Suresi'ndeki { فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “Kalplerinde bir hastalık vardır” [Bakara 10] buyruğunda [belirtildiği gibidir]. İmanı ifsat eden bir küfür olduğu için buna 'hastalık' adı verilmiştir.

وَالْمُسَارَعَةُ تَقَدَّمَ شَرْحُهَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ [الْمَائِدَة: ٤١] . وَفِي الْمَجْرُورِ مُضَافٌ مَحْذُوفٌ دَلَّتْ عَلَيْهِ الْقَرِينَةُ، لِأَنَّ الْمُسَارَعَةَ لَا تَكُونُ فِي الذَّوَاتِ، فَالْمَعْنَى: يُسَارِعُونَ فِي شَأْنِهِمْ مِنْ مُوَالَاتِهِمْ أَوْ فِي نُصْرَتِهِمْ.

'Koşuşmak/yarışırcasına koşmak' (müsâraat) kavramının açıklaması { لَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ } [Mâide 41] buyruğunda daha önce geçmişti. Mecrûr lafızda karinenin delalet ettiği hazfedilmiş bir muzaf vardır; zira bizzat şahısların kendilerine doğru koşulmaz. O halde mana: 'onları dost edinme yahut onlara yardım etme hususunda koşuşurlar' demektir.

وَالْقَوْلُ الْوَاقِعُ فِي يَقُولُونَ نَخْشى قَوْلُ لِسَانٍ لِأَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أُبَيٍّ بن سَلُولَ قَالَ ذَلِكَ، حَسَبَمَا رُوِيَ عَنْ عَطِيَّةَ الْحُوفِيِّ وَالزُّهْرِيِّ وَعَاصِمِ بْنِ عُمَرَ بْنِ قَتَادَةَ أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ بَعْدَ وَقْعَةِ بَدْرٍ أَوْ بَعْدَ وَقْعَةِ أُحُدٍ وَأَنَّهَا نَزَلَتْ حِينَ عَزَمَ رَسُولُ اللَّهِ عَلَى قِتَالِ بَنِي قَيْنُقَاعٍ. وَكَانَ بَنُو قَيْنُقَاعٍ أَحْلَافًا لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ بن سَلُولَ وَلِعُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ، فَلَمَّا رَأَى عُبَادَةُ مَنْزَعَ رَسُول الله ﷺ جَاءَ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أَبْرَأُ إِلَى اللَّهِ مِنْ حِلْفِ يَهُودَ وَوَلَائِهِمْ وَلَا أُوَالِي إِلَّا اللَّهَ وَرَسُولَهُ، وَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ حَاضِرًا فَقَالَ: أَمَّا أَنَا فَلَا أَبْرَأُ مِنْ حِلْفِهِمْ فَإِنِّي لَا بُدَّ لِي مِنْهُمْ إِنِّي رَجُلٌ أَخَافُ الدَّوَائِرَ.

{ يَقُولُونَ نَخْشى } ifadesindeki söz, dil ile söylenmiş bir sözdür; zira Atıyye el-Avfî, ez-Zührî ve Âsım b. Ömer b. Katâde'den rivayet edildiğine göre bunu Abdullah b. Übey b. Selûl söylemiştir: Ayet, Bedir Gazvesi'nden veya Uhud Gazvesi'nden sonra, Resulullah'ın Benî Kaynukâ' ile savaşmaya azmettiği sırada nazil olmuştur. Benî Kaynukâ', Abdullah b. Übey b. Selûl ile Ubâde b. es-Sâmit'in müttefikleriydi. Ubâde, Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in niyetini görünce gelip: 'Ey Allah'ın Resulü! Ben Yahudilerin antlaşmasından ve dostluğundan Allah'a sığınır, berî olurum; ben ancak Allah'ı ve Resulü'nü dost edinirim' dedi. Abdullah b. Übey de oradaydı ve şöyle dedi: 'Bana gelince, ben onların antlaşmasından berî olmam; zira benim onlara ihtiyacım var, ben felaketlerin başıma gelmesinden korkan bir adamım.'

وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُمْ: نَخْشى أَنْ تُصِيبَنا دائِرَةٌ، قَوْلًا نَفْسِيًّا، أَيْ يَقُولُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ. فَالدَّائِرَةُ الْمَخْشِيَّةُ هِيَ خَشْيَةُ انْتِقَاضِ الْمُسْلِمِينَ عَلَى الْمُنَافِقِينَ، فَيَكُونُ هَذَا الْقَوْلُ مِنَ الْمَرَضِ الَّذِي فِي قُلُوبِهِمْ، وَعَنِ السُّدِّيِّ: أَنَّهُ لَمَّا وَقَعَ انْهِزَامُ يَوْمِ أُحُدٍ فَزِعَ الْمُسْلِمُونَ وَقَالَ بَعْضُهُمْ: نَأْخُذُ مِنَ الْيَهُودِ حِلْفًا لِيُعَاضِدُونَا إِنْ أَلَمَّتْ بِنَا قَاصِمَةٌ مِنْ قُرَيْشٍ. وَقَالَ رَجُلٌ: إِنِّي ذَاهِب إِلَى الْيَهُود فُلَانٍ فَآوِي إِلَيْهِ وَأَتَهَوَّدُ مَعَهُ. وَقَالَ آخَرُ: إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى فُلَانٍ النَّصْرَانِيِّ بِالشَّامِ فَآوِي إِلَيْهِ وَأَتَنَصَّرُ مَعَهُ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. فَيَكُونُ الْمَرَضُ هُنَا ضَعْفَ الْإِيمَانِ وَقِلَّةَ الثِّقَةِ بِنَصْرِ اللَّهِ، وَعَلَى هَذَا فَهَذِهِ الْآيَةُ تَقَدَّمَ نُزُولُهَا قَبْلَ نُزُولِ هَذِهِ السُّورَةِ، فَإِمَّا أُعِيدَ نُزُولُهَا، وَإِمَّا أُمِرَ بِوَضْعِهَا فِي هَذَا الْمَوْضِعِ.

Onların { نَخْشى أَنْ تُصِيبَنا دائِرَةٌ } sözünün nefsi/içsel bir söz olması, yani 'içlerinden söylerler' mânasında olması da muhtemeldir. Korkulan felaket (dâire) ise, Müslümanların münafıklar aleyhine dönmesi korkusudur; böylece bu söz, kalplerinde bulunan hastalıktan kaynaklanmış olur. es-Süddî'den [şöyle rivayet edilmiştir]: Uhud günündeki hezimet vuku bulunca Müslümanlar dehşete kapıldılar ve bazısı: 'Kureyş'ten başımıza helak edici bir felaket gelirse bize destek olsunlar diye Yahudilerden antlaşma alalım' dedi. Bir adam: 'Ben falan Yahudiye gidip ona sığınacağım ve onunla birlikte Yahudi olacağım' dedi. Bir başkası da: 'Ben Şam'daki falan Hristiyana gidip ona sığınacağım ve onunla birlikte Hristiyan olacağım' dedi; bunun üzerine ayet nazil oldu. Bu takdirde buradaki hastalık, imanın zayıflığı ve Allah'ın yardımına olan güvenin azlığı demektir. Buna göre bu ayetin nüzulü, bu surenin nüzulünden önce gerçekleşmiş olup ya nüzulü tekrarlanmıştır ya da bu yere konulması emredilmiştir.

وَالظَّاهِرُ أَنَّ قَوْلَهُ فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَيُصْبِحُوا عَلى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نادِمِينَ يُؤَيِّدُ الرِّوَايَةَ الْأُولَى، وَيُؤَيِّدُ مَحْمَلَنَا فِيهَا: أَنَّ الْقَوْلَ قَوْلٌ نَفْسِيٌّ.

Zahir olan şudur ki { فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَيُصْبِحُوا عَلى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نادِمِينَ } buyruğu birinci rivayeti ve bu rivayetteki sözün nefsi/içsel bir söz olduğu yönündeki tercihimizi desteklemektedir.

وَالدَّائِرَةُ اسْمُ فَاعِلٍ مِنْ دَارَ إِذَا عَكَسَ سَيْرَهُ، فَالدَّائِرَةُ تَغَيُّرُ الْحَالِ، وَغَلَبَ إِطْلَاقُهَا عَلَى تَغَيُّرِ الْحَالِ مِنْ خَيْرٍ إِلَى شَرٍّ، وَدَوَائِرُ الدَّهْرِ: نُوَبُهُ وَدُوَلُهُ، قَالَ تَعَالَى: وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوائِرَ [التَّوْبَة: ٩٨] أَيْ تَبَدُّلَ حَالِكُمْ مِنْ نَصْرٍ إِلَى هَزِيمَةٍ. وَقَدْ قَالُوا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:

'Dâire' (دَائِرَة), yönünü/yürüyüşünü tersine çevirdiğinde kullanılan *dâra* (دَارَ) fiilinden fâil ismidir; dolayısıyla dâire, durumun değişmesidir. Bu kelimenin kullanımı, durumun iyiden kötüye değişmesi hakkında galip gelmiştir. 'Devranın felaketleri' (devâiru'd-dehr) ise zamanın musibetleri ve nöbetleşe gelen halleridir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوائِرَ } [Tevbe 98] “Sizin başınıza felaketler gelmesini gözetlerler”; yani durumunuzun zaferden hezimete dönüşmesini [beklerler]. Yüce Allah'ın...

عَلَيْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ [الْفَتْح: ٦] إِنَّ إِضَافَةَ (دَائِرَةُ) إِلَى (السَّوْءِ) إِضَافَةُ بَيَانٍ. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: لَوْ لَمْ تُضَفِ الدَّائِرَةُ إِلَى السَّوْءِ عُرِفَ مِنْهَا مَعْنَاهُ. وَأَصْلُ تَأْنِيثِهَا لِلْمَرَّةِ ثُمَّ غَلَبَتْ عَلَى التغيّر مُلَازمَة لصبغة التَّأْنِيثِ.

...{ عَلَيْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ } [Fetih 6] “Kötülük çemberi/felaketi onların başına olsun” buyruğu hakkında, 'dâire' lafzının 'sev'' lafzına izafetinin beyan izafeti olduğunu söylemişlerdir. Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: 'Şayet dâire kelimesi sev' kelimesine izafe edilmeseydi bile ondan mânası anlaşılırdı.' Bu kelimenin müennes kılınmasının aslı teklik/bir defalık (merre) içindir; daha sonra müenneslik kalıbına mülazemet ederek değişme mânasına galebe çalmıştır.

وَقَوْلُهُ: يَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا قَرَأَهُ الْجُمْهُورُ يَقُولُ بِدُونِ وَاوٍ فِي أَوَّلِهِ عَلَى أَنَّهُ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ جَوَابٌ لِسُؤَالِ مَنْ يَسْأَلُ: مَاذَا يَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا حِينَئِذٍ. أَيْ إِذَا جَاءَ الْفَتْحُ أَوْ أَمْرٌ مِنْ قُوَّةِ الْمُسْلِمِينَ وَوَهَنِ الْيَهُودِ يَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا وَقَرَأَ عَاصِمٌ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَخَلَفٌ وَيَقُولُ بِالْوَاوِ- وَبِرَفْعِ يَقُولُ عَطْفًا عَلَى فَعَسَى اللَّهُ، وَقَرَأَهُ أَبُو عَمْرٍو، وَيَعْقُوبُ- بِالْوَاوِ- أَيْضًا وَبِنَصْبِ يَقُولُ عَطْفًا عَلَى أَنْ يَأْتِيَ. وَالِاسْتِفْهَامُ فِي أَهؤُلاءِ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّعَجُّبِ مِنْ نِفَاقِهِمْ.

{ يَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا } buyruğunu cumhur, başında 'vâv' olmaksızın { يَقُولُ } şeklinde okumuştur; bu, 'O vakit iman edenler ne der?' diye soran kimsenin sorusuna cevap olan bir beyânî istînâftır. Yani fetih yahut Müslümanların güçlenmesi ve Yahudilerin zayıflaması şeklinde [Allah'tan] bir emir geldiğinde iman edenler şöyle derler. Âsım, Hamza, Kisâî ve Halef ise { فَعَسَى اللَّهُ } üzerine atıfla 'vâv' ile ve *yekûlü* kelimesinin merfûluğuyla { وَيَقُولُ } şeklinde okumuşlardır. Ebû Amr ve Ya'kūb da yine 'vâv' ile ve { أَنْ يَأْتِيَ } üzerine atıfla *yekūle* kelimesinin mansûbluğuyla okumuşlardır. { أَهؤُلاءِ } lafzındaki istifham, onların nifakına taaccüp (şaşma) bildirmek için kullanılmıştır.

وهؤُلاءِ إِشَارَةٌ إِلَى طَائِفَةٍ مُقَدَّرَةِ الْحُصُولِ يَوْمَ حُصُولِ الْفَتْحِ، وَهِيَ طَائِفَةُ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ الَّذِينَ هُوَ الْخَبَرُ عَنْ هؤُلاءِ لِأَنَّ الِاسْتِفْهَامَ لِلتَّعَجُّبِ، وَمَحَلُّ الْعَجَبِ هُوَ قَسَمُهُمْ أَنَّهُمْ مَعَهُمْ، وَقَدْ دَلَّ هَذَا التَّعَجُّبُ عَلَى أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ يَظْهَرُ لَهُمْ مِنْ حَالِ الْمُنَافِقِينَ يَوْمَ إِتْيَانِ الْفَتْحِ مَا يَفْتَضِحُ بِهِ أَمْرُهُمْ فَيَعْجَبُونَ مِنْ حَلِفِهِمْ عَلَى الْإِخْلَاصِ لِلْمُؤْمِنِينَ.

{ هؤُلاءِ } kelimesi, fethin gerçekleştiği gün varlığı takdir edilen bir topluluğa, yani kalplerinde hastalık bulunanlar topluluğuna işarettir. Zahir olan, { الَّذِينَ } kelimesinin { هؤُلاءِ } mübtedâsının haberi olmasıdır; zira istifham taaccüp içindir ve şaşılacak husus da onların müminlerle beraber olduklarına dair yemin etmeleridir. Bu taaccüp göstermektedir ki, fethin geldiği gün münafıkların durumundan işlerini rezil rüsvâ edecek şeyler müminlere zahir olur da müminlere sadakatle bağlı olduklarına dair yemin etmelerine şaşarlar.

وَجَهْدُ الْأَيْمَانِ- بِفَتْحِ الْجِيمِ- أَقْوَاهَا وَأَغْلَظُهَا، وَحَقِيقَةُ الْجَهْدِ التَّعَبُ وَالْمَشَقَّةُ وَمُنْتَهَى الطَّاقَةِ، وَفِعْلُهُ كَمَنَعَ. ثُمَّ أُطْلِقَ عَلَى أَشَدِّ الْفِعْلِ وَنِهَايَةِ قُوَّتِهِ لِمَا بَيْنَ الشِّدَّةِ وَالْمَشَقَّةِ مِنَ الْمُلَازَمَةِ، وَشَاعَ ذَلِكَ فِي كَلَامِهِمْ ثُمَّ اسْتُعْمِلَ فِي الْآيَةِ فِي مَعْنَى أوكد الْأَيْمَان وأغظلها، أَيْ أَقْسَمُوا أَقْوَى قَسَمٍ، وَذَلِكَ بِالتَّوْكِيدِ وَالتَّكْرِيرِ وَنَحْوِ ذَلِكَ مِمَّا يُغَلَّظُ بِهِ الْيَمِينُ عُرْفًا. وَلَمْ أَرَ إِطْلَاقَ الْجَهْدِ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى فِيمَا قَبْلَ الْقُرْآنِ. وَانْتَصَبَ جَهْدَ عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ لِأَنَّهُ

'Cehdü'l-eymân' (جَهْدُ الْأَيْمَانِ) -cîm harfinin fethasıyla- yeminlerin en kuvvetlisi ve en ağırıdır. *Cehd* (جَهْد) kelimesinin asıl hakiki mânası yorgunluk, meşakkat ve gücün son sınırıdır; fiili *mene'a* (مَنَعَ) babındandır. Sonra şiddet ile meşakkat arasındaki ayrılmaz irtibattan dolayı fiilin en şiddetlisi ve kuvvetin son noktası için kullanılmış ve bu kullanım Arapların kelamında yaygınlaşmıştır. Daha sonra ayette yeminlerin en pekiştirilmişi ve en ağırı anlamında kullanılmıştır; yani örfen yeminin ağırlaştırıldığı tekit, tekrar ve benzeri yollarla en kuvvetli yemini ettiler demektir. Ben Kur'an'dan önceki dönemde *cehd* kelimesinin bu mânada kullanıldığını görmedim. { جَهْدَ } kelimesi mef'ûl-i mutlak olarak mansûb olmuştur; çünkü...

بِإِضَافَتِهِ إِلَى «الْأَيْمَانِ» صَارَ مِنْ نَوْعِ الْيَمِينِ فَكَانَ مَفْعُولًا مُطْلَقًا مُبَيِّنًا لِلنَّوْعِ. وَفِي «الْكَشَّافِ» فِي سُورَةِ النُّورِ جَعَلَهُ مَصْدَرًا بَدَلًا مِنْ فِعْلِهِ وَجَعَلَ التَّقْدِيرَ: أَقْسَمُوا بِاللَّهِ يُجْهِدُونَ أَيْمَانَهُمْ جَهْدًا، فَلَمَّا حُذِفَ الْفِعْلُ وَجُعِلَ الْمَفْعُولُ الْمُطْلَقُ عِوَضًا عَنْهُ قُدِّمَ الْمَفْعُولُ الْمُطْلَقُ عَلَى الْمَفْعُولِ بِهِ وَأُضِيفَ إِلَيْهِ.

...'el-eymân' (الْأَيْمَان) kelimesine izafe edilmesiyle yeminin türünden olmuş, böylece türü açıklayan bir mef'ûl-i mutlak kılınmıştır. *el-Keşşâf*ta Nûr Suresi'nde bu kelime, fiilinin yerine geçen bir masdar kabul edilmiş ve takdiri şöyle yapılmıştır: 'Yeminlerini olanca güçleriyle pekiştirerek Allah'a yemin ettiler' (أَقْسَمُوا بِاللَّهِ يُجْهِدُونَ أَيْمَانَهُمْ جَهْدًا). Fiil hazfedilip mef'ûl-i mutlak onun yerine ikame edilince, mef'ûl-i mutlak mef'ûlün bihin önüne geçirilmiş ve ona izafe edilmiştir.

وَجُمْلَةُ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ اسْتِئْنَافٌ، سَوَاءٌ كَانَتْ مِنْ كَلَامِ الَّذِينَ آمَنُوا فَتَكُونُ مِنَ الْمَحْكِيِّ بِالْقَوْلِ، أَمْ كَانَتْ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى فَلَا تَكُونُهُ. وحبطت مَعْنَاهُ تَلِفَتْ وَفَسَدَتْ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ فِي سُورَة الْبَقَرَة [٢١٧] .

{ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ } cümlesi yeni bir cümledir (istînâf); ister iman edenlerin sözünden olup sözün nakledilen kısmına (mahkiyyün bi'l-kavl) dahil olsun, ister Yüce Allah'ın kelamından olup ona dahil olmasın. *Habitat* (حَبِطَتْ) kelimesinin mânası 'telef oldu, boşa çıktı ve fesada uğradı' demektir; Bakara Suresi'ndeki { فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } [Bakara 217] buyruğunda daha önce geçmişti.

[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ٥٤]

[Mâide Suresi (5), Ayet 54]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٥٤)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٥٤) } “Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse, bilsin ki Allah öyle bir kavim getirecektir ki Allah onları sever, onlar da O'nu severler; müminlere karşı alçak gönüllü, kâfirlere karşı izzetli ve zorludurlar; Allah yolunda cihad ederler ve hiçbir kınayıcının kınamasından korkmazlar. İşte bu, Allah'ın dilediğine verdiği bir lütfudur. Allah lütfu geniş olandır, her şeyi bilendir. (54)”

تَقَضَّى تَحْذِيرُهُمْ مِنْ أَعْدَائِهِمْ فِي الدِّينِ، وَتَجْنِيبِهِمْ أَسْبَابَ الضَّعْفِ فِيهِ، فَأَقْبَلَ عَلَى تَنْبِيهِهِمْ إِلَى أَنَّ ذَلِكَ حِرْصٌ عَلَى صَلَاحِهِمْ فِي مُلَازَمَةِ الدِّينِ وَالذَّبِّ عَنْهُ، وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَنَالُهُ نَفْعٌ مِنْ ذَلِكَ، وَأَنَّهُمْ لَوِ ارْتَدَّ مِنْهُمْ فَرِيقٌ أَوْ نَفَرٌ لَمْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا، وَسَيَكُونُ لِهَذَا الدِّينِ أَتْبَاعٌ وَأَنْصَارٌ وَإِنْ صَدَّ عَنْهُ مَنْ صَدَّ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْكُمْ وَلا يَرْضى لِعِبادِهِ الْكُفْرَ [الزمر: ٧] ، وَقَوْلِهِ: يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لَا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلامَكُمْ بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَداكُمْ لِلْإِيمانِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ [الحجرات: ١٧] .

Onların dindeki düşmanlarından sakındırılması ve dinde zayıflık sebeplerinden uzak tutulması tamamlanınca, bunun dine sarılma ve onu savunma hususunda onların salahına yönelik bir hırs olduğuna, bundan dolayı Allah'a hiçbir fayda ulaşmayacağına, onlardan bir grup yahut birkaç kişi dinden dönecek olsa Allah'a hiçbir zarar veremeyeceğine ve yüz çeviren yüz çevirse de bu dinin muhakkak tâbileri ve yardımcıları olacağına dikkat çekmeye yönelmiştir. Bu, Yüce Allah'ın şu buyrukları gibidir: { إِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْكُمْ وَلا يَرْضى لِعِبادِهِ الْكُفْرَ } [Zümer 7] “Eğer inkâr ederseniz şüphesiz ki Allah size muhtaç değildir ve O, kullarının inkârına razı olmaz” ve { يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لَا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلامَكُمْ بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَداكُمْ لِلْإِيمانِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } [Hucurât 17] “Müslüman oldular diye seni minnet altında bırakmak isterler. De ki: Müslüman olmanızla beni minnet altında bırakmayın; bilakis eğer doğru kimseler iseniz sizi imana ilettiği için Allah sizi minnettar kılar.”

فَجُمْلَةُ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ إِلَخْ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ مَا قَبْلَهَا وَبَيْنَ جُمْلَةِ إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ [الْمَائِدَة: ٥٥] ، دَعَتْ لِاعْتِرَاضِهَا مُنَاسَبَةُ الْإِنْذَارِ فِي قَوْلِهِ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ [الْمَائِدَة: ٥١] . فَتَعْقِيبُهَا بِهَذَا الِاعْتِرَاضِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ اتِّخَاذَ الْيَهُودِ

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ } cümlesi, kendisinden önceki kısım ile { إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ } [Mâide 55] cümlesi arasında yer alan bir ara cümledir (i'tirâz); bu cümlenin araya girmesini { وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ } [Mâide 51] buyruğundaki uyarı münasebeti gerektirmiştir. Bunun peşinden bu ara cümlenin gelmesi, Yahudileri...

وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ ذَرِيعَةٌ لِلِارْتِدَادِ، لِأَنَّ اسْتِمْرَارَ فَرِيقٍ عَلَى مُوَالَاةِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى مِنَ الْمُنَافِقِينَ وَضُعَفَاءِ الْإِيمَانِ يُخْشَى مِنْهُ أَنْ يَنْسَلَّ عَنِ الْإِيمَانِ فَرِيقٌ. وَأَنْبَأَ الْمُتَرَدِّدِينَ ضُعَفَاءَ الْإِيمَانِ بِأَنَّ الْإِسْلَامَ غَنِيٌّ عَنْهُمْ إِنْ عَزَمُوا عَلَى الِارْتِدَادِ إِلَى الْكُفْرِ.

...ve Hristiyanları dost edinmenin dinden dönmeye (irtidada) bir vesile olduğuna işarettir; zira münafıklardan ve imanı zayıf olanlardan bir grubun Yahudi ve Hristiyanları dost edinmeye devam etmesi durumunda bir grubun imandan sıyrılıp çıkmasından endişe edilir. Ayet, imanı zayıf olup tereddüt içinde bulunanlara, şayet küfre dönmeye azmederlerse İslam'ın onlara muhtaç olmadığını bildirmiştir.

وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ عَامِرٍ، وَأَبُو جَعْفَرٍ مَنْ يَرْتَدِدْ- بِدَالَيْنِ- عَلَى فَكِّ الْإِدْغَامِ، وَهُوَ أَحَدُ وَجْهَيْنِ فِي مِثْلِهِ، وَهُوَ لُغَةُ أَهْلِ الْحِجَازِ، وَكَذَلِكَ هُوَ مَرْسُومٌ فِي مُصْحَفِ الْمَدِينَةِ وَمُصْحَفِ الشَّامِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ- بِدَالٍ وَاحِدَةٍ مُشَدَّدَةٍ بِالْإِدْغَامِ-، وَهُوَ لُغَةُ تَمِيمٍ.- وَبِفَتْحٍ عَلَى الدَّالِ- فَتْحَةَ تَخَلُّصٍ مِنِ الْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ لِخِفَّةِ الْفَتْحِ، وَكَذَلِكَ هُوَ مَرْسُومٌ فِي مُصْحَفِ مَكَّةَ وَمُصْحَفِ الْكُوفَةِ وَمُصْحَفِ الْبَصْرَةِ.

Nâfi', İbn Âmir ve Ebû Ca'fer, idğâmı çözerek (fekki'l-idğâm) iki 'dâl' ile { مَنْ يَرْتَدِدْ } şeklinde okumuşlardır; bu, böylesi durumlarda câiz olan iki vecihten biridir ve Hicaz ehlinin lügatidir; Medine ve Şam mushaflarında da böyle yazılmıştır. Diğer kırâat imamları ise idğâm ile şeddeli tek 'dâl' ile okumuşlardır ki bu da Temîm lügatidir; 'dâl' üzerindeki fetha, fethanın hafifliğinden dolayı iki sâkinin bir araya gelmesinden (iltikâ-i sâkineyn) kurtulmak için verilmiş bir fethadır. Mekke, Kûfe ve Basra mushaflarında da bu şekilde yazılmıştır.

وَالِارْتِدَادُ مُطَاوِعُ الرَّدِّ، وَالرَّدُّ هُوَ الْإِرْجَاعُ إِلَى مَكَانٍ أَوْ حَالَةٍ، قَالَ تَعَالَى: رُدُّوها عَلَيَّ [ص: ٣٣] . وَقَدْ يُطْلَقُ الرَّدُّ بِمَعْنَى التَّصْيِيرِ وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ [النَّحْل:

İrtidâd (الِارْتِدَادُ), *redd* (الرَّدُّ) fiilinin mutâvaatıdır (dönüşlüsüdür); redd ise bir yere veya bir duruma geri döndürmektir. Nitekim Yüce Allah: { رُدُّوها عَلَيَّ } [Sâd 33] “Onları bana geri getirin” buyurmuştur. Bazen redd, bir hâle dönüştürmek mânasında da kullanılır: { وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ } [Nahl...

٧٠] . وَقَدْ لُوحِظَ فِي إِطْلَاقِ اسْمِ الِارْتِدَادِ عَلَى الْكُفْرِ بَعْدَ الْإِسْلَامِ مَا كَانُوا عَلَيْهِ قَبْلَ الْإِسْلَامِ مِنَ الشِّرْكِ وَغَيْرِهِ، ثُمَّ غَلَبَ اسْمُ الِارْتِدَادِ عَلَى الْخُرُوجِ مِنَ الْإِسْلَامِ وَلَوْ لَمْ يَسْبِقْ لِلْمُرْتَدِّ عَنْهُ اتِّخَاذُ دِينٍ قَبْلَهُ.

70] “İçinizden kimi de ömrün en rezil/düşkün çağına geri döndürülür”. İslam'dan sonraki küfre 'irtidâd' isminin verilmesinde, İslam'dan önce şirk ve benzeri üzerinde bulundukları durum dikkate alınmıştır; daha sonra irtidâd ismi, dinden dönen kimsenin ondan önce bir dine bağlanmışlığı bulunmasa bile İslam'dan çıkmaya galip gelmiştir.

وَجُمْلَةُ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ إِلَخْ جَوَابُ الشَّرْطِ، وَقَدْ حُذِفَ مِنْهَا الْعَائِدُ عَلَى الشَّرْطِ الِاسْمِيِّ، وَهُوَ وَعْدٌ بِأَنَّ هَذَا الدِّينَ لَا يَعْدَمُ أَتْبَاعًا بَرَرَةً مُخْلِصِينَ. وَمَعْنَى هَذَا الْوَعْدِ إِظْهَارُ الِاسْتِغْنَاءِ عَنِ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَعَنِ الْمُنَافِقِينَ وَقِلَّةُ الِاكْتِرَاثِ بِهِمْ، كَقَوْلِهِ

{ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ } cümlesi şartın cevabıdır ve bu cümleden ismî şarta dönen zamir hazfedilmiştir; bu, söz konusu dinin itaatkâr ve ihlaslı tâbilerden asla mahrum kalmayacağına dair bir vaaddir. Bu vaadin mânası, kalplerinde hastalık bulunanlara ve münafıklara ihtiyaç duyulmadığını ve onlara aldırış edilmediğini ortaya koymaktır; nitekim Yüce Allah'ın...

تَعَالَى: لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زادُوكُمْ إِلَّا خَبالًا وَتَطْمِينُ الرَّسُولِ وَالْمُؤْمِنِينَ الْحَقِّ بِأَنَّ اللَّهَ يُعَوِّضُهُمْ بِالْمُرْتَدِّينَ خَيْرًا مِنْهُمْ. فَذَلِكَ هُوَ الْمَقْصُودُ مِنْ جَوَابِ الشَّرْطِ فَاسْتُغْنِيَ عَنْهُ بِذِكْرِ مَا يَتَضَمَّنُهُ حَتَّى كَانَ لِلشَّرْطِ جَوَابَانِ.

...{ لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زادُوكُمْ إِلَّا خَبالًا } [Tevbe 47] “Eğer aranızda [sefere] çıkmış olsalardı size bozgunculuktan başka bir şey artırmazlardı” buyruğunda olduğu gibidir ve Allah'ın mürtedlerin yerine onlardan daha hayırlısını getireceğine dair Resul'e ve hakiki müminlere bir teselli ve güvencedir. İşte şartın cevabından maksat budur; böylece şartın iki cevabı varmış gibi onu içeren şeyin zikredilmesiyle yetinilmiştir.

وَفِي نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ فِي أَوَاخِرِ حَيَاة الرَّسُول ﷺ إِيمَاءٌ إِلَى مَا سَيَكُونُ مِنِ ارْتِدَادِ كَثِيرٍ مِنَ الْعَرَبِ عَنِ الْإِسْلَامِ مِثْلَ أَصْحَابِ الْأَسْوَدِ الْعَنْسِيِّ بِالْيَمَنِ، وَأَصْحَابِ طَلْحَةَ بْنِ خُوَيْلِدٍ فِي بَنِي أَسَدٍ، وَأَصْحَابِ مُسَيْلِمَةَ بْنِ حَبِيبٍ الْحَنَفِيِّ بِالْيَمَامَةِ. ثُمَّ إِلَى مَا كَانَ بَعْدَ وَفَاة الرَّسُول ﷺ مِنِ ارْتِدَادِ قَبَائِلَ كَثِيرَةٍ مِثْلَ فَزَارَةَ وغَطَفَانَ وَبَنِي تَمِيمٍ وَكِنْدَةَ وَنَحْوِهِمْ.

Bu ayetin Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hayatının sonlarında inmesinde, Yemen'deki el-Esved el-Ansî'nin adamları, Benî Esed'deki Talha b. Huveylid'in adamları ve Yemâme'deki Müseylimetü'l-Kezzâb b. Habîb el-Hanefî'nin adamları gibi Araplardan pek çoğunun İslam'dan irtidat edeceğine bir işaret vardır. Ardından Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatından sonra Fezâre, Gatafân, Benî Temîm, Kinde ve benzeri pek çok kabilenin dinden dönmesine de işaret etmektedir.

قِيلَ: لَمْ يَبْقَ إِلَّا أَهْلُ ثَلَاثَةِ مَسَاجِدَ: مَسْجِدِ الْمَدِينَةِ وَمَسْجِدِ مَكَّةَ وَمَسْجِدِ (جُؤَاثَى) فِي الْبَحْرَيْنِ (أَيْ مِنْ أَهْلِ الْمُدُنِ الْإِسْلَامِيَّةِ يَوْمَئِذٍ) . وَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ وَعْدَهُ وَنَصَرَ الْإِسْلَامَ فَأَخْلَفَهُ أَجْيَالًا مُتَأَصِّلَةً فِيهِ قَائِمَةً بِنُصْرَتِهِ.

Denildi ki: Üç mescidin cemaati dışında kimse [İslam üzere] kalmamıştı: Medine Mescidi, Mekke Mescidi ve Bahreyn'deki Cüâsâ Mescidi (yani o günkü İslam şehirleri ahalisinden). Allah vaadini doğrulamış ve İslam'a yardım etmiştir; böylece onun ardından İslam'a kök salmış ve onun yardımını üstlenen nesiller getirmiştir.

وَقَوْلُهُ: يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ، الْإِتْيَانُ هُنَا الْإِيجَادُ، أَيْ يُوجِدُ أَقْوَامًا لِاتِّبَاعِ هَذَا الدِّينِ بِقُلُوبٍ تُحِبُّهُ وَتَجْلِبُ لَهُ وَلِلْمُؤْمِنِينَ الْخَيْرَ وَتَذُودُ عَنْهُمْ أَعْدَاءَهُمْ، وَهَؤُلَاءِ الْقَوْمُ قَدْ يَكُونُونَ مِنْ نَفْسِ الَّذِينَ ارْتَدُّوا إِذَا رَجَعُوا إِلَى الْإِسْلَامِ خَالِصَةً قُلُوبُهُمْ مِمَّا كَانَ يُخَامِرُهَا مِنَ الْإِعْرَاضِ مِثْلَ مُعْظَمِ قَبَائِلِ الْعَرَبِ وَسَادَتِهِمُ الَّذِينَ رَجَعُوا إِلَى الْإِسْلَامِ بَعْدَ الرِّدَّةِ زَمَنَ أَبِي بَكْرٍ، فَإِنَّ مَجْمُوعَهُمْ غَيْرُ مَجْمُوعِ الَّذِينَ ارْتَدُّوا، فَصَحَّ أَنْ يَكُونُوا مِمَّنْ شَمِلَهُ لَفْظُ بِقَوْمٍ، وَتَحَقَّقَ فِيهِمُ الْوَصْفُ وَهُوَ مَحَبَّةُ اللَّهِ إِيَّاهُمْ وَمَحَبَّتُهُمْ رَبَّهُمْ وَدِينَهُ، فَإِنَّ الْمَحَبَّتَيْنِ تَتْبَعَانِ تَغَيُّرَ أَحْوَالِ الْقُلُوبِ لَا تَغَيُّرَ الْأَشْخَاصِ فَإِنَّ عَمْرو بن معد يكرب الَّذِي كَانَ مِنْ أَكْبَرِ عُصَاةِ الرِّدَّةِ أَصْبَحَ مِنْ أَكْبَرِ أَنْصَارِ الْإِسْلَامِ فِي يَوْمِ الْقَادِسِيَّةِ، وَهَكَذَا.

Yüce Allah'ın { يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ } buyruğundaki gelme (ityân) burada var etme (îcâd) anlamındadır; yani bu dine kalpleriyle onu seven, ona ve müminlere hayır getiren, düşmanlarını onlardan uzaklaştıran topluluklar var eder. Bu topluluk, irtidat edenlerin bizzat kendilerinden de olabilir; şöyle ki, kalpleri daha önce kendilerini saran yüz çevirmeden arınmış olarak İslam'a döndüklerinde -tıpkı Ebû Bekir zamanında irtidattan sonra İslam'a dönen Arap kabilelerinin ve ileri gelenlerinin çoğunda olduğu gibi-. Zira onların [bu yeni] topluluğu, dinden dönenlerin topluluğundan başkadır; dolayısıyla { بِقَوْمٍ } lafzının kapsamına girenlerden olmaları sahih olmuş ve Allah'ın onları sevmesi, onların da Rablerini ve O'nun dinini sevmesi vasfı kendilerinde gerçekleşmiştir. Çünkü iki sevgi şahısların değişmesine değil, kalplerin hâllerinin değişmesine tâbidir. Nitekim irtidat isyanının en büyüklerinden olan Amr b. Ma'dîkerib, Kadisiye günü İslam'ın en büyük yardımcılarından biri hâline gelmiştir; diğerleri de böyledir.

وَدَخَلَ فِي قَوْلِهِ بِقَوْمٍ الْأَقْوَامُ الَّذِينَ دَخَلُوا فِي الْإِسْلَامِ بَعْدَ ذَلِكَ مِثْلُ عَرَبِ الشَّامِ مِنَ الْغَسَاسِنَةِ، وَعَرَبِ الْعِرَاقِ وَنَبَطِهِمْ، وَأَهْلِ فَارِسَ، وَالْقِبْطِ، وَالْبَرْبَرِ، وَفِرِنْجَةِ إِسْبَانِيَّةَ، وَصِقِلِّيَةَ، وَسِرْدَانِيَّةَ، وَتُخُومِ فِرَانْسَا، وَمِثْلُ التُّرْكِ وَالْمَغُولِ، وَالتَّتَارِ، وَالْهِنْدِ، وَالصِّينِ، وَالْإِغْرِيقِ، وَالرُّومِ، مِنَ الْأُمَمِ الَّتِي كَانَ لَهَا شَأْنٌ عَظِيمٌ فِي خِدْمَةِ الْإِسْلَامِ وَتَوْسِيعِ مَمْلَكَتِهِ بِالْفُتُوحِ وَتَأْيِيدِهِ بِالْعُلُومِ وَنَشْرِ حَضَارَتِهِ بَيْنَ الْأُمَمِ الْعَظِيمَةِ، فَكُلُّ أُمَّةٍ أَوْ فَرِيقٍ أَوْ قَوْمٍ تَحَقَّقَ فِيهِمْ وَصْفُ: يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ فَهُمْ مِنَ الْقَوْمِ الْمُنَوَّهِ بِهِمْ أَمَّا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ كَانُوا مِنْ قَبْلُ وَثَبَتُوا فَأُولَئِكَ أَعْظَمُ شَأْنًا وَأَقْوَى إِيمَانًا فَأَتَاهُمُ الْمُؤَيِّدُونَ زُرَافَاتٍ وَوُحْدَانًا.

{ بِقَوْمٍ } buyruğuna, bundan sonra İslam'a giren topluluklar da dâhildir; örneğin Gassânîlerden olan Şam Arapları, Irak Arapları ve Nabatlıları, Fars halkı, Kıptîler, Berberîler, İspanya, Sicilya, Sardinya ve Fransa sınırlarının Frenkleri; yine İslam'a hizmette, fetihlerle hâkimiyet alanını genişletmede, ilimlerle onu desteklemede ve medeniyetini büyük milletler arasında yaymada büyük payı olan Türkler, Moğollar, Tatarlar, Hindistan, Çin, Grek ve Rum gibi milletler buna dâhildir. Kendilerinde { يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ } “[Allah] onları sever, onlar da O'nu severler; müminlere karşı alçak gönüllü, kâfirlere karşı izzetlidirler; Allah yolunda cihad ederler ve hiçbir kınayıcının kınamasından korkmazlar” vasfı gerçekleşen her millet, her grup veya her topluluk, övgüyle anılan bu topluluktandır. Daha önce var olup sebat eden müminlere gelince; onlar şan bakımından daha yüce, iman bakımından daha güçlü idiler ve destekçiler onlara grup grup ve teker teker katılmıştır.

وَمَحَبَّةُ اللَّهِ عَبْدَهُ رِضَاهُ عَنْهُ وَتَيْسِيرُ الْخَيْرِ لَهُ، وَمَحَبَّةُ الْعَبْدِ رَبَّهُ انْفِعَالُ النَّفْسِ نَحْوَ

Allah'ın kulunu sevmesi, ondan razı olması ve onun için hayrı kolaylaştırmasıdır; kulun Rabbini sevmesi ise nefsin...

تَعْظِيمِهِ وَالْأُنْسِ بِذِكْرِهِ وَامْتِثَالُ أَمْرِهِ وَالدِّفَاعُ عَنْ دِينِهِ. فَهِيَ صِفَةٌ تَحْصُلُ لِلْعَبْدِ مِنْ كَثْرَةِ تَصَوُّرِ عَظَمَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَنِعَمِهِ حَتَّى تَتَمَكَّنَ مِنْ قَلْبِهِ، فَمَنْشَؤُهَا السَّمْعُ

...O'nu yüceltmeye, O'nun zikriyle huzur bulmaya, emrine uymaya ve dinini savunmaya yönelmesidir. Bu, kulda Yüce Allah'ın azametini ve nimetlerini çokça tasavvur etmesi sonucu kalbine yerleşen bir sıfattır; dolayısıyla kaynağı işitme...

وَالتَّصَوُّرُ. وَلَيْسَتْ هِيَ كَمَحَبَّةِ اسْتِحْسَانِ الذَّاتِ، أَلَا تَرَى أَنَّا نحبّ النّبيء ﷺ مِنْ كَثْرَةِ مَا نَسْمَعُ مِنْ فَضَائِلِهِ وَحِرْصِهِ عَلَى خَيْرِنَا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَتَقْوَى هَذِهِ الْمَحَبَّةُ بِمِقْدَارِ كَثْرَةِ مُمَارَسَةِ أَقْوَالِهِ وَذِكْرِ شَمَائِلِهِ وَتَصَرُّفَاتِهِ وَهَدْيِهِ، وَكَذَلِكَ نُحِبُّ الْخُلَفَاءَ الْأَرْبَعَةَ لِكَثْرَةِ مَا نَسْمَعُ مِنْ حُبِّهِمُ الرَّسُولَ وَمِنْ بَذْلِهِمْ غَايَةَ النُّصْحِ فِي خَيْرِ الْمُسْلِمِينَ، وَكَذَلِكَ نُحِبُّ حَاتِمًا لِمَا نَسْمَعُ مِنْ كَرَمِهِ. وَقَدْ قَالَتْ هِنْدُ بِنْتُ عُتْبَةَ امْرَأَةُ أَبِي سُفْيَانَ لرَسُول الله ﷺ: مَا كَانَ أَهْلُ خِبَاءٍ أَحَبَّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ يَذِلُّوا مِنْ أَهْلِ خِبَائِكَ وَقَدْ أَصْبَحْتُ وَمَا أَهْلُ خِبَاءٍ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ يَعُزُّوا مِنْ أَهْلِ خِبَائِكَ.

...ve tasavvurdur; bizzat zâtı beğenmekten doğan sevgi gibi değildir. Görmez misin ki biz, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i onun faziletlerini ve dünya ile ahirette bizim hayrımıza olan düşkünlüğünü çokça işittiğimiz için severiz; bu sevgi, onun sözleriyle meşgul olmanın, şemâilini, davranışlarını ve hidayetini anmanın çokluğu nispetinde güçlenir. Dört Halife'yi de Resul'e olan sevgilerini ve Müslümanların iyiliği için azami gayret sarf ettiklerini çokça duyduğumuz için severiz; yine Hâtim'i de cömertliğini işittiğimiz için severiz. Nitekim Ebû Süfyân'ın eşi Hind bint Utbe, Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle demiştir: “Yeryüzünde çadır halkı içinde zillete düşmesini senin çadır halkından daha çok istediğim kimse yoktu; bugün ise çadır halkı içinde aziz olmasını senin çadır halkından daha çok istediğim kimse yoktur.”

وَالْأَذِلَّةُ وَالْأَعِزَّةُ وَصْفَانِ مُتَقَابِلَانِ وُصِفَ بِهِمَا الْقَوْمُ بِاخْتِلَافِ الْمُتَعَلِّقِ بِهِمَا، فَالْأَذِلَّةُ جَمْعُ الذَّلِيلِ وَهُوَ الْمَوْصُوفُ بِالذُّلِّ. وَالذُّلُّ- بِضَمِّ الذَّالِ وَبِكَسْرِهَا- الْهَوَانُ وَالطَّاعَةُ، فَهُوَ ضِدُّ الْعِزِّ وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ [آل عمرَان: ١٢٣] . وَفِي بَعْضِ التَّفَاسِيرِ: الذُّلُّ- بِضَمِّ الذَّالِ- ضِدُّ الْعِزِّ- وَبِكَسْرِ الذَّالِ- ضِدُّ الصُّعُوبَةِ، وَلَا يُعْرَفُ لِهَذِهِ التَّفْرِقَةِ سَنَدٌ فِي اللُّغَةِ. وَالذَّلِيلُ جَمْعُهُ الْأَذِلَّةُ، وَالصِّفَةُ الذُّلُّ وَاخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ [الْإِسْرَاء: ٢٤] . وَيُطْلَقُ الذُّلُّ عَلَى لِينِ الْجَانِبِ وَالتَّوَاضُعِ، وَهُوَ مَجَازٌ، وَمِنْهُ مَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ.

'Ezille' ve 'eizze', bu topluluğun kendilerine bağlanan unsurların farklılığına göre nitelendiği iki zıt vasıftır. 'Ezille' (الْأَذِلَّةُ), 'zelil'in (الذَّلِيل) çoğuludur; o da zillet (züll) ile nitelenendir. Züll (الذُّلُّ) -zel harfinin ötresiyle ve esresiyle- boyun eğme, tevazu ve itaattir; nitekim izzetin zıddıdır: { وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ } [Âl-i İmrân 123] “Andolsun ki sizler güçsüz (ezille) iken Allah size Bedir'de yardım etmişti”. Bazı tefsirlerde: Züll (ötre ile) izzetin zıddı, zill (esre ile) ise zorluğun zıddıdır, denilmiştir; ancak bu ayrımın dilde bir dayanağı bilinmemektedir. Zelilin çoğulu 'ezille', mastar sıfatı ise 'züll'dür: { وَاخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ } [İsrâ 24] “Onlara merhametten ötürü tevazu (züll) kanadını indir”. Züll kelimesi yumuşak huyluluk ve alçak gönüllülük için de kullanılır ki bu mecazdır; bu ayetteki kullanım da bundandır.

فَالْمُرَادُ هُنَا الذُّلُّ بِمَعْنَى لِينِ الْجَانِبِ وَتَوْطِئَةِ الْكَنَفِ، وَهُوَ شِدَّةُ الرَّحْمَةِ وَالسَّعْيُ لِلنَّفْعِ، وَلِذَلِكَ عُلِّقَ بِهِ قَوْلُهُ: عَلَى الْمُؤْمِنِينَ. وَلِتَضْمِينِ أَذِلَّةٍ مَعْنَى مُشْفِقِينَ حانين عدّي بعلى دُونَ اللَّامِ، أَوْ لِمُشَاكَلَةِ (عَلَى) الثَّانِيَةِ فِي قَوْلِهِ: عَلَى الْكافِرِينَ.

Buradaki maksat, yumuşak huyluluk ve alçak gönüllülük anlamındaki zülldür; bu da son derece merhametli olmak ve fayda sağlamaya çalışmaktır. Bu sebeple { عَلَى الْمُؤْمِنِينَ } “müminlere karşı” ifadesi ona bağlanmıştır. { أَذِلَّةٍ } kelimesi şefkatli ve merhametli anlamını içerdiğinden (tazmîn sebebiyle) lâm harf-i ceri yerine alâ (عَلَى) ile geçişli kılınmıştır; yahut { عَلَى الْكافِرِينَ } buyruğundaki ikinci 'alâ' ile müşâkele (uyum) sağlamak içindir.

وَالْأَعِزَّةُ جَمْعُ الْعَزِيزِ فَهُوَ الْمُتَّصِفُ بِالْعِزِّ، وَهُوَ الْقُوَّةُ وَالِاسْتِقْلَالُ» ، وَلِأَجْلِ مَا فِي طِبَاعِ الْعَرَبِ مِنَ الْقُوَّةِ صَارَ الْعِزُّ فِي كَلَامِهِمْ يَدُلُّ عَلَى مَعْنَى الِاعْتِدَاءِ، فَفِي الْمَثَلِ (مَنْ عَزَّ بَزَّ) . وَقَدْ أَصْبَحَ الْوَصْفَانِ مُتَقَابِلَيْنِ، فَلِذَلِكَ قَالَ السَّمَوْأَلُ أَوِ الْحَارِثِيُّ:

'Eizze' (الْأَعِزَّةُ), 'azîz'in çoğuludur; o da izzetle nitelenendir ki izzet, güç ve bağımsızlıktır. Arapların tabiatındaki güç sebebiyle izzet onların sözlerinde baskın gelme/üstünlük kurma anlamına delalet eder olmuştur; nitekim meselde “Güçlü olan galip gelir/alır (men azze bezze)” denilmiştir. Bu iki vasıf birbirine zıt olmuştur; nitekim Semev'el veya Hârisî şöyle demiştir:

وَمَا ضَرَّنَا أَنَّا قَلِيلٌ وَجَارُنَا ... عَزِيزٌ وَجَارُ الْأَكْثَرِينَ ذَلِيلُ

“Bize zarar vermez sayımızın az oluşu, komşumuz... / Azizdir bizim, oysa çokların komşusu zelildir.”

وَإِثْبَاتُ الْوَصْفَيْنِ الْمُتَقَابِلَيْنِ لِلْقَوْمِ صِنَاعَةٌ عَرَبِيَّةٌ بَدِيعِيَّةٌ، وَهِيَ الْمُسَمَّاةُ الطِّبَاقَ، وَبُلَغَاءُ الْعَرَبِ يُغَرِّبُونَ بِهَا، وَهِيَ عَزِيزَةٌ فِي كَلَامِهِمْ، وَقَدْ جَاءَ كَثِيرٌ مِنْهَا فِي

Bir topluluk için birbirine zıt iki vasfın birlikte ispat edilmesi, 'tıbâk' (tezat) adı verilen bedîî bir Arap edebiyatı sanatıdır. Arap edebiyatçıları bunu nadide ve çarpıcı bir şekilde kullanırlar; onların kelamında nadir ve kıymetlidir; nitekim Kur'an'da...

الْقُرْآنِ. وَفِيهِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ صِفَاتِهِمْ تُسَيِّرُهَا آرَاؤُهُمُ الْحَصِيفَةُ فَلَيْسُوا مُنْدَفِعِينَ إِلَى فِعْلٍ مَا إِلَّا عَنْ بَصِيرَةٍ، وَلَيْسُوا مِمَّنْ تَنْبَعِثُ أَخْلَاقُهُ عَنْ سَجِيَّةٍ وَاحِدَةٍ بِأَنْ يَكُونَ لَيِّنًا فِي كُلِّ حَالٍ، وَهَذَا هُوَ مَعْنَى الْخُلُقِ الْأَقْوَمِ، وَهُوَ الَّذِي يَكُونُ فِي كُلِّ حَالٍ بِمَا يُلَائِمُ ذَلِكَ الْحَالَ، قَالَ:

...bundan çokça yer almıştır. Bunda, onların sıfatlarını basiretli ve sağlam görüşlerinin yönlendirdiğine, herhangi bir fiile ancak bir basiretle yöneldiklerine, ahlakı her durumda yumuşak olmak gibi tek bir mizaçtan kaynaklanan kimselerden olmadıklarına bir işaret vardır. En dosdoğru ahlakın anlamı da budur; o da her durumda o duruma uygun şekilde davranmaktır. Şair şöyle demiştir:

حَلِيمٌ إِذَا مَا الْحِلْمُ زَيَّنَ أَهْلَهُ ... مَعَ الْحِلْمِ فِي عَيْنِ الْعَدُوِّ مَهِيبُ

“Hilm ehlini süslediği vakit halimdir... / Hilmiyle birlikte düşmanın gözünde pek heybetlidir.”

وَقَالَ تَعَالَى: أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ [الْفَتْح: ٢٩] .

Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ } [Fetih 29] “Kâfirlere karşı çetin, kendi aralarında ise merhametlidirler”.

وَقَوْلُهُ: يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ صِفَةٌ ثَالِثَةٌ، وَهِيَ مِنْ أَكْبَرِ الْعَلَامَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى صِدْقِ الْإِيمَانِ. وَالْجِهَادُ: إِظْهَارُ الْجُهْدِ، أَيِ الطَّاقَةِ فِي دِفَاعِ الْعَدُوِّ، وَنِهَايَةُ الْجُهْدِ التَّعَرُّضُ لِلْقَتْلِ، وَلِذَلِكَ جِيءَ بِهِ عَلَى صِيغَةِ مَصْدَرِ فَاعَلَ لِأَنَّهُ يُظْهِرُ جُهْدَهُ لِمَنْ يُظْهِرُ لَهُ مِثْلَهُ. وَقَوْلُهُ:

Yüce Allah'ın { يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda cihad ederler” buyruğu üçüncü sıfattır ve imanın doğruluğuna delalet eden en büyük alametlerdendir. Cihad: Düşmanı defetmek için cehd yani bütün gücü ortaya koymaktır; cehdin son noktası ise öldürülmeyi göze almaktır. Bu sebeple 'fâale' babının mastarı kalıbında getirilmiştir; zira kişi, kendisine karşı aynı çabayı gösteren kimseye karşı tüm çabasını ortaya koyar. Yüce Allah'ın...

وَلا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ صِفَةٌ رَابِعَةٌ، وَهِيَ عَدَمُ الْخَوْفِ مِنَ الْمَلَامَةِ، أَيْ فِي أَمْرِ الدِّينِ، كَمَا هُوَ السِّيَاقُ.

...{ وَلا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ } “ve hiçbir kınayıcının kınamasından korkmazlar” buyruğu dördüncü sıfattır; bu da bağlamın gerektirdiği üzere din hususunda kınanmaktan korkmamaktır.

وَاللَّوْمَةُ الْوَاحِدَةُ مِنَ اللَّوْمِ. وَأُرِيدَ بِهَا هُنَا مُطْلَقُ الْمَصْدَرِ، كَاللَّوْمِ لِأَنَّهَا لَمَّا وَقَعَتْ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ فَعَمَّتْ زَالَ مِنْهَا معنى الْوَاحِدَة كَمَا يَزُولُ مَعْنَى الْجَمْعِ فِي الْجَمْعِ الْمُعَمَّمِ بِدُخُولِ الْ الْجِنْسِيَّةِ لِأَنَّ (لَا) فِي عُمُومِ النَّفْيِ مِثْلُ (الْ) فِي عُمُومِ الْإِثْبَاتِ، أَيْ لَا يَخَافُونَ جَمِيعَ أَنْوَاعِ اللَّوْمِ مِنْ جَمِيعِ اللَّائِمِينَ إِذِ اللَّوْمُ مِنْهُ: شَدِيدٌ، كَالتَّقْرِيعِ، وَخَفِيفٌ وَاللَّائِمُونَ:

'Levme' (لَوْمَة), kınamanın (levm) bir defa olanıdır (ism-i merre). Burada ise levm gibi mutlak mastar kastedilmiştir; zira nefy (olumsuzluk) bağlamında yer alıp genellik (umum) kazandığında, cins belirten 'el-' takısının girmesiyle genelleşen çoğulda çoğulluk anlamının zail olması gibi, onda da teklik anlamı zail olur. Çünkü olumsuzluktaki umum ifade eden 'lâ' (لَا), olumlu ifadedeki umum bildiren 'el-' (الْ) gibidir. Yani bütün kınayanlardan gelecek her türlü kınamadan korkmazlar. Çünkü kınamanın azarlamak gibi şiddetlisi de vardır, hafifi de; kınayanlar ise...

مِنْهُمُ اللَّائِمُ الْمُخِيفُ، وَالْحَبِيبُ فَنَفَى عَنْهُمْ خَوْفَ جَمِيعِ أَنْوَاعِ اللَّوْمِ. فَفِي الْجُمْلَةِ ثَلَاثَةُ عُمُومَاتٍ: عُمُومُ الْفِعْلِ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ، وَعُمُومُ الْمَفْعُولِ، وَعُمُومُ الْمُضَافِ إِلَيْهِ. وَهَذَا الْوَصْفُ عَلَامَةٌ عَلَى صِدْقِ إِيمَانِهِمْ حَتَّى خَالَطَ قُلُوبَهُمْ بِحَيْثُ لَا يَصْرِفُهُمْ عَنْهُ شَيْءٌ مِنَ الْإِغْرَاءِ وَاللَّوْمِ لِأَنَّ الِانْصِيَاعَ لِلْمَلَامِ آيَةُ ضَعْفِ الْيَقِينِ وَالْعَزِيمَةِ.

...kimisi korkutucu kınayıcı, kimisi de sevilen kimsedir; böylece onlardan her türlü kınama korkusu nefyedilmiştir. Dolayısıyla cümlede üç umum (kapsayıcılık) vardır: Nefy bağlamında fiilin umumu, mef'ûlün umumu ve muzâfun ileyhin umumu. Bu vasıf, imanın kalplerine iyice yerleştiğinin ve onları hiçbir ayartma ve kınamanın ondan döndüremeyeceğinin bir göstergesidir; çünkü kınamaya boyun eğmek, yakîn ve azmin zayıflığının işaretidir.

وَلَمْ يَزَلِ الْإِعْرَاضُ عَنْ مَلَامِ اللَّائِمِينَ عَلَامَةً عَلَى الثِّقَةِ بِالنَّفْسِ وَأَصَالَةِ الرَّأْيِ. وَقَدْ عَدَّ فُقَهَاؤُنَا فِي وَصْفِ الْقَاضِي أَنْ يَكُونَ مُسْتَخِفًّا بِاللَّائِمَةِ عَلَى أَحَدِ تَأْوِيلَيْنِ فِي عِبَارَةِ الْمُتَقَدِّمِينَ، وَاحْتِمَالُ التَّأْوِيلَيْنِ دَلِيلٌ عَلَى اعْتِبَارِ كِلَيْهِمَا شَرْعًا.

Kınayanların kınamasına aldırış etmemek, öteden beri kendine güvenin ve görüş sağlamlığının bir alameti olagelmiştir. Fakihlerimiz, önceki âlimlerin ifadesindeki iki yorumdan birine göre, kadının vasıfları arasında kınamayı hafife almasını/aldırış etmemesini saymışlardır; iki yorumun ihtimali ise her ikisinin de şer'an muteber olduğuna delildir.

وَجُمْلَةُ ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ تَذْيِيلٌ. وَاسْمُ الْإِشَارَةِ إِشَارَةٌ إِلَى مَجْمُوعِ صِفَاتِ الْكَمَالِ الْمَذْكُورَةِ.

{ ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ } “Bu, Allah'ın dilediğine verdiği bir lütuftur” cümlesi fezlekedir (tezyîl). İşaret ismi, zikredilen kemal sıfatlarının tamamına işarettir.

وواسِعٌ وَصْفٌ بِالسَّعَةِ، أَيْ عَدَمِ نِهَايَةِ التَّعَلُّقِ بِصِفَاتِهِ ذَاتِ التَّعَلُّقِ، وَتَقَدَّمَ بَيَانُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ فِي سُورَةِ آل عمرَان [٧٣] .

'Vâsi' (واسِعٌ), genişlikle nitelenmedir; yani taalluk sahibi sıfatlarının taallukunun nihayetsiz olmasıdır. Bunun açıklaması, Âl-i İmrân Suresi'nde [73] Yüce Allah'ın: { قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ } “De ki: Lütuf Allah'ın elindedir, onu dilediğine verir. Allah Vâsi'dir (lütfu geniştir), Alîm'dir (her şeyi bilendir)” buyruğunda geçmişti.

[٥٥، ٥٦]

[55, 56]

[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : الْآيَات ٥٥ إِلَى ٥٦]

[Mâide Suresi (5), Âyetler 55-56]

إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَهُمْ راكِعُونَ (٥٥) وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغالِبُونَ (٥٦)

{ إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَهُمْ راكِعُونَ (٥٥) وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغالِبُونَ (٥٦) } “Sizin dostunuz (veliniz) ancak Allah'tır, O'nun Resulüdür ve rükû eder vaziyette namazı kılan, zekâtı veren müminlerdir. (55) Kim Allah'ı, Resulünü ve iman edenleri dost edinirse, şüphesiz galip gelecek olanlar Allah'ın taraftarlarıdır (hizbullah). (56)”

جُمْلَةُ إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ إِلَى آخِرِهَا مُتَّصِلَةٌ بِجُمْلَةِ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى أَوْلِياءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ [الْمَائِدَة: ٥١] وَمَا تَفَرَّعَ عَلَيْهَا مِنْ قَوْلِهِ فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ- إِلَى قَوْلِهِ- فَأَصْبَحُوا خاسِرِينَ [الْمَائِدَة: ٥٢، ٥٣] . وَقَعَتْ جُمْلَةُ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ [الْمَائِدَة: ٥٤] بَيْنَ الْآيَاتِ مُعْتَرِضَةً، ثُمَّ اتَّصَلَ الْكَلَامُ بِجُمْلَةِ إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ. فَمَوْقِعُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ مَوْقِعُ التَّعْلِيلِ لِلنَّهْيِ، لِأَنَّ وَلَايَتَهُمْ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ مُقَرَّرَةٌ عِنْدَهُمْ فَمَنْ كَانَ اللَّهُ وَلَيَّهُ لَا تَكُونُ أَعْدَاءُ اللَّهِ أَوْلِيَاءَهُ. وَتُفِيدُ هَذِهِ الْجُمْلَةُ تَأْكِيدًا لِلنَّهْيِ عَنْ وَلَايَةِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى. وَفِيهِ تَنْوِيهٌ بِالْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّهُمْ أَوْلِيَاءُ اللَّهِ وَرَسُولِهِ بِطَرِيقَةِ تَأْكِيدِ النَّفْيِ أَوِ النَّهْيِ بِالْأَمْرِ بِضِدِّهِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ يَتَضَمَّنُ أَمْرًا بِتَقْرِيرِ هَذِهِ الْوَلَايَةِ وَدَوَامِهَا، فَهُوَ خَبَرٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَى الْأَمْرِ، وَالْقَصْرُ الْمُسْتَفَادُ مِنْ (إِنَّمَا) قَصْرُ صِفَةٍ عَلَى مَوْصُوفٍ قَصْرًا حَقِيقِيًّا.

Sonuna kadar { إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ } cümlesi, { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى أَوْلِياءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ } [Mâide 51] “Ey iman edenler! Yahudileri ve Hristiyanları veliler (dostlar) edinmeyin. Onlar birbirlerinin velileridir” cümlesine ve bundan dallanıp budaklanan { فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } ifadesinden { فَأَصْبَحُوا خاسِرِينَ } [Mâide 52-53] ifadesine kadar olan kısma bağlıdır. { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ } [Mâide 54] “Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse...” cümlesi ayetlerin arasına itirâziye (ara cümle) olarak girmiş, ardından söz { إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ } cümlesiyle devam etmiştir. Bu cümlenin konumu nehyin gerekçesini bildirme (ta'lîl) konumundadır; çünkü onların Allah'ı ve Resulünü dost edinmeleri onlar nezdinde sabittir; kimin dostu Allah ise Allah'ın düşmanları onun dostları olamaz. Bu cümle Yahudi ve Hristiyanları dost edinme yasağını tekit etme faydası sağlar. Ayrıca nefyi veya nehyi zıddını emrederek tekit etme yoluyla müminlerin Allah'ın ve Resulünün dostları olduklarına dair bir övgü de barındırır. Zira { إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ } buyruğu bu velayetin ikrar edilmesi ve devam ettirilmesine yönelik bir emir içermektedir; dolayısıyla emir anlamında kullanılmış bir haber cümlesidir. 'İnnemâ' (إِنَّمَا) edatından anlaşılan hasr (kasr) ise sıfatın mevsûfa hakiki tahsisidir (kasr-ı hakîkî).

وَمَعْنَى كَوْنِ الَّذِينَ آمَنُوا أَوْلِيَاءَ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ [التَّوْبَة: ٧١] . وَإِجْرَاءُ صِفَتَيْ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا لِلثَّنَاءِ عَلَيْهِمْ، وَكَذَلِكَ جُمْلَةُ وَهُمْ راكِعُونَ.

İman edenlerin iman edenlere veli/dost olmasının anlamı, Yüce Allah'ın: { وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ } [Tevbe 71] “Mümin erkekler ve mümin kadınlar birbirlerinin velileridir” buyruğunda olduğu gibi müminlerin birbirlerinin velileri olmasıdır. { يُقِيمُونَ الصَّلاةَ } ve { يُؤْتُونَ الزَّكاةَ } sıfatlarının { الَّذِينَ آمَنُوا } ifadesine bağlanması onları övmek içindir; aynı şekilde { وَهُمْ راكِعُونَ } cümlesi de böyledir.

وَقَوْلُهُ: وَهُمْ راكِعُونَ مَعْطُوف على الصّفة. وَظَاهِرُ مَعْنَى هَذِهِ الْجُمْلَةِ أَنَّهَا عَيْنُ مَعْنَى قَوْلِهِ: يُقِيمُونَ الصَّلاةَ، إِذِ الْمُرَادُ بِ راكِعُونَ مُصَلُّونَ لَا آتُونَ بِالْجُزْءِ مِنَ الصَّلَاةِ الْمُسَمَّى بِالرُّكُوعِ. فَوُجِّهَ هَذَا الْعَطْفُ: إِمَّا بِأَنَّ الْمُرَادَ بِالرُّكُوعِ رُكُوعُ النَّوَافِلِ، أَيِ الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسَ الْمَفْرُوضَةَ وَيَتَقَرَّبُونَ بِالنَّوَافِلِ وَإِمَّا الْمُرَادُ بِهِ مَا تَدُلُّ عَلَيْهِ الْجُمْلَةُ الِاسْمِيَّةُ مِنَ الدَّوَامِ وَالثَّبَاتِ، أَيِ الَّذِينَ يُدِيمُونَ إِقَامَةَ الصَّلَاةِ. وَعَقَّبَهُ بِأَنَّهُمْ يُؤْتُونَ الزَّكَاةَ مُبَادَرَةً بِالتَّنْوِيهِ بِالزَّكَاةِ، كَمَا هُوَ دَأْبُ الْقُرْآنِ. وَهُوَ الَّذِي اسْتَنْبَطَهُ أَبُو بَكْرٍ- ﵁ إِذْ قَالَ: «لَأُقَاتِلَنَّ مَنْ فَرَّقَ بَيْنَ الصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ» . ثُمَّ أَثْنَى اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِأَنَّهُمْ لَا يَتَخَلَّفُونَ عَنْ أَدَاءِ الصَّلَاةِ فَالْوَاوُ عَاطِفَةُ صِفَةٍ عَلَى صِفَةٍ، وَيَجُوزُ أَنْ تُجْعَلَ الْجُمْلَةُ حَالًا. وَيُرَادُ بِالرُّكُوعِ الْخُشُوعُ.

Yüce Allah'ın { وَهُمْ راكِعُونَ } buyruğu sıfata matuftur. Bu cümlenin zahirdeki anlamı, { يُقِيمُونَ الصَّلاةَ } buyruğunun anlamının aynısıdır; zira { راكِعُونَ } ifadesinden maksat, namazın rükû adı verilen cüzünü yerine getirenler değil, namaz kılan kimselerdir. Bu atıf şu şekilde açıklanmıştır: Ya rükûdan maksat nafilelerin rükûudur; yani farz kılınan beş vakit namazı kılan ve nafilelerle Allah'a yaklaşan kimselerdir; ya da isim cümlesinin delalet ettiği devamlılık ve sebat kastedilmiştir, yani namazı kılmaya devam eden kimselerdir. Kur'an'ın âdeti olduğu üzere zekâtı hemen öne çıkarıp övmek için ardından onların zekât verdiklerini zikretmiştir. Nitekim Ebû Bekir radıyallâhu anh: “Namaz ile zekâtın arasını ayıranlarla mutlaka savaşırım!” dediğinde bunu istinbat etmiştir. Sonra Allah onların namazı kılmaktan geri kalmadıklarını övmüştür; dolayısıyla vâv harfi bir sıfatı diğer sıfata bağlayan atıf harfidir. Cümlenin hâl yapılması da caizdir ve bu durumda rükûdan maksat huşû olur.

وَمِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ جَعَلَ وَهُمْ راكِعُونَ حَالًا مِنْ ضَمِيرِ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ. وَلَيْسَ فِيهِ مَعْنًى، إِذْ تُؤْتَى الزَّكَاةُ فِي حَالَةِ الرُّكُوعِ، وَرَكَّبُوا هَذَا الْمَعْنَى عَلَى خَبَرٍ تَعَدَّدَتْ رِوَايَاتُهُ وَكُلُّهَا ضَعِيفَةٌ. قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: وَلَيْسَ يَصِحُّ شَيْءٌ مِنْهَا بِالْكُلِّيَّةِ لِضَعْفِ أَسَانِيدِهَا وَجَهَالَةِ رِجَالِهَا. وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَفِي هَذَا الْقَوْلِ، أَيِ الرِّوَايَةِ، نَظَرٌ، قَالَ:

Müfessirlerden bazısı { وَهُمْ راكِعُونَ } ifadesini { يُؤْتُونَ الزَّكاةَ } fiilindeki zamirden hâl kılmışlardır. Zekâtın rükû hâlindeyken verilmesinde bir anlam yoktur; bu anlamı, rivayetleri çok olan ancak hepsi zayıf bir habere dayandırmışlardır. İbn Kesîr şöyle demiştir: “Senetlerinin zayıflığı ve râvilerinin meçhul olması sebebiyle bunlardan hiçbiri asla sahih değildir.” İbn Atiyye de şöyle demiştir: “Bu görüşte, yani rivayette eleştiriye açık yönler vardır.” Şöyle devam etmiştir:

رَوَى الْحَاكِمُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ: جَاءَ ابْنُ سَلَامٍ (أَيْ عَبْدُ اللَّهِ) وَنَفَرٌ مِنْ قَوْمِهِ الَّذِينَ آمَنُوا (أَيْ مِنَ الْيَهُودِ) فشكوا

Hâkim ve İbn Merdeveyh rivayet etmiştir: İbn Selâm (yani Abdullah) ve kavminden iman eden bir grup (yani Yahudilerden) gelip...

للرّسول ﷺ بُعْدَ مَنَازِلِهِمْ وَمُنَابَذَةَ الْيَهُودِ لَهُمْ فَنَزَلَتْ إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ ثُمَّ إِنَّ الرَّسُولَ خَرَجَ إِلَى الْمَسْجِدِ فَبَصُرَ بِسَائِلٍ، فَقَالَ لَهُ: هَلْ أَعْطَاكَ أَحَدٌ شَيْئًا، فَقَالَ: نَعَمْ خَاتَمُ فِضَّةٍ أَعْطَانِيهِ ذَلِكَ الْقَائِمُ يُصَلِّي، وَأَشَارَ إِلَى عَلِيٍّ، فكبّر النّبيء ﷺ، وَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، فَتَلَاهَا رَسُولُ اللَّهِ

...Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'e evlerinin uzaklığını ve Yahudilerin kendilerine düşmanlık ettiğini şikâyet ettiler; bunun üzerine { إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ } ayeti indi. Sonra Resul mescide çıktı ve bir dilenci gördü. Ona: “Sana kimse bir şey verdi mi?” dedi. Dilenci: “Evet, namaz kılan şu ayaktaki adam bana gümüş bir yüzük verdi” dedi ve Ali'ye işaret etti. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem tekbir getirdi ve bu ayet indi, Resulullah da onu okudu...

. وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ. وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ.

. Bir rivayette: “Ebû Bekir es-Sıddîk hakkında indi” denildi. Bir rivayette de: “Muhacirler ve Ensar hakkında indi” denildi.

وَقَوْلُهُ: فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغالِبُونَ دَلِيلٌ عَلَى جَوَابِ الشَّرْطِ بِذِكْرِ عِلَّةِ الْجَوَابِ كَأَنَّهُ قِيلَ: فَهُمُ الْغَالِبُونَ لِأَنَّهُمْ حزب الله.

Yüce Allah'ın { فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغالِبُونَ } “şüphesiz galip gelecek olanlar Allah'ın taraftarlarıdır” buyruğu, cevabın gerekçesinin zikredilmesi yoluyla şartın cevabına delalet etmektedir; sanki şöyle denilmiştir: “Onlar Allah'ın taraftarları (hizbi) oldukları için galip gelecek olanlardır.”

[٥٧، ٥٨]

[57, 58]

[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : الْآيَات ٥٧ إِلَى ٥٨]

[Mâide Suresi (5), Âyetler 57-58]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُواً وَلَعِباً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِياءَ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٥٧) وَإِذا نادَيْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ اتَّخَذُوها هُزُواً وَلَعِباً ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُواً وَلَعِباً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِياءَ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٥٧) وَإِذا نادَيْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ اتَّخَذُوها هُزُواً وَلَعِباً ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ } “Ey iman edenler! Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden dininizi alay ve eğlence konusu edinenleri ve kâfirleri dost edinmeyin. Eğer mümin iseniz Allah'tan korkun. (57) Namaza çağırdığınız zaman onu alay ve eğlence konusu yaparlar. Bu, onların akletmeyen bir kavim olmalarındandır.”

(٥٨)

(٥٨) } “Ey iman edenler! Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden dininizi alay ve eğlence konusu edinenleri ve kâfirleri dost edinmeyin. Eğer mümin iseniz Allah'tan korkun. (57) Namaza çağırdığınız zaman onu alay ve eğlence konusu yaparlar. Bu, onların akletmeyen bir kavim olmalarındandır. (58)”

اسْتِئْنَافٌ هُوَ تَأْكِيدٌ لِبَعْضِ مَضْمُونِ الْكَلَامِ الَّذِي قَبْلَهُ، فَإِنَّ قَوْلَهُ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى أَوْلِياءَ [الْمَائِدَة: ٥١] تَحْذِيرٌ مِنْ مُوَالَاةِ أَهْلِ الْكِتَابِ لِيَظْهَرَ تَمَيُّزُ الْمُسْلِمِينَ. وَهَذِهِ الْآيَةُ تَحْذِيرٌ مِنْ مُوَالَاةِ الْيَهُودِ وَالْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ بِالْمَدِينَةِ، وَلَا مَدْخَلَ لِلنَّصَارَى فِيهَا، إِذْ لَمْ يَكُنْ فِي الْمَدِينَة نَصَارَى فيهزأوا بِالدِّينِ. وَقَدْ عَدَلَ عَنْ لَفْظِ الْيَهُودِ إِلَى الْمَوْصُولِ وَالصِّلَةِ وَهِيَ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُواً إِلَخْ لِمَا فِي الصِّلَة من الْإِيمَان إِلَى تَعْلِيلِ مُوجِبِ النَّهْيِ.

Bu, kendisinden önceki kelamın bir kısım mazmununu tekit eden yeni bir başlangıçtır (isti'nâf). Zira { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى أَوْلِياءَ } [Mâide 51] buyruğu, Müslümanların ayırt ediciliğinin ortaya çıkması için Ehl-i Kitab'ı dost edinmekten sakındırmaktadır. Bu ayet ise Medine'deki Yahudileri ve müşrikleri dost edinmekten sakındırmaktadır; burada Hristiyanların dâhli yoktur, çünkü Medine'de din ile alay edecek Hristiyan bulunmamaktaydı. Yahudiler lafzından sıla ve mevsûle, yani { الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُواً } “dininizi alay konusu edinenler” ifadesine dönülmesinin sebebi, sıla cümlesinde nehyin gerekçesini bildirmeye yönelik işaret bulunmasıdır.

وَالدِّينُ هُوَ مَا عَلَيْهِ الْمَرْءُ مِنْ عَقَائِدَ وَأَعْمَالٍ نَاشِئَةٍ عَنِ الْعَقِيدَةِ، فَهُوَ عُنْوَانُ عقل المتديّن وروائد آمَالِهِ وَبَاعِثُ أَعْمَالِهِ، فَالَّذِي يَتَّخِذُ دِينَ امْرِئٍ هُزُؤًا فَقَدِ اتَّخَذَ ذَلِكَ الْمُتَدَيِّنَ هُزُؤًا وَرَمَقَهُ بِعَيْنِ الِاحْتِقَارِ، إِذْ عَدَّ أَعْظَمَ شَيْءٍ عِنْدَهُ سُخْرِيَةً، فَمَا دُونُ ذَلِكَ أَوْلَى. وَالَّذِي يَرْمُقُ بِهَذَا الِاعْتِبَارِ لَيْسَ جَدِيرًا بِالْمُوَالَاةِ، لِأَنَّ شَرْطَ الْمُوَالَاةِ التَّمَاثُلُ فِي التَّفْكِيرِ، وَلِأَنَّ الِاسْتِهْزَاءَ وَالِاسْتِخْفَافَ احْتِقَارٌ، وَالْمَوَدَّةُ تستدعي تَعْظِيم الْوَدُود.

Din, kişinin üzerinde bulunduğu inançlar ve bu inançtan doğan amellerdir; dolayısıyla o, dindarın aklının unvanı, emellerinin öncüsü ve amellerinin itici gücüdür. Bir kimsenin dinini alaya alan, o dindarı da alaya almış ve ona küçümseme gözüyle bakmış olur; zira onun nezdindeki en yüce şeyi eğlence saymıştır, ondan aşağısı ise evleviyetle böyledir. Bu nazarla bakan bir kimse ise dostluğa lâyık değildir; çünkü dostluğun şartı düşüncede benzeşmektir ve çünkü alay etmek ve hafife almak küçümsemektir, sevgi ise sevilen kimseye hürmet duymayı gerektirir.

وَأُرِيدَ بِالْكُفَّارِ فِي قَوْلِهِ: وَالْكُفَّارَ الْمُشْرِكُونَ، وَهَذَا اصْطِلَاحُ الْقُرْآنِ فِي إِطْلَاقِ لَفْظِ الْكُفَّارِ، وَالْمُرَادُ بِذَلِكَ الْمُشْرِكُونَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ الَّذِينَ أَظْهَرُوا الْإِسْلَامَ نِفَاقًا مِثْلَ رِفَاعَةَ بْنِ زَيْدٍ، وَسُوَيْدِ بْنِ الْحَارِثِ، فَقَدْ كَانَ بَعْضُ الْمُسْلِمِينَ يُوَادُّهُمَا اغْتِرَارًا بِظَاهِرِ حَالِهِمَا. رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ قَوْمًا مِنَ الْيَهُودِ وَالْمُشْرِكِينَ ضَحِكُوا مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَقْتَ سُجُودِهِمْ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: كَانُوا إِذَا نَادَى مُنَادِي رَسُولِ اللَّهِ قَالُوا: صِيَاحٌ مِثْلُ صِيَاحِ الْعِيرِ،

Yüce Allah'ın { وَالْكُفَّارَ } “ve kâfirleri” buyruğundaki kâfirlerden maksat müşriklerdir; Kur'an'ın kâfirler lafzını mutlak kullanımındaki ıstılahı böyledir. Bundan maksat ise Medine halkından Rifâa b. Zeyd ve Süveyd b. Hâris gibi nifak yoluyla İslam'ı açığa vuran müşriklerdir; zira bazı Müslümanlar onların zahirdeki durumlarına aldanarak onlara sevgi besliyordu. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre Yahudilerden ve müşriklerden bir topluluk, secdeleri esnasında Müslümanlara gülmüşlerdi. Kelbî ise şöyle demiştir: Resulullah'ın münadisi [ezan ile] seslendiğinde onlar: “Kervan [merkeplerinin] bağırması gibi bir bağırma!” der...

وَتَضَاحَكُوا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ.

...ve gülüşürlerdi; bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ وَالْكُفَّارَ- بِالنَّصْبِ- عَطْفًا عَلَى الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ الْمُبَيَّنِ بِقَوْلِهِ: مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو، وَالْكِسَائِيُّ، وَيَعْقُوبُ وَالْكُفَّارَ- بِالْخَفْضِ- عَطْفًا عَلَى الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ، وَمَآلُ الْقِرَاءَتَيْنِ وَاحِدٌ.

Cumhur, { وَالْكُفَّارَ } kelimesini -mansûb olarak- { مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ } buyruğu ile beyan edilen { الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ } ifadesine atıfla okumuştur. Ebû Amr, Kisâî ve Ya'kūb ise { وَالْكُفَّارَ } kelimesini -mecrûr olarak- { الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ } ifadesine atıfla okumuşlardır; iki kıraatin de neticesi birdir.

وَقَوْلُهُ: وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ أَيِ احْذَرُوهُ بِامْتِثَالِ مَا نَهَاكُمْ عَنْهُ. وَذِكْرُ هَذَا الشَّرْطِ اسْتِنْهَاضٌ لِلْهِمَّةِ فِي الِانْتِهَاءِ، وَإِلْهَابٌ لِنُفُوسِ الْمُؤْمِنِينَ لِيُظْهِرُوا أَنَّهُمْ مُؤْمِنُونَ، لِأَنَّ شَأْنَ الْمُؤْمِنِ الِامْتِثَالُ. وَلَيْسَ لِلشَّرْطِ مَفْهُومٌ هُنَا، لِأَنَّ الْكَلَامَ إِنْشَاءٌ وَلِأَنَّ خَبَرَ كَانَ لَقَبٌ لَا مَفْهُومَ لَهُ إِذْ لَمْ يُقْصَدْ بِهِ الْمَوْصُوفُ بِالتَّصْدِيقِ، ذَلِكَ لِأَنَّ نَفْيَ التَّقْوَى لَا يَنْفِي الْإِيمَانَ عِنْدَ مَنْ يُعْتَدُّ بِهِ مِنْ عُلَمَاءِ الْإِسْلَامِ الَّذِينَ فَهِمُوا مَقْصِدَ الْإِسْلَامِ فِي جَامِعَتِهِ حَقَّ الْفَهْمِ.

Yüce Allah'ın { وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eğer mümin iseniz Allah'tan korkun” buyruğu, yani O'nun yasakladığı şeylerden kaçınarak O'ndan sakının, demektir. Bu şartın zikredilmesi, yasaktan kaçınma hususunda gayreti harekete geçirmek ve müminlerin nefislerini mümin olduklarını göstermeye teşvik etmek içindir; zira müminin şanı emre uymaktır. Buradaki şartın mefhûmu yoktur; çünkü kelam inşâîdir ve 'kâne'nin haberi lakap olup mefhûmu bulunmaz, nitekim burada tasdik ile nitelenen kastedilmemiştir. Zira takvanın yokluğu, İslam'ın kapsayıcı gayesini hakkıyla kavramış olan muteber İslam âlimleri nezdinde imanı nefyetmez.

وَإِذَا أُرِيدَ بِالْمُوَالَاةِ الْمَنْهِيِّ عَنْهَا الْمُوَالَاةُ التَّامَّةُ بِمَعْنَى الْمُوَافَقَةِ فِي الدِّينِ فَالْأَمْرُ بِالتَّقْوَى، أَيِ الْحَذَرِ مِنَ الْوُقُوعِ فِيمَا نُهُوا عَنْهُ مُعَلَّقٌ بِكَوْنِهِمْ مُؤْمِنِينَ بِوَجْهٍ ظَاهِرٍ. وَالْحَاصِلُ أَنَّ الْآيَةَ مُفَسَّرَةٌ أَوْ مُؤَوَّلَةٌ عَلَى حَسَبِ مَا تَقَدَّمَ فِي سَالِفَتِهَا وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ [الْمَائِدَة: ٥١] .

Şayet yasaklanan dostluktan maksat dinde mutabakat anlamında tam bir dostluk ise, takva emri -yani yasaklandıkları şeye düşmekten sakınma- açık bir vecihle onların mümin olmalarına bağlanmıştır. Hâsılı ayet, daha önce geçen { وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ } [Mâide 51] “Sizden kim onları dost edinirse şüphesiz o da onlardandır” ayetinde açıklandığı veya tevil edildiği üzere tefsir edilir.

وَالنِّدَاءُ إِلَى الصَّلَاةِ هُوَ الْأَذَانُ، وَمَا عُبِّرَ عَنْهُ فِي الْقُرْآنِ إِلَّا بِالنِّدَاءِ. وَقَدْ دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْأَذَانَ شَيْءٌ مَعْرُوفٌ، فَهِيَ مُؤَيِّدَةٌ لِمَشْرُوعِيَّةِ الْأَذَانِ وَلَيْسَتْ مُشَرِّعَةً لَهُ، لِأَنَّهُ شُرِعَ بِالسُّنَّةِ.

Namaza çağrı (nidâ) ezandır; Kur'an'da ezan ancak 'nidâ' kelimesiyle ifade edilmiştir. Ayet, ezanın bilinen bir uygulama olduğuna delalet etmiştir; dolayısıyla ezanın meşruiyetini teyit edicidir, onu baştan teşrî edici (hükme bağlayıcı) değildir; çünkü ezan sünnet ile meşru kılınmıştır.

وَقَوْلُهُ: ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ تَحْقِيرٌ لَهُمْ إِذْ لَيْسَ فِي النِّدَاءِ إِلَى الصَّلَاةِ مَا يُوجِبُ الِاسْتِهْزَاءَ فَجَعْلُهُ مُوجِبًا لِلِاسْتِهْزَاءِ سخافة لعقولهم.

Yüce Allah'ın { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ } “Bu, onların akletmeyen bir kavim olmalarındandır” buyruğu onları tahkirdir (küçümsemedir); zira namaza çağrıda alay etmeyi gerektiren hiçbir şey yoktur; dolayısıyla onu alay vesilesi kılmaları akıllarının kıtlığındandır.

[٥٩، ٦٠]

[59, 60]

[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : الْآيَات ٥٩ إِلَى ٦٠]

[Mâide Suresi (5), Âyetler 59-60]

قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلاَّ أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسِقُونَ (٥٩) قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنازِيرَ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ أُولئِكَ شَرٌّ مَكاناً وَأَضَلُّ عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ

{ قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلاَّ أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسِقُونَ (٥٩) قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنازِيرَ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ أُولئِكَ شَرٌّ مَكاناً وَأَضَلُّ عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ } “De ki: 'Ey Ehl-i Kitap! Sırf biz Allah'a, bize indirilene ve daha önce indirilene iman ettiğimiz ve çoğunuz da yoldan çıkmış fâsıklar olduğunuz için mi bizden hoşlanmıyorsunuz?' (59) De ki: 'Allah katında ceza bakımından bundan daha kötüsünü size haber vereyim mi? Allah'ın lanetlediği, gazabına uğrattığı, içlerinden maymunlar ve domuzlar kıldığı kimseler ile tâğûta tapanlardır. İşte onlar mevkice daha kötü ve doğru yoldan daha çok sapmış olanlardır.'”

(٦٠)

(٦٠) } “De ki: 'Ey Ehl-i Kitap! Sırf biz Allah'a, bize indirilene ve daha önce indirilene iman ettiğimiz ve çoğunuz da yoldan çıkmış fâsıklar olduğunuz için mi bizden hoşlanmıyorsunuz?' (59) De ki: 'Allah katında ceza bakımından bundan daha kötüsünü size haber vereyim mi? Allah'ın lanetlediği, gazabına uğrattığı, içlerinden maymunlar ve domuzlar kıldığı kimseler ile tâğûta tapanlardır. İşte onlar mevkice daha kötü ve doğru yoldan daha çok sapmış olanlardır.' (60)”

هَذِهِ الْجُمَلُ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ مَا تَقَدَّمَهَا وَبَيْنَ قَوْله: وَإِذا جاؤُكُمْ [الْمَائِدَة: ٦١] . وَلَا يَتَّضِحُ مَعْنَى الْآيَةِ أَتَمَّ وُضُوحٍ وَيَظْهَرُ الدَّاعِي إِلَى أَمْرِ اللَّهِ وَرَسُوله- ﵊ بِأَنْ يُوَاجِهَهُمْ بِغَلِيظِ الْقَوْلِ مَعَ أَنَّهُ الْقَائِلُ لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ

Bu cümleler, öncesi ile Yüce Allah'ın { وَإِذا جاؤُكُمْ } [Mâide 61] buyruğu arasında yer alan itirâziyedir (ara cümlelerdir). Ayetin anlamı tam bir açıklıkla belirginleşmez ve -kendisi { لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ

ظُلِمَ

ظُلِمَ } “Allah, zulme uğrayan müstesna, kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez” [Nisâ 148] buyurmuşken- Allah'ın Resulü aleyhisselâm'a onlara ağır sözle hitap etmesini emretmesinin gerekçesi [de] ortaya çıkmaz [meğerki...]

[النِّسَاء: ١٤٨] وَالْقَائِلُ وَلا تُجادِلُوا أَهْلَ الْكِتابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ [العنكبوت: ٤٦] إِلَّا بَعْدَ مَعْرِفَةِ سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ، فَيُعْلَمُ أَنَّهُمْ قَدْ ظَلَمُوا بِطَعْنِهِمْ فِي الْإِسْلَامِ وَالْمُسْلِمِينَ. فَذَكَرَ الْوَاحِدِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: جَاءَ نَفَرٌ مِنَ الْيَهُودِ فِيهِمْ أَبُو يَاسِرِ بْنُ أَخْطَبَ، وَرَافِعُ بْنُ أَبِي رَافِعٍ، وَعَازِرٌ، وَزَيْدٌ، وَخَالِدٌ، وَأَزَارُ بْنُ أَبِي أَزَارٍ، وَأَشْيَعُ، إِلَى النَّبِيءِ فَسَأَلُوهُ عَمَّنْ يُؤْمِنُ بِهِ مِنَ الرُّسُلِ، فَلَمَّا ذَكَرَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ قَالُوا: لَا نُؤْمِنُ بِمَنْ آمَنَ بِعِيسَى وَلَا نَعْلَمُ دِينًا شَرًّا مِنْ دِينِكُمْ وَمَا نَعْلَمُ أَهْلَ دِينٍ أَقَلَّ حَظًّا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ مِنْكُمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ- إِلَى قَوْلِهِ- وَأَضَلُّ عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ. فَخَصَّ بِهَذِهِ الْمُجَادَلَةِ أَهْلَ الْكِتَابِ لِأَنَّ الْكُفَّارَ لَا تَنْهَضُ عَلَيْهِمْ حُجَّتُهَا، وَأُرِيدَ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ خُصُوصُ الْيَهُود كَمَا ينبىء بِهِ الْمَوْصُولُ وَصِلَتُهُ فِي قَوْلِهِ: مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ الْآيَةَ. وَكَانَتْ هَذِهِ الْمُجَادَلَةُ لَهُمْ بِأَنَّ مَا يَنْقِمُونَهُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي دِينِهِمْ إِذَا تَأَمَّلُوا لَا يَجِدُونَ إِلَّا الْإِيمَانَ بِاللَّهِ وَبِمَا عِنْدَ أَهْلِ الْكِتَابِ وَزِيَادَةُ الْإِيمَانِ بِمَا أُنْزِلَ على محمّد ﷺ.

[Nisâ 148] ve { وَلا تُجادِلُوا أَهْلَ الْكِتابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ } “İçlerinden zulmedenler hariç, Ehl-i Kitap ile ancak en güzel olan yolla mücadele edin” [Ankebût 46] buyurmuşken- ancak bu ayetin nüzul sebebi bilindikten sonra ortaya çıkar. Böylece onların İslam'a ve Müslümanlara dil uzatmak suretiyle zulmettikleri anlaşılır. Nitekim Vâhidî ve İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Yahudilerden içlerinde Ebû Yâsir b. Ahtab, Râfi' b. Ebî Râfi', Âzir, Zeyd, Hâlid, Ezâr b. Ebî Ezâr ve Eşya'ın bulunduğu bir grup Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e gelerek hangi peygamberlere iman ettiğini sordular. Meryem oğlu İsa'yı zikredince: “İsa'ya iman eden kimseye iman etmeyiz. Sizin dininizden daha kötü bir din bilmiyoruz; dünyada ve ahirette payı sizden daha az olan bir din ehli de bilmiyoruz” dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ } -buyruğundan- { وَأَضَلُّ عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ } -buyruğuna kadar- indirdi. Bu tartışmada hususiyle Ehl-i Kitap muhatap alınmıştır; çünkü kafirlere karşı bu hüccet işlemez. Ehl-i Kitap'tan da özellikle Yahudiler kastedilmiştir; nitekim { مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ } “Allah'ın lanetlediği ve gazap ettiği kimse” ayetindeki ism-i mevsul ve sılası bunu göstermektedir. Onlarla yapılan bu tartışma şöyledir: Onların dinleri hususunda müminlerde hoşlanmadıkları şeyleri düşündüklerinde, Allah'a ve Ehl-i Kitap'ın yanındakine imandan ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirilene ilave bir imandan başka bir şey bulamazlar.

وَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارِيٌّ وَتَعَجُّبِيٌّ. فَالْإِنْكَارُ دَلَّ عَلَيْهِ الِاسْتِثْنَاءُ، وَالتَّعَجُّبُ دَلَّ عَلَيْهِ أَنَّ مَفْعُولَاتِ تَنْقِمُونَ كُلَّهَا مَحَامِدُ لَا يَحِقُّ نَقْمُهَا، أَيْ لَا تَجِدُونَ شَيْئًا تَنْقِمُونَهُ غَيْرَ مَا ذُكِرَ.

Soru, inkârî ve taaccübîdir (şaşkınlık bildiren). İnkâra istisna delalet etmiştir; taaccübe ise { تَنْقِمُونَ } fiilinin mef'ullerinin tamamının kınanması hak olmayan övgüye değer hususlar olması delalet etmiştir; yani zikredilenden başka hoşlanmayacağınız hiçbir şey bulamazsınız.

وَكُلُّ ذَلِكَ لَيْسَ حَقِيقًا بِأَنْ يُنْقَمَ. فَأَمَّا الْإِيمَانُ بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ فَظَاهِرٌ أَنَّهُمْ رَضُوهُ لِأَنْفُسِهِمْ فَلَا يَنْقِمُونَهُ عَلَى مَنْ مَاثَلَهُمْ فِيهِ،

Bütün bunlar ise hoşlanılmayacak şeyler değildir. Allah'a ve daha önce indirilene imana gelince; bunu kendileri için benimsedikleri açıktır, dolayısıyla bu hususta kendilerine benzeyen kimseden hoşlanmamazlık etmezler.

وَأَمَّا الْإِيمَانُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَى مُحَمَّدٍ فَكَذَلِكَ، لِأَنَّ ذَلِكَ شَيْءٌ رَضِيَهُ الْمُسْلِمُونَ لِأَنْفُسِهِمْ وَذَلِكَ لَا يُهِمُّ أَهْلَ الْكِتَابِ، وَدَعَا الرَّسُولُ إِلَيْهِ أَهْلَ الْكِتَابِ فَمَنْ شَاءَ مِنْهُمْ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُرْ، فَمَا وَجْهُ النَّقْمِ مِنْهُ. وَعُدِّيَ فِعْلُ تَنْقِمُونَ إِلَى مُتَعَلِّقِهِ بِحِرَفِ (مِنْ) ، وَهِيَ ابْتِدَائِيَّةٌ. وَقَدْ يُعَدَّى بِحَرْفِ (عَلَى) .

Muhammed'e indirilene imana gelince, o da böyledir; zira bu, Müslümanların kendileri için razı oldukları bir şeydir ve bu Ehl-i Kitab'ı ilgilendirmez. Resul [de] Ehl-i Kitab'ı buna çağırmıştır; artık onlardan dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin; o halde bundan hoşlanmamanın gerekçesi nedir? { تَنْقِمُونَ } fiili mefulüne ibtida bildiren { مِنْ } harf-i ceri ile geçişli kılınmıştır. Bazen { عَلَى } harf-i ceri ile de geçişli olur.

وَأَمَّا عَطْفُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسِقُونَ فَقَرَأَهُ جَمِيعُ الْقُرَّاءِ- بِفَتْحِ هَمْزَةِ (أَنَّ) - عَلَى أَنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ.

Yüce Allah'ın { وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسِقُونَ } buyruğunun atfına gelince; bütün kurrâ bunu -{ أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ } üzerine matuf olarak- { أَنَّ } hemzesinin fethasıyla okumuştur.

وَقَدْ تَحَيَّرَ فِي تَأْوِيلِهَا الْمُفَسِّرُونَ لِاقْتِضَاءِ ظَاهِرِهَا فِسْقَ أَكْثَرِ الْمُخَاطَبِينَ مَعَ أَنَّ ذَلِكَ لَا يَعْتَرِفُ بِهِ أَهْلُهُ، وَعَلَى تَقْدِيرِ اعْتِرَافِهِمْ بِهِ فَذَلِكَ لَيْسَ مِمَّا يُنْقَمُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ لَا عَمَلَ لِلْمُؤْمِنِينَ فِيهِ، وَعَلَى تَقْدِيرِ أَنْ يَكُونَ مِمَّا يُنْقَمُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ فَلَيْسَ نَقْمُهُ عَلَيْهِمْ بِمَحَلٍّ لِلْإِنْكَارِ وَالتَّعَجُّبِ الَّذِي هُوَ سِيَاقُ الْكَلَامِ.

Müfessirler bunun tevilinde hayrete düşmüşlerdir; zira lafzın zahiri muhatapların çoğunun fasık olmasını gerektirmektedir, halbuki muhataplar bunu kabul etmemektedir; kabul ettikleri varsayılsa bile bu durum müminlerden hoşlanılmayacak bir şey değildir, çünkü müminlerin bunda hiçbir dahli yoktur; müminlerden hoşlanılacak bir şey olduğu varsayılsa bile onların bundan hoşlanmaması sözün bağlamı olan inkâr ve taaccüp makamına uygun düşmez.

فَذَهَبَ الْمُفَسِّرُونَ فِي تَأْوِيلِ مَوْقِعِ هَذَا الْمَعْطُوفِ مَذَاهِبَ شَتَّى فَقِيلَ: هُوَ عَطْفٌ عَلَى مُتَعَلِّقِ آمَنَّا أَيْ آمَنَّا بِاللَّهِ، وَبِفِسْقِ أَكْثَرِكُمْ، أَيْ تَنْقِمُونَ مِنَّا مَجْمُوعَ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ. وَهَذَا

Müfessirler bu matufun konumu hakkında muhtelif görüşlere gitmişlerdir: Bir görüşe göre o, { آمَنَّا } fiilinin müteallakına matuftur; yani “Allah'a ve sizin çoğunuzun fasık olduğuna iman ettik” demektir. Yani bizden bu iki şeyin toplamı sebebiyle hoşlanmıyorsunuz. Bu ise

يُفِيتُ مَعْنَى الْإِنْكَارِ التَّعَجُّبِيِّ لِأَنَّ اعْتِقَادَ الْمُؤْمِنِينَ كَوْنَ أَكْثَرِ الْمُخَاطَبِينَ فَاسِقُونَ يَجْعَلُ الْمُخَاطَبِينَ مَعْذُورِينَ فِي نَقْمِهِ فَلَا يُتَعَجَّبُ مِنْهُ وَلَا يُنْكَرُ عَلَيْهِمْ نَقْمُهُ، وَذَلِكَ يُخَالِفُ السِّيَاقَ مِنْ تَأْكِيدِ الشَّيْءِ بِمَا يُشْبِهُ ضِدَّهُ فَلَا يَلْتَئِمُ مَعَ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ، فَالْجَمْعُ بَيْنَ الْمُتَعَاطِفَيْنِ حِينَئِذٍ كَالْجَمْعِ بَيْنَ الضَّبِّ وَالنُّونِ، فَهَذَا وَجْهٌ بَعِيدٌ.

inkârî-taaccübî anlamı ortadan kaldırır; zira müminlerin, muhatapların çoğunun fasık olduğuna inanması, muhatapları bundan hoşlanmama hususunda mazeretli kılar; dolayısıyla bundan taaccüp edilmez ve hoşlanmamaları inkâr edilmez. Bu da sözün akışındaki bir şeyi zıddına benzeyenle pekiştirme kuralına aykırı düşer ve matufun aleyh ile uyuşmaz. Bu durumda iki matufun bir araya getirilmesi keler ile balığın bir araya getirilmesi gibi olur; dolayısıyla bu uzak bir ihtimaldir.

وَقِيلَ: هُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى الْمُسْتَثْنَى، أَيْ مَا تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلَّا إِيمَانَنَا وَفِسْقَ أَكْثَرِكُمْ، أَيْ تَنْقِمُونَ تَخَالُفَ حَالَيْنَا، فَهُوَ نَقْمُ حَسَدٍ، وَلِذَلِكَ حَسُنَ مَوْقِعُ الْإِنْكَارِ التَّعَجُّبِيِّ. وَهَذَا الْوَجْهُ ذَكَرَهُ فِي «الْكَشَّافِ» وَقَدَّمَهُ وَهُوَ يَحْسُنُ لَوْ لَمْ تَكُنْ كَلِمَةُ مِنَّا لِأَنَّ اخْتِلَافَ الْحَالَيْنِ لَا يُنْقَمُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، إِذْ لَيْسَ مِنْ فِعْلِهِمْ وَلَكِنْ مِنْ مُصَادَفَةِ الزَّمَانِ.

Bir diğer görüşe göre o, müstesnaya matuftur; yani “Bizden sadece bizim iman etmemizden ve sizin çoğunuzun fasık olmasından hoşlanmıyorsunuz”, yani “İki durumumuzun farklı olmasından hoşlanmıyorsunuz” demektir. Bu ise haset kaynaklı bir hoşnutsuzluktur ve bu sebeple inkârî-taaccübî yerli yerine oturur. Bu vechi Keşşâf sahibi zikretmiş ve öne almıştır. Ancak { مِنَّا } kelimesi olmasaydı bu vecih güzel olurdu; çünkü iki durumun farklı olması müminlerden ötürü hoşlanılmayacak bir şey değildir, zira bu onların fiili değil, zamanın denk gelmesidir.

وَقِيلَ: حُذِفَ مَجْرُورٌ دَلَّ عَلَيْهِ الْمَذْكُورُ، وَالتَّقْدِيرُ: هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلَّا الْإِيمَانَ لِأَنَّكُمْ جَائِرُونَ وَأَكْثَرُكُمْ فَاسِقُونَ، وَهَذَا تَخْرِيجٌ عَلَى أُسْلُوبٍ غَيْرِ مَعْهُودٍ، إِذْ لَمْ يُعْرَفْ حَذْفُ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ فِي مِثْلِ هَذَا. وَذُكِرَ وَجْهَانِ آخَرَانِ غَيْرُ مَرْضِيَّيْنِ.

Bir diğer görüşe göre zikredilenin delalet ettiği mecrur bir kelime hazfedilmiştir. Takdiri şöyledir: “Sizler zalim olduğunuz ve çoğunuz fasık olduğu için mi bizden sadece imandan hoşlanmıyorsunuz?” Bu ise alışılmadık bir üsluba göre yapılmış bir tevildir; zira bunun gibisinde matufun aleyhin hazfedildiği bilinmemektedir. Bunların dışında tasvip edilmeyen iki vecih daha zikredilmiştir.

وَالَّذِي يَظْهَرُ لِي أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسِقُونَ مَعْطُوفًا عَلَى أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ عَلَى مَا هُوَ الْمُتَبَادِرُ وَيَكُونُ الْكَلَامُ تَهَكُّمًا، أَيْ تَنْقِمُونَ مِنَّا أَنَّنَا آمَنَّا كَإِيمَانِكُمْ وَصَدَّقْنَا رُسُلَكُمْ وَكُتُبَكُمْ، وَذَلِكَ نَقْمُهُ عَجِيبٌ وَأَنَّنَا آمَنَّا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَذَلِكَ لَا يُهِمُّكُمْ. وَتَنْقِمُونَ مِنَّا أَنَّ أَكْثَرَكُمْ فَاسِقُونَ، أَيْ وَنَحْنُ صَالِحُونَ، أَيْ هَذَا نَقْمُ حَسَدٍ، أَيْ وَنَحْنُ لَا نَمْلِكُ لَكُمْ أَنْ تَكُونُوا صَالِحِينَ. فَظَهَرَتْ قَرِينَةُ التَّهَكُّمِ فَصَارَ فِي الِاسْتِفْهَامِ إِنْكَارٌ فَتَعَجُّبٌ فَتَهَكُّمٌ، تَوَلَّدَ بَعْضُهَا عَنْ بَعْضٍ وَكُلُّهَا مُتَوَلِّدَةٌ مِنِ اسْتِعْمَالِ الِاسْتِفْهَامِ فِي مُجَازَاتِهِ أَوْ فِي مَعَانٍ كِنَائِيَّةٍ، وَبِهَذَا يَكْمُلُ الْوَجْهُ الَّذِي قَدَّمَهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» .

Bana zahir olan ise { وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسِقُونَ } buyruğunun, ilk akla geldiği üzere { أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ } üzerine matuf olması ve sözün tehekküm (alay/tariz) içermesidir. Yani: “Sizin imanınız gibi iman etmemizden, peygamberlerinizi ve kitaplarınızı tasdik etmemizden hoşlanmıyorsunuz -ki bundan hoşlanmamak şaşılacak bir şeydir- ve bize indirilene iman etmemizden hoşlanmıyorsunuz -ki bu sizi ilgilendirmez-. Ayrıca sizin çoğunuzun fasık olmasından, yani bizim salih olmamızdan ötürü bizden hoşlanmıyorsunuz; yani bu bir haset hoşnutsuzluğudur, oysa sizin salih olmanızı sağlamak elimizde değildir.” Böylece tehekküm karinesi ortaya çıkmış, istifhamda önce inkâr, sonra taaccüp, sonra tehekküm bulunmuş; bunlar birbirinden doğmuş ve hepsi istifhamın mecazlarında veya kinayeli anlamlarında kullanılmasından türemiştir. Bununla Keşşâf sahibinin öne aldığı vecih kemale ermektedir.

ثُمَّ اطَّرَدَ فِي التَّهَكُّمِ بِهِمْ وَالْعَجَبِ مِنْ أَفَنِ رَأْيِهِمْ مَعَ تَذْكِيرِهِمْ بِمَسَاوِيهِمْ فَقَالَ: قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ إِلَخْ. وشرّ اسْمُ تَفْضِيلٍ، أَصْلُهُ أَشَرُّ، وَهُوَ لِلزِّيَادَةِ فِي الصِّفَةِ، حُذِفَتْ هَمْزَتُهُ تَخْفِيفًا لِكَثْرَةِ الِاسْتِعْمَالِ، وَالزِّيَادَةُ تَقْتَضِي الْمُشَارَكَةَ فِي أَصْلِ الْوَصْفِ فَتَقْتَضِي أَنَّ الْمُسْلِمِينَ لَهُمْ حَظٌّ مِنَ الشَّرِّ، وَإِنَّمَا جَرَى هَذَا تَهَكُّمًا بِالْيَهُودِ لِأَنَّهُمْ قَالُوا لِلْمُسْلِمِينَ: لَا دِينَ شَرٌّ مِنْ دِينِكُمْ، وَهُوَ مِمَّا عُبِّرَ عَنْهُ بِفِعْلِ تَنْقِمُونَ. وَهَذَا مِنْ مُقَابَلَةِ الْغِلْظَةِ بِالْغِلْظَةِ كَمَا يُقَالُ: «قُلْتَ فَأَوْجَبْتَ» .

Sonra onların kötülüklerini hatırlatarak onlarla alay etmeyi ve akıllarının kıtlığına şaşmayı sürdürerek şöyle buyurdu: { قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ } “De ki: 'Allah katında ceza bakımından bundan daha kötüsünü size haber vereyim mi?...'” ilah. { شرّ } ismi tafdildir; aslı { أَشَرّ } olup sıfatta ziyadelik (fazlalık) içindir; çok kullanıldığı için hafifletilmek maksadıyla hemzesi atılmıştır. Ziyadelik ise asıl nitelikte ortaklığı gerektirir; bu da Müslümanların da şerden bir payı olduğunu ima eder. Bu ifade Yahudilerle tehekküm yoluyla gelmiştir; çünkü onlar Müslümanlara: “Dininizden daha şerli bir din yoktur” demişlerdi ki bu da { تَنْقِمُونَ } fiiliyle ifade edilen hususlardandır. Bu, “Sen söyledin, dolayısıyla hak ettin” denildiği gibi sertliğe sertlikle karşılık vermektir.

وَالْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِ مِنْ ذلِكَ إِلَى الْإِيمَانِ فِي قَوْلِهِ: هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ إِلَخْ بِاعْتِبَارِ أَنَّهُ مَنْقُومٌ عَلَى سَبِيلِ الْفَرْضِ. وَالتَّقْدِيرِ: وَلَمَّا كَانَ شَأْنُ الْمَنْقُومِ أَنْ يَكُونَ شَرًّا بُنِيَ عَلَيْهِ التَّهَكُّمُ فِي قَوْلِهِ: هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكَ، أَيْ مِمَّا هُوَ أَشَدُّ شَرًّا.

{ مِنْ ذلِكَ } buyruğundaki işaret, faraziye ve takdir yoluyla kınanmış kabul edilmesi hasebiyle { هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ } ayetindeki imana yöneliktir. Kınanan şeyin şer olması adetten olduğu için, { هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكَ } yani “şerri daha şiddetli olandan [haber vereyim mi]” buyruğundaki tehekküm bunun üzerine bina edilmiştir.

وَالْمَثُوبَةُ مُشْتَقَّةٌ مِنْ ثَابَ يَثُوبُ، أَيْ رَجَعَ، فَهِيَ بِوَزْنِ مُفَعْوِلَةٍ، سُمِّيَ بِهَا الشَّيْءُ الَّذِي يَثُوبُ بِهِ الْمَرْءُ إِلَى مَنْزِلِهِ إِذَا نَالَهُ جَزَاءً عَنْ عَمَلٍ عَمِلَهُ أَوْ سَعْيٍ سَعَاهُ، وَأَصْلُهَا مَثُوبٌ بِهَا، اعْتَبَرُوا فِيهَا التَّأْنِيثَ عَلَى تَأْوِيلِهَا بِالْعَطِيَّةِ أَوِ الْجَائِزَةِ ثُمَّ حُذِفَ الْمُتَعَلِّقُ لِكَثْرَةِ الِاسْتِعْمَالِ.

Mesûbet (مَثُوبَة), { ثَابَ يَثُوبُ } kökünden türemiştir, yani geri döndü demektir. { مُفَعْوِلَة } veznindedir; kişinin yaptığı bir iş veya gösterdiği bir gayret karşılığında elde edip evine döndüğü şeye bu ad verilmiştir. Aslı { مَثُوبٌ بِهَا } şeklindedir; hediye veya mükâfat anlamına yorularak müennes kabul edilmiş, ardından çok kullanıldığı için müteallakı hazfedilmiştir.

وَأَصْلُهَا مُؤْذِنٌ بِأَنَّهَا لَا تُطْلَقُ إِلَّا عَلَى شَيْءٍ وُجُودِيٍّ يُعْطَاهُ الْعَامِلُ وَيَحْمِلُهُ

Kelimenin aslı, onun ancak çalışanın kendisine verilen ve yanında taşıyacağı

مَعَهُ، فَلَا تُطْلَقُ عَلَى الضَّرْبِ وَالشَّتْمِ لِأَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ مِمَّا يَثُوبُ بِهِ الْمَرْءُ إِلَى مَنْزِلِهِ، وَلِأَنَّ الْعَرَبَ إِنَّمَا يَبْنُونَ كَلَامَهُمْ عَلَى طِبَاعِهِمْ وَهُمْ أَهْلُ كَرَمٍ لِنَزِيلِهِمْ، فَلَا يُرِيدُونَ بِالْمَثُوبَةِ إِلَّا عَطِيَّةً نَافِعَةً.

varlıksal bir şey için kullanılabileceğini bildirir; dolayısıyla dayak ve sövgü için kullanılmaz, çünkü bunlar kişinin evine kendisiyle döneceği şeylerden değildir. Zira Araplar sözlerini kendi tabiatları üzerine kurarlar; onlar misafirlerine karşı cömerttirler, bu sebeple mesûbet ile sadece faydalı bir ihsanı kastederler.

وَيَصِحُّ إِطْلَاقُهَا عَلَى الشَّيْءِ النَّفِيسِ وَعَلَى الشَّيْءِ الْحَقِيرِ مِنْ كُلِّ مَا يَثُوبُ بِهِ الْمُعْطَى.

Kendisine verilen kimsenin beraberinde götürdüğü her türlü şeyden nefis olana da değersiz olana da bu kelimenin ıtlak edilmesi (kullanılması) sahihtir.

فَجَعْلُهَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ تَمْيِيزًا لِاسْمِ الزِّيَادَةِ فِي الشَّرِّ تهكّم لأنّ اللّغة وَالْغَضَبَ وَالْمَسْخَ لَيْسَتْ مَثُوبَاتٍ، وَذَلِكَ كَقَوْلِ عَمْرِو بْنِ كُلْثُومٍ:

Bu ayette onun şerdeki ziyadelik ismine (ism-i tafdile) temyiz kılınması tehekkümdür; çünkü lanet, gazap ve mesh (şekil değiştirme) birer mesûbet (mükâfat) değildir. Nitekim Amr b. Kulsûm şöyle demiştir:

قَرَيْنَاكُمْ فَعَجَّلْنَا قِرَاكُمْ ... قُبَيْلَ الصُّبْحِ مِرْدَاةً طَحُونَا

Sizi ağırladık ve ziyafetinizi sabahın hemen öncesinde un ufak eden bir değirmen taşı kıldık!

وَقَوْلِ عَمْرو بن معد يكرب:

Amr b. Ma'dîkerib de şöyle demiştir:

وَخَيْلٍ قَدْ دَلَفْتُ لَهَا بِخَيْلٍ ... تَحِيَّةُ بَيْنِهِمْ ضَرْبٌ وَجِيعُ

Nice atlı birliğe karşı atlılarla yürüdüm ki, aralarındaki selamlaşma can yakıcı bir vuruşmaydı.

وَقَوْلُهُ: مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ مُبْتَدَأٌ، أُرِيدَ بِهِ بَيَانُ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَثُوبَةً. وَفِيهِ مُضَافٌ مُقَدَّرٌ دَلَّ عَلَيْهِ السِّيَاقُ. وَتَقْدِيرُهُ: مَثُوبَةُ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ. وَالْعُدُولُ عَنْ أَنْ يُقَالَ: أَنْتُمْ أَوِ الْيَهُودُ، إِلَى الْإِتْيَانِ بِالْمَوْصُولِ لِلْعِلْمِ بِالْمَعْنِيِّ مِنَ الصِّلَةِ، لِأَنَّ الْيَهُودَ يَعْلَمُونَ أَنَّ أَسْلَافًا مِنْهُمْ وَقَعَتْ عَلَيْهِمُ اللَّعْنَةُ وَالْغَضَبُ مِنْ عَهْدِ أَنْبِيَائِهِمْ، وَدَلَائِلُهُ ثَابِتَةٌ فِي التَّوْرَاةِ وَكُتُبِ أَنْبِيَائِهِمْ، فَالْمَوْصُولُ كِنَايَةٌ عَنْهُمْ.

Yüce Allah'ın { مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ } buyruğu mübtedadır; bununla ceza bakımından kimin daha kötü olduğunu beyan etmek murat edilmiştir. Ayette bağlamın delalet ettiği takdirî bir muzâf vardır; takdiri: { مَثُوبَةُ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ } “Allah'ın lanetlediği kimsenin cezası” şeklindedir. “Siz” veya “Yahudiler” demekten vazgeçilip ism-i mevsulün getirilmesi, sıladan kastedilenin bilinmesindendir; zira Yahudiler, geçmişlerinden bir kısmının peygamberleri zamanından beri lanet ve gazaba uğradığını bilmektedirler ve bunun delilleri Tevrat'ta ve peygamberlerinin kitaplarında sabittir. Dolayısıyla ism-i mevsul onlardan kinayedir.

وَأَمَّا جَعْلُهُمْ قِرَدَةً وَخَنَازِيرَ فَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي حَقِيقَتِهِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ. وَأَمَّا كَوْنُهُمْ عَبَدُوا الطَّاغُوتَ فَهُوَ إِذْ عَبَدُوا الْأَصْنَامَ بَعْدَ أَنْ كَانُوا أَهْلَ تَوْحِيدٍ فَمِنْ ذَلِكَ عِبَادَتُهُمُ الْعِجْلَ.

Onların maymunlar ve domuzlar kılınmasına gelince; bunun hakikati hakkındaki açıklama Bakara Suresi'nde geçmişti. Tâğûta tapmış olmalarına gelince; bu, tevhit ehli olduktan sonra putlara tapmalarıdır ki bunlardan biri de buzağıya tapmalarıdır.

وَالطَّاغُوتُ: الْأَصْنَامُ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٥١] .

Tâğût: Putlardır; Nisâ Suresi'nde { يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ } “Cibt ve tâğûta inanıyorlar” [Nisâ 51] buyruğunun tefsirinde geçmişti.