Binûn

5- Mâide Suresi — 10. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَمَعْنَى أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ أَخَّاذُونَ لَهُ، لِأَنَّ الْأَكْلَ اسْتِعَارَةٌ لِتَمَامِ الِانْتِفَاعِ.

{ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ } buyruğunun manası 'onu çokça alırlar' demektir; çünkü yemek (ekl), tam anlamıyla faydalanmaktan istiaredir.

وَالسُّحْتُ- بِضَمِّ السِّينِ وَسُكُونِ الْحَاءِ- الشَّيْءُ الْمَسْحُوتُ، أَيِ الْمُسْتَأْصَلُ. يُقَالُ: سَحَتَهُ إِذَا اسْتَأْصَلَهُ وَأَتْلَفَهُ. سُمِّيَ بِهِ الْحَرَامُ لِأَنَّهُ لَا يُبَارَكُ فِيهِ لِصَاحِبِهِ، فَهُوَ مَسْحُوتٌ وَمَمْحُوقٌ، أَيْ مُقَدَّرٌ لَهُ ذَلِكَ، كَقَوْلِهِ يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبا [الْبَقَرَة: ٢٧٦] ، قَالَ الْفَرَزْدَقُ:

Süht (السُّحْتُ) -sîn harfinin zammesi ve hâ harfinin sükûnu ile- kökü kazınmış, yani helak edilmiş şeydir. Kökünü kazıyıp helak ettiğinde `سَحَتَهُ` denir. Haram mala bu ismin verilmesi, sahibine bereket getirmemesindendir; zira o kökü kazınmış ve mahvedilmiştir, yani onun için bu takdir edilmiştir; tıpkı Allah Teâlâ'nın { يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبا } [Bakara 276] “Allah faizi mahveder” buyruğu gibi. Ferazdak şöyle demiştir:

وَعَضُّ زَمَانٍ يَا ابْنَ مَرْوَانَ لَمْ يَدِعْ ... مِنَ الْمَالِ إِلَّا مُسْحَتٌ أَوْ مُجَنَّفُ

Ey Mervanoğlu! Zamanın ısırması (musibeti)... Mal namına ya kökü kazınmıştan ya da haksızca eksiltilmişten başka bir şey bırakmadı.

وَالسُّحْتُ يَشْمَلُ جَمِيعَ الْمَالِ الْحَرَامِ، كَالرِّبَا وَالرَّشْوَةِ وَأَكْلِ مَالِ الْيَتِيمِ وَالْمَغْصُوبِ.

Süht kelimesi; faiz, rüşvet, yetim malı yemek ve gasp edilmiş mal gibi bütün haram malları kapsar.

وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ عَامِرٍ، وَعَاصِمٌ، وَحَمْزَةُ، وَأَبُو جَعْفَرٍ، وَخَلَفٌ «سُحْتٌ» - بِسُكُونِ الْحَاءِ- وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ- بِضَمِّ الْحَاءِ- إِتْبَاعًا لِضَمِّ السّين.

Nâfi‘, İbn Âmir, Âsım, Hamza, Ebû Ca‘fer ve Halef 'سُحْت' lafzını -hâ harfinin sükûnu ile- okumuşlardır. Diğerleri ise -sîn harfinin zammesine uyum sağlaması (itbâ‘) amacıyla- hâ harfinin zammesiyle okumuşlardır.

فَإِنْ جاؤُكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئاً وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ.

{ فَإِنْ جاؤُكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئاً وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ } “Eğer sana gelirlerse aralarında hükmet yahut onlardan yüz çevir. Eğer onlardan yüz çevirirsen sana hiçbir zarar veremezler. Şayet hükmedecek olursan aralarında adaletle hükmet. Şüphesiz Allah, adil davrananları sever.”

تَفْرِيعٌ عَلَى مَا تَضَمَّنَهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ وَقَوْلُهُ:

Allah Teâlâ'nın { سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ } “Sana gelmemiş olan başka bir topluluk için dinlerler” buyruğu ile

يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هَذَا فَخُذُوهُ، فَإِنَّ ذَلِكَ دَلَّ عَلَى حِوَارٍ وَقَعَ بَيْنَهُمْ فِي إِيفَادِ نَفَرٍ مِنْهُمْ إِلَى رَسُول الله ﷺ لِلتَّحْكِيمِ فِي شَأْنِ مِنْ شُئُونِهِمْ مَالَتْ أَهْوَاؤُهُمْ إِلَى تَغْيِيرِ حُكْمِ التَّوْرَاةِ فِيهِ

{ يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هَذَا فَخُذُوهُ } “‘Eğer size bu verilirse alın’ derler” buyruğunun içerdiği husus üzerine bir tefrîdir. Zira bu ifadeler, hevalarının Tevrat'ın hükmünü değiştirmeye meylettiği bir mesele hakkında Resulullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'i hakem kılmak üzere

بِالتَّأْوِيلِ أَوِ الْكِتْمَانِ، وَأَنْكَرَ عَلَيْهِمْ مُنْكِرُونَ أَوْ طَالَبُوهُمْ بِالِاسْتِظْهَارِ عَلَى تَأْوِيلِهِمْ فَطَمِعُوا أَنْ يَجِدُوا فِي تحكيم النّبيء ﷺ مَا يَعْتَضِدُونَ بِهِ. وَظَاهِرُ الشَّرْطِ يَقْتَضِي أَنَّ اللَّهَ أَعْلَمَ رَسُولَهُ بِاخْتِلَافِهِمْ فِي حُكْمِ حَدِّ الزِّنَا، وَبِعَزْمِهِمْ عَلَى تَحْكِيمِهِ قَبْلَ أَنْ يَصِلَ إِلَيْهِ الْمُسْتَفْتُونَ. وَقَدْ قَالَ بِذَلِكَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ فَتَكُونُ هَذِهِ الْآيَةُ مِنْ دَلَائِلِ النُّبُوءَةِ. وَيُحْتَمَلُ أَنَّ المُرَاد: فَإِن جاؤوك مَرَّةً أُخْرَى فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ.

tevil yahut gizleme yoluyla aralarından bir grubu gönderme konusunda kendi aralarında geçen bir diyaloğa delalet etmiştir; bazıları da onları kınamış veya bu tevillerine delil getirmelerini istemişti, onlar da Nebi [sallallâhu aleyhi ve sellem]'i hakem kılmakta kendilerine dayanak bulacaklarını ummuşlardı. Şartın zahiri, fetva soranlar kendisine ulaşmadan önce zina haddi hükmündeki ihtilaflarını ve onu hakem kılma kararlarını Allah'ın Resulüne bildirdiğini gerektirir. Bazı müfessirler bunu ifade etmişlerdir; bu durumda bu ayet nübüvvet delillerinden biri olur. Şöyle kastedilmiş olması da muhtemeldir: Şayet sana bir kez daha gelirlerse aralarında hükmet yahut onlardan yüz çevir.

وَقَدْ خَيَّرَ اللَّهُ تَعَالَى رَسُوله ﷺ فِي الْحُكْمِ بَيْنَهُمْ وَالْإِعْرَاضِ عَنْهُمْ. وَوَجْهُ التَّخْيِيرِ تَعَارُضُ السَّبَبَيْنِ فَسَبَبُ إِقَامَةِ الْعَدْلِ يَقْتَضِي الْحُكْمَ

Allah Teâlâ Resulü [sallallâhu aleyhi ve sellem]'i, aralarında hüküm vermek ile onlardan yüz çevirmek arasında muhayyer bırakmıştır. Muhayyer bırakmanın sebebi iki gerekçenin çatışmasıdır: Adaleti ikame etme gerekçesi hüküm vermeyi

بَيْنَهُمْ، وَسَبَبُ مُعَامَلَتِهِمْ بِنَقِيضِ قَصْدِهِمْ مِنَ الِاخْتِبَارِ أَوْ مُحَاوَلَةِ مُصَادَفَةِ الْحُكْمِ لِهَوَاهُمْ يَقْتَضِي الْإِعْرَاضَ عَنْهُمْ لِئَلَّا يُعَرَّضَ الْحُكْمُ النَّبَوِيُّ لِلِاسْتِخْفَافِ. وَكَانَ ابْتِدَاءُ التَّخْيِيرِ فِي لَفْظِ الْآيَةِ بِالشِّقِّ الْمُقْتَضِي أَنَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ إِشَارَةً إِلَى أَنَّ الْحُكْمَ بَيْنَهُمْ أَوْلَى. وَيُؤَيِّدُهُ قَوْلُهُ بَعْدُ وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ أَيْ بِالْحَقِّ، وَهُوَ حُكْمُ الْإِسْلَامِ بِالْحَدِّ. وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئاً فَذَلِكَ تطمين للنّبيء ﷺ لِئَلَّا يَقُولَ فِي نَفْسِهِ: كَيْفَ أُعْرِضُ عَنْهُمْ، فَيَتَّخِذُوا ذَلِكَ حُجَّةً عَلَيْنَا. يَقُولُونَ: رَكَنَّا إِلَيْكُمْ وَرَضِينَا بِحُكْمِكُمْ فَأَعْرَضْتُمْ عَنَّا فَلَا نَسْمَعُ دَعْوَتَكُمْ مِنْ بَعْدُ. وَهَذَا مِمَّا يَهْتَمُّ بِهِ النّبيء ﷺ لِأَنَّهُ يَؤُولُ إِلَى تَنْفِيرِ رُؤَسَائِهِمْ دَهْمَاءَهُمْ مِنْ دَعْوَةِ الْإِسْلَامِ فَطَمَّنَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِأَنَّهُ إِنْ فَعَلَ ذَلِكَ لَا تَنْشَأُ عَنْهُ مَضَرَّةٌ. وَلَعَلَّ فِي هَذَا التَّطْمِينِ إِشْعَارًا بِأَنَّهُمْ لَا طَمَعَ فِي إِيمَانِهِمْ فِي كُلِّ حَالٍ. وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِالضُّرِّ ضُرَّ الْعَدَاوَةِ أَوِ الْأَذَى لِأَنَّ ذَلِكَ لَا يَهْتَمُّ بِهِ النّبيء ﷺ وَلَا يَخْشَاهُ مِنْهُمْ، خِلَافًا لِمَا فَسَّرَ بِهِ الْمُفَسِّرُونَ هُنَا.

gerektirirken, onların sınama yahut hükmü hevalarına uydurma şeklindeki maksatlarına zıt muamele etme gerekçesi ise nebevî hükmün hafife alınmasına meydan vermemek için onlardan yüz çevirmeyi gerektirir. Ayetin lafzında muhayyerliğe aralarında hüküm vermeyi gerektiren kısımla başlanması, aralarında hükmetmenin daha evla olduğuna bir işarettir. Nitekim ardından gelen { وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ } “Şayet hükmedecek olursan aralarında adaletle hükmet. Şüphesiz Allah, adil davrananları sever” yani hak ile [hükmet] buyruğu da bunu desteklemektedir ki o da had cezasına dair İslam'ın hükmüdür. { وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئاً } “Eğer onlardan yüz çevirirsen sana hiçbir zarar veremezler” buyruğu ise Nebi [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in içinden: 'Nasıl onlardan yüz çevireyim? Bunu aleyhimize bir delil sayarlar; şöyle derler: Size sığındık, hükmünüze razı olduk ama siz bizden yüz çevirdiniz, artık bundan sonra davetinizi dinlemeyiz' dememesi için bir tesellidir. Bu durum Nebi [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in önemsediği bir husustur; çünkü bu, liderlerinin avam tabakasını İslam davetinden soğutmasıyla sonuçlanacaktır. İşte Allah Teâlâ, şayet böyle yaparsa bundan bir zarar doğmayacağı hususunda ona güvence vermiştir. Muhtemelen bu tesellide, her hâlükârda onların iman etmelerinden bir umut olmadığına dair bir hissettirme vardır. Zarardan maksat ise düşmanlık veya eziyet zararı değildir; çünkü müfessirlerin burada tefsir ettiklerinin aksine Nebi [sallallâhu aleyhi ve sellem] bunu önemsemez ve onlardan korkmazdı.

وَتَنْكِيرُ شَيْئاً لِلتَّحْقِيرِ كَمَا هُوَ فِي أَمْثَالِهِ، مِثْلَ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً وَهُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ لِأَنَّهُ فِي نِيَّةِ الْإِضَافَةِ إِلَى مَصْدَرٍ، أَيْ شَيْئًا مِنَ الضُّرِّ، فَهُوَ نَائِبٌ عَنِ الْمَصْدَرِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي مَوْقِعِ كَلِمَةِ شَيْءٍ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٥٥] .

{ شَيْئاً } kelimesinin belirsiz (nekre) gelişi, { فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً } gibi benzerlerinde olduğu üzere tahkîr (küçümseme/azlık) içindir. Bir mastara tamlama (izafet) niyetinde olduğu için -yani 'zarardan bir şey' manasında olup mastarın nâibi olarak- mef'ûl-i mutlak şeklinde mensuptur. Şey (şye-ء) kelimesinin konumu hakkındaki açıklama, Bakara Suresi'ndeki { وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ } [Bakara 155] “Andolsun ki sizi biraz korku ve açlıkla imtihan edeceğiz” ayetinde geçmişti.

وَالْآيَةُ تَقْتَضِي تَخْيِيرَ حُكَّامِ الْمُسْلِمِينَ فِي الْحُكْمِ بَيْنَ أَهْلِ الْكِتَابِ إِذَا حَكَّمُوهُمْ لِأَنَّ إِبَاحَةَ ذَلِكَ التَّخْيِيرِ لِغَيْرِ الرَّسُولِ مِنَ الْحُكَّامِ مُسَاوٍ إِبَاحَتَهُ لِلرَّسُولِ. وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ وَفِي مَسْأَلَةِ حُكْمِ حُكَّامِ الْمُسْلِمِينَ فِي خُصُومَاتِ غَيْرِ الْمُسْلِمِينَ. وَقَدْ دَلَّ الِاسْتِقْرَاءُ عَلَى أَنَّ الْأَصْلَ فِي الْحُكْمِ بَيْنَ غَيْرِ الْمُسْلِمِينَ إِذَا تَنَازَعَ بَعْضُهُمْ مَعَ بَعْضٍ أَنْ يَحْكُمَ بَيْنَهُمْ حُكَّامُ مِلَّتِهِمْ، فَإِذَا تَحَاكَمُوا إِلَى حُكَّامِ الْمُسْلِمِينَ فَإِنْ كَانَ مَا حَدَثَ مِنْ قَبِيلِ الظُّلْمِ كَالْقَتْلِ وَالْغَصْبِ وَكُلِّ مَا يَنْتَشِرُ مِنْهُ فَسَادٌ فَلَا

Ayet, Ehl-i Kitap kendilerini hakem kıldıklarında Müslüman hâkimlerin onlar arasında hüküm verme hususunda muhayyer olduklarını gerektirir; zira bu muhayyerliğin Resul dışındaki hâkimlere mübah kılınması Resule mübah kılınması ile eşittir. Âlimler bu meselede ve Müslüman hâkimlerin gayrimüslimlerin ihtilaflarında hüküm vermesi meselesinde ihtilaf etmişlerdir. İstikrâ (tümevarım) göstermiştir ki, gayrimüslimler kendi aralarında çekiştiklerinde asıl olan kendi dinlerinin hâkimlerinin aralarında hükmetmesidir. Şayet Müslüman hâkimlere başvururlarsa meydana gelen olay cinayet, gasp ve fesadın yayılmasına yol açan her şey gibi zulüm türünden ise

خِلَافَ أَنَّهُ يَجِبُ الْحُكْمُ بَيْنَهُمْ (وَعَلَى هَذَا فَالتَّخْيِيرُ

aralarında hüküm vermenin vacip olduğunda hiçbir ihtilaf yoktur. (Buna göre

الَّذِي فِي الْآيَةِ مَخْصُوصٌ بِالْإِجْمَاعِ) . وَإِنْ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ كَالنِّزَاعِ فِي الطَّلَاقِ وَالْمُعَامَلَاتِ.

ayetteki muhayyerlik icma ile tahsis edilmiştir). Boşanma ve muamelelerdeki anlaşmazlıklar gibi böyle [kamusal bir zulüm ve fesat] değilse,

فَمِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ قَالَ: حُكْمُ هَذَا التَّخْيِيرِ مُحْكَمٌ غَيْرُ مَنْسُوخٍ، وَقَالُوا: الْآيَةُ نَزَلَتْ فِي قِصَّةِ الرَّجْمِ (الَّتِي رَوَاهَا مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّأِ» وَالْبُخَارِيُّ وَمن بَعْدِهِ) وَذَلِكَ أَنَّ يَهُودِيًّا زَنَى بِامْرَأَةٍ يَهُودِيَّةٍ، فَقَالَ جَمِيعُهُمْ: لِنَسْأَلْ مُحَمَّدًا عَنْ ذَلِكَ. فَتَحَاكَمُوا إِلَيْهِ، فَخَيَّرَهُ اللَّهُ تَعَالَى.

âlimlerden bir kısmı: 'Bu muhayyerliğin hükmü muhkemdir, neshedilmemiştir' demişler ve şöyle eklemişlerdir: 'Ayet recim kıssası (Mâlik'in el-Muvatta'da, Buhârî'nin ve sonrakilerin rivayet ettiği kıssa) hakkında inmiştir. Şöyle ki; bir Yahudi erkek, Yahudi bir kadınla zina etmişti; hepsi birden: ‘Bunu Muhammed'e soralım’ dediler. Böylece ona başvurdular, Allah Teâlâ da onu muhayyer bıraktı.'

وَاخْتَلَفَ أَصْحَابُ هَذَا الْقَوْلِ فَقَالَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ: كَانَ الْيَهُودُ بِالْمَدِينَةِ يَوْمَئِذٍ أَهْلَ مُوَادَعَةٍ وَلَمْ يَكُونُوا أَهْلَ ذِمَّةٍ، فَالتَّخْيِيرُ بَاقٍ مَعَ أَمْثَالِهِمْ مِمَّنْ لَيْسَ دَاخِلًا تَحْتَ ذِمَّةِ الْإِسْلَامِ، بِخِلَافِ الَّذِينَ دَخَلُوا فِي ذِمَّةِ الْإِسْلَامِ، فَهَؤُلَاءِ إِذَا تَحَاكَمُوا إِلَى الْمُسْلِمِينَ وَجَبَ الْحُكْمُ بَيْنَهُمْ. وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ الْقَاسِمِ فِي رِوَايَةِ عِيسَى بْنِ دِينَارٍ، لِأَنَّ الْيَهُودِيَّيْنِ كَانَا مِنْ أَهْلِ خَيْبَرَ أَوْ فَدَكَ وَهُمَا يَوْمَئِذٍ مِنْ دَارِ الْحَرْبِ فِي مُوَادَعَةٍ.

Bu görüş sahipleri de kendi aralarında ihtilaf etmişlerdir: Onlardan bir grup şöyle demiştir: 'Yahudiler o gün Medine'de muâhede (antlaşma) ehli idiler, zimmî değillerdi. Dolayısıyla muhayyerlik, İslam zimmîliği altına girmemiş olan benzerleri hakkında geçerlidir; İslam zimmîliği altına girenlere gelince, bunlar Müslümanlara başvurduklarında aralarında hüküm vermek vaciptir.' Bu, Îsâ b. Dînâr rivayetinde İbnü'l-Kāsım'ın görüşüdür; çünkü o iki Yahudi Hayber veya Fedek ehlindendi ve her iki yer de o gün barış antlaşması (muvâdaa) altındaki dârülharp idi.

وَقَالَ الْجُمْهُورُ: هَذَا التَّخْيِيرُ عَامٌّ فِي أَهْلِ الذِّمَّةِ أَيْضًا. وَهَذَا قَوْلُ مَالِكٍ وَرِوَايَةٌ عَنِ الشَّافِعِيِّ. قَالَ مَالِكٌ: الْإِعْرَاضُ أَوْلَى. وَقِيلَ: لَا يُحْكَمُ بَيْنَهُمْ فِي الْحُدُودِ، وَهَذَا أَحَدُ قَوْلَيِ الشَّافِعِيِّ. وَقِيلَ: التَّخْيِيرُ مَنْسُوخٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى بَعْدُ وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ [الْمَائِدَة: ٤٩] ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ، وَقَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَمُجَاهِدٌ، وَعِكْرِمَةُ، وَالسُّدِّيُّ، وَعُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، وَالنَّخَعِيُّ، وَعَطَاءٌ، الْخُرَاسَانِيُّ، وَيُبْعِدُهُ أَنَّ سِيَاقَ الْآيَاتِ يَقْتَضِي أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي نَسَقٍ وَاحِدٍ فَيَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ آخِرُهَا نَسْخًا لِأَوَّلِهَا.

Cumhur ise şöyle demiştir: 'Bu muhayyerlik zimmîler hakkında da geneldir.' Bu, Mâlik'in görüşü ve Şâfiî'den gelen bir rivayettir. Mâlik: 'Yüz çevirmek daha evladır' demiştir. Hadd cezalarında aralarında hüküm verilmez de denilmiştir ki bu, Şâfiî'nin iki görüşünden biridir. Yine muhayyerliğin daha sonra gelen { وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } [Mâide 49] “Aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet” ayetiyle neshedildiği de söylenmiştir; bu Ebû Hanîfe'nin görüşüdür ve İbn Abbâs, Mücâhid, İkrime, es-Süddî, Ömer b. Abdilazîz, en-Nehaî ve Atâ el-Horasânî de bunu söylemiştir. Ayetlerin akışının bir bütün hâlinde indiğini gerektirmesi bu [nesh] görüşünü uzak kılmaktadır; zira sonunun başını neshetmesi uzak bir ihtimaldir.

وَقَوْلُهُ: وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ أَيْ بِالْعَدْلِ. وَالْعَدْلُ: الْحُكْمُ الْمُوَافِقُ لِشَرِيعَةِ الْإِسْلَامِ. وَهَذَا يُحْتَمَلُ أَنَّ اللَّهَ نَهَى رَسُولَهُ عَنْ أَنْ يَحْكُمَ بَيْنَهُمْ بِمَا فِي التَّوْرَاةِ لِأَنَّهَا شَرِيعَةٌ مَنْسُوخَةٌ بِالْإِسْلَامِ. وَهَذَا الَّذِي رَوَاهُ مَالِكٌ. وَعَلَى هَذَا فَالْقِصَّةُ الَّتِي حَكَّمُوا فِيهَا رَسُولَ اللَّهِ لَمْ يَحْكُمْ فِيهَا الرَّسُولُ عَلَى الزَّانِيَيْنِ وَلَكِنَّهُ قَصَرَ حُكْمَهُ عَلَى أَنْ بَيَّنَ لِلْيَهُودِ حَقِيقَةَ شَرْعِهِمْ فِي التَّوْرَاةِ، فَاتَّضَحَ بُطْلَانُ مَا كَانُوا يَحْكُمُونَ بِهِ لِعَدَمِ مُوَافَقَتِهِ شَرْعَهُمْ وَلَا شَرْعَ الْإِسْلَامِ فَهُوَ حُكْمٌ عَلَى الْيَهُودِ بِأَنَّهُمْ كَتَمُوا. وَيَكُونُ مَا وَقَعَ فِي حَدِيثِ «الْمُوَطَّأِ» وَالْبُخَارِيِّ: أَنَّ الرَّجُلَ وَالْمَرْأَةَ

Ayetin { وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ } “Şayet hükmedersen aralarında adaletle hükmet” buyruğu yani adaletle demektir. Adalet ise İslam şeriatına uygun olan hükümdür. Bunun anlamı, Allah'ın Tevrat İslam ile neshedilmiş bir şeriat olduğu için Resulünü onlar arasında Tevrat'takiyle hükmetmekten nehyetmiş olması muhtemeldir; Mâlik'in rivayet ettiği de budur. Buna göre Resulullah'ı hakem kıldıkları kıssada Resulullah o iki zâni hakkında bizzat hüküm vermemiş, yalnızca hükmünü Yahudilere Tevrat'taki şeriatlarının hakikatini açıklamakla sınırlandırmıştır; böylece verdikleri hükmün ne kendi şeriatlarına ne de İslam şeriatına uymaması sebebiyle batıl olduğu açıklığa kavuşmuştur; dolayısıyla bu, Yahudilerin [hakkı] gizlediklerine dair bir hükümdür. el-Muvatta' ve Buhârî hadisinde geçen adamla kadının

رُجِمَا، إِنَّمَا هُوَ بِحُكْمِ أَحْبَارِهِمْ. وَيُحْتَمَلُ أَنَّ اللَّهَ أَمَرَهُ أَنْ يَحْكُمَ بَيْنَهُمْ بِمَا فِي التَّوْرَاةِ لِأَنَّهُ يُوَافِقُ حُكْمَ الْإِسْلَامِ فَقَدْ حَكَمَ فِيهِ بِالرَّجْمِ قَبْلَ حُدُوثِ هَذِهِ الْحَادِثَةِ أَوْ بَعْدَهَا. وَيُحْتَمَلُ أَنَّ اللَّهَ رَخَّصَ لَهُ أَنْ يَحْكُمَ بَيْنَهُمْ بِشَرْعِهِمْ حِينَ حَكَّمُوهُ.

recmolunması hadisesi ise ancak kendi hahamlarının hükmüyledir. Allah'ın ona Tevrat'takiyle aralarında hükmetmesini emretmiş olması da muhtemeldir; çünkü bu İslam'ın hükmüne uymaktadır, zira bu hadiseden önce veya sonra recimle hükmetmiştir. Kendisini hakem kıldıklarında Allah'ın ona onların şeriatıyla aralarında hükmetmesine ruhsat vermiş olması da muhtemeldir.

وَبِهَذَا قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ فِيمَا حَكَاهُ الْقُرْطُبِيُّ. وَقَائِلُ هَذَا يَقُولُ: هَذَا نُسِخَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:

Kurtubî'nin naklettiğine göre bazı âlimler bu görüşü benimsemişlerdir. Bunu söyleyen kimse, bunun Allah Teâlâ'nın şu buyruğuyla neshedildiğini söyler:

وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ [الْمَائِدَة: ٤٩] ، وَهُوَ قَوْلُ جَمَاعَةٍ مِنَ التَّابِعِينَ. وَلَا دَاعِيَ إِلَى دَعْوَى النَّسْخِ، وَلَعَلَّهُمْ أَرَادُوا بِهِ مَا يَشْمَلُ الْبَيَانَ، كَمَا سَنَذْكُرُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ: فَاحْكُمْ

{ وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } [Mâide 49] “Aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet”; bu, tâbiînden bir topluluğun görüşüdür. Nesh iddiasına gerek yoktur; zira belki de onlar nesh ile açıklamayı (beyanı) da kapsayan bir anlamı kastetmişlerdir; nitekim bunu Allah Teâlâ'nın: 'فَاحْكُمْ

بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ

aralarında Allah'ın indirdiğiyle

[الْمَائِدَة: ٤٨] .

“Aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet” [Mâide 48] buyruğunun tefsirinde zikredeceğiz.

وَالَّذِي يُسْتَخْلَصُ مِنَ الْفِقْهِ فِي مَسْأَلَةِ الْحُكْمِ بَيْنَ غَيْرِ الْمُسْلِمِينَ دُونَ تَحْكِيمٍ: أَنَّ الْأُمَّةَ أَجْمَعَتْ عَلَى أَنَّ أَهْلَ الذِّمَّةِ دَاخِلُونَ تَحْتَ سُلْطَانِ الْإِسْلَامِ، وَأَنَّ عُهُودَ الذِّمَّةِ قَضَتْ بِإِبْقَائِهِمْ عَلَى مَا تَقْتَضِيهِ مللهم فِي الشؤون الْجَارِيَةِ بَيْنَ بَعْضِهِمْ مَعَ بَعْضٍ بِمَا حَدَّدَتْ لَهُمْ شَرَائِعُهُمْ. وَلِذَلِكَ فَالْأُمُورُ الَّتِي يَأْتُونَهَا تَنْقَسِمُ إِلَى أَرْبَعَةِ أَقْسَامٍ:

Hakem tayin etmeksizin gayrimüslimler arasında hüküm verme meselesinde fıkıhtan çıkarılan netice şudur: Ümmet, zimmîlerin İslam egemenliği altında oldukları ve zimmet sözleşmelerinin, şeriatlarının kendileri için belirlediği ölçüde kendi aralarında cereyan eden meselelerde onları kendi dinlerinin gerekleri üzere serbest bırakmayı iktiza ettiği hususunda icma etmiştir. Bu sebeple işledikleri fiiller dört kısma ayrılır:

الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: مَا هُوَ خَاصٌّ بِذَاتِ الذِّمِّيِّ مِنْ عِبَادَتِهِ كَصَلَاتِهِ وَذَبْحِهِ وَغَيْرِهَا مِمَّا هُوَ مِنَ الْحَلَالِ وَالْحَرَامِ. وَهَذَا لَا اخْتِلَافَ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ فِي أنّ أئمّة الْمُسْلِمِينَ لَا يَتَعَرَّضُونَ لَهُمْ بِتَعْطِيلِهِ إِلَّا إِذَا كَانَ فِيهِ فَسَادٌ عَامٌّ كَقَتْلِ النَّفْسِ.

Birinci kısım: Zimmînin kendi şahsına mahsus olan, namazı, kurban/hayvan kesimi ve diğer helal-haram konuları gibi ibadetleridir. Bunda, insan öldürmek gibi genel bir fesat bulunmadıkça Müslüman yöneticilerin bunları engellemek için onlara müdahale etmeyeceği hususunda âlimler arasında hiçbir ihtilaf yoktur.

الْقِسْمُ الثَّانِي: مَا يَجْرِي بَيْنَهُمْ مِنَ الْمُعَامَلَاتِ الرَّاجِعَةِ إِلَى الْحَلَالِ وَالْحَرَامِ فِي الْإِسْلَامِ، كَأَنْوَاعٍ مِنَ الْأَنْكِحَةِ وَالطَّلَاقِ وَشُرْبِ الْخَمْرِ وَالْأَعْمَالِ الَّتِي يَسْتَحِلُّونَهَا وَيُحَرِّمُهَا الْإِسْلَامُ. وَهَذِهِ أَيْضًا يُقَرُّونَ عَلَيْهَا، قَالَ مَالِكٌ: لَا يُقَامُ حَدُّ الزِّنَا عَلَى الذِّمِّيِّينَ، فَإِنْ زَنَى مُسْلِمٌ بِكِتَابِيَّةٍ يُحَدُّ الْمُسْلِمُ وَلَا تُحَدُّ الْكِتَابِيَّةُ. قَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مِنْدَادَ: وَلَا يُرْسِلُ الْإِمَامُ إِلَيْهِمْ رَسُولًا وَلَا يُحْضِرُ الْخَصْمَ مَجْلِسَهُ.

İkinci kısım: Çeşitli nikâh ve boşanma türleri, şarap içmek ve kendilerinin helal sayıp İslam'ın haram kıldığı fiiller gibi aralarında cereyan edip İslam'daki helal ve harama taalluk eden muamelelerdir. Bu hususlarda da [kendi hâllerine] bırakılırlar. Mâlik şöyle demiştir: 'Zimmîlere zina haddi uygulanmaz. Şayet bir Müslüman Ehl-i Kitap bir kadınla zina ederse Müslümana had uygulanır, Kitap ehli kadına ise uygulanmaz.' İbn Huveyzimendâd da şöyle demiştir: 'Devlet başkanı onlara elçi göndermez ve hasmı kendi meclisine getirtmez.'

الْقِسْمُ الثَّالِثُ: مَا يَتَجَاوَزُهُمْ إِلَى غَيْرِهِمْ مِنَ الْمَفَاسِدِ كَالسَّرِقَةِ وَالِاعْتِدَاءِ عَلَى النُّفُوسِ وَالْأَعْرَاضِ. وَقَدْ أَجْمَعَ عُلَمَاءُ الْأُمَّةِ عَلَى أَنَّ هَذَا الْقِسْمَ يَجْرِي عَلَى أَحْكَامِ الْإِسْلَامِ، لِأَنَّا لَمْ نُعَاهِدْهُمْ عَلَى الْفَسَادِ، وَقَدْ قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسادَ [الْبَقَرَة: ٢٠٥] ، وَلِذَلِكَ نَمْنَعُهُمْ مِنْ بَيْعِ الْخَمْرِ لِلْمُسْلِمِينَ وَمِنَ التَّظَاهُرِ بِالْمُحَرَّمَاتِ.

Üçüncü kısım: Hırsızlık, cana ve ırza tecavüz gibi zararı başkalarına da sirayet eden fesatlardır. Ümmetin âlimleri bu kısmın İslam'ın hükümlerine tabi olacağı hususunda icma etmişlerdir; çünkü biz onlarla fesat üzerine sözleşme yapmadık; nitekim Allah Teâlâ: { وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسادَ } [Bakara 205] “Allah fesadı sevmez” buyurmuştur. Bundan dolayı onların Müslümanlara şarap satmalarını ve haramları alenen işlemelerini menederiz.

الْقِسْمُ الرَّابِعُ: مَا يَجْرِي بَيْنَهُمْ مِنَ الْمُعَامَلَاتِ الَّتِي فِيهَا اعْتِدَاءُ بَعْضِهِمْ عَلَى بَعْضٍ:

Dördüncü kısım: Birbirlerine haksızlık etmeleri şeklinde aralarında cereyan eden muamelelerdir:

كَالْجِنَايَاتِ، وَالدُّيُونِ، وَتَخَاصُمِ الزَّوْجَيْنِ. فَهَذَا الْقِسْمُ إِذَا تَرَاضَوْا فِيهِ بَيْنَهُمْ لَا نَتَعَرَّضُ لَهُمْ، فَإِنِ اسْتَعْدَى أَحَدُهُمْ عَلَى الْآخَرِ بِحَاكِمِ الْمُسْلِمِينَ. فَقَالَ مَالِكٌ: يَقْضِي الْحَاكِمُ الْمُسْلِمُ بَيْنَهُمْ فِيهِ وُجُوبًا، لِأَنَّ فِي الِاعْتِدَاءِ ضَرْبًا مِنَ الظُّلْمِ وَالْفَسَادِ، وَكَذَلِكَ قَالَ الشَّافِعِيُّ، وَأَبُو يُوسُفَ، وَمُحَمَّدٌ، وَزُفَرُ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَا يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ حَتَّى يَتَرَاضَى الخصمان مَعًا.

Cinayetler, borçlar ve eşler arasındaki davalar gibi. Bu kısımda aralarında karşılıklı rıza gösterirlerse onlara müdahale etmeyiz. Şayet biri diğerine karşı Müslüman hâkime başvurup adalet isterse; Mâlik: 'Haksızlıkta bir tür zulüm ve fesat bulunduğu için Müslüman hâkim aralarında zorunlu olarak hükmeder' demiştir. Şâfiî, Ebû Yûsuf, Muhammed ve Züfer de böyle söylemiştir. Ebû Hanîfe ise: 'İki hasım birlikte rıza göstermedikçe aralarında hükmetmez' demiştir.

[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ٤٣]

[Mâide Suresi (5), Ayet 43]

وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِنْدَهُمُ التَّوْراةُ فِيها حُكْمُ اللَّهِ ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ (٤٣)

{ وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِنْدَهُمُ التَّوْراةُ فِيها حُكْمُ اللَّهِ ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ } “İçinde Allah'ın hükmü bulunan Tevrat yanlarında olduğu hâlde seni nasıl hakem tayin ediyorlar da sonra bunun ardından yüz çeviriyorlar? İşte onlar mümin değillerdir. (43)”

وَهَذِه الْجُمْلَةُ عَطْفٌ عَلَى جملَة فَإِنْ جاؤُكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ [الْمَائِدَة:

Bu cümle, { فَإِنْ جاؤُكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ } [Mâide:

٤٢] . وَالِاسْتِفْهَامُ لِلتَّعْجِيبِ، وَمَحَلُّ الْعَجَبِ مَضْمُونُ قَوْلِهِ: ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ، أَيْ مِنَ الْعَجِيبِ أَنَّهُمْ يَتْرُكُونَ كِتَابَهُمْ وَيُحَكِّمُونَكَ وَهُمْ غَيْرُ مُؤْمِنِينَ بِكَ ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ بَعْدَ حُكْمِكَ إِذَا لَمْ يُرْضِهِمْ. فَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: مِنْ بَعْدِ ذلِكَ إِلَى الْحُكْمِ الْمُسْتَفَادِ مِنْ يُحَكِّمُونَكَ، أَيْ جمعُوا عدم الرضى بِشَرْعِهِمْ وَبِحُكْمِكَ. وَهَذِهِ غَايَةُ التَّعَنُّتِ الْمُسْتَوْجِبَةُ لِلْعَجَبِ فِي كِلْتَا الْحَالَتَيْنِ، كَمَا وَصَفَ اللَّهُ حَالَ الْمُنَافِقِينَ فِي قَوْلِهِ: وَإِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ وَإِنْ يَكُنْ لَهُمُ الْحَقُّ يَأْتُوا إِلَيْهِ مُذْعِنِينَ [النُّور: ٤٨، ٤٩] .

42] “Eğer sana gelirlerse aralarında hükmet yahut onlardan yüz çevir” cümlesine matuftur. Soru [edatı] şaşkınlık bildirmek içindir; şaşılacak husus ise { ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ } “Sonra bunun ardından yüz çeviriyorlar” sözünün muhtevasıdır. Yani kendi kitaplarını bırakıp sana inanmadıkları hâlde seni hakem tayin etmeleri, sonra da hoşlarına gitmeyince senin verdiğin hükümden yüz çevirmeleri şaşılacak şeydir. { مِنْ بَعْدِ ذلِكَ } “Bunun ardından” ifadesindeki işaret, { يُحَكِّمُونَكَ } “Seni hakem tayin ediyorlar” ifadesinden anlaşılan hükmedilmeye yöneliktir; yani hem kendi şeriatlarına hem de senin hükmüne rıza göstermemeyi bir araya getirmişlerdir. Bu, her iki durumda da hayret uyandıran inatçılığın son noktasıdır. Nitekim Allah, münafıkların hâlini şu buyruğunda nitelemiştir: { وَإِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ وَإِنْ يَكُنْ لَهُمُ الْحَقُّ يَأْتُوا إِلَيْهِ مُذْعِنِينَ } [Nûr 48-49] “Aralarında hüküm vermesi için Allah'a ve Resulüne çağrıldıklarında, bir de bakarsın ki onlardan bir fırka yüz çevirip dönmektedir. Eğer hak kendi lehlerine olursa, boyun eğerek ona gelirler.”

وَيُحْتَمَلُ أَنَّ الِاسْتِفْهَامَ إِنْكَارِيٌّ، أَيْ هُمْ لَا يُحَكِّمُونَكَ حَقًّا. وَمَحَلُّ الْإِنْكَارِ هُوَ أَصْلُ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ الْفِعْلُ مِنْ كَوْنِ فَاعِلِهِ جَادًّا، أَيْ لَا يَكُونُ تَحْكِيمُهُمْ صَادِقًا بَلْ هُوَ تَحْكِيمٌ صُورِيٌّ يَبْتَغُونَ بِهِ مَا يُوَافِقُ أَهْوَاءَهُمْ، لِأَنَّ لَدَيْهِمُ التَّوْرَاةَ فِيهَا حُكْمُ مَا حَكَّمُوكَ فِيهِ، وَهُوَ حُكْمُ اللَّهِ، وَقَدْ نَبَذُوهَا لِعَدَمِ مُوَافَقَتِهَا أَهْوَاءَهُمْ، وَلِذَلِكَ قَدَّرُوا نَبْذَ حُكُومَتِكَ إِنْ لَمْ تُوَافِقْ هَوَاهُمْ، فَمَا هُمْ بِمُحَكِّمِينَ حَقِيقَةً. فَيَكُونُ فِعْلُ يُحَكِّمُونَكَ مُسْتَعْمَلًا فِي التَّظَاهُرِ بِمَعْنَى الْفِعْلِ دُونَ وُقُوعِهِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِما فِي قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا [التَّوْبَة: ٦٤] الْآيَةَ. وَيَجُوزُ عَلَى هَذَا أَنْ تَكُونَ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: مِنْ بَعْدِ ذلِكَ إِلَى مَجْمُوعِ مَا ذُكِرَ، وَهُوَ التَّحْكِيمُ، وَكَوْنُ التَّوْرَاةِ عِنْدَهُمْ،

Soru edatının inkârî olması da muhtemeldir; yani onlar seni gerçekten hakem tayin etmiyorlar. İnkârın yöneldiği husus, fiilin failinin [bu işte] ciddi olmasına dair fiilin delalet ettiği asıl manadır. Yani onların hakem tayin etmeleri samimi değildir; bilakis hevalarına uygun olanı elde etmek istedikleri şeklî bir hakem tayinidir. Zira seni hakem kıldıkları hususun hükmü yanlarındaki Tevrat'ta bulunmaktadır ve o da Allah'ın hükmüdür; hevalarına uymadığı için onu bir kenara atmışlardır. Bu sebeple senin vereceğin hükmü de hevalarına uymazsa bir kenara atmayı kararlaştırmışlardır; dolayısıyla hakikatte hakem tayin etmiş değillerdir. Bu durumda { يُحَكِّمُونَكَ } “seni hakem tayin ediyorlar” fiili, fiilin bizzat vuku bulması değil, fiilin manasına bürünme (gösteriş yapma) anlamında kullanılmış olur; nitekim Allah Teâlâ: { يَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِما فِي قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا } [Tevbe 64] “Münafıklar, kalplerinde olanı kendilerine haber verecek bir surenin üzerlerine indirilmesinden çekinirler. De ki: 'Alay edin!'” ayetinde de böyledir. Buna göre { مِنْ بَعْدِ ذلِكَ } “bunun ardından” ifadesindeki işaretin, zikredilenlerin tamamına, yani hem hakem tayin etmeye hem de Tevrat'ın yanlarında bulunmasına yönelik olması caizdir;

أَيْ يَتَوَلَّوْنَ عَنْ حُكْمِكَ فِي حَالِ ظُهُورِ الْحُجَّةِ الْوَاضِحَةِ، وَهِيَ مُوَافَقَةُ حُكُومَتِكَ لِحُكْمِ التَّوْرَاةِ.

Yani apaçık delil ortaya çıktığı hâlde, ki o da senin hükmünün Tevrat'ın hükmüne uygun olmasıdır, senin hükmünden yüz çevirirler.

وَجُمْلَةُ وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ الرَّفْعِ فِي يُحَكِّمُونَكَ. وَنَفِيُ الْإِيمَانِ عَنْهُمْ مَعَ حَذْفِ مُتَعَلِّقِهِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّهُمْ مَا آمَنُوا بِالتَّوْرَاةِ وَلَا بِالْإِسْلَامِ فَكَيْفَ يَكُونُ تَحْكِيمُهُمْ صَادِقًا.

{ وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ } “İşte onlar mümin değillerdir” cümlesi, { يُحَكِّمُونَكَ } fiilindeki merfû zamirden hâl konumundadır. Neye inanmadıklarına dair müteallakın hazfedilmesiyle onlardan imanın nefyedilmesi, ne Tevrat'a ne de İslam'a inanmadıklarına işaret etmek içindir; [durum bu iken] hakem tayin etmeleri nasıl samimi olabilir?

وَضَمِيرُ فِيها عَائِدٌ إِلَى التَّوْرَاةِ، فَتَأْنِيثُهُ مُرَاعَاةٌ لِاسْمِ التَّوْرَاةِ وَإِنْ كَانَ مُسَمَّاهَا كِتَابًا وَلَكِنْ لِأَنَّ صِيغَةَ فَعْلَاةٍ مَعْرُوفَةٌ فِي الْأَسْمَاءِ الْمُؤَنَّثَةِ مِثْلَ مَوْمَاةٍ. وَتَقَدَّمَ وَجْهُ تَسْمِيَةِ كِتَابِهِمْ تَوْرَاةً عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنْزَلَ التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ فِي سُورَةِ آل عمرَان [٣] .

{ فِيها } ifadesindeki zamir Tevrat'a racidir. Müsemması 'kitap' [müzekker] olsa da zamirin müennes kılınması Tevrat ismine riayeten yapılmıştır; zira fa'lât (فَعْلَاة) vezni, mevmât (مَوْمَاة - çöl) gibi müennes isimlerde bilinmektedir. Kitaplarının 'Tevrat' diye isimlendirilmesinin gerekçesi Âl-i İmrân Suresi'nde [3] Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْزَلَ التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ } “Tevrat'ı ve İncil'i indirdi” buyruğunda geçmişti.

[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ٤٤]

[Mâide Suresi (5), Ayet 44]

إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا لِلَّذِينَ هادُوا وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتابِ اللَّهِ وَكانُوا عَلَيْهِ شُهَداءَ فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلاً وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ (٤٤)

{ إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا لِلَّذِينَ هادُوا وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتابِ اللَّهِ وَكانُوا عَلَيْهِ شُهَداءَ فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلاً وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ } “Şüphesiz Tevrat'ı biz indirdik; onda bir hidayet ve bir nur vardır. Kendilerini [Allah'a] teslim etmiş peygamberler, Yahudilere onunla hükmederlerdi; Allah'ın Kitabı'nı korumakla görevlendirilmeleri sebebiyle ve ona şahit oldukları için rabbânîler (kendilerini Allah'a adamış âlimler) ve ahbâr (din bilginleri) de [onunla hükmederlerdi]. Artık insanlardan korkmayın, benden korkun ve ayetlerimi az bir pahaya satmayın. Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar kâfirlerin ta kendileridir. (44)”

لَمَّا وَصَفَ التَّوْرَاةَ بِأَنَّ فِيهَا حُكْمَ اللَّهِ اسْتَأْنَفَ ثَنَاءً عَلَيْهَا وَعَلَى الْحَاكِمِينَ بِهَا.

Tevrat'ı içinde Allah'ın hükmü bulunmasıyla niteleyince, Tevrat'ı ve onunla hükmedenleri övmeye başladı.

وَوَصَفَهَا بِالنُّزُولِ لِيَدُلَّ عَلَى أَنَّهَا وَحْيٌ مِنَ اللَّهِ، فَاسْتُعِيرَ النُّزُولُ لِبُلُوغِ الْوَحْيِ لِأَنَّهُ بُلُوغُ شَيْءٍ مِنْ لَدُنْ عَظِيمٍ، وَالْعَظِيمُ يُتَخَيَّلُ عَالِيًا، كَمَا تَقَدَّمَ غَيْرَ مَرَّةٍ.

Allah'tan bir vahiy olduğunu göstermek için onu indirilme ile nitelendirdi. İndirilme (nüzul), vahyin ulaşması için istiare yoluyla kullanılmıştır; çünkü bu, yüce bir makam katından bir şeyin ulaşmasıdır ve yüce olan kimse defalarca geçtiği üzere yüksekte tahayyül edilir.

وَالنُّورُ اسْتِعَارَةٌ لِلْبَيَانِ وَالْحَقِّ، وَلِذَلِكَ عُطِفَ عَلَى الْهُدَى، فَأَحْكَامُهَا هَادِيَةٌ وَوَاضِحَةٌ، وَالظَّرْفِيَّةُ. حَقِيقِيَّةٌ، وَالْهُدَى وَالنُّورُ دَلَائِلُهُمَا. وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ النُّورَ هُنَا مُسْتَعَارًا لِلْإِيمَانِ وَالْحِكْمَةِ، كَقَوْلِهِ: يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ [الْبَقَرَة: ١٣٢] ،

Nur, açıklık ve hak için yapılmış bir istiaredir; bu sebeple hidayet kelimesine matuf kılınmıştır. Dolayısıyla onun hükümleri hem doğru yolu gösterici hem de apaçıktır. Zarfiyet hakikidir; hidayet ve nur ise delilleridir. Nuru burada Allah Teâlâ'nın: { يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ } [Bakara 257] “Onları karanlıklardan nura çıkarır” buyruğunda olduğu gibi iman ve hikmet için müsteâr kılman da mümkündür;

فَيَكُونُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْهُدَى عُمُومٌ وَخُصُوصٌ مُطْلَقٌ، فَالنُّورُ أَعَمُّ، وَالْعَطْفُ لِأَجْلِ تِلْكَ الْمُغَايَرَةِ بِالْعُمُومِ.

Bu takdirde nur ile hidayet arasında mutlak umum-husus ilişkisi bulunur; nur daha geneldir ve atıf genel olma yönündeki bu başkalıktan dolayı yapılmıştır.

وَالْمُرَادُ بِالنَّبِيِّينَ فَيَجُوزُ أَنَّهُمْ أَنْبِيَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ، مُوسَى وَالْأَنْبِيَاءُ الَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِ. فَالْمُرَادُ بِالَّذِينَ أَسْلَمُوا الَّذِينَ كَانَ شَرْعُهُمُ الْخَاصُّ بِهِمْ كَشَرْعِ الْإِسْلَامِ سَوَاءً، لِأَنَّهُمْ كَانُوا مَخْصُوصِينَ بِأَحْكَامٍ غَيْرِ أَحْكَامِ عُمُومِ أُمَّتِهِمْ بَلْ هِيَ مُمَاثِلَةٌ لِلْإِسْلَامِ، وَهِيَ الْحَنِيفِيَّةُ الْحَقُّ، إِذْ لَا شَكَّ أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ كَانُوا عَلَى أَكْمَلِ حَالٍ مِنَ الْعِبَادَةِ وَالْمُعَامَلَةِ، أَلَا تَرَى أَنَّ الْخَمْرَ مَا كَانَتْ مُحَرَّمَةً فِي شَرِيعَةٍ قَبْلَ الْإِسْلَامِ وَمَعَ ذَلِكَ مَا شَرِبَهَا الْأَنْبِيَاءُ قَطُّ، بَلْ حَرَّمَتْهَا التَّوْرَاةُ عَلَى كَاهِنِ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَمَا ظَنُّكَ بِالنَّبِيءِ. وَلَعَلَّ هَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ وَصِيَّةِ إِبْرَاهِيمَ لِبَنِيهِ بِقَوْلِهِ: فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ [الْبَقَرَة: ١٣٢] كَمَا تَقَدَّمَ هُنَالِكَ. وَقَدْ قَالَ يُوسُفُ- ﵇ فِي دُعَائِهِ: تَوَفَّنِي مُسْلِماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ [يُوسُف: ١٠١] . وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْوَصْفِ بِقَوْلِهِ: الَّذِينَ أَسْلَمُوا عَلَى هَذَا الْوَجْهِ الْإِشَارَةُ إِلَى شَرَفِ الْإِسْلَامِ وَفَضْلِهِ إِذْ كَانَ دِينَ الْأَنْبِيَاءِ. وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بالنبيئين مُحَمَّد ﷺ وَعُبِّرَ عَنْهُ بِصِيغَةِ الْجَمْعِ تَعْظِيمًا لَهُ.

Peygamberler ile kastedilenlerin İsrailoğulları peygamberleri, yani Mûsâ ve ondan sonra gelen peygamberler olması caizdir. { الَّذِينَ أَسْلَمُوا } “kendilerini teslim etmiş” ile kastedilenler ise kendilerine has şeriatları tıpkı İslam şeriatı gibi olan kimselerdir; zira onlar ümmetlerinin geneline ait hükümlerden farklı, bilakis İslam'a benzeyen hükümlere mazhardılar ki bu da hak Hanifliktir. Çünkü şüphe yok ki peygamberler ibadet ve muamele bakımından en kâmil hâl üzere idiler. Görmez misin ki şarap İslam'dan önceki hiçbir şeriatta haram kılınmamışken peygamberler onu asla içmemişlerdir; hatta Tevrat onu İsrailoğulları kâhinine haram kılmıştır, artık peygamberi var sen düşün! Nitekim İbrâhim'in oğullarına: { فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } [Bakara 132] “ancak Müslümanlar olarak can verin” şeklindeki vasiyetinden kastedilen de oradaki açıklamada geçtiği üzere muhtemelen budur. Yûsuf aleyhisselâm da duasında: { تَوَفَّنِي مُسْلِماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ } [Yûsuf 101] “Canımı Müslüman olarak al ve beni salihlere kat” demiştir. Bu veche göre { الَّذِينَ أَسْلَمُوا } “kendilerini teslim etmiş olanlar” nitelemesinden maksat, peygamberlerin dini olması hasebiyle İslam'ın şerefine ve faziletine işaret etmektir. Peygamberler ile Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in kastedilmiş olması ve kendisine tazim amacıyla çoğul kipiyle ifade edilmesi de caizdir.

وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِلَّذِينَ هادُوا لِلْأَجَلِ وَلَيْسَتْ لِتَعْدِيَةِ فِعْلِ يَحْكُمُ إِذِ الْحُكْمُ فِي الْحَقِيقَةِ لَهُمْ وَعَلَيْهِمْ. وَالَّذِينَ هَادُوا هُمُ الْيَهُودُ، وَهُوَ اسْمٌ يُرَادِفُ مَعْنَى الْإِسْرَائِيلِيِّينَ، إِلَّا أَنَّ أَصْلَهُ يَخْتَصُّ بِبَنِي يَهُوذَا مِنْهُمْ، فَغَلَبَ عَلَيْهِمْ مِنْ بَعْدُ، كَمَا قَدَّمْنَاهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالنَّصارى وَالصَّابِئِينَ الْآيَةَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٦٢] .

{ لِلَّذِينَ هادُوا } ifadesindeki lâm harf-i cerri illet/içinlik (ecel) bildirir; { يَحْكُمُ } fiilini müteaddi kılmak için değildir; zira hüküm hakikatte hem onların lehine hem de aleyhinedir. { الَّذِينَ هَادُوا } Yahudilerdir ve bu isim İsrailoğulları manasına müradiftir; ancak aslı onlardan Yehûdâ oğullarına hastır, sonradan hepsine galebe çalmıştır. Nitekim Bakara Suresi'nde [62] Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالنَّصارى وَالصَّابِئِينَ } “Şüphesiz iman edenler, Yahudiler, Hristiyanlar ve Sâbiîler...” ayetinde bunu daha önce belirtmiştik.

وَالرَّبَّانِيُّونَ جَمْعُ رَبَّانِيٍّ، وَهُوَ الْعَالِمُ الْمَنْسُوبُ إِلَى الرَّبِّ، أَيْ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى. فَعَلَى هَذَا يَكُونُ الرَّبَّانِيُّ نَسَبًا لِلرَّبِّ عَلَى غَيْرِ قِيَاسٍ، كَمَا قَالُوا: شَعْرَانِيٌّ لِكَثِيرِ الشَّعْرِ، وَلِحْيَانِيٌّ لِعَظِيمِ اللِّحْيَةِ. وَقِيلَ: الرَّبَّانِيُّ الْعَالِمُ الْمُرَبِّي، وَهُوَ الّذي يبتدىء

{ الرَّبَّانِيُّونَ } rabbânî (رَبَّانِيٌّ) kelimesinin çoğuludur; o da Rabb'e, yani Allah Teâlâ'ya nispet edilen âlimdir. Buna göre rabbânî, çok kıllı kimseye şa'rânî (شَعْرَانِيٌّ) ve büyük sakallı kimseye lıhyânî (لِحْيَانِيٌّ) demeleri gibi, kıyasa aykırı olarak Rabb'e yapılmış bir nispettir. Rabbânî'nin 'mürebbî (eğitici) âlim' olduğu da söylenmiştir ki o,

النَّاسَ بِصِغَارِ الْعِلْمِ قَبْلَ كِبَارِهِ. وَوَقَعَ هَذَا التَّفْسِيرُ فِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» . وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٧٩] .

insanları büyük ilimlerden önce küçük ilimlerle eğitmeye başlayandır. Bu tefsir Sahîh-i Buhârî'de yer almıştır. Âl-i İmrân Suresi'nde [79] Allah Teâlâ'nın: { وَلكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ } “Fakat rabbânîler olun” buyruğunda bu husus geçmişti.

وَالْأَحْبَارُ جَمْعُ حَبْرٍ، وَهُوَ الْعَالِمُ فِي الْمِلَّةِ الْإِسْرَائِيلِيَّةِ، وَهُوَ- بِفَتْحِ الْحَاءِ وَكَسْرِهَا-،

{ الْأَحْبَارُ } İsrail dinindeki âlim demek olan habr (حَبْر) veya hıbr (حِبْر) kelimesinin çoğuludur; hâ harfinin fethası ve kesresiyle okunur.

لَكِنِ اقْتَصَرَ الْمُتَأَخِّرُونَ عَلَى الْفَتْحِ لِلتَّفْرِقَةِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ اسْمِ الْمِدَادِ الَّذِي يُكْتَبُ بِهِ. وَعُطِفَ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ على النَّبِيُّونَ لِأَنَّهُمْ وَرَثَةُ عِلْمِهِمْ وَعَلَيْهِمْ تَلَقَّوُا الدِّينَ.

Fakat müteahhirûn, kendisiyle yazı yazılan mürekkep isminden ayırt etmek için sadece fetha ile [kullanımını] tercih etmişlerdir. Rabbânîler ve ahbâr kelimeleri peygamberlere matuf kılınmıştır; çünkü onlar peygamberlerin ilminin vârisleridir ve dini onlardan öğrenmişlerdir.

وَالِاسْتِحْفَاظُ: الِاسْتِئْمَانُ، وَاسْتِحْفَاظُ الْكِتَابِ أَمَانَةُ فَهْمِهِ حَقَّ الْفَهْمِ بِمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ آيَاتُهُ. اسْتُعِيرَ الِاسْتِحْفَاظُ الَّذِي هُوَ طَلَبُ الْحِفْظِ لِمَعْنَى الْأَمْرِ بِإِجَادَةِ الْفَهْمِ وَالتَّبْلِيغِ لِلْأُمَّةِ عَلَى مَا هُوَ عَلَيْهِ.

İstihfaz (korunmanın istenmesi), emanet etmektir; Kitap'ın korunmasının istenmesi ise ayetlerinin delalet ettiği üzere onu hakkıyla anlama emanetidir. Korunmayı talep etmek demek olan istihfaz, ümmete olduğu gibi mükemmel bir şekilde anlama ve tebliğ etme emri manasında istiare yoluyla kullanılmıştır.

فَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ بِمَا اسْتُحْفِظُوا لِلْمُلَابَسَةِ، أَيْ حُكْمًا مُلَابِسًا لِلْحَقِّ مُتَّصِلًا بِهِ غَيْرَ مُبَدَّلٍ وَلَا مُغَيَّرٍ وَلَا مُؤَوَّلٍ تَأْوِيلًا لِأَجْلِ الْهَوَى. وَيَدْخُلُ فِي الِاسْتِحْفَاظِ بِالْكِتَابِ الْأَمْرُ بِحِفْظِ أَلْفَاظِهِ مِنَ التَّغْيِيرِ وَالْكِتْمَانِ. وَمِنْ لَطَائِفِ الْقَاضِي إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ حَمَّادَ مَا حَكَاهُ عِيَاضٌ فِي «الْمَدَارِكِ» ، عَنْ أَبِي الْحَسَنِ بْنِ الْمُنْتَابِ، قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ إِسْمَاعِيلَ يَوْمًا فَسُئِلَ: لِمَ جَازَ التَّبْدِيلُ عَلَى أَهْلِ التَّوْرَاةِ وَلَمْ يَجُزْ عَلَى أَهْلِ الْقُرْآنِ، فَقَالَ: لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ فِي أَهْلِ التَّوْرَاةِ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتابِ اللَّهِ فَوَكَلَ الْحِفْظَ إِلَيْهِمْ. وَقَالَ فِي الْقُرْآنِ:

{ بِمَا اسْتُحْفِظُوا } ifadesindeki bâ harf-i cerri mülâbese (birliktelik/uygunluk) bildirir; yani hakka uygun, ona bağlı, tahrif edilmemiş, değiştirilmemiş ve heva uğruna tevil edilmemiş bir hüküm vermektir. Kitap'ın korunması talebinin içine, lafızlarının değiştirilmekten ve gizlenmekten korunması emri de girer. Kadı İsmâil b. İshâk b. Hammâd'ın latif nüktelerinden biri de İyâz'ın Tertîbü'l-Medârik'te Ebü'l-Hasen b. el-Müntâb'dan naklettiği şu rivayettir: 'Bir gün İsmâil'in yanındaydım. Kendisine: «Tevrat ehli için tahrif mümkün oldu da Kur'an ehli için neden mümkün olmadı?» diye soruldu. O da şöyle dedi: «Çünkü Allah Teâlâ Tevrat ehli hakkında: { بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتابِ اللَّهِ } “Allah'ın Kitabı'nı korumakla görevlendirilmeleri sebebiyle” buyurarak korumayı onlara havale etti. Kur'an hakkında ise:

إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ [الْحجر: ٩] . فَتَعَهَّدَ اللَّهُ بِحِفْظِهِ فَلَمْ يَجُزِ التَّبْدِيلُ عَلَى أَهْلِ الْقُرْآنِ. قَالَ: فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِلْمُحَامِلِيِّ، فَقَالَ: لَا أَحْسَنَ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ.

{ إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ } [Hicr 9] “Şüphesiz o Zikr'i biz indirdik ve onun koruyucusu da elbette biziz” buyurdu. Böylece Allah onun korunmasını bizzat üstlendi, bu sebeple Kur'an ehline tahrif imkânı doğmadı.» [Râvi] dedi ki: 'Bunu el-Mehâmilî'ye anlattım, o da: «Bundan daha güzel bir söz olamaz» dedi.'

ومِنْ مُبَيِّنَةٌ لِإِبْهَامِ (مَا) فِي قَوْلِهِ: بِمَا اسْتُحْفِظُوا. وكِتابِ اللَّهِ هُوَ التَّوْرَاةُ، فَهُوَ مِنَ الْإِظْهَارِ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ، لِيَتَأَتَّى التَّعْرِيفُ بِالْإِضَافَةِ الْمُفِيدَةِ لِتَشْرِيفِ التَّوْرَاةِ وَتَمْجِيدِهَا بِإِضَافَتِهَا إِلَى اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى.

{ مِنْ } edatı, { بِمَا اسْتُحْفِظُوا } ifadesindeki 'mâ'nın kapalılığını açıklayıcıdır (mübeyyinedir). { كِتابِ اللَّهِ } ise Tevrat'tır; bu durum, Tevrat'ın Allah Teâlâ'nın ismine izafe edilmesiyle şereflendirilmesi ve yüceltilmesini sağlayan izafetle marife kılınmasının gerçekleşmesi için zamir makamında açık isim zikretmek (izhâr fî makâmi'l-idmâr) kabilindendir.

وَضَمِيرُ وَكانُوا لِلنَّبِيئِينَ وَالرَّبَّانِيِّينَ وَالْأَحْبَارِ، أَيْ وَكَانَ الْمَذْكُورُونَ شُهَدَاءَ عَلَى كِتَابِ اللَّهِ، أَيْ شُهَدَاءَ عَلَى حِفْظِهِ مِنَ التَّبْدِيلِ، فَحَرْفُ (عَلَى) هُنَا دَالٌّ عَلَى مَعْنَى التَّمَكُّنِ وَلَيْسَ هُوَ (عَلَى) الَّذِي يَتَعَدَّى بِهِ فِعْلُ شَهِدَ، إِلَى الْمَحْقُوقِ كَمَا يَتَعَدَّى

{ وَكانُوا } fiilindeki zamir peygamberlere, rabbânîlere ve din bilginlerine (ahbâra) aittir. Yani zikredilen kimseler Allah'ın Kitabı üzerine şahit idiler; yani onun tahriften korunmasına şahittiler. Buradaki { عَلَى } harfi hâkimiyet/yetkinlik (temekkün) manasına delalet eder; yoksa

ذَلِكَ الْفِعْلُ بِاللَّامِ إِلَى الْمَشْهُودِ لَهُ، أَيِ الْمُحِقِّ، بَلْ هُوَ هُنَا مِثْلُ الَّذِي يَتَعَدَّى بِهِ فِعْلُ (حَفِظَ وَرَقَبَ) وَنَحْوُهُمَا، أَيْ وَكَانُوا حَفَظَةً عَلَى كِتَابِ اللَّهِ وَحُرَّاسًا لَهُ مِنْ سُوءِ الْفَهْمِ وَسُوءِ التَّأْوِيلِ وَيَحْمِلُونَ أَتْبَاعَهُ عَلَى حَقِّ فَهْمِهِ وَحَقِّ الْعَمَلِ بِهِ.

şahitlik fiilinin lâm harfiyle lehine şahitlik edilene (hak sahibine) müteaddi olduğu gibi 'şehide' fiilinin aleyhine hüküm verilen kimseye müteaddi kılındığı { عَلَى } değildir. Bilakis buradaki [harf], 'hafiza' (korudu), 'rakabe' (gözetti) ve benzeri fiillerin kendisiyle müteaddi olduğu harf gibidir. Yani onlar Allah'ın Kitabı'nın muhafızları, yanlış anlamaya ve kötü tevile karşı onun bekçileri idiler ve ona uyanları onu hakkıyla anlamaya ve onunla hakkıyla amel etmeye sevk ediyorlardı.

وَلِذَلِكَ عَقَّبَهُ بِجُمْلَةِ فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ الْمُتَفَرِّعَةِ بِالْفَاءِ عَلَى قَوْلِهِ:

Bundan dolayı Allah, fâ harfiyle şu buyruğuna bağlanan { فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ } cümlesini hemen peşinden getirdi:

وَكانُوا عَلَيْهِ شُهَداءَ، إِذِ الْحَفِيظُ عَلَى الشَّيْءِ الْأَمِينُ حَقُّ الْأَمَانَةِ لَا يَخْشَى أَحَدًا فِي الْقِيَامِ بِوَجْهِ أَمَانَتِهِ وَلَكِنَّهُ يَخْشَى الَّذِي اسْتَأْمَنَهُ. فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْخِطَابُ بِقَوْلِهِ: فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ

{ وَكانُوا عَلَيْهِ شُهَداءَ } “ve ona şahit idiler”; zira bir şeyin muhafızı ve tam anlamıyla emini olan kimse emanetini yerine getirme hususunda kimseden korkmaz, bilakis kendisine emanet edenden korkar. { فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ } “İnsanlardan korkmayın” sözündeki hitabın

لِيَهُودِ زَمَانَ نُزُولِ الْآيَةِ، وَالْفَاءُ لِلتَّفْرِيعِ عَمَّا حُكِيَ عَنْ فِعْلِ سَلَفِ الْأَنْبِيَاءِ وَالْمُؤْمِنِينَ لِيَكُونُوا قُدْوَةً لِخَلَفِهِمْ مِنَ الْفَرِيقَيْنِ، وَالْجُمْلَةُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ مُعْتَرِضَةٌ وَيَجُوزُ

ayetin indiği zamandaki Yahudilere yönelik olması caizdir; fâ harfi ise önceki peygamberlerin ve müminlerin yaptıklarına dair aktarılanlardan bir tafsilat/sonuç (tefrî) içindir; ta ki her iki gruptan sonra gelenlere bir örnek olsunlar. Cümle bu veche göre mu'tarızadır (ara cümledir). Ayrıca

أَنْ يَكُونَ الْخِطَابُ لِلنَّبِيئِينَ وَالرَّبَّانِيِّينَ وَالْأَحْبَارِ فَهِيَ عَلَى تَقْدِيرِ الْقَوْلِ، أَيْ قُلْنَا لَهُمْ: فَلَا تَخْشَوُا النّاس. والتّفريع ناشىء عَنْ مَضْمُونِ قَوْلِهِ: بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتابِ اللَّهِ، لِأَنَّ تَمَامَ الِاسْتِحْفَاظِ يَظْهَرُ فِي عَدَمِ الْمُبَالَاةِ بِالنَّاسِ رَضُوا أَمْ سَخِطُوا، وَفِي قَصْرِ الِاعْتِدَادِ عَلَى رِضَا اللَّهِ تَعَالَى.

hitabın peygamberlere, rabbânîlere ve ahbâra yönelik olması da caizdir. Bu takdirde mukadder bir kavl (söz) takdiriyle 'onlara: «İnsanlardan korkmayın» dedik' anlamındadır. Bu tefrî (bağlantı), { بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتابِ اللَّهِ } “Allah'ın Kitabı'nı korumakla görevlendirilmeleri sebebiyle” ifadesinin muhtevasından neşet etmektedir; çünkü koruma görevinin tamlığı, insanlar razı olsun veya öfkelensin onlara aldırış etmemekte ve itibarı yalnızca Allah Teâlâ'nın rızasına hasretmekte ortaya çıkar.

وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِي مَعْنَى وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٤١] .

{ وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا } “Ayetlerimi az bir pahaya satmayın” ifadesinin anlamına dair açıklama Bakara Suresi'nde [41] geçmişti.

وَقَوْلُهُ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنْ جُمْلَةِ الْمَحْكِيِّ بِقَوْلِهِ: فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ، لِأَنَّ مَعْنَى خَشْيَةِ النَّاسِ هُنَا أَنْ تُخَالَفَ أَحْكَامُ شَرِيعَةِ التَّوْرَاةِ أَوْ غَيْرِهَا مَنْ كُتُبِ اللَّهِ لِإِرْضَاءِ أَهْوِيَةِ النَّاسِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ كَلَامًا مُسْتَأْنَفًا عُقِّبَتْ بِهِ تِلْكَ الْعِظَاتُ الْجَلِيلَةُ. وَعَلَى الْوَجْهَيْنِ فَالْمَقْصُودُ الْيَهُودُ وَتَحْذِيرُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ مِثْلِ صُنْعِهِمْ.

Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ } “Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar kâfirlerin ta kendileridir” buyruğunun, { فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ } “Artık insanlardan korkmayın, benden korkun” sözüyle hikâye edilen cümlenin bir parçası olması caizdir; zira burada insanlardan korkmanın manası, insanların hevalarını hoşnut etmek için Tevrat'ın veya Allah'ın diğer kitaplarının şeriat hükümlerine muhalefet etmektir. Bunun, söz konusu yüce öğütlerin ardından getirilen müstakil (istinaf) bir kelam olması da caizdir. Her iki veche göre de kastedilenler Yahudilerdir ve Müslümanları onların yaptığının benzerini yapmaktan sakındırmaktır.

وَ (مَنْ) الْمَوْصُولَةُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهَا الْفَرِيقَ الْخَاصَّ الْمُخَاطَبَ بِقَوْلِهِ: وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا، وَهُمُ الَّذِينَ أَخْفَوْا بَعْضَ أَحْكَامِ التَّوْرَاةِ مِثْلَ حُكْمِ الرَّجْمِ فَوَصَفَهُمُ اللَّهُ بِأَنَّهُمْ كَافِرُونَ بِمَا جَحَدُوا مِنْ شَرِيعَتِهِمُ الْمَعْلُومَةِ عِنْدَهُمْ. وَالْمَعْنَى أَنَّهُمُ اتَّصَفُوا بِالْكُفْرِ مِنْ قَبْلُ فَإِذَا لَمْ يَحْكُمُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَذَلِكَ مِنْ آثَارِ كُفْرِهِمُ السَّابِقِ.

Mevsûl olan { مَنْ } edatı ile { وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا } “Ayetlerimi az bir pahaya satmayın” buyruğuyla muhatap olan özel fırkanın kastedilmiş olması muhtemeldir; bunlar recim hükmü gibi Tevrat'ın bazı hükümlerini gizleyen kimselerdir. Allah onları, yanlarında malum olan şeriatlarını inkâr etmeleri sebebiyle kâfir olarak nitelemiştir. Anlam şudur: Onlar daha önceden küfür vasfını kazanmışlardı; dolayısıyla Allah'ın indirdiğiyle hükmetmediklerinde bu, onların önceki küfürlerinin eserlerinden biri olmaktadır.

وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهَا الْجِنْسَ وَتَكُونَ الصِّلَةُ إِيمَاءً إِلَى تَعْلِيلِ كَوْنِهِمْ كَافِرِينَ فَتَقْتَضِي أَنَّ كُلَّ مَنْ لَا يَحْكُمُ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ يَكْفُرُ. وَقَدِ اقْتَضَى هَذَا قَضِيَّتَيْنِ:

Bununla cinsin kastedilmiş olması ve sılanın (bağlı cümlenin) onların kâfir oluşunun gerekçelendirilmesine (taliline) işaret etmesi de muhtemeldir; bu durumda Allah'ın indirdiğiyle hükmetmeyen herkesin kâfir olmasını iktiza eder. Bu da iki meseleyi (kaziyyeyi) gerektirmiştir:

إِحْدَاهُمَا: كَوْنُ الَّذِي يَتْرُكُ الْحُكْمَ بِمَا تَضَمَّنَتْهُ التَّوْرَاةُ مِمَّا أَوْحَاهُ اللَّهُ إِلَى مُوسَى كَافِرًا، أَوْ تَارِكُ الْحُكْمِ بِكُلِّ مَا أَنْزَلَهُ اللَّهُ عَلَى الرُّسُلِ كَافِرًا وَالثَّانِيَةُ: قَصْرُ وَصْفِ الْكُفْرِ عَلَى تَارِكِ الْحُكْمِ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ.

Birincisi: Allah'ın Mûsâ'ya vahyettiklerinden Tevrat'ın içerdiği hükümlerle hükmetmeyi terk eden kimsenin kâfir olması yahut Allah'ın elçilere indirdiği her şeyle hükmetmeyi terk edenin kâfir olması. İkincisi: Küfür nitelemesinin Allah'ın indirdiğiyle hükmetmeyi terk edene hasredilmesidir.

فَأَمَّا الْقَضِيَّةُ الْأُولَى: فَالَّذِينَ يُكَفِّرُونَ مُرْتَكِبَ الْكَبِيرَةِ يَأْخُذُونَ بِظَاهِرِ هَذَا. لِأَنَّ الْجَوْرَ فِي الْحُكْمِ كَبِيرَةٌ وَالْكَبِيرَةُ كُفْرٌ عِنْدَهُمْ. وَعَبَّرُوا عَنْهُ بِكُفْرِ نِعْمَةٍ يُشَارِكُهُ فِي ذَلِكَ جَمِيعُ الْكَبَائِرِ، وَهَذَا مَذْهَبٌ بَاطِلٌ كَمَا قَرَّرْنَاهُ غَيْرَ مَرَّةٍ. وَأَمَّا جُمْهُورُ الْمُسْلِمِينَ وَهُمْ أَهْلُ السُّنَّةِ مِنَ الصَّحَابَةِ فَمَنْ بَعْدَهُمْ فَهِيَ عِنْدَهُمْ قَضِيَّةٌ مُجْمَلَةٌ، لِأَنَّ تَرْكَ الْحُكْمِ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ يَقَعُ عَلَى أَحْوَالٍ كَثِيرَةٍ فَبَيَانُ إِجْمَالِهِ بِالْأَدِلَّةِ الْكَثِيرَةِ الْقَاضِيَةِ بِعَدَمِ التَّكْفِيرِ بِالذُّنُوبِ، وَمَسَاقُ الْآيَةِ يُبَيِّنُ إِجْمَالَهَا. وَلِذَلِكَ قَالَ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ: الْمُرَادُ بِمَنْ لَمْ يَحْكُمْ هُنَا خُصُوصُ الْيَهُودِ، قَالَهُ الْبَرَاءُ بْنُ عَازِبٍ وَرَوَاهُ عَنْ رَسُول الله ﷺ. أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ فِي «صَحِيحِهِ» . فَعَلَى هَذَا تَكُونُ (مَنْ) مَوْصُولَةً، وَهِيَ بِمَعْنَى لَامِ الْعَهْدِ. وَالْمَعْنَى عَلَيْهِ: وَمَنْ تَرَكَ الْحُكْمَ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ تَرْكًا

Birinci meseleye gelince: Büyük günah işleyeni tekfir edenler bu lafzın zahirini esas alırlar. Zira hükümde zulüm ve haksızlık etmek büyük günahtır ve onlara göre büyük günah küfürdür. Bunu bütün büyük günahların ortak olduğu nimet küfrü (küfr-i nimet) olarak ifade etmişlerdir; oysa defalarca ortaya koyduğumuz üzere bu batıl bir mezheptir. Sahabeden ve sonraki nesillerden Ehl-i Sünnet olan Müslümanların cumhuruna göre ise bu mücmel bir meseledir; zira Allah'ın indirdiğiyle hükmetmeyi terk etmek pek çok farklı hâlde vuku bulur ve onun bu mücmelliğinin beyanı, günahlar sebebiyle tekfiri nefyeden pek çok delille sabittir; ayetin siyakı da onun bu mücmelliğini açıklamaktadır. Bu sebeple âlimlerin cumhuru: 'Burada hükmetmeyen kimseden maksat bilhassa Yahudilerdir' demişlerdir. Bunu Berâ b. Âzib söylemiş ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir; Müslim bunu Sahîh'inde tahric etmiştir. Buna göre { مَنْ } mevsûldür ve ahd lâmı anlamındadır. Bu veche göre mana şöyledir: Allah'ın indirdiğiyle hükmetmeyi

مِثْلَ هَذَا التَّرْكِ، هُوَ تَرْكُ الْحُكْمِ الْمَشُوبُ بِالطَّعْنِ فِي صَلَاحِيَّتِهِ. وَقَدْ عُرِفَ الْيَهُودُ بِكَثْرَةِ مُخَالَفَةِ حُكَّامِهِمْ لِأَحْكَامِ كِتَابِهِمْ بِنَاءً عَلَى تَغْيِيرِهِمْ إِيَّاهَا بِاعْتِقَادِ عَدَمِ مُنَاسَبَتِهَا لِأَحْوَالِهِمْ كَمَا فَعَلُوا فِي حَدِّ الزِّنَى فَيَكُونُ الْقَصْرُ ادِّعَائِيًّا وَهُوَ الْمُنَاسِبُ لِسَبَبِ نُزُولِ الْآيَاتِ الَّتِي كَانَتْ هَذِهِ ذَيْلًا لَهَا فَيَكُونُ الْمَوْصُولُ لِتَعْرِيفِ أَصْحَابِ هَذِهِ الصِّلَةِ وَلَيْسَ مُعَلِّلًا لِلْخَبَرِ. وَزِيدَتِ الْفَاءُ فِي خَبَرِهِ لِمُشَابَهَتِهِ بِالشَّرْطِ فِي لُزُومِ خَبَرِهِ لَهُ، أَيْ أَنَّ الَّذِينَ عُرِفُوا بِهَذِهِ الصِّفَةِ هُمُ الَّذِينَ إِنْ سَأَلْتَ عَنِ الْكَافِرِينَ فَهُمْ هُمْ لِأَنَّهُمْ كَفَرُوا وَأَسَاءُوا الصُّنْعَ.

bunun gibi bir terk edişle terk eden kimse, yani onun geçerliliğine taan etmekle karışık bir şekilde hükmü terk eden kimsedir. Nitekim Yahudiler, zina haddinde yaptıkları gibi kendi durumlarına uygun olmadığı inancıyla kitaplarının hükümlerini değiştirmeye dayanarak hâkimlerinin bu hükümlere çokça muhalefet etmesiyle bilinmişlerdir. Dolayısıyla kasr (hasr) iddiâî olur ki bu ayetin zeyli olduğu ayetlerin nüzul sebebine uygun olan da budur. Böylece mevsûl bu sılanın sahiplerini tanıtmak içindir, haberi illetlendirmek için değildir. Haberinin ona lüzumu bakımından şarta benzemesi sebebiyle haberine fâ ziyade edilmiştir; yani bu nitelikle bilinen kimseler, eğer kâfirleri soracak olursan kâfirlerin ta kendileridir; çünkü onlar inkâr etmiş ve kötü iş yapmışlardır.

وَقَالَ جَمَاعَةٌ: الْمُرَادُ مِنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مَنْ تَرَكَ الْحُكْمَ بِهِ جَحْدًا لَهُ، أَوِ اسْتِخْفَافًا بِهِ، أَوْ طَعْنًا فِي حَقِّيَّتِهِ بَعْدَ ثُبُوتِ كَوْنِهِ حُكْمَ اللَّهِ بِتَوَاتُرٍ أَوْ سَمَاعِهِ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ، سَمِعَهُ الْمُكَلَّفُ بِنَفْسِهِ. وَهَذَا مَرْوِيٌّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، وَابْنِ

Bir topluluk da şöyle demiştir: 'Allah'ın indirdiğiyle hükmetmeyen kimseden maksat; onun Allah'ın hükmü olduğu tevatürle veya mükellefin bizzat Resûlullah'tan işitmesiyle sabit olduktan sonra onu inkâr ederek, küçümseyerek yahut hak oluşuna taan ederek onunla hükmetmeyi terk eden kimsedir.' Bu görüş İbn Mes'ûd, İbn

عَبَّاسٍ، وَمُجاهد، وَالْحسن، فَمن شَرْطِيَّةٌ وَتَرْكُ الْحُكْمِ مُجْمَلٌ بَيَانُهُ فِي أَدِلَّةٍ أُخَرَ. وَتَحْتَ هَذَا حَالَةٌ أُخْرَى، وَهِيَ الْتِزَامُ أَنْ لَا يَحْكُمَ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِي نَفْسