Binûn

5- Mâide Suresi — 11. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

«بُؤْ بِشِسْعِ نَعْلِ كُلَيْبٍ» وَالْبَوَاءُ: الْكِفَاءُ. وَقَدْ عَدَّتِ الْآيَةُ فِي الْقِصَاصِ أَشْيَاءَ تَكْثُرُ إِصَابَتُهَا فِي الْخُصُومَاتِ لِأَنَّ الرَّأْسَ قَدْ حَوَاهَا وَإِنَّمَا يَقْصِدُ الْقَاتِلُ الرَّأْسَ ابْتِدَاءً.

«Kuleyb'in ayakkabısının bağına denk ol!» Bevâ' (بَوَاء), denklik demektir. Ayet kısas konusunda, kavgalarda isabet alması çokça vuku bulan şeyleri saymıştır; çünkü baş bunları kendisinde toplamıştır ve saldıran kimse ilk olarak başı hedefler.

وَقَوْلُهُ: فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ هُوَ مِنْ بَقِيَّةِ مَا أَخْبَرَ بِهِ عَنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَالْمُرَاد ب فَمَنْ تَصَدَّقَ مَنْ تَصَدَّقَ مِنْهُمْ، وَضَمِيرُ بِهِ عَائِدٌ إِلَى مَا دَلَّتْ عَلَيْهِ بَاءُ الْعِوَضِ فِي قَوْلِهِ بِالنَّفْسِ إِلَخْ، أَيْ مَنْ تَصَدَّقَ بِالْحَقِّ الَّذِي لَهُ، أَيْ تَنَازَلَ عَنِ الْعِوَضِ. وَضَمِيرُ لَهُ عَائِد إِلَى فَمَنْ تَصَدَّقَ. وَالْمُرَادُ مِنَ التَّصَدُّقِ الْعَفْوُ، لِأَنَّ الْعَفْوَ لَمَّا كَانَ عَنْ حَقٍّ ثَابِتٍ بِيَدِ مُسْتَحِقِّ الْأَخْذِ بِالْقِصَاصِ جُعِلَ إِسْقَاطُهُِِ

Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ } “Kim de onu bağışlarsa, bu kendisi için bir kefaret olur” buyruğu, İsrâiloğulları hakkında haber verilenlerin devamındandır. { فَمَنْ تَصَدَّقَ } “Kim bağışlarsa” ifadesinden maksat, onlardan kim bağışlarsa demektir. { بِهِ } “onu” ifadesindeki zamir, { بِالنَّفْسِ } [cana karşılık] vb. ifadelerdeki ivaz (karşılık) bildiren bâ harfinin delalet ettiği manaya dönmektedir; yani kim kendisine ait olan hakkı bağışlarsa, diğer bir deyişle karşılık almaktan feragat ederse [demektir]. { لَهُ } “kendisi için” ifadesindeki zamir ise { فَمَنْ تَصَدَّقَ } “kim bağışlarsa” ifadesine dönmektedir. Sadaka vermekten maksat ise aftır; zira af, kısas alma hakkına sahip olan kimsenin elindeki sabit bir haktan vazgeçmesi mahiyetinde olduğundan, bu hakkı düşürmesi...

كَالْعَطِيَّةِ لِيُشِيرَ إِلَى فَرْطِ ثَوَابِهِ، وَبِذَلِكَ يَتَبَيَّنُ أَنَّ مَعْنَى كَفَّارَةٌ لَهُ أَنَّهُ يُكَفِّرُ عَنْهُ ذُنُوبًا عَظِيمَةً، لِأَجْلِ مَا فِي هَذَا الْعَفْوِ مِنْ جَلْبِ الْقُلُوبِ وَإِزَالَةِ الْإِحَنِ وَاسْتِبْقَاءِ نُفُوسِ وَأَعْضَاءِ الْأُمَّةِ.

...sevabının büyüklüğüne işaret etmek amacıyla bir bağış gibi kabul edilmiştir. Böylece { كَفَّارَةٌ لَهُ } “kendisi için bir kefaret olur” ifadesinin manasının; bu afta kalpleri kazanma, kinleri giderme ve ümmetin canlarını ve uzuvlarını hayatta tutma faydası bulunduğundan dolayı, onun büyük günahlarına kefaret olacağı anlaşılır.

وَعَادَ فَحَذَّرَ مِنْ مُخَالَفَةِ حُكْمِ اللَّهِ فَقَالَ: وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ لِيُنَبِّهَ عَلَى أَنَّ التَّرْغِيبَ فِي الْعَفْوِ لَا يَقْتَضِي الِاسْتِخْفَافَ بِالْحُكْمِ وَإِبْطَالَ الْعَمَلِ بِهِ لِأَنَّ حُكْمَ الْقِصَاصِ شُرِعَ لِحَكَمٍ عَظِيمَةٍ: مِنْهَا الزَّجْرُ، وَمِنْهَا جَبْرُ خَاطِرِ الْمُعْتَدَى عَلَيْهِ، وَمِنْهَا التَّفَادِي مِنْ تَرَصُّدِ الْمُعْتَدَى عَلَيْهِمْ لِلِانْتِقَامِ مِنَ الْمُعْتَدِينَ أَوْ مِنْ أَقْوَامِهِمْ. فَإِبْطَالُ الْحُكْمِ بِالْقِصَاصِ يُعَطِّلُ هَذِهِ الْمَصَالِحَ، وَهُوَ ظُلْمٌ، لِأَنَّهُ غَمْصٌ لِحَقِّ الْمُعْتَدَى عَلَيْهِ أَوْ وَلَيِّهِ. وَأَمَّا الْعَفْوُ عَنِ الْجَانِي فَيُحَقِّقُ جَمِيعَ الْمَصَالِحِ وَيَزِيدُ مَصْلَحَةَ التَّحَابُبِ لِأَنَّهُ عَنْ طِيبِ نَفْسٍ، وَقَدْ تَغْشَى غَبَاوَةُ حُكَّامِ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى أَفْهَامِهِمْ فَيَجْعَلُوا إِبْطَالَ الْحُكْمِ بِمَنْزِلَةِ الْعَفْوِ، فَهَذَا وَجْهُ إِعَادَةِ التَّحْذِيرِ عَقِبَ اسْتِحْبَابِ الْعَفْوِ. وَلَمْ يُنَبِّهْ عَلَيْهِ الْمُفَسِّرُونَ. وَبِهِ يَتَعَيَّنُ رُجُوعُ هَذَا التَّحْذِيرِ إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ مِثْلَ سَابِقِهِ.

Ardından Allah Teâlâ'nın hükmüne muhalefet etmekten tekrar sakındırarak şöyle buyurdu: { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar zalimlerin ta kendileridir.” Bu, affa teşvik etmenin hükmü hafife almayı ve onunla amel etmeyi iptal etmeyi gerektirmediğine dikkat çekmek içindir; zira kısas hükmü pek büyük hikmetler için meşru kılınmıştır: Bunlardan biri caydırıcılık, biri mağdurun gönlünü teskin etmek, biri de mağdurların saldırganlardan veya onların kavimlerinden intikam almak için pusuya yatmasının önüne geçmektir. Dolayısıyla kısas hükmünü iptal etmek bu maslahatları geçersiz kılar ve bu da bir zulümdür; çünkü mağdurun veya velisinin hakkını hiçe saymaktır. Faile af göstermeye gelince; bu bütün maslahatları gerçekleştirir ve gönül hoşluğuyla olduğundan karşılıklı sevgiyi artırma maslahatını da ekler. İsrâiloğulları hâkimlerinin ahmaklığı onların anlayışlarını perdeleyip hükmü iptal etmeyi af derekesine koyabilir; işte affın müstehap kılınmasının hemen ardından uyarının tekrarlanmasının hikmeti budur. Müfessirler buna dikkat çekmemiştir. Bununla bu uyarının da, tıpkı öncekinde olduğu gibi, İsrâiloğulları'na raci olduğu kesinlik kazanır.

وَقَوْلُهُ: وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ الْقَوْلُ فِيهِ كَالْقَوْلِ فِي نَظِيرِهِ الْمُتَقَدِّمِ. وَالْمُرَادُ بِالظَّالِمِينَ الْكَافِرُونَ لِأَنَّ الظُّلْمَ يُطْلَقُ عَلَى الْكُفْرِ فَيَكُونُ هَذَا مُؤَكِّدًا لِلَّذِي فِي الْآيَةِ السَّابِقَةِ. وَيُحْتَمَلُ أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ الْجَوْرُ فَيَكُونُ إِثْبَاتُ وَصْفِ الظُّلْمِ لِزِيَادَةِ التَّشْنِيعِ عَلَيْهِمْ فِي كُفْرِهِمْ لِأَنَّهُمْ كافرون ظَالِمُونَ.

Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar zalimlerin ta kendileridir” buyruğuna dair söz, daha önce geçen benzerindeki söz gibidir. 'Zalimler' ile kastedilen kâfirlerdir; zira zulüm küfür manasında da kullanılır, bu durumda önceki ayette geçen ifadeyi pekiştirici olur. Bununla haksızlık ve zulmün kastedilmiş olması da muhtemeldir; o takdirde zulüm vasfının isnat edilmesi, küfürlerindeki kötülüğü daha da teşhir etmek içindir, zira onlar hem kâfir hem zalimdirler.

[٤٦، ٤٧]

[46, 47]

[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : الْآيَات ٤٦ إِلَى ٤٧]

[Mâide Suresi (5), Ayet 46-47]

وَقَفَّيْنا عَلى آثارِهِمْ بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْراةِ وَآتَيْناهُ الْإِنْجِيلَ فِيهِ هُدىً وَنُورٌ وَمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْراةِ وَهُدىً وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ (٤٦) وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٤٧)

{ وَقَفَّيْنا عَلى آثارِهِمْ بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْراةِ وَآتَيْناهُ الْإِنْجِيلَ فِيهِ هُدىً وَنُورٌ وَمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْراةِ وَهُدىً وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ (٤٦) وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٤٧) } “Onların izleri üzerinden, kendisinden önceki Tevrat'ı doğrulayıcı olarak Meryem oğlu İsa'yı gönderdik. Ona, içinde hidayet ve nur bulunan, kendinden önceki Tevrat'ı doğrulayan, takva sahipleri için bir hidayet ve öğüt olan İncil'i verdik. (46) İncil ehli de Allah'ın onda indirdiğiyle hükmetsin. Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar yoldan çıkmış fasıkların ta kendileridir. (47)”

عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ [الْمَائِدَة: ٤٤] انْتِقَالًا إِلَى أَحْوَالِ النَّصَارَى لِقَوْلِهِ: وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ، وَلِبَيَانِ نَوْعٍ آخَرَ مِنْ أَنْوَاعِ إِعْرَاضِ الْيَهُودِ عَنِ الْأَحْكَامِ الَّتِي كَتَبَهَا اللَّهُ عَلَيْهِمْ، فَبَعْدَ أَنْ ذَكَرَ نَوْعَيْنِ رَاجِعَيْنِ إِلَى تَحْرِيفِهِمْ أَحْكَامَ التَّوْرَاةِ: أَحَدُهُمَا: مَا حَرَّفُوهُ وَتَرَدَّدُوا فِيهِ بَعْدَ أَنْ حَرَّفُوهُ فَشَكُّوا فِي آخِرِ الْأَمْرِ وَالْتَجَئُوا إِلَى تَحْكِيمِ الرَّسُولِ وَثَانِيهِمَا:

{ وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ } “İncil ehli de Allah'ın onda indirdiğiyle hükmetsin. Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar yoldan çıkmış fasıkların ta kendileridir” buyruğundan ötürü Hristiyanların durumuna bir intikal olarak ve Yahudilerin Allah'ın kendilerine farz kıldığı hükümlerden yüz çevirmelerinin bir başka türünü açıklamak üzere { إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ } [Mâide 44] cümlesine atıftır. Nitekim Tevrat'ın hükümlerini tahrif etmelerine raci olan iki türü zikrettikten sonra -ki birincisi: tahrif ettikleri ve tahrif ettikten sonra tereddüde düşüp işin sonunda şüpheye kapılarak Resul'ün hakemliğine başvurdukları husustur; ikincisi:

مَا حَرَّفُوهُ وَأَعْرَضُوا عَنْ حُكْمِهِ وَلَمْ يَتَحَرَّجُوا مِنْهُ وَهُوَ إِبْطَالُ أَحْكَامِ الْقِصَاصِ. وَهَذَا نَوْعٌ ثَالِثٌ: وَهُوَ إِعْرَاضُهُمْ عَنْ حُكْمِ اللَّهِ بِالْكُلِّيَّةِ، وَذَلِكَ بِتَكْذِيبِهِمْ لِمَا جَاءَ بِهِ عِيسَى- ﵇.

Tahrif edip hükmünden yüz çevirdikleri ve bunda hiçbir sakınca görmedikleri husustur ki bu da kısas hükümlerini iptal etmeleridir- bu ise üçüncü türdür: Yani İsa'nın -aleyhisselâm- getirdiğini yalanlamak suretiyle Allah'ın hükmünden büsbütün yüz çevirmeleridir.

وَالتَّقْفِيَةُ مَصْدَرُ قَفَّاهُ إِذَا جَعَلَهُ يَقْفُوهُ، أَيْ يَأْتِي بَعْدَهُ. وَفِعْلُهُ الْمُجَرَّدُ قَفَا- بِتَخْفِيفِ الْفَاءِ- وَمَعْنَى قَفَاهُ سَارَ نَحْوَ قَفَاهُ، وَالْقَفَا الظَّهْرُ، أَيْ سَارَ وَرَاءَهُ. فالتقفية الإتباع متشقّة مِنَ الْقَفَا، وَنَظِيره: توجّه مشتقّا مِنَ الْوَجْهِ، وَتَعَقَّبَ مِنَ الْعقب. وَفعل قفّى الْمُشَدَّدُ مُضَاعَفُ قَفَا الْمُخَفَّفِ، وَالْأَصْلُ فِي التَّضْعِيفِ أَنْ يُفِيدَ تَعْدِيَةَ الْفِعْلِ إِلَى مَفْعُولٍ لَمْ يَكُنْ مُتَعَدِّيًا إِلَيْهِ، فَإِذَا جُعِلَ تَضْعِيفُ قَفَّيْنا هُنَا مُعَدِّيًا لِلْفِعْلِ اقْتَضَى مَفْعُولَيْنِ: أَوَّلُهُمَا: الَّذِي كَانَ مَفْعُولًا قَبْلَ التَّضْعِيفِ، وَثَانِيهِمَا: الَّذِي عُدِّيَ إِلَيْهِ الْفِعْلُ، وَذَلِكَ عَلَى طَرِيقَةِ بَابِ كَسَا فَيَكُونُ حَقُّ التَّرْكِيبِ: وَقَفَّيْنَاهُمْ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ، وَيَكُونُ إِدْخَالُ الْبَاءِ فِي بِعِيسَى لِلتَّأْكِيدِ، مثل وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ [الْمَائِدَة: ٦] ، وَإِذَا جُعِلَ التَّضْعِيفُ لِغَيْرِ التَّعْدِيَةِ بَلْ لِمُجَرَّدِ تَكْرِيرِ وُقُوعِ الْفِعْلِ، مِثْلَ جَوَّلْتُ وَطَوَّفْتُ كَانَ حَقُّ التَّرْكِيبِ: وَقَفَّيْنَاهُمْ بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ. وَعَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي جَرَى كَلَامُ «الْكَشَّافِ» فَجَعَلَ بَاءَ بِعِيسَى لِلتَّعْدِيَةِ. وَعَلَى كِلَا الْوَجْهَيْنِ يَكُونُ مَفْعُولُ قَفَّيْنا مَحْذُوفًا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ عَلى آثارِهِمْ لِأَنَّ فِيهِ ضَمِيرَ الْمَفْعُولِ الْمَحْذُوفِ، هَذَا تَحْقِيقُ كَلَامِهِ وَسَلَّمَهُ أَصْحَابُ حَوَاشِيهِ.

Takfiye (التَّقْفِيَةُ), birini diğerinin ardından getirdiğinde kullanılan 'kaffâhu' (قَفَّاهُ) fiilinin mastarıdır; yani ardından gelmesini sağladı demektir. Mücerred fiili fâ harfinin hafifliğiyle 'kafâ' (قَفَا) olup 'kafâhu'nun manası, onun ensesine doğru yürüdü demektir. el-Kafâ (الْقَفَا) arka/sırt manasınadır; yani onun arkasından yürüdü demektir. Dolayısıyla peş peşe getirmek manasındaki takfiye, 'el-kafâ'dan türemiştir. Bunun benzeri; vecih (yüz) kelimesinden türeyen 'teveccehe' ve akib (topuk/arka) kelimesinden türeyen 'teakkabe'dir. Şeddeli 'kaffâ' (قَفَّى) fiili, hafif olan 'kafâ'nın muzâaf (şeddeli) halidir. Asıl olan, şeddelenmenin fiili daha önce geçişli olmadığı bir mef'ûle geçişli kılmasıdır. Şayet buradaki { قَفَّيْنا } fiilinin şeddelenmesi fiili geçişli kılmak için kabul edilirse, iki mef'ûl gerektirir: Birincisi: Şeddelenmeden önce mef'ûl olan; ikincisi: Fiilin kendisine geçişli kılındığı mef'ûl. Bu da 'kesâ' (كسا) bâbı kuralınca olur ve cümlenin asıl yapısı 've kaffeynâhum Îsâbne Meryem' şeklinde olur; { بِعِيسَى } ifadesindeki bâ harfinin dahil edilmesi ise, { وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ } [Mâide 6] “başlarınızı meshedin” ayetinde olduğu gibi tekit için olur. Şayet şeddelenme geçişlilik için değil de 'cevveltu' ve 'tavveftu'da olduğu gibi yalnızca fiilin gerçekleşmesinin tekrarı için kabul edilirse, terkibin asıl hakkı 've kaffeynâhum bi-Îsâbni Meryem' şeklinde olur. Keşşâf sahibinin sözü ikinci veçhe göre cereyan etmiş ve { بِعِيسَى } ifadesindeki bâ'yı tâdiye (geçişlilik) için kılmıştır. Her iki veçhe göre de { قَفَّيْنا } fiilinin mef'ûlü mahzuftur; zira { عَلى آثارِهِمْ } buyruğu mahzuf mef'ûlün zamirini içerdiği için ona delalet etmektedir. Müellifin sözünün tahkiki budur ve hâşiye yazarları da bunu kabul etmiştir.

وَقَوْلُهُ عَلى آثارِهِمْ تَأْكِيدٌ لِمَدْلُولِ فِعْلِ قَفَّيْنا وَإِفَادَةُ سُرْعَةِ التَّقْفِيَةِ.

{ عَلى آثارِهِمْ } buyruğu, { قَفَّيْنا } fiilinin medlûlünü pekiştirmekte ve ardından göndermenin süratini ifade etmektedir.

وَضَمِيرُ آثارِهِمْ لِلنَّبِيئِينَ وَالرَّبَّانِيِّينَ وَالْأَحْبَارِ. وَقَدْ أُرْسِلَ عِيسَى على عقب زَكَرِيَّاء كَافِلِ أُمِّهِ مَرْيَمَ وَوَالِدِ يَحْيَى. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى عَلى آثارِهِمْ عَلَى طَرِيقَتِهِمْ وَهَدْيِهِمْ. وَالْمُصَدِّقُ:

{ آثارِهِمْ } lafzındaki zamir peygamberlere, rabbânîlere ve ahbâra racidir. İsa, annesi Meryem'in kefili ve Yahyâ'nın babası olan Zekeriyyâ'nın hemen ardından gönderilmiştir. { عَلى آثارِهِمْ } ifadesinin 'onların yolu ve hidayeti üzere' manasında olması da caizdir. Doğrulayıcı (el-musaddık):

الْمُخْبِرُ بِتَصْدِيقِ مُخْبِرٍ، وَأُرِيدَ بِهِ هُنَا الْمُؤَيِّدُ الْمُقَرِّرُ لِلتَّوْرَاةِ.

Haber vereni doğruladığını haber veren kimsedir; burada bununla Tevrat'ı teyit eden ve pekiştiren kastedilmiştir.

وَجَعَلَهَا بَيْنَ يَدَيْهِ لِأَنَّهَا تَقَدَّمَتْهُ، وَالْمُتَقَدِّمُ يُقَالُ: هُوَ بَيْنَ يَدَيْ مَنْ تَقَدَّمَ. ومِنَ التَّوْراةِ بَيَانٌ لِما. وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى مَعْنَى التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ فِي أَوَّلِ سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ.

Onu 'kendisinden önce' (beyne yedeyhi) kılmıştır; çünkü Tevrat ondan önce gelmiştir ve önde olana 'önüne geçtiği kimsenin elleri arasındadır (önündedir)' denir. { مِنَ التَّوْراةِ } ifadesi { ما } edatının beyanıdır. Tevrat ve İncil'in manasına dair açıklama Âl-i İmrân Suresi'nin başında geçmişti.

وَجُمْلَةُ فِيهِ هُدىً وَنُورٌ حَالٌ. وَتَقَدَّمَ مَعْنَى الْهُدَى وَالنُّورِ.

{ فِيهِ هُدىً وَنُورٌ } cümlesi hâldir. Hidayet ve nurun manası daha önce geçmişti.

ومُصَدِّقاً حَالٌ أَيْضًا مِنَ الْإِنْجِيلِ فَلَا تَكْرِيرَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ قَوْلِهِ بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ مُصَدِّقاً لِاخْتِلَافِ صَاحِبِ الْحَالِ وَلِاخْتِلَافِ كَيْفِيَّةِ التَّصْدِيقِ فَتَصْدِيقُ عِيسَى التَّوْرَاةَ أَمْرُهُ بِإِحْيَاءِ أَحْكَامِهَا، وَهُوَ تَصْدِيقٌ حَقِيقِيٌّ وَتَصْدِيقُ الْإِنْجِيلِ التَّوْرَاةَ اشْتِمَالُهُ عَلَى مَا وَافَقَ أَحْكَامَهَا فَهُوَ تَصْدِيقٌ مَجَازِيٌّ. وَهَذَا التَّصْدِيقُ لَا يُنَافِي أَنَّهُ نَسَخَ بَعْضَ أَحْكَامِ التَّوْرَاةِ كَمَا حَكَى اللَّهُ عَنْهُ وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ [آل عمرَان: ٥٠] ، لِأَنَّ الْفِعْلَ الْمُثْبَتَ لَا عُمُومَ لَهُ.

{ مُصَدِّقاً } lafzı da İncil'den hâldir; dolayısıyla bununla { بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ مُصَدِّقاً } buyruğu arasında bir tekrar yoktur, zira hâl sahibi farklı olduğu gibi tasdik etme keyfiyeti de farklıdır. İsa'nın Tevrat'ı tasdiki onun hükümlerini ihya etmeyi emretmesidir ki bu hakiki bir tasdiktir; İncil'in Tevrat'ı tasdiki ise onun hükümlerine muvafık olan şeyleri içermesidir ki bu mecazi bir tasdiktir. Bu tasdik, Allah'ın ondan naklettiği: { وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ } [Âl-i İmrân 50] “...ve size haram kılınanların bir kısmını helal kılayım diye” buyruğunda olduğu gibi Tevrat'ın bazı hükümlerini neshetmiş olmasıyla çelişmez; zira olumlu fiil umûm ifade etmez.

وَالْمَوْعِظَةُ: الْكَلَامُ الَّذِي يُلَيِّنُ الْقَلْبَ وَيَزْجُرُ عَنْ فِعْلِ الْمَنْهِيَّاتِ.

Mev'ıza (öğüt); kalbi yumuşatan ve yasaklanan fiilleri işlemekten alıkoyan sözdür.

وَجُمْلَةُ وَلْيَحْكُمْ مَعْطُوفَةٌ عَلَى آتَيْناهُ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ وَلْيَحْكُمْ- بِسُكُونِ اللَّامِ وَبِجَزْمِ الْفِعْلِ- عَلَى أَنَّ اللَّامَ لَامُ الْأَمْرِ. وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا الْأَمْرَ سَابِقٌ عَلَى مَجِيءِ الْإِسْلَامِ، فَهُوَ مِمَّا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ الَّذِينَ أَرْسَلَ إِلَيْهِمْ عِيسَى مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، فَعُلِمَ أَنَّ فِي الْجُمْلَةِ قَوْلًا مُقَدَّرًا هُوَ الْمَعْطُوفُ عَلَى جُمْلَةِ وَآتَيْناهُ الْإِنْجِيلَ، أَيْ وَآتَيْنَاهُ الْإِنْجِيلَ الْمَوْصُوفَ بِتِلْكَ الصِّفَاتِ الْعَظِيمَةِ، وَقُلْنَا: لِيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ، فَيَتِمُّ التَّمْهِيدُ لِقَوْلِهِ بَعْدَهُ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ، فَقَرَائِنُ تَقْدِيرِ الْقَوْلِ مُتَظَافِرَةٌ مِنْ أُمُورٍ عِدَّةٍ.

{ وَلْيَحْكُمْ } cümlesi { آتَيْناهُ } fiiline matuftur. Cumhur { وَلْيَحْكُمْ } ibaresini, lâm emir lâmı olmak üzere lâmın sükûnu ve fiilin cezmiyle okumuştur. Şüphe yok ki bu emir İslam'ın gelişinden öncedir; dolayısıyla Allah'ın, İsa'yı kendilerine gönderdiği Yahudi ve Hristiyanlara emrettiği hususlardandır. Buradan anlaşılmaktadır ki cümlede mukadder bir 'kavl' (söz) vardır ve { وَآتَيْناهُ الْإِنْجِيلَ } cümlesine matuf olan da odur; yani 'ona bu yüce sıfatlarla vasfedilen İncil'i verdik ve: İncil ehli hükmetsin dedik'. Böylece ardından gelen { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } “Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse...” buyruğuna zemin hazırlanmış olur; nitekim 'kavl' takdir edilmesine dair karineler pek çok yönden birbirini desteklemektedir.

وَقَرَأَ حَمْزَةُ- بِكَسْرِ لَامِ- لْيَحْكُمْ وَنَصْبِ الْمِيمِ- عَلَى أَنَّ اللَّامَ لَامُ كَيْ لِلتَّعْلِيلِ، فَجُمْلَةُ لْيَحْكُمْ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ مَعْطُوفَةٌ عَلَى قَوْلِهِ فِيهِ هُدىً إِلَخْ، الَّذِي هُوَ حَالٌ، عُطِفَتِ الْعِلَّةُ عَلَى الْحَالِ عَطْفًا ذِكْرِيًّا لَا يُشَرِّكُ فِي الْحُكْمِ لِأَنَّ التَّصْرِيحَ

Hamza ise, lâmın illet bildiren lâm-ı key olması üzere { لْيَحْكُمْ } lafzını lâmın kesresi ve mîmin nasbı ile okumuştur. Bu kıraate göre { لْيَحْكُمْ } cümlesi, hâl olan { فِيهِ هُدىً } vb. ifadesine matuftur; illet, hükme ortak kılmayan lafzî bir atıfla hâle atfedilmiştir, çünkü...

بِلَامِ التَّعْلِيلِ قَرِينَةٌ عَلَى عَدَمِ اسْتِقَامَةِ تَشْرِيكِ الْحُكْمِ بِالْعَطْفِ فَيَكُونُ عَطْفُهُ كَعَطْفِ الْجُمَلِ الْمُخْتَلِفَةِ الْمَعْنَى.

...ta'lil lâmının açıkça zikredilmesi, atıf yoluyla hüküm ortaklığı kurmanın uygun düşmeyeceğine bir karinedir; dolayısıyla bunun atfı, farklı manalara sahip cümlelerin atfı gibi olur.

وَصَاحِبُ «الْكَشَّافِ» قَدَّرَ فِي هَذِهِ الْقِرَاءَةِ فِعْلًا مَحْذُوفًا بَعْدَ الْوَاوِ، أَيْ وَآتَيْنَاهُ الْإِنْجِيلَ، دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ قَبْلَهُ وَآتَيْناهُ الْإِنْجِيلَ، وَهُوَ تَقْدِيرُ مَعْنًى وَلَيْسَ تَقْدِيرَ نَظْمِ الْكَلَامِ.

Keşşâf sahibi bu kıraatte vâv harfinden sonra mahzuf bir fiil takdir etmiştir; yani önceki { وَآتَيْناهُ الْإِنْجِيلَ } buyruğunun delalet ettiği 've ona İncil'i verdik ki...' fiilini takdir etmiştir. Bu bir mana takdiridir, söz dizimi takdiri değildir.

وَالْمُرَادُ بِالْفَاسِقِينَ الْكَافِرُونَ، إِذِ الْفِسْقُ يُطْلَقُ عَلَى الْكُفْرِ، فَتَكُونُ عَلَى نَحْوِ مَا فِي الْآيَةِ الْأُولَى. وَيُحْتَمَلُ أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ الْخُرُوجُ عَنْ أَحْكَامِ شَرْعِهِمْ سَوَاءٌ كَانُوا كَافِرِينَ بِهِ أَمْ كَانُوا مُعْتَقِدِينَ وَلَكِنَّهُمْ يُخَالِفُونَهُ فَيَكُونُ ذَمًّا لِلنَّصَارَى فِي التَّهَاوُنِ بِأَحْكَامِ كِتَابِهِمْ أَضْعَفَ مِنْ ذمّ الْيَهُود.

'Fasıklar' ile kastedilen kâfirlerdir; zira fısk küfür manasında da kullanılır, dolayısıyla ilk ayetteki gibi olur. Bununla kendi şeriatlarının hükümlerinden çıkmanın kastedilmiş olması da muhtemeldir; ister onu inkâr eden kâfirler olsunlar, isterse inandıkları halde ona muhalefet etsinler. Bu durumda Hristiyanların kendi kitaplarının hükümlerini hafife almaları, Yahudilerin yerilmesinden daha hafif bir şekilde yerilmiş olur.

[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ٤٨]

[Mâide Suresi (5), Ayet 48]

وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ عَمَّا جاءَكَ مِنَ الْحَقِّ لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَلكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتاكُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٤٨)

{ وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ عَمَّا جاءَكَ مِنَ الْحَقِّ لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَلكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتاكُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٤٨) } “Sana da kendisinden önceki kitabı doğrulayıcı ve ona şahit / koruyucu (müheymin) olarak Kitab'ı hak ile indirdik. O halde onların aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet; sana gelen haktan sapıp onların heva ve heveslerine uyma. Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol belirledik. Eğer Allah dileseydi sizi tek bir ümmet yapardı; fakat size verdikleriyle sizi sınamak için [böyle yaptı]. Öyleyse hayırlarda yarışın. Hepinizin dönüşü Allah'adır. O, hakkında ihtilaf ettiğiniz şeyleri size haber verecektir. (48)”

جَالَتِ الْآيَاتُ الْمُتَقَدِّمَةُ جَوْلَةً فِي ذِكْرِ إِنْزَالِ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَآبَتْ مِنْهَا إِلَى الْمَقْصُودِ وَهُوَ إِنْزَالُ الْقُرْآنِ فَكَانَ كَرَدِّ الْعَجُزِ عَلَى الصَّدْرِ لِقَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ لَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ [الْمَائِدَة: ٤١] لِيُبَيِّنَ أَنَّ الْقُرْآن جَاءَ نسخا لِمَا قَبْلَهُ، وَأَنَّ مُؤَاخَذَةَ الْيَهُودِ عَلَى تَرْكِ الْعَمَلِ بِالتَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ مُؤَاخَذَةٌ لَهُمْ بِعَمَلِهِمْ قَبْلَ مَجِيءِ الْإِسْلَامِ، وَلِيُعْلِمَهُمْ أَنَّهُمْ لَا يَطْمَعُونَ من محمّد ﷺ بِأَنْ يَحْكُمَ بَيْنَهُمْ بِغَيْرِ مَا شَرَعَهُ اللَّهُ فِي الْإِسْلَامِ، فَوَقَعَ قَوْلُهُ:

Önceki ayetler Tevrat ve İncil'in indirilişini zikrederek bir gezinti yapmış ve oradan asıl maksat olan Kur'an'ın indirilişine dönmüştür. Böylece Kur'an'ın kendisinden öncekileri neshedici olarak geldiğini, Yahudilerin Tevrat ve İncil ile amel etmeyi terk etmelerinden ötürü hesaba çekilmelerinin İslam'ın gelişinden önceki amelleri sebebiyle olduğunu açıklamak ve Muhammed'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) aralarında Allah'ın İslam'da teşri kıldığından başkasıyla hükmetmesini ummamaları gerektiğini onlara bildirmek için { يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ لَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ } [Mâide 41] “Ey Resul! Küfürde yarışanlar seni üzmesin” buyruğuna bir 'reddü'l-acüz ale's-sadr' (sonun başa bağlanması) gibi olmuştur. İşte bu sebeple Allah Teâlâ'nın:

وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ إتماما لِتَرْتِيبِ نُزُولِ الْكُتُبِ السَّمَاوِيَّةِ، وَتَمْهِيدًا لِقَوْلِهِ:

{ وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ } buyruğu, semavî kitapların iniş sırasını tamamlamak ve Allah Teâlâ'nın:

فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ.

{ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } “O halde onların aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet” buyruğuna zemin hazırlamak üzere gelmiştir.

وَوَقَعَ قَوْلُهُ: فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ مَوْقِعَ التَّخَلُّصِ الْمَقْصُودِ، فَجَاءَتِ الْآيَاتُ كُلُّهَا مُنْتَظِمَةً مُتَنَاسِقَةً عَلَى أَبْدَعِ وَجْهٍ.

{ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } buyruğu kastedilen asıl gayeye intikal (tahallus) konumunda vuku bulmuş; böylece ayetlerin tamamı en bedî bir tarzda intizam ve ahenk içinde dizilmiştir.

وَالْكِتَابُ الْأَوَّلُ الْقُرْآنُ، فَتَعْرِيفُهُ لِلْعَهْدِ. وَالْكِتَابُ الثَّانِي جِنْسٌ يَشْمَلُ الْكُتُبَ الْمُتَقَدِّمَةَ، فَتَعْرِيفُهُ لِلْجِنْسِ. وَالْمُصَدِّقُ تَقَدَّمَ بَيَانُهُ.

İlk zikredilen Kitab (el-Kitâb), Kur'an'dır; dolayısıyla başındaki belirlilik takısı ahd (bilinen bir şeyi belirtmek) içindir. İkinci Kitab ise önceki kitapları kapsayan bir cins isimdir; bu sebeple onun belirlilik takısı cins içindir. 'Musaddık' kelimesinin açıklaması ise daha önce geçmişti.

وَالْمُهَيْمِنُ الْأَظْهَرُ أَنَّ هَاءَهُ أَصْلِيَّةٌ وَأَنَّ فِعْلَهُ بِوَزْنِ فَيْعَلَ كَسَيْطَرَ، وَلَكِنْ لَمْ يُسْمَعْ لَهُ فِعْلٌ مُجَرَّدٌ فَلَمْ يُسْمَعْ هَمَنَ.

'Müheymin' (مُهَيْمِن) kelimesine gelince, en belirgin görüşe göre onun 'hâ' (هـ) harfi aslidir ve fiili 'saytara' (سَيْطَرَ) gibi 'fey'ale' (فَيْعَلَ) veznindedir. Fakat onun mücerred (üç harfli yalın) bir fiili işitilmemiştir; nitekim 'hemene' (هَمَنَ) şeklinde bir kullanım duyulmamıştır.

قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ لَا نَظِيرَ لِهَذَا الْفِعْلِ إِلَّا هَيْنَمَ إِذَا دَعَا أَوْ قَرَأَ، وَبَيْقَرَ إِذَا خَرَجَ مِنَ الْحِجَازِ إِلَى الشَّامِ، وَسَيْطَرَ إِذَا قَهَرَ. وَلَيْسَ لَهُ نَظِيرٌ فِي وَزْنِ مُفَيْعِلٍ إِلَّا اسْمُ فَاعِلِ هَذِهِ الْأَفْعَالِ، وَزَادُوا مُبَيْطِرٌ اسْمُ طَبِيبِ الدَّوَابِّ، وَلَمْ يُسْمَعْ بَيْطَرَ وَلَكِنْ بَطَرَ، وَمُجَيْمِرٌ اسْمُ جَبَلٍ، ذَكَرَهُ امْرُؤُ الْقَيْسِ فِي قَوْلِهِ:

Dil âlimleri şöyle demiştir: Bu fiilin; dua ettiği veya okuduğu zaman kullanılan 'heyname' (هَيْنَمَ), Hicaz'dan Şam'a çıktığı zaman kullanılan 'beykara' (بَيْقَرَ) ve baskı kurup hükmettiği zaman kullanılan 'saytara' (سَيْطَرَ) fiillerinden başka benzeri yoktur. 'Müfey'ıl' (مُفَيْعِل) vezninde de bu fiillerin ismi fâillerinden başka bir benzeri bulunmamaktadır. Buna bir de hayvan doktorunun adı olan 'mübaytır' (مُبَيْطِر) kelimesini eklemişlerdir; gerçi 'baytara' (بَيْطَرَ) şeklinde değil, 'batara' (بَطَرَ) şeklinde işitilmiştir. Bir de İmruü'l-Kays'ın şu sözünde zikrettiği bir dağ adı olan 'Müceymir' (مُجَيْمِر) kelimesi vardır:

كَأَنَّ ذُرَى رَأْسِ الْمُجَيْمِرِ غَدْوَةً ... مِنَ السَّيْلِ وَالْغُثَاءِ فَلْكَةُ مِغْزَلِ

“Sanki Müceymir'in zirvesi sabahleyin... Selden ve çer çöpün yığılmasından ötürü bir iğ halkası gibidir.”

وَفُسِّرَ الْمُهَيْمِنُ بِالْعَالِي وَالرَّقِيبِ، وَمِنْ أَسْمَائِهِ تَعَالَى الْمُهَيْمِنُ.

'Müheymin' kelimesi yüce (âli) ve gözetleyici (rakîb) olarak tefsir edilmiştir. Yüce Allah'ın güzel isimlerinden biri de el-Müheymin'dir.

وَقِيلَ: الْمُهَيْمِنُ مُشْتَقٌّ مِنْ أَمِنَ، وَأَصْلُهُ اسْمُ فَاعِلٍ مِنْ آمَنَهُ عَلَيْهِ بِمَعْنَى اسْتَحْفَظَهُ بِهِ، فَهُوَ مَجَازٌ فِي لَازِمِ الْمَعْنَى وَهُوَ الرَّقَابَةُ، فَأَصْلُهُ مُؤَأْمِنٌ، فَكَأَنَّهُمْ رَامُوا أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ اسْمِ الْفَاعِلِ مِنْ آمَنَ بِمَعْنَى اعْتَقَدَ وَبِمَعْنَى آمَنُهُ، لِأَنَّ هَذَا الْمَعْنَى الْمَجَازِيَّ صَارَ حَقِيقَةً مُسْتَقِلَّةً فَقَلَبُوا الْهَمْزَةَ الثَّانِيَةَ يَاءً وَقَلَبُوا الْهَمْزَةَ الْأُولَى هَاءً، كَمَا قَالُوا فِي أَرَاقَ هَرَاقَ، فَقَالُوا: هَيْمَنَ.

Şöyle de denilmiştir: Müheymin, 'emine' (أَمِنَ) kökünden türemiştir. Aslı, bir şeyi korumasını istemek (istahfezahû bihî) anlamında 'âmenehû aleyh' (آمَنَهُ عَلَيْهِ) fiilinin ismi fâilidir. Dolayısıyla kelime, anlamın gereği olan 'gözetleme/koruma' (rakabe) manasında mecazdır. Aslı 'mü'e'min' (مُؤَأْمِن) şeklindedir. Sanki bu mecazi mana bağımsız bir hakikat haline geldiği için, onu 'inandı/iman etti' ve 'güvence verdi' manalarındaki 'âmene' fiilinin ismi fâilinden ayırt etmek istemişler; ikinci hemzeyi 'yâ' (ي) harfine, birinci hemzeyi de 'erâka' (أَرَاقَ) yerine 'herâka' (هَرَاقَ) dedikleri gibi 'hâ' (هـ) harfine dönüştürerek 'heymene' (هَيْمَنَ) demişlerdir.

وَقَدْ أَشَارَتِ الْآيَةُ إِلَى حَالَتَيِ الْقُرْآنِ بِالنِّسْبَةِ لِمَا قَبْلَهُ مِنَ الْكُتُبِ، فَهُوَ مُؤَيِّدٌ لِبَعْضِ مَا

Ayet, kendisinden önceki kitaplara nispetle Kur'an'ın iki durumuna işaret etmiştir: O, şeriatlerde yer alan hükümlerden

فِي الشَّرَائِعِ مُقَرِّرٌ لَهُ مِنْ كُلِّ حُكْمٍ كَانَتْ مَصْلَحَتُهُ كُلِّيَّةً لَمْ تَخْتَلِفْ مَصْلَحَتُهُ بِاخْتِلَافِ الْأُمَمِ وَالْأَزْمَانِ، وَهُوَ بِهَذَا الْوَصْفِ مُصَدِّقٌ، أَيْ مُحَقِّقٌ وَمُقَرِّرٌ، وَهُوَ أَيْضًا مُبْطِلٌ لِبَعْضِ مَا فِي الشَّرَائِعِ السَّالِفَةِ وَنَاسِخٌ لِأَحْكَامٍ كَثِيرَةٍ مِنْ كُلِّ مَا كَانَتْ مَصَالِحُهُ جُزْئِيَّةً مُؤَقَّتَةً مُرَاعًى فِيهَا أَحْوَالُ أَقْوَامٍ خَاصَّةٍ.

maslahatı küllî olup milletlerin ve zamanların değişmesiyle maslahatı değişmeyen her bir hükmü teyit edici ve pekiştiricidir. Bu niteliğiyle o, 'musaddık' yani doğrulayıcı ve ikrar edicidir. Aynı zamanda o, geçmiş şeriatlerdeki bazı hükümleri iptal edici; maslahatı cüz'î, geçici ve belirli kavimlerin durumları gözetilmiş olan birçok hükmü de nesh edicidir.

وَقَوْلُهُ: فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ أَيْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ فِي الْقُرْآنِ، أَوْ بِمَا أَوْحَاهُ إِلَيْكَ، أَوِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ مَا لَمْ يَنْسَخْهُ اللَّهُ بِحُكْمٍ جَدِيدٍ، لِأَنَّ شَرْعَ مَنْ قَبْلَنَا شَرْعٌ لَنَا إِذَا أَثْبَتَ اللَّهُ شَرْعَهُ لِمَنْ قَبْلَنَا. فَحُكْمُ النَّبِيءِ عَلَى الْيَهُودِيَّيْنِ بِالرَّجْمِ حُكْمٌ بِمَا فِي التَّوْرَاةِ، فَيُحْتَمَلُ أَنَّهُ كَانَ مُؤَيَّدًا بِالْقُرْآنِ إِذَا كَانَ حِينَئِذٍ قَدْ جَاءَ قَوْلُهُ: «الشَّيْخُ وَالشَّيْخَةُ إِذَا زَنَيَا فَارْجُمُوهُمَا» . وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُ لَمْ يُؤَيِّدْ وَلَكِنَّ اللَّهَ أَوْحَى إِلَى رَسُولِهِ أَنَّ حُكْمَ التَّوْرَاةِ فِي مِثْلِهِمَا الرَّجْمُ، فَحَكَمَ بِهِ، وَأَطْلَعَ الْيَهُودَ عَلَى كِتْمَانِهِمْ هَذَا الْحُكْمَ. وَقَدِ اتَّصَلَ مَعْنَى قَوْلِهِ: فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ بِمَعْنَى قَوْلِهِ: وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ [الْمَائِدَة: ٤٢] فَلَيْسَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَا يَقْتَضِي نَسْخَ الْحُكْمِ الْمُفَادِ مِنْ قَوْله: فَإِنْ جاؤُكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ [الْمَائِدَة: ٤٢] ، وَلَكِنَّهُ بَيَانٌ سَمَّاهُ بَعْضُ السَّلَفِ بِاسْمِ النَّسْخِ قَبْلَ أَنْ تَنْضَبِطَ حُدُودُ الْأَسْمَاءِ الِاصْطِلَاحِيَّةِ.

{ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } buyruğu; Allah'ın Kur'an'da sana indirdiğiyle, sana vahyettiğiyle yahut Allah yeni bir hükümle nesh etmediği sürece Tevrat ve İncil'de indirdiğiyle aralarında hükmet demektir. Zira bizden öncekilerin şeriatı, Allah onların şeriatını [bizim için de] sabit kıldığı sürece bizim için de şeriattır. Nitekim Peygamber'in [zina eden] iki Yahudi hakkında recm ile hükmetmesi, Tevrat'ta bulunan bir hükümle verilmiş bir hükümdür. Bu hükmün, o esnada «İhtiyar erkek ile ihtiyar kadın zina ettiklerinde onları recmedin» sözü inmiş idiyse Kur'an ile teyit edilmiş olması muhtemeldir. Teyit edilmemiş olup Allah'ın Resulü'ne onlar gibiler hakkında Tevrat'ın hükmünün recm olduğunu vahyetmesi, onun da bununla hükmedip Yahudilerin bu hükmü gizlediklerini ortaya çıkarmış olması da muhtemeldir. { فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } buyruğunun anlamı, { وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ } [Mâide 42] “Eğer hüküm verirsen aralarında adaletle hükmet” buyruğunun anlamıyla bağlantılıdır. Dolayısıyla bu ayette, { فَإِنْ جاؤُكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ } [Mâide 42] “Eğer sana gelirlerse aralarında hükmet yahut onlardan yüz çevir” buyruğunun ifade ettiği hükmün neshini gerektiren bir durum yoktur. Ancak bu, ıstılahî isimlerin sınırları netleşmeden önce selefin bazısının nesh adını verdiği bir tür beyandır.

وَالنَّهْيُ عَنِ اتِّبَاعِ أَهْوَائِهِمْ، أَيْ أَهْوَاءِ الْيَهُودِ حِينَ حَكَّمُوهُ طَامِعِينَ أَنْ يَحْكُمَ عَلَيْهِمْ بِمَا تَقَرَّرَ مِنْ عَوَائِدِهِمْ، مَقْصُودٌ مِنْهُ النَّهْيُ عَنِ الْحُكْمِ بِغَيْرِ حُكْمِ اللَّهِ إِذَا تَحَاكَمُوا إِلَيْهِ، إِذْ لَا يَجُوزُ الْحُكْمُ بِغَيْرِهِ وَلَوْ كَانَ شَرِيعَةً سَابِقَةً، لِأَنَّ نُزُولَ الْقُرْآنِ مُهَيْمِنًا أَبْطَلَ مَا خَالَفَهُ، وَنُزُولَهُ مُصَدِّقًا أَيَّدَ مَا وَافَقَهُ وَزَكَّى مَا لَمْ يُخَالِفْهُ.

Onların hevalarına uymaktan nehiy ise —yani Yahudilerin, kendi yerleşik gelenekleriyle haklarında hüküm vermesini umarak onu hakem tayin ettikleri sıradaki hevalarına uymaktan nehiy— onlar kendisine muhakeme için başvurduklarında Allah'ın hükmünden başkasıyla hükmetmeyi yasaklama amacını taşır. Zira önceki bir şeriat bile olsa O'nun [hükmünün] dışındakilerle hükmetmek caiz değildir. Çünkü Kur'an'ın bir 'müheymin' olarak inmesi kendisine muhalif olanı geçersiz kılmış; 'musaddık' olarak inmesi ise kendisine uygun olanı teyit edip muhalif olmayanı da onaylamıştır.

وَالرَّسُولُ لَا يَجُوزُ عَلَيْهِ أَنْ يَحْكُمَ بِغَيْرِ شَرْعِ اللَّهِ، فَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا النَّهْيِ: إِمَّا إِعْلَانُ ذَلِكَ لِيَعْلَمَهُ النَّاسُ وَيَيْأَسَ الطَّامِعُونَ أَنْ يَحْكُمَ لَهُمْ بِمَا يَشْتَهُونَ، فخطاب النّبيء ﷺ بِقَوْلِهِ: وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ [الْمَائِدَة: ٤٩] مُرَادٌ بِهِ أَنْ يَتَقَرَّرَ ذَلِكَ فِي عِلْمِ النَّاسِ، مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ [الزمر: ٦٥] . وَإِمَّا تَبْيِينُ اللَّهِ لِرَسُولِهِ وَجْهَ تَرْجِيحِ أَحَدِ الدَّلِيلَيْنِ عِنْدَ تَعَارُضِ الْأَدِلَّةِ بِأَنْ لَا تَكُونَ أَهْوَاءُ الْخُصُومِ طُرُقًا لِلتَّرْجِيحِ، وَذَلِكَ أَنَّ الرَّسُولَ- ﵊ لِشِدَّةِ رَغْبَتِهِ فِي هُدَى النَّاسِ قَدْ يَتَوَقَّفُ فِي فَصْلِ هَذَا التَّحْكِيمِ، لِأَنَّهُمْ وَعَدُوا أَنَّهُ إِنْ حَكَمَ عَلَيْهِمْ بِمَا تَقَرَّرَ مِنْ عَوَائِدِهِمْ يُؤْمِنُونَ بِهِ. فَقَدْ يُقَالُ: إِنَّهُمْ لَمَّا تَرَاضَوْا عَلَيْهِ لِمَ لَا يُحْمَلُونَ عَلَيْهِ مَعَ ظُهُورِ فَائِدَةِ ذَلِكَ وَهُوَ دُخُولُهُمْ فِي الْإِسْلَامِ، فَبَيَّنَ اللَّهُ لَهُ أَنَّ أُمُورَ الشَّرِيعَةِ لَا تَهَاوُنَ بِهَا، وَأَنَّ مَصْلَحَةَ احْتِرَامِ الشَّرِيعَةِ بَيْنَ أَهْلِهَا أَرْجَحُ مِنْ

Resul'ün Allah'ın şeriatından başkasıyla hükmetmesi caiz değildir. Dolayısıyla bu nehiyle kastedilen: Ya insanların bunu bilmesi ve arzuladıkları şeyle kendilerine hükmedilmesini umanların ümitlerini kesmeleri için bu hususu ilan etmektir. Nitekim Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) yöneltilen { وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ } [Mâide 49] “onların hevalarına uyma” hitabıyla, tıpkı Yüce Allah'ın { لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ } [Zümer 65] “Eğer şirk koşarsan amelin mutlaka boşa gider” buyruğunda olduğu gibi, bu durumun insanların bilgisinde yer etmesi murad edilmiştir. Yahut [ikinci bir ihtimal olarak] delillerin çatışması anında, hasımların heva ve heveslerinin bir tercih sebebi olmaması suretiyle Allah'ın Resulü'ne iki delilden birini tercih etme yöntemini açıklamasıdır. Şöyle ki: Resul (aleyhisselâm), insanların hidayete ermesine duyduğu aşırı istek sebebiyle bu hakemlik meselesini neticelendirmede duraksamış olabilir; çünkü onlar, şayet kendilerine yerleşik gelenekleriyle hükmederse iman edeceklerini vadetmişlerdi. Bu durumda şöyle denilebilir: Onlar bunun üzerinde uzlaşmışken, üstelik İslam'a girmeleri gibi açık bir fayda da varken neden o hükme yönlendirilmesinler? İşte Allah ona, şeriat meselelerinde asla taviz verilemeyeceğini ve şeriatın kendi ehli nezdinde saygınlığını koruması maslahatının, bir topluluğun

مَصْلَحَةِ

İslam'a

دُخُولِ فَرِيقٍ فِي الْإِسْلَامِ، لِأَنَّ الْإِسْلَامَ لَا يَلِيقُ بِهِ أَنْ يَكُونَ ضَعِيفًا لِمُرِيدِيهِ، قَالَ تَعَالَى: يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لَا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلامَكُمْ بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَداكُمْ لِلْإِيمانِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ [الحجرات: ١٧] .

girme maslahatından daha racih olduğunu açıkladı. Zira İslam'ın, kendisini arzulayanlar karşısında zayıf düşmesi ona yakışmaz. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لَا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلامَكُمْ بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَداكُمْ لِلْإِيمانِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } [Hucurât 17] “Müslüman oldular diye sana minnet ediyorlar. De ki: Müslüman olmanızla bana minnet etmeyin; bilakis eğer [iman iddianızda] doğru kimseler iseniz sizi imana ilettiği için asıl Allah size minnet eder.”

وَقَوْلُهُ: لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً كَالتَّعْلِيلِ لِلنَّهْيِ، أَيْ إِذَا كَانَتْ أَهْوَاؤُهُمْ فِي مُتَابَعَةِ شَرِيعَتِهِمْ أَوْ عَوَائِدِهِمْ فَدَعْهُمْ وَمَا اعْتَادُوهُ وَتَمَسَّكُوا بِشَرْعِكُمْ.

{ لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً } “Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol belirledik” buyruğu, nehyin gerekçesi (ta'lil) gibidir. Yani mademki onların hevesleri kendi şeriatlerine yahut geleneklerine uymaktır, o halde onları alıştıkları şeylerle baş başa bırakın ve siz kendi şeriatinize sımsıkı sarılın demektir.

وَالشِّرْعَةُ وَالشَّرِيعَةُ: الْمَاءُ الْكَثِيرُ مِنْ نَهْرٍ أَوْ وَادٍ. يُقَالُ: شَرِيعَةُ الْفُرَاتِ. وَسُمِّيَتِ الدِّيَانَةُ شَرِيعَةً عَلَى التَّشْبِيهِ، لِأَنَّ فِيهَا شِفَاءَ النُّفُوسِ وَطَهَارَتَهَا. وَالْعَرَبُ تُشَبِّهُ بِالْمَاءِ وَأَحْوَالِهِ كَثِيرًا، كَمَا قَدَّمْنَاهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٨٣] .

'Şir'a' ve 'şeriat' (شِرْعَة / شَرِيعَة); nehirden veya vadiden akan bol su demektir. 'Şerîatü'l-Furât' (Fırat'ın su yolu) denilir. Din de bir teşbih yoluyla şeriat olarak adlandırılmıştır; çünkü onda nefislerin şifası ve temizliği vardır. Araplar, Nisâ suresinde geçen { لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ } [Nisâ 83] “onu içlerinden hüküm çıkarabilecek olanlar elbette bilirlerdi” ayetinde daha önce belirttiğimiz üzere, suya ve suyun hallerine sıkça benzetme yaparlar.

وَالْمِنْهَاجُ: الطَّرِيقُ الْوَاسِعُ، وَهُوَ هُنَا تَخْيِيلٌ أُرِيدَ بِهِ طَرِيقُ الْقَوْمِ إِلَى الْمَاءِ، كَقَوْلِ قَيْسِ بْنِ الخَطِيمِ:

'Minhâc' (مِنْهَاج) ise geniş yol demektir. Buradaki kullanımı tahyîl (hayal ettirme) yoluyladır ve bununla topluluğun suya giden yolu kastedilmiştir; tıpkı Kays b. el-Hattîm'in şu sözünde olduğu gibi:

وَأَتْبَعْتُ دَلْوِي فِي السَّمَاحِ رِشَاءَهَا فَذِكْرُ الرِّشَاءِ مُجَرَّدُ تَخْيِيلٍ. وَيَصِحُّ أَنْ يُجْعَلَ لَهُ رَدِيفٌ فِي الْمُشَبَّهِ بِأَنْ تُشَبَّهَ الْعَوَائِدُ الْمُنْتَزَعَةُ مِنَ الشَّرِيعَةِ، أَوْ دَلَائِلُ التَّفْرِيعِ عَنِ الشَّرِيعَةِ، أَوْ طُرُقُ فَهْمِهَا بِالْمِنْهَاجِ الموصّل إِلَى السَّمَاء. فَمِنْهَاجُ الْمُسْلِمِينَ لَا يُخَالِفُ الِاتِّصَالَ بِالْإِسْلَامِ، فَهُوَ كَمِنْهَاجِ الْمُهْتَدِينَ إِلَى الْمَاءِ، وَمِنْهَاجُ غَيْرِهِمْ مُنْحَرِفٌ عَنْ دِينِهِمْ، كَمَا كَانَتِ الْيَهُودُ قَدْ جَعَلَتْ عَوَائِدَ مُخَالِفَةً لِشَرِيعَتِهِمْ، فَذَلِكَ كَالْمِنْهَاجِ الْمُوَصِّلِ إِلَى غَيْرِ الْمَوْرُودِ. وَفِي هَذَا الْكَلَامِ إِبْهَامٌ أُرِيدَ بِهِ تَنْبِيهُ الْفَرِيقَيْنِ إِلَى الْفَرْقِ بَيْنَ حَالَيْهِمَا وَبِالتَّأَمُّلِ يَظْهَرُ لَهُمْ.

“Cömertlikte kovamın peşinden ipini de saldım.” Burada 'ip'in (rişâ) zikredilmesi sırf bir tahyîldir. Müşebbehe (benzetilene) bir karşılık kılınarak şeriatten çıkarılan geleneklerin, şeriatten hüküm çıkarma delillerinin veya onu anlama yollarının göğe / suya ulaştıran bir yola (minhâc) benzetilmesi de caizdir. Müslümanların minhâcı İslam ile irtibatı koparmaz; dolayısıyla o, suya ulaşan hidayet ehline benzer. Başkalarının minhâcı ise dinlerinden sapmıştır; nitekim Yahudiler şeriatlerine aykırı gelenekler ihdas etmişlerdi, bu ise suya ulaştırmayan bir yol gibidir. Bu sözde, her iki fırkanın durumları arasındaki farka dikkatlerini çekmeyi amaçlayan bir kapalılık (ibhâm) vardır ve derinlemesine düşünüldüğünde bu onlara aşikâr olur.

وَقَوْلُهُ: وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً. الْجَعْلُ: التَّقْدِيرُ، وَإِلَّا فَإِنَّ اللَّهَ أَمَرَ النَّاسَ أَنْ يَكُونُوا أُمَّةً وَاحِدَةً عَلَى دِينِ الْإِسْلَامِ، وَلَكِنَّهُ رَتَّبَ نَوَامِيسَ وَجِبِلَّاتٍ،

{ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً } “Eğer Allah dileseydi sizi tek bir ümmet yapardı” buyruğuna gelince: Buradaki kılma (ca'l), takdir etme anlamındadır. Yoksa Allah insanlara İslam dini üzere tek bir ümmet olmalarını emretmiştir. Ancak O, kanunlar ve fıtratlar düzenlemiş;

وَسَبَّبَ اهْتِدَاءَ فَرِيقٍ وَضَلَالَ فَرِيقٍ، وَعَلِمَ ذَلِكَ بِحَسَبِ مَا خَلَقَ فِيهِمْ مِنَ الِاسْتِعْدَادِ الْمُعَبَّرِ عَنْهُ بِالتَّوْفِيقِ أَوِ الْخِذْلَانِ، وَالْمَيْلِ أَوِ الِانْصِرَافِ، وَالْعَزْمِ أَوِ الْمُكَابَرَةِ. وَلَا عُذْرَ لِأَحَدٍ فِي ذَلِكَ، لِأَنَّ عِلْمَ اللَّهِ غَيْرُ مَعْرُوفٍ عِنْدَنَا وَإِنَّمَا يَنْكَشِفُ لَنَا بِمَا يَظْهَرُ فِي الْحَادِثَاتِ.

bir grubun hidayetine, diğer bir grubun da dalaletine sebepler var etmiş ve bunu, onlarda yarattığı ve tevfik ya da hüsran, meyil ya da yüz çevirme, azim ya da inatlaşma olarak ifade edilen kabiliyetlere göre bilmiştir. Bunda hiç kimse için bir mazeret yoktur; zira Allah'ın ilmi bizim tarafımızdan [önceden] bilinemez, o bize ancak vuku bulan olaylar vasıtasıyla açığa çıkar.

وَالْأُمَّةُ: الْجَمَاعَةُ الْعَظِيمَةُ الَّذِينَ دِينُهُمْ وَمُعْتَقَدُهُمْ وَاحِدٌ، هَذَا بِحَسَبِ اصْطِلَاحِ الشَّرِيعَةِ. وَأَصْلُ الْأُمَّةِ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ: الْقَوْمُ الْكَثِيرُونَ الَّذِينَ يَرْجِعُونَ إِلَى نَسَبٍ وَاحِدٍ وَيَتَكَلَّمُونَ بِلِسَانٍ وَاحِدٍ، أَيْ لَوْ شَاءَ لَخَلَقَكُمْ عَلَى تَقْدِيرٍ وَاحِدٍ، كَمَا خَلَقَ أَنْوَاعَ الْحَيَوَانِ غَيْرَ قَابِلَةٍ لِلزِّيَادَةِ وَلَا لِلتَّطَوُّرِ مِنْ أَنْفُسِهَا.

'Ümmet' (أُمَّة); dinleri ve inançları bir olan büyük topluluktur. Bu, şeriat ıstılahına göredir. Ümmetin Arap kelamındaki aslı ise aynı soya dayanan ve aynı dili konuşan kalabalık bir kavimdir. Yani 'Eğer dileseydi, hayvan türlerini kendi kendilerine artış ve gelişim gösteremeyecek şekilde yarattığı gibi sizi de tek bir fıtrat üzere yaratırdı' demektir.

وَمَعْنَى لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتاكُمْ هُوَ مَا أَشَرْنَا إِلَيْهِ مِنْ خَلْقِ الِاسْتِعْدَادِ وَنَحْوِهِ. وَالْبَلَاءُ:

{ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتاكُمْ } “fakat size verdikleriyle sizi sınamak için [böyle yaptı]” buyruğunun anlamı ise kabiliyetin ve benzeri şeylerin yaratılmasına dair daha önce işaret ettiğimiz husustur. 'Belâ' (بَلَاء);

الْخِبْرَةُ. وَالْمُرَادُ هُنَا لِيَظْهَرَ أَثَرُ ذَلِكَ لِلنَّاسِ، وَالْمُرَادُ لَازِمُ الْمَعْنَى عَلَى طَرِيقِ الْكِنَايَةِ، كَقَوْلِ إِيَاسِ بْنِ قَبِيصَةَ الطَّائِيِّ:

deneyim ve sınama demektir. Buradaki murad, bunun eserinin insanlara aşikâr olmasıdır. Kastedilen, kinaye yoluyla mananın gereğidir; tıpkı İyâs b. Kabîsa et-Tâî'nin şu sözünde olduğu gibi:

وَأَقْبَلْتُ وَالْخَطِيُّ يَخْطِرُ بَيْنَنَا ... لِأَعْلَمَ مَنْ جَبَانُهَا مِنْ شُجَاعِهَا

“Hattî mızrağı aramızda dalgalanırken, hangisinin korkak hangisinin cesur olduğunu bileyim diye ileri atıldım.”

لَمْ يُرِدْ لِأَعْلَمَ فَقَطْ وَلَكِنْ أَرَادَ لِيَظْهَرَ لِي وَلِلنَّاسِ. وَمَعْنَاهُ أَنَّ اللَّهَ وَكَلَ اخْتِيَارَ طُرُقِ الْخَيْرِ وَأَضْدَادِهَا إِلَى عُقُولِ النَّاسِ وَكَسْبِهِمْ حِكْمَةً مِنْهُ تَعَالَى لِيَتَسَابَقَ النَّاسُ إِلَى إِعْمَالِ مَوَاهِبِهِمُ الْعَقْلِيَّةِ فَتَظْهَرُ آثَارُ الْعِلْمِ وَيَزْدَادُ أَهْلُ الْعِلْمِ عِلْمًا وَتُقَامُ الْأَدِلَّةُ عَلَى الِاعْتِقَادِ الصَّحِيحِ. وَكُلُّ ذَلِكَ يُظْهِرُ مَا أَوْدَعَهُ اللَّهُ فِي جِبِلَّةِ الْبَشَرِ مِنَ الصَّلَاحِيَةِ لِلْخَيْرِ وَالْإِرْشَادِ عَلَى حَسَبِ الِاسْتِعْدَادِ، وَذَلِكَ مِنَ الِاخْتِبَارِ. وَلِذَلِكَ قَالَ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتاكُمْ، أَيْ فِي جَمِيعِ مَا آتَاكُمْ مِنَ الْعَقْلِ وَالنَّظَرِ. فَيَظْهَرُ التَّفَاضُلُ بَيْنَ أَفْرَادِ نَوْعِ الْإِنْسَانِ حَتَّى يَبْلُغَ بَعْضُهَا دَرَجَاتٍ عَالِيَةً، وَمِنَ الشَّرَائِعِ الَّتِي آتَاكُمُوهَا فَيَظْهَرُ مِقْدَارُ عَمَلِكُمْ بِهَا فَيَحْصُلُ الْجَزَاءُ بِمِقْدَارِ الْعَمَلِ.

Şair burada sadece bizzat bilmeyi murad etmemiş, aksine kendisine ve insanlara aşikâr olmasını murad etmiştir. Bunun anlamı şudur: Allah, hikmetinin bir gereği olarak, insanlar akıl melekelerini işletmede yarışsınlar, ilmin izleri ortaya çıksın, ilim ehlinin ilmi artsın ve doğru inanca dair deliller ikame edilsin diye hayır yollarını ve zıtlarını seçmeyi insanların akıllarına ve kesblerine (tercihlerine) bırakmıştır. Bütün bunlar, Allah'ın insan fıtratına yerleştirdiği hayra ve irşada olan elverişliliğin kabiliyete göre ortaya çıkmasını sağlar ki imtihan da bundan ibarettir. Bu sebeple { لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتاكُمْ } yani akıl ve düşünme kabiliyeti olarak size verdiği her şeyde sizi sınamak için demiştir. Böylece insan türünün fertleri arasındaki üstünlük farkı ortaya çıkar, hatta bazısı pek yüce derecelere ulaşır; ayrıca size verdiği şeriatler hususunda da sınar ki onlarla amel etme dereceniz ortaya çıksın ve amel miktarınca karşılık hâsıl olsun.

وَفَرَّعَ عَلَى لِيَبْلُوَكُمْ قَوْلَهُ: فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ لِأَنَّ بِذَلِكَ الِاسْتِبَاقِ يَكُونُ ظُهُورُ أَثَرِ التَّوْفِيقِ أَوْضَحَ وَأَجْلَى.

{ لِيَبْلُوَكُمْ } buyruğuna { فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ } “Öyleyse hayırlarda yarışın” buyruğunu bağlamıştır; çünkü bu yarış ile başarının (tevfikin) eserinin ortaya çıkması daha açık ve daha nettir.

وَالِاسْتِبَاقُ: التَّسَابُقُ، وَهُوَ هُنَا مَجَازٌ فِي الْمُنَافَسَةِ، لِأَنَّ الْفَاعِلَ لِلْخَيْرِ لَا يَمْنَعُ

'İstibâk' (الِاسْتِبَاق); yarışmak (tesâbuk) demektir ve buradaki kullanımı rekabette mecazdır. Zira hayrı işleyen kimse,

غَيْرَهُ مِنْ أَنْ يَفْعَلَ مِثْلَ فِعْلِهِ أَوْ أَكْثَرَ، فَشَابَهَ التَّسَابُقَ. وَلِتَضْمِينِ فِعْلِ اسْتَبِقُوا بِمَعْنَى خُذُوا، أَوِ ابْتَدِرُوا، عُدِّيَ الْفِعْلُ إِلَى الْخَيْراتِ بِنَفْسِهِ وَحَقُّهُ أَن يعدّى بإلى، كَقَوْلِهِ سابِقُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ [الْحَدِيد: ٢١] . وَقَوْلُهُ: فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ أَيْ مِنَ الِاخْتِلَافِ فِي قبُول الدّين.

başkasının kendi yaptığı gibi veya daha fazlasını yapmasına engel olmaz; bu yönüyle yarışmaya benzer. 'İstebikû' fiili 'alın/tutunun' veya 'koşun/atılın' manasını tazammun ettiği için, harf-i cersiz olarak doğrudan 'el-hayrât' kelimesine geçişli kılınmıştır; oysa asıl hakkı, { سابِقُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ } [Hadîd 21] “Rabbinizden bir bağışlanmaya yarışın” buyruğunda olduğu gibi 'ilâ' (إِلَى) harf-i ceriyle geçişli olmasıdır. { فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ } “O, hakkında ihtilaf ettiğiniz şeyleri size haber verecektir” buyruğu ise dini kabul etme konusundaki ihtilaflarınız demektir.

[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ٤٩]

[Mâide Suresi (5): Ayet 49]

وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُصِيبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ لَفاسِقُونَ (٤٩)

{ وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُصِيبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ لَفاسِقُونَ (٤٩) } “Aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet, onların hevalarına uyma ve Allah'ın sana indirdiğinin bir kısmından seni saptırmalarından onlardan sakın. Eğer yüz çevirirlerse bil ki Allah, bazı günahları sebebiyle onları cezalandırmak istemektedir. Şüphesiz insanlardan birçoğu yoldan çıkmış fasıklardır. (49)”

يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ وَأَنِ احْكُمْ مَعْطُوفًا عَطْفَ جُمْلَةٍ عَلَى جُمْلَةٍ، بِأَنْ يُجْعَلَ مَعْطُوفًا عَلَى جُمْلَةِ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ [الْمَائِدَة: ٤٨] ، فَيَكُونُ رُجُوعًا إِلَى ذَلِكَ الْأَمْرِ لِتَأْكِيدِهِ، وَلِيُبْنَى عَلَيْهِ قَوْلُهُ: وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ كَمَا بُنِيَ عَلَى نَظِيرِهِ قَوْلُهُ: لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً [الْمَائِدَة: ٤٨]

{ وَأَنِ احْكُمْ } buyruğunun, cümle cümleye atfedilmek suretiyle { فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ } [Mâide 48] cümlesine matuf olması caizdir. Bu durumda o emri pekiştirmek ve üzerine { وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ } buyruğunu bina etmek için o emre bir dönüş yapılmış olur; tıpkı onun benzeri üzerine { لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً } [Mâide 48] buyruğunun bina edilmiş olması gibi.

وَتَكُونُ (أَنْ) تَفْسِيرِيَّةً. وَ (أَنْ) التَّفْسِيرِيَّةُ تُفِيدُ تَقْوِيَةَ ارْتِبَاطِ التَّفْسِيرِ بِالْمُفَسَّرِ، لِأَنَّهَا يُمْكِنُ الِاسْتِغْنَاءُ عَنْهَا، لِصِحَّةِ أَنْ تَقُولَ: أَرْسَلْتُ إِلَيْهِ افْعَلْ كَذَا، كَمَا تَقُولُ: أَرْسَلْتُ إِلَيْهِ أَنِ افْعَلْ كَذَا. فَلَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ أَنْزَلَ الْكِتَابَ إِلَى رَسُولِهِ رَتَّبَ عَلَيْهِ الْأَمْرَ بِالْحُكْمِ بِمَا أَنْزَلَ بِهِ بِوَاسِطَةِ الْفَاءِ فَقَالَ: فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ [الْمَائِدَة: ٤٨] ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الْحُكْمَ بِمَا فِيهِ هُوَ مِنْ آثَارِ تَنْزِيلِهِ. وَعَطَفَ عَلَيْهِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْكِتَابَ يَأْمُرُ بِالْحُكْمِ بِمَا فِيهِ بِمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ (أَنْ) التَّفْسِيرِيَّةُ فِي قَوْلِهِ: وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ، فَتَأَكَّدَ الْغَرَضُ بِذِكْرِهِ مَرَّتَيْنِ مَعَ تَفَنُّنِ الْأُسْلُوبِ وَبَدَاعَتِهِ، فَصَارَ التَّقْدِيرُ: وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ أَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِهِ. وَمِمَّا حَسَّنَ عَطْفَ التَّفْسِيرِ هُنَا طُولُ الْكَلَامِ الْفَاصِلِ بَيْنَ الْفِعْلِ الْمُفَسِّرِ وَبَيْنَ تَفْسِيرِهِ. وَجَعَلَهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» مِنْ عَطْفِ الْمُفْرَدَاتِ. فَقَالَ: عُطِفَ أَنِ احْكُمْ عَلَى الْكِتابَ فِي قَوْلِهِ: وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ

Buradaki 'en' (أَنْ) harfi tefsiriyye olur. Tefsiriyye olan 'en', tefsir edilen ile tefsir arasındaki irtibatın güçlendirilmesini ifade eder; zira tıpkı 'ona şöyle yap diye gönderdim' (أَرْسَلْتُ إِلَيْهِ أَنِ افْعَلْ كَذَا) diyebildiğin gibi 'ona şöyle yap gönderdim' (أَرْسَلْتُ إِلَيْهِ افْعَلْ كَذَا) demenin de sahih olması sebebiyle ondan müstağni olunabilirdi. Yüce Allah Resulü'ne Kitab'ı indirdiğini zikredince, 'fâ' (ف) harfi vasıtasıyla onun içeriğiyle hükmetme emrini buna bağlayarak { فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ } [Mâide 48] “Aralarında hükmet” buyurmuş; bu da onda bulunan hükümlerle hükmetmenin o kitabın indirilmesinin bir sonucu olduğuna delalet etmiştir. Ardından { وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } buyruğundaki tefsiriyye olan 'en' harfinin delaletiyle Kitab'ın kendi içeriğiyle hükmetmeyi emrettiğine delalet eden ifadeyi buna atfetmiştir. Böylece gaye, üslubun çeşitliliği ve bedîliği ile birlikte iki kez zikredilerek pekiştirilmiştir. Cümlenin takdiri şöyle olur: 'Sana Kitab'ı hak ile indirdik ki aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmedesin; o halde aralarında onunla hükmet.' Burada tefsir atfını güzelleştiren hususlardan biri de tefsir eden fiil ile tefsiri arasında yer alan sözün uzunluğudur. 'el-Keşşâf' sahibi ise bunu müfredlerin atfından saymıştır. Şöyle demiştir: { أَنِ احْكُمْ } ifadesi, { وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ }

الْكِتابَ [الْمَائِدَة: ٤٨] كَأَنَّهُ قِيلَ: وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ أَنِ احْكُمْ. فَجَعَلَ (أَنْ) مَصْدَرِيَّةً دَاخِلَةً عَلَى فِعْلِ الْأَمْرِ، أَيْ فَيَكُونُ الْمَعْنَى: وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْأَمْرَ بِالْحُكْمِ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ كَمَا قَالَ فِي قَوْلِهِ: إِنَّا أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ أَنْ أَنْذِرْ قَوْمَكَ [نوح:

[Mâide 48] ayetindeki { الْكِتابَ } kelimesine atfedilmiştir; sanki 'Sana hükmetmeni indirdik' denilmiş gibidir. Böylece o, 'en' harfini emir fiilinin başına gelen masdariyye kabul etmiştir; yani anlam: 'Sana Allah'ın indirdiğiyle hükmetme emrini indirdik' şeklinde olur; nitekim { إِنَّا أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ أَنْ أَنْذِرْ قَوْمَكَ } [Nûh 1]

١] ، أَيْ أَرْسَلْنَاهُ بِالْأَمْرِ بِالْإِنْذَارِ، وَبَيَّنَ فِي سُورَةِ يُونُسَ [١٠٥] عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنْ أَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً أَنَّ هَذَا قَوْلُ سِيبَوَيْهِ إِذْ سَوَّغَ أَنْ تُوصَلَ (أَنْ) الْمَصْدَرِيَّةُ بِفِعْلِ الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ لِأَنَّ الْغَرَضَ وَصْلُهَا بِمَا يَكُونُ مَعَهُ مَعْنَى الْمَصْدَرِ، وَالْأَمْرُ وَالنَّهْيُ يَدُلَّانِ عَلَى مَعْنَى الْمَصْدَرِ، وَعَلَّلَهُ هُنَا بِقَوْلِهِ: «لِأَنَّ الْأَمْرَ فِعْلٌ كَسَائِرِ الْأَفْعَالِ» . وَالْحَمْلُ عَلَى التَّفْسِيرِيَّةِ أَوْلَى وَأَعْرَبُ، وَتَكُونُ (أَنْ) مُقْحَمَةً بَيْنَ الْجُمْلَتَيْنِ مُفَسِّرَةً لِفِعْلِ أَنْزَلَ مِنْ قَوْلِهِ: فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَإِنَّ أَنْزَلَ يَتَضَمَّنُ مَعْنَى الْقَوْلِ فَكَانَ لِحَرْفِ التَّفْسِيرِ مَوْقِعٌ.

“Kavmini uyar diye Nuh'u kavmine gönderdik” ayetinde, yani uyarma emriyle gönderdik dediği gibi. Yûnus suresinde [105] Yüce Allah'ın { وَأَنْ أَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً } “Yüzünü hanîf olarak dine çevir” buyruğu tefsir edilirken bunun Sîbeveyh'in görüşü olduğu açıklanmıştır. Zira Sîbeveyh, masdariyye olan 'en' harfinin emir ve nehiy fiillerine sıla yapılmasını caiz görmüştür; çünkü asıl maksat onun kendisiyle birlikte masdar anlamı oluşacak bir şeye bağlanmasıdır; emir ve nehiy de masdar anlamına delalet etmektedir. Bunu burada «çünkü emir de diğer fiiller gibi bir fiildir» sözüyle gerekçelendirmiştir. Ancak ifadenin tefsiriyyeye hamledilmesi daha evlâ ve daha beliğdir. Bu durumda 'en' harfi iki cümle arasına girmiş olup { فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } buyruğundaki 'enzela' (indirdi) fiilini tefsir eder; zira indirmek söz anlamını da içermektedir, bu sebeple tefsir harfi yerli yerinde vuku bulmuştur.

وَقَوْلُهُ: وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ هُوَ كَقَوْلِهِ قَبْلَهُ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ عَمَّا جاءَكَ مِنَ الْحَقِّ [الْمَائِدَة: ٤٤] .

{ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ } “onların hevalarına uyma” buyruğu, kendisinden önceki { وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ عَمَّا جاءَكَ مِنَ الْحَقِّ } [Mâide 48] “sana gelen haktan sapıp onların heva ve heveslerine uyma” buyruğu gibidir.

وَقَوْلُهُ: وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ الْمَقْصُودُ مِنْهُ افْتِضَاحُ مَكْرِهِمْ وَتَأْيِيسُهُمْ مِمَّا أَمَّلُوهُ، لِأَنَّ حذر النّبيء ﷺ مِنْ ذَلِكَ لَا يُحْتَاجُ فِيهِ إِلَى الْأَمْرِ لِعِصْمَتِهِ مِنْ أَنْ يُخَالِفَ حُكْمَ اللَّهِ.

{ وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ } “Allah'ın sana indirdiğinin bir kısmından seni saptırmalarından onlardan sakın” buyruğu ile kastedilen, onların tuzaklarını teşhir etmek ve umdukları şey hususunda onları ümitsizliğe düşürmektir. Zira Allah'ın hükmüne muhalefet etmekten korunmuş (masum) olması sebebiyle Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) bundan sakınması hususunda bir emre ihtiyacı yoktur.

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَقْصُودُ مِنْهُ دَحْضَ مَا يَتَرَاءَى مِنَ الْمَصْلَحَةِ فِي الْحُكْمِ بَيْنَ الْمُتَحَاكِمِينَ إِلَيْهِ مِنَ الْيَهُودِ بِعَوَائِدِهِمْ إِنْ صَحَّ مَا رُوِيَ مِنْ أَنَّ بَعْضَ أَحْبَارِهِمْ وَعَدُوا النَّبِيءَ بِأَنَّهُ إِنْ حَكَمَ لَهُمْ بِذَلِكَ آمَنُوا بِهِ وَاتَّبَعَتْهُمُ الْيَهُودُ اقْتِدَاءً بِهِمْ، فَأَرَاهُ اللَّهُ أَنَّ مَصْلَحَةَ حُرْمَةِ أَحْكَامِ الدِّينِ وَلَوْ بَيْنَ غَيْرِ أَتْبَاعِهِ مُقَدَّمَةٌ عَلَى مَصْلَحَةِ إِيمَانِ فَرِيقٍ مِنَ الْيَهُودِ، لِأَجْلِ ذَلِكَ

Kastedilenin; şayet bazı hahamlarının Peygamber'e, kendileri lehine bu şekilde hükmettiği takdirde iman edeceklerini ve diğer Yahudilerin de kendilerine uyarak tabi olacaklarını vadettiklerine dair rivayet doğru ise, kendisine başvuran Yahudiler arasında onların gelenekleriyle hükmetmede görünen maslahatı çürütmek olması da caizdir. Böylece Allah ona, dinin hükümlerinin dokunulmazlığı maslahatının —kendi müntesipleri arasında olmasa bile— bir grup Yahudi'nin iman etmesi maslahatından önce geldiğini göstermiştir. Çünkü

فَإِنَّ شَأْنَ الْإِيمَانِ أَنْ لَا يُقَاوِلَ النَّاسَ عَلَى اتِّبَاعِهِ كَمَا قَدَّمْنَاهُ آنِفًا. وَالْمَقْصُودُ مَعَ ذَلِكَ تَحْذِيرُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ تَوَهُّمِ ذَلِكَ.

daha önce belirttiğimiz üzere, imanın şanı kendisine tabi olunması için insanlarla pazarlık yapılmasına uygun değildir. Bununla birlikte kastedilen, Müslümanları da böyle bir vehme kapılmaktan sakındırmaktır.

وَلِذَلِكَ فَرَّعَ عَلَيْهِ قَوْلَهُ: فَإِنْ تَوَلَّوْا، أَيْ فَإِنْ حَكَمْتَ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَمْ تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ وَتَوَلَّوْا فَاعْلَمْ، أَيْ فَتِلْكَ أَمَارَةٌ أَنَّ اللَّهَ أَرَادَ بِهِمُ الشَّقَاءَ وَالْعَذَابَ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ وَلَيْسَ عَلَيْكَ فِي تَوَلِّيهِمْ حَرَجٌ. وَأَرَادَ بِبَعْضِ الذُّنُوبِ

İşte bu sebeple üzerine { فَإِنْ تَوَلَّوْا } buyruğunu bağlamıştır. Yani şayet aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmeder ve onların hevalarına uymazsan, onlar da yüz çevirirlerse { فَاعْلَمْ } bil ki bu, Allah'ın bazı günahları sebebiyle onlara bedbahtlık ve azap murad ettiğinin bir göstergesidir; onların yüz çevirmelerinden ötürü sana bir sorumluluk yoktur. 'Bazı günahları' ile

بَعْضًا غَيْرَ مُعَيَّنٍ، أَيْ أَنَّ بَعْضَ ذُنُوبِهِمْ كَافِيَةٌ فِي إِصَابَتِهِمْ وَأَنَّ تَوَلِّيَهُمْ عَنْ حُكْمِكَ أَمَارَةُ خِذْلَانِ اللَّهِ إِيَّاهُمْ.

belirlenmemiş bir kısmı murad etmiştir; yani günahlarının bir kısmı dahi başlarına felaket gelmesi için yeterlidir ve senin hükmünden yüz çevirmeleri, Allah'ın onları yardımsız bıraktığının bir işaretidir.

وَقَدْ ذَيَّلَهُ بِقَوْلِهِ: وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ لَفاسِقُونَ لِيَهُونَ عِنْدَهُ بَقَاؤُهُمْ عَلَى ضَلَالِهِمْ إِذْ هُوَ شَنْشَنَةُ أَكْثَرِ النّاس، أَي وهولاء مِنْهُمْ فَالْكَلَامُ كِنَايَةٌ عَنْ كَونهم فاسقين.

Onların dalaletleri üzere kalmaları Peygamber'e ağır gelmesin diye ayeti { وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ لَفاسِقُونَ } “Şüphesiz insanlardan birçoğu yoldan çıkmış fasıklardır” buyruğuyla fezleke yapmıştır; zira bu durum insanların çoğunun âdetidir, yani bunlar da onlardandır. Dolayısıyla söz, onların fasık olduklarından kinayedir.

[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ٥٠]

[Mâide Suresi (5): Ayet 50]

أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْماً لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ (٥٠)

{ أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْماً لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ (٥٠) } “Yoksa cahiliye hükmünü mü arıyorlar? Kesin bilgiyle inanan bir topluluk için hükmü Allah'tan daha güzel olan kimdir? (50)”

فَرَّعَتِ الْفَاءُ عَلَى مَضْمُونِ قَوْلِهِ: فَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ [الْمَائِدَة: ٤٩] إِلَخِ اسْتِفْهَامًا عَنْ مُرَادِهِمْ مِنْ ذَلِكَ التَّوَلِّي، وَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارِيٌّ، لِأَنَّهُمْ طَلَبُوا حُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ. وَحُكْمُ الْجَاهِلِيَّةِ هُوَ مَا تَقَرَّرَ بَيْنَ الْيَهُودِ مِنْ تَكَايُلِ الدِّمَاءِ الَّذِي سَرَى إِلَيْهِمْ مِنْ أَحْكَامِ أَهْلِ يَثْرِبَ، وَهُمْ أَهْلُ جَاهِلِيَّةٍ، فَإِنَّ بَنِي النَّضِيرِ لَمْ يَرْضَوْا بِالتَّسَاوِي مَعَ قُرَيْظَةَ كَمَا تَقَدَّمَ وَمَا وَضَعُوهُ مِنَ الْأَحْكَامِ بَيْنَ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ، وَهُوَ الْعُدُولُ عَنِ الرَّجْمِ الَّذِي هُوَ حُكْمُ التَّوْرَاةِ.

'Fâ' (ف) harfi, { فَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ } [Mâide 49] ayetinin içeriğine dayanarak onların bu yüz çevirmedeki maksatlarını soran bir istifham oluşturmuştur; bu istifham inkârîdir (kınama ve reddetme amaçlıdır), çünkü onlar cahiliye hükmünü istemişlerdir. Cahiliye hükmü ise Yahudiler arasında yerleşmiş olan kan bedellerindeki eşitsizliktir; bu durum onlara cahiliye ehli olan Yesrib ahalisinin hükümlerinden sirayet etmiştir. Nitekim daha önce geçtiği üzere Benî Nadîr, Kurayza ile eşit olmayı kabul etmemişti. Bir de cahiliye ehli arasında koydukları hükümlerdir ki o da Tevrat'ın hükmü olan recmden vazgeçmeleridir.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ يَبْغُونَ- بِيَاءِ الْغَائِبِ-، وَالضَّمِيرُ عَائِدٌ لِ مَنْ مَنْ قَوْلِهِ: وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ [الْمَائِدَة: ٤٧] . وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ- بِتَاءِ الْخِطَابِ- عَلَى أَنَّهُ خِطَابٌ لِلْيَهُودِ عَلَى طَرِيقَةِ الِالْتِفَاتِ.

Cumhur { يَبْغُونَ } kelimesini gayb 'yâ'sı ile okumuştur; zamir, { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } [Mâide 47] buyruğundaki 'men' (مَنْ) lafzına dönmektedir. İbn Âmir ise iltifat yoluyla Yahudilere hitap olmak üzere muhatap 'tâ'sı ile (tebğûn) okumuştur.

وَالْوَاوُ فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْماً وَاوُ الْحَالِ، وَهُوَ اعْتِرَاضٌ، وَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارِيٌّ فِي مَعْنَى النَّفْيِ، أَيْ لَا أَحْسَنَ مِنْهُ حُكْمًا. وَهُوَ خِطَابٌ لِلْمُسْلِمِينَ، إِذْ لَا فَائِدَةَ فِي خِطَابِ الْيَهُودِ بِهَذَا.

{ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْماً } buyruğundaki 'vâv' (و) hâl vâvıdır ve cümle bir ara cümledir (i'tirâz). İstifham ise nefy (olumsuzluk) anlamında inkârîdir; yani 'Hüküm bakımından O'ndan daha güzeli yoktur' demektir. Bu, Müslümanlara yönelik bir hitaptır; zira Yahudilere bununla hitap etmenin bir faydası yoktur.

وَقَوْلُهُ: لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ اللَّامُ فِيهِ لَيْسَتْ مُتَعَلِّقَةً بِ حُكْماً إِذْ لَيْسَ الْمُرَادُ بِمَدْخُولِهَا الْمَحْكُومَ لَهُمْ، وَلَا هِيَ لَامُ التَّقْوِيَةِ لِأَنَّ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ لَيْسَ مَفْعُولًا لِ حُكْماً فِي الْمَعْنَى. فَهَذِهِ اللَّامُ تُسَمَّى لَامَ الْبَيَانِ وَلَامَ التَّبْيِينِ، وَهِيَ الَّتِي تَدْخُلُ عَلَى الْمَقْصُودِ مِنَ الْكَلَامِ سَوَاءٌ كَانَ خَبَرًا أَمْ إِنْشَاءً، وَهِيَ الْوَاقِعَةُ فِي نَحْوِ قَوْلِهِمْ: سَقْيًا لَكَ،

{ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ } buyruğundaki 'lâm' (لِ) harfi { حُكْماً } kelimesine müteallik değildir; zira bu harfin dahil olduğu kimseler kendileri hakkında hüküm verilenler değildir. Bu lâm te'kit lâmı da değildir; çünkü { لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ } lafzı mana bakımından { حُكْماً } kelimesinin mef'ûlü değildir. İşte bu lâm'a 'lâmü'l-beyân' ve 'lâmü't-tebyîn' (açıklama lâmı) denilir. Bu, ister haber ister inşâ olsun, sözden kastedilen muhatabın/meramın başına gelen lâm'dır; nitekim Arapların: 'Sana su verilsin/hayır dilerim' (سَقْيًا لَكَ),

وَجَدْعًا لَهُ،

'burnu sürtülsün/helak olsun' (جَدْعًا لَهُ) sözlerinde yer alan lâm bu türdendir.

وَفِي الْحَدِيثِ «تَبًّا وَسُحْقًا لِمَنْ بَدَّلَ بَعْدِي»

Hadiste geçen «Benden sonra [dinini] değiştirene yazıklar olsun, uzak olsun!» ifadesinde de böyledir.

، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: هَيْهاتَ هَيْهاتَ لِما تُوعَدُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٣٦] حاشَ لِلَّهِ [يُوسُف: ٥١] . وَذَلِكَ أَنَّ الْمَقْصُودَ التَّنْبِيهُ عَلَى الْمُرَادِ مِنَ الْكَلَام.

[yine] Yüce Allah'ın { هَيْهاتَ هَيْهاتَ لِما تُوعَدُونَ } [Mü'minûn 36] “O tehdit edildiğiniz şey ne kadar uzak, ne kadar uzak!” ve { حاشَ لِلَّهِ } [Yûsuf 51] “Hâşâ, Allah için!” buyruklarında [yer alan lâm harfi gibi]. Zira buradaki maksat, kelamdan murat edilen şeye dikkat çekmektir.

وَمِنْه قَول تَعَالَى عَنْ زُلَيْخَا وَقالَتْ هَيْتَ لَكَ [يُوسُف: ٢٣] لِأَنَّ تَهَيُّؤَهَا لَهُ غَرِيبٌ لَا يَخْطُرُ بِبَالِ يُوسُفَ فَلَا يَدْرِي مَا أَرَادَتْ فَقَالَتْ لَهُ هَيْتَ لَكَ [يُوسُف: ٢٣] ، إِذَا كَانَ (هيْتَ) اسْمَ فِعْلِ مُضِيٍّ بِمَعْنَى تَهَيَّأْتُ، وَمِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى هُنَا: وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْماً لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ. وَقَدْ يَكُونُ الْمَقْصُودُ مَعْلُومًا فَيُخْشَى خَفَاؤُهُ فَيُؤْتَى بِاللَّامِ لِزِيَادَةِ الْبَيَانِ نَحْوَ حاشَ لِلَّهِ [يُوسُف: ٥١] ، وَهِيَ حِينَئِذٍ جَدِيرَةٌ بِاسْمِ لَامِ التَّبْيِينِ، كَالدَّاخِلَةِ إِلَى الْمُوَاجَهِ بِالْخِطَابِ فِي قَوْلِهِمْ: سَقَيًا لَكَ وَرَعْيًا، وَنَحْوِهِمَا، وَفِي قَوْله: هَيْتَ [يُوسُف: ٢٣] اسْمُ فِعْلِ أَمْرٍ بِمَعْنَى تَعَالَ. وَإِنَّمَا لَمْ تُجْعَلْ فِي بَعْضِ هَذِهِ الْمَوَاضِعِ لَامَ تَقْوِيَةٍ، لِأَنَّ لَامَ التَّقْوِيَةِ يَصِحُّ الِاسْتِغْنَاءُ عَنْهَا مَعَ ذِكْرِ مَدْخُولِهَا، وَفِي هَذِهِ الْمَوَاضِعِ لَا يُذْكَرُ مَدْخُولُ اللَّامِ إلّا مَعهَا.

Züleyha hakkında Yüce Allah'ın naklettiği { وَقالَتْ هَيْتَ لَكَ } [Yûsuf 23] “ve 'gelsene sana / senin için hazırlandım' dedi” buyruğu da bu kabildendir. Çünkü Züleyha'nın onun için hazırlanması garip olup Yûsuf'un hatırından geçmeyen bir durumdu ve onun ne kastettiğini bilemezdi; bu yüzden ona { هَيْتَ لَكَ } [Yûsuf 23] demiştir; bu da *heyte* (هَيْتَ) kelimesinin “hazırlandım” mânasında mazi fiil soylu bir isim (ism-i fiil) olması durumundadır. Buradaki { وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْماً لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ } buyruğu da bunun gibidir. Bazen maksat bilinir de gizli kalmasından endişe edilir, böylece açıklığı artırmak için lâm harfi getirilir; { حاشَ لِلَّهِ } [Yûsuf 51] ifadesinde olduğu gibi. Bu durumda o lâm, Arapların: 'sana su verilsin/hayır dilerim' (سَقَيًا لَكَ) ve 'korunup gözetilsin' (وَرَعْيًا) ve benzeri sözlerinde hitap edilen kimsenin başına gelen lâm gibi, 'lâm-ı tebyîn' (açıklama lâmı) ismini almaya lâyık olur. { هَيْتَ } [Yûsuf 23] lafzının “gel” mânasında bir emir fiil soylu isim (ism-i fiil) olması durumunda da böyledir. Bu yerlerin bazısında bu lâmın takviye lâmı kabul edilmemesinin sebebi şudur: Takviye lâmı, başına geldiği kelime zikredilmekle birlikte kendisinden vazgeçilmesi câiz olan lâm'dır; bu yerlerde ise lâm'ın dahil olduğu kelime ancak lâm ile birlikte zikredilebilir.

[٥١- ٥٣]

[51- 53]

[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : الْآيَات ٥١ إِلَى ٥٣]

[Mâide Suresi (5), Ayetler 51-53]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى أَوْلِياءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٥١) فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشى أَنْ تُصِيبَنا دائِرَةٌ فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَيُصْبِحُوا عَلى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نادِمِينَ (٥٢) وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خاسِرِينَ (٥٣)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى أَوْلِياءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٥١) فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشى أَنْ تُصِيبَنا دائِرَةٌ فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَيُصْبِحُوا عَلى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نادِمِينَ (٥٢) وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خاسِرِينَ (٥٣) } “Ey iman edenler! Yahudileri ve Hristiyanları dost edinmeyin. Onlar birbirlerinin dostudurlar. Sizden kim onları dost edinirse şüphesiz o da onlardandır. Şüphesiz Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez. (51) Kalplerinde hastalık bulunanların: 'Bize bir felaketin gelip çatmasından korkuyoruz' diyerek onların arasına koşuştuklarını görürsün. Umulur ki Allah bir fetih yahut katından bir emir getirir de içlerinde gizledikleri şeyden dolayı pişman olurlar. (52) İman edenler de derler ki: 'Bütün güçleriyle sizinle beraber olduklarına dair Allah'a yemin edenler bunlar mıydı?' Onların amelleri boşa gitmiştir de hüsrana uğrayanlardan olmuşlardır. (53)”

تَهَيَّأَتْ نُفُوسُ الْمُؤْمِنِينَ لِقَبُولِ النَّهْيِ عَنْ مُوَالَاةِ أهل الْكتاب بعد مَا سَمِعُوا مِنِ اضْطِرَابِ الْيَهُودِ فِي دِينِهِمْ وَمُحَاوَلَتِهِمْ تَضْلِيلَ الْمُسْلِمِينَ وَتَقْلِيبَ الْأُمُور للرسول ﷺ فَأَقْبَلَ عَلَيْهِمْ بِالْخِطَابِ بِقَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى الْآيَةَ، لِأَنَّ الْوَلَايَةَ تَنْبَنِي عَلَى الْوِفَاقِ وَالْوِئَامِ وَالصِّلَةِ

Müminlerin nefisleri, Yahudilerin dinlerindeki tutarsızlıkları, Müslümanları saptırma çabalarını ve Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem aleyhine işleri ters yüz etmelerini işittikten sonra Ehl-i Kitap ile dostluk kurmaktan nehyedilmeyi kabule hazır hale gelmişti. Bunun üzerine { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى } ayetiyle onlara hitap edilmiştir; zira dostluk (velâyet); uyum, uyuşma ve irtibat üzerine kurulur.

وَلَيْسَ أُولَئِكَ بِأَهْلٍ لِوَلَايَةِ الْمُسْلِمِينَ لِبُعْدِ مَا بَيْنَ الْأَخْلَاقِ الدِّينِيَّةِ، وَلِإِضْمَارِهِمُ الْكَيْدَ لِلْمُسْلِمِينَ. وَجُرِّدَ النَّهْيُ هُنَا عَنِ التَّعْلِيلِ وَالتَّوْجِيهِ اكْتِفَاءً بِمَا تَقَدَّمَ.

Dini ahlaklar arasındaki uzaklık ve Müslümanlara karşı hile ve tuzak gizlemeleri sebebiyle onlar, Müslümanların dostluğuna lâyık değillerdir. Daha önce geçenlerle yetinildiği için buradaki yasaklama, gerekçe ve açıklamadan soyutlanmıştır.

وَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا. وَسَبَبُ النَّهْيِ هُوَ مَا وَقَعَ مِنَ الْيَهُودِ، وَلَكِنْ لَمَّا أُرِيدَ النَّهْيُ لَمْ يُقْتَصَرْ عَلَيْهِمْ لِكَيْلَا يَحْسَبَ الْمُسْلِمُونَ أَنَّهُمْ مَأْذُونُونَ فِي مُوَالَاةِ النَّصَارَى، فَلِدَفْعِ ذَلِكَ عُطِفَ النَّصَارَى عَلَى الْيَهُودِ هُنَا، لِأَنَّ السَّبَبَ الدَّاعِيَ لِعَدَمِ الْمُوَالَاةِ وَاحِدٌ فِي الْفَرِيقَيْنِ، وَهُوَ اخْتِلَافُ الدِّينِ وَالنُّفْرَةُ النَّاشِئَةُ عَنْ تَكْذِيبِهِمْ رِسَالَة محمّد ﷺ. فَالنَّصَارَى وَإِنْ لَمْ تَجِيءْ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ أَذَاةٌ مِثْلَ الْيَهُودِ فَيُوشِكُ أَنْ تَجِيءَ مِنْهُمْ إِذَا وُجِدَ دَاعِيهَا.

Cümle, ibtidâî bir istînâftır (yeni bir başlangıç cümlesidir). Yasağın sebebi Yahudilerden sâdır olan şeylerdir; ancak yasaklama kastedildiğinde Müslümanlar Hristiyanları dost edinmeye izinli olduklarını sanmasınlar diye sadece Yahudilerle yetinilmemiştir. İşte bunu bertaraf etmek için burada Hristiyanlar Yahudilere atfedilmiştir; zira dostluk kurmamayı gerektiren sebep iki grupta da birdir ki o da din farklılığı ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in risaletini yalanlamalarından doğan nefrettir. Hristiyanlardan o gün için Yahudilerinki gibi bir eziyet gelmemiş olsa da, gerektirici sebep bulunduğunda onlardan da gelmesi muhtemeldir.

وَفِي هَذَا مَا يُنَبِّهُ عَلَى وَجْهِ الْجَمْعِ بَيْنَ النَّهْيِ هُنَا عَنْ مُوَالَاةِ النَّصَارَى وَبَيْنَ قَوْلِهِ فِيمَا

Bunda, buradaki Hristiyanları dost edinme yasağı ile ileride gelecek olan...

سَيَأْتِي وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى [الْمَائِدَة: ٨٢] . وَلَا شَكَّ أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ بَعْدَ غَزْوَةِ تَبُوكَ أَوْ قُرْبَهَا، وَقَدْ أَصْبَحَ الْمُسْلِمُونَ مُجَاوِرِينَ تُخُومَ بِلَادِ نَصَارَى الْعَرَبِ. وَعَنِ السُّدِّيِّ أَنَّ بَعْضَ الْمُسْلِمِينَ بَعْدَ يَوْمِ أُحُدٍ عَزَمَ أَنْ يُوَالِيَ يَهُودِيًّا، وَأَنَّ آخَرَ عَزَمَ أَن يوالي تصرانيا كَمَا سَيَأْتِي، فَيَكُونُ ذِكْرُ النَّصَارَى غَيْرَ إِدْمَاجٍ.

...{ وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى } [Mâide 82] “İman edenlere sevgice en yakın olarak da 'Biz Hristiyanlarız' diyenleri bulursun” buyruğunun arasını telif etme ve uzlaştırma şekline dikkat çeken bir husus vardır. Şüphe yok ki bu ayet, Tebük Gazvesi'nden sonra veya ona yakın bir zamanda, Müslümanların Hristiyan Arapların yurtlarının sınırlarına komşu oldukları sırada nazil olmuştur. es-Süddî'den rivayet edildiğine göre, Uhud gününden sonra Müslümanlardan biri bir Yahudi ile dostluk kurmaya, bir başkası da ileride geleceği üzere bir Hristiyan ile dostluk kurmaya azmetmişti; bu durumda Hristiyanların zikredilmesi bir idmâc (dolaylı ekleme) olmamış olur.

وَعَقَّبَهُ بِقَوْلِهِ: بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ أَيْ أَنَّهُمْ أَجْدَرُ بِوَلَايَةِ بَعْضِهِمْ بَعْضًا، أَيْ بِوَلَايَةِ كُلِّ فَرِيقٍ مِنْهُمْ بَعْضَ أَهْلِ فَرِيقِهِ، لِأَنَّ كُلَّ فَرِيقٍ مِنْهُمْ تَتَقَارَبُ أَفْرَادُهُ فِي الْأَخْلَاقِ وَالْأَعْمَالِ فَيَسْهُلُ الْوِفَاقُ بَيْنَهُمْ، وَلَيْسَ الْمَعْنَى أَنَّ الْيَهُودَ أَوْلِيَاءُ النَّصَارَى. وَتَنْوِينُ بَعْضٍ تَنْوِينُ عِوَضٍ، أَيْ أَوْلِيَاءُ بَعْضِهِمْ. وَهَذَا كِنَايَةٌ عَنْ نَفْيِ مُوَالَاتِهِمُ الْمُؤْمِنِينَ وَعَنْ نَهْيِ الْمُؤْمِنِينَ عَنْ مُوَالَاةِ فَرِيقٍ مِنْهُمَا.

Bunun ardından { بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ } buyurmuştur; yani onlar birbirlerini dost edinmeye daha layıktırlar, başka bir deyişle onlardan her bir grup kendi grubundan olanları dost edinmeye layıktır. Zira onlardan her grubun fertleri ahlak ve amellerde birbirine yakındır, dolayısıyla aralarındaki uyum kolay olur; yoksa anlam Yahudilerin Hristiyanların dostu olduğu demek değildir. { بَعْضٍ } kelimesinin tenvini ıvaz tenvinidir; yani 'birbirlerinin dostlarıdır' (evliyâu ba'dıhim) demektir. Bu da onların müminleri dost edinmelerini nefyetmekten ve müminlerin de bu iki gruptan herhangi birini dost edinmesini yasaklamaktan kinayedir.

وَالْوَلَايَةُ هُنَا وَلَايَةُ الْمَوَدَّةِ وَالنُّصْرَةِ وَلَا عَلَاقَةَ لَهَا بِالْمِيرَاثِ، وَلِذَلِكَ لَمْ يَقُلْ مَالِكٌ بِتَوْرِيثِ الْيَهُودِيِّ مِنَ النَّصْرَانِيِّ وَالْعَكْسِ أَخْذًا

Buradaki velâyet; sevgi, dostluk ve yardımlaşma velâyetidir; mirasla bir ilgisi yoktur. Bu sebepledir ki Mâlik, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in...

بقول النّبيء ﷺ لَا يَتَوَارَثُ أَهْلُ مِلَّتَيْنِ

«İki ayrı din mensubu birbirine mirasçı olamaz» buyruğunu esas alarak Yahudinin Hristiyana veya Hristiyanın Yahudiye mirasçı olacağı görüşünü benimsememiştir.

. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ بِتَوْرِيثِ بَعْضِ أَهْلِ الْمِلَلِ مِنْ بَعْضٍ وَرَأَيَا الْكُفْرَ مِلَّةً وَاحِدَةً أَخْذًا بِظَاهِرِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَهُوَ مَذْهَب دَاوُود.

Şâfiî ve Ebû Hanîfe ise bu ayetin zahirini esas alarak ve küfrü tek bir millet (din) sayarak din mensuplarının bazısının bazısına mirasçı olacağını söylemişlerdir; Dâvûd'un mezhebi de budur.

وَقَوْلُهُ: وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ، (مَنْ) شَرْطِيَّةٌ تَقْتَضِي أَنَّ كُلَّ

{ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ } buyruğundaki 'men' (مَنْ) şart edatıdır ve...

مَنْ يَتَوَلَّاهُمْ يَصِيرُ وَاحِدًا مِنْهُمْ. جَعَلَ وَلَايَتَهُمْ مُوجِبَةَ كَوْنِ الْمُتَوَلِّي مِنْهُمْ، وَهَذَا بِظَاهِرِهِ يَقْتَضِي أَنَّ وَلَايَتَهُمْ دُخُولٌ فِي مِلَّتِهِمْ، لِأَنَّ مَعْنَى الْبَعْضِيَّةِ هُنَا لَا يَسْتَقِيمُ إِلَّا بِالْكَوْنِ فِي دِينِهِمْ. وَلَمَّا كَانَ الْمُؤْمِنُ إِذَا اعْتَقَدَ عَقِيدَةَ الْإِيمَانِ وَاتَّبَعَ الرَّسُولَ وَلَمْ يُنَافِقْ كَانَ مُسْلِمًا لَا مَحَالَةَ كَانَتِ الْآيَةُ بِحَاجَةٍ إِلَى التَّأْوِيلِ، وَقَدْ تَأَوَّلَهَا الْمُفَسِّرُونَ بِأَحَدِ تَأْوِيلَيْنِ: إِمَّا بِحَمْلِ الْوَلَايَةِ فِي قَوْلِهِ:

...onları dost edinen herkesin onlardan biri olmasını gerektirir. [Ayet] onları dost edinmeyi, dost edinen kimsenin onlardan olmasının sebebi kılmıştır. Bu da zahiri itibariyle onları dost edinmenin onların dinine girmek olduğunu gerektirir; çünkü buradaki 'onlardan olma' (ba'ziyyet) anlamı ancak onların dininde olmakla doğru olur. Mümin kimse, iman akidesini benimsediğinde, Resul'e uyduğunda ve münafıklık yapmadığında muhakkak Müslüman olacağına göre, ayetin tevil edilmeye ihtiyacı vardır. Müfessirler bunu iki tevilden biriyle tevil etmişlerdir: Ya...

وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ عَلَى الْوَلَايَةِ الْكَامِلَةِ الّتي هِيَ الرّضى بِدِينِهِمْ وَالطَّعْنُ فِي دِينِ الْإِسْلَامِ، وَلِذَلِكَ قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَمَنْ تَوَلَّاهُمْ بِمُعْتَقَدِهِ وَدِينِهِ فَهُوَ مِنْهُمْ فِي الْكُفْرِ وَالْخُلُودِ فِي النَّارِ.

...{ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ } buyruğundaki velâyeti, onların dinine rıza göstermek ve İslam dinini karalamak demek olan kâmil velâyete hamletmekle [tevil etmişlerdir]. Nitekim İbn Atıyye şöyle demiştir: 'Kim onları inancı ve dini ile dost edinirse, o küfürde ve ateşte ebedi kalmakta onlardandır.'

وَإِمَّا بِتَأْوِيلِ قَوْلِهِ: فَإِنَّهُ مِنْهُمْ عَلَى التَّشْبِيهِ الْبَلِيغِ، أَيْ فَهُوَ كَوَاحِدٍ مِنْهُمْ فِي اسْتِحْقَاقِ الْعَذَابِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: مَنْ تَوَلَّاهُمْ بِأَفْعَالِهِ مِنَ الْعَضْدِ وَنَحْوِهِ دُونَ مُعْتَقَدِهِمْ وَلَا إِخْلَالٍ بِالْإِيمَانِ فَهُوَ مِنْهُمْ فِي الْمَقْتِ وَالْمَذَمَّةِ الْوَاقِعَةِ عَلَيْهِمْ اه. وَهَذَا الْإِجْمَالُ فِي قَوْلِهِ:

Ya da { فَإِنَّهُ مِنْهُمْ } buyruğunu beliğ bir teşbih ile tevil ederek; yani azabı hak etmede onlardan biri gibidir, [şeklinde yorumlamışlardır]. İbn Atıyye şöyle demiştir: 'Kim inançlarına girmeksizin ve imana halel getirmeksizin destek olmak ve benzeri fiilleriyle onları dost edinirse, o kimse onların üzerine inen buğz ve kınanmada onlardandır.' { فَإِنَّهُ مِنْهُمْ } buyruğundaki bu kapalılık...

فَإِنَّهُ مِنْهُمْ مُبَالَغَةٌ فِي التَّحْذِيرِ مِنْ مُوَالَاتِهِمْ فِي وَقْتِ نُزُولِ الْآيَةِ، فَاللَّهُ لَمْ يَرْضَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ يَوْمَئِذٍ بِأَنْ يَتَوَلَّوُا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى، لِأَنَّ ذَلِكَ يُلْبِسُهُمْ بِالْمُنَافِقِينَ، وَقَدْ كَانَ أَمْرُ الْمُسلمين يَوْمئِذٍ ي حَيْرَةٍ إِذْ كَانَ حَوْلَهُمُ الْمُنَافِقُونَ وَضُعَفَاءُ الْمُسْلِمِينَ وَالْيَهُودُ وَالْمُشْرِكُونَ فَكَانَ مِنَ الْمُتَعَيَّنِ لِحِفْظِ الْجَامِعَةِ التَّجَرُّدُ عَنْ كُلِّ مَا تَتَطَرَّقُ مِنْهُ الرِّيبَةُ إِلَيْهِمْ.

...ayetin indiği vakitte onları dost edinmekten sakındırmada mübalağa içindir. Zira Allah o gün Müslümanların Yahudi ve Hristiyanları dost edinmelerine razı olmamıştır; çünkü bu durum onları münafıklarla birbirine karıştırırdı. O gün Müslümanların durumu bir hayret ve endişe içindeydi; zira etraflarında münafıklar, zayıf imanlı Müslümanlar, Yahudiler ve müşrikler vardı. Dolayısıyla topluluğu korumak için kendilerine şüphe sirayet edebilecek her şeyden sıyrılmak kaçınılmazdı.

وَقَدِ اتَّفَقَ عُلَمَاءُ السُّنَّةِ عَلَى أَنَّ مَا دُونُ الرِّضَا بِالْكُفْرِ وَمُمَالَأَتِهِمْ عَلَيْهِ مِنَ الْوَلَايَةِ لَا يُوجِبُ الْخُرُوجَ مِنَ الرِّبْقَةِ الْإِسْلَامِيَّةِ وَلَكِنَّهُ ضَلَالٌ عَظِيمٌ، وَهُوَ مَرَاتِبُ فِي الْقُوَّةِ بِحَسَبِ قُوَّةِ الْمُوَالَاةِ وَبِاخْتِلَافِ أَحْوَالِ الْمُسْلِمِينَ.

Ehl-i Sünnet âlimleri, küfre rıza göstermek ve onlara küfür üzere destek olmak mertebesinden daha aşağı olan velâyetin (dostluğun), kişiyi İslam bağından çıkarmayacağı, fakat büyük bir sapıklık olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Bu da dostluğun kuvvetine ve Müslümanların durumlarının farklılığına göre derecelere ayrılır.

وَأَعْظَمُ هَذِهِ الْمَرَاتِبِ الْقَضِيَّةُ الَّتِي حَدَثَتْ فِي بَعْضِ الْمُسْلِمِينَ مِنْ أَهْلِ غَرْنَاطَةَ الَّتِي سُئِلَ عَنْهَا فُقَهَاءُ غَرْنَاطَةَ: مُحَمَّدٌ الْمَوَّاقُ، وَمُحَمّد بن الأرزق، وعليّ بن دَاوُود، وَمُحَمَّدُ الْجَعْدَالَةُ، وَمُحَمَّدٌ الْفَخَّارُ، وَعَلِيٌّ الْقَلْصَادِيُّ، وَأَبُو حَامِدِ بْنُ الْحَسَنِ، وَمُحَمَّدُ بْنُ سَرْحُونَةَ، وَمُحَمَّدٌ الْمُشَذَّالِيُّ، وَعَبْدُ اللَّهِ الزَّلِيجِيُّ، وَمُحَمَّدٌ الْحَذَّامُ، وَأَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ الْجَلِيلِ، وَمُحَمَّدُ بْنُ فَتْحٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ، وَأَحْمَدُ الْبَقَنِيُّ، عَنْ عِصَابَةٍ

Bu derecelerin en büyüğü, Gırnata fukahasına; Muhammed el-Mevvâk, Muhammed b. el-Ezrak, Ali b. Dâvûd, Muhammed el-Câdâle, Muhammed el-Fahhâr, Ali el-Kalsâdî, Ebû Hâmid b. el-Hasen, Muhammed b. Serhûne, Muhammed el-Müşezzelî, Abdullah ez-Zellîcî, Muhammed el-Hazzâm, Ahmed b. Abdilcelîl, Muhammed b. Feth, Muhammed b. Abdilberr ve Ahmed el-Bekanî'ye sorulan, Gırnata ahalisinden bazı Müslümanlar hakkında meydana gelen şu hadisedir: Endülüs komutanlarından ve süvarilerinden bir grup...

مِنْ قُوَّادِ الأندلس، وفرسانهم لجأوا إِلَى صَاحِبِ قَشْتَالَةَ (بِلَادِ النَّصَارَى) بَعْدَ كَائِنَةِ (اللِّسَانَةِ) - كَذَا- وَاسْتَنْصَرُوا بِهِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ وَاعْتَصَمُوا بِحَبْلِ جِوَارِهِ وَسَكَنُوا أَرْضَ النَّصَارَى فَهَلْ يَحِلُّ لِأَحَدٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ مُسَاعَدَتُهُمْ وَلِأَهْلِ مَدِينَةٍ أَوْ حصن أَن يأووهم. فَأَجَابُوا بِأَنَّ رُكُونَهُمْ إِلَى الْكُفَّارِ وَاسْتِنْصَارَهُمْ بِهِمْ قَدْ دَخَلُوا بِهِ فِي وَعِيدِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ فَمَنْ أَعَانَهُمْ فَهُوَ مُعِينٌ عَلَى مَعْصِيَةِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ، هَذَا مَا دَامُوا مُصِرِّينَ عَلَى فِعْلِهِمْ فَإِنْ تَابُوا وَرَجَعُوا عَمَّا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ الشِّقَاقِ وَالْخِلَافِ فَالْوَاجِبُ عَلَى الْمُسْلِمِينَ قَبُولُهُمْ (١) .

...Lisâne vakasından sonra Kastilya hükümdarına (Hristiyan memleketine) sığınmış, Müslümanlara karşı ondan yardım istemiş, onun himaye bağına sarılmış ve Hristiyan topraklarına yerleşmişlerdi. Müslümanlardan herhangi birinin onlara yardım etmesi ve bir şehir yahut kale ahalisinin onları barındırması helal olur mu? [Fukaha] şöyle cevap verdiler: Onların kâfirlere meyletmeleri ve onlardan yardım istemeleri sebebiyle Yüce Allah'ın { وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ } buyruğundaki tehdidin kapsamına girmişlerdir; dolayısıyla onlara yardım eden kimse de Allah'a ve Resulü'ne isyana yardım etmiş olur. Bu, onlar bu fiillerinde ısrar ettikleri müddetçedir; şayet tövbe eder ve içinde bulundukları ayrılık ve tefrikadan dönerlerse Müslümanların onları kabul etmesi vaciptir (١).

فَاسْتِدْلَالُهُمْ فِي جَوَابِهِمْ بِهَذِهِ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ تَأَوَّلُوهَا عَلَى مَعْنَى أَنَّهُ مِنْهُمْ فِي اسْتِحْقَاقِ الْمَقْتِ وَالْمَذَمَّةِ، وَهَذَا الَّذِي فَعَلُوهُ، وَأَجَابَ عَنْهُ الْفُقَهَاءُ هُوَ أَعْظَمُ أَنْوَاعِ الْمُوَالَاةِ بَعْدَ مُوَالَاةِ الْكُفْرِ. وَأَدْنَى دَرَجَاتِ الْمُوَالَاةِ الْمُخَالَطَةُ وَالْمُلَابَسَةُ فِي التِّجَارَةِ وَنَحْوِهَا. وَدُونَ ذَلِكَ مَا لَيْسَ بِمُوَالَاةٍ أَصْلًا، وَهُوَ الْمُعَامَلَةُ. وَقَدْ عَامل النّبيء ﷺ يَهُودَ خَيْبَرَ مُسَاقَاةً عَلَى نَخْلِ خَيْبَرَ، وَقَدْ بَيَّنَّا شَيْئًا مِنْ تَفْصِيلِ هَذَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٢٨] .

Cevaplarında bu ayetle delil getirmeleri, ayeti 'buğz ve kınanmayı hak etmede onlardandır' mânasında tevil ettiklerine delalet eder. Onların bu yaptıkları ve fukahanın cevaplandırdığı bu durum, küfrü dost edinmekten sonra gelen dostluk türlerinin en büyüğüdür. Dostluğun en alt derecesi ise ticarette ve benzeri işlerde düşüp kalkmak ve ilişki kurmaktır. Bundan daha aşağısı ise asla velâyet (dostluk) sayılmayan durumdur ki o da [saf] muameledir. Nitekim Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Hayber Yahudileri ile Hayber hurmalıkları üzerine musâkāt (ürün ortaklığı) sözleşmesi yapmıştır. Biz Âl-i İmrân Suresi'nde yer alan { لَا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ } [Âl-i İmrân 28] buyruğunun tefsirinde bu hususun ayrıntılarından bir kısmını açıklamıştık.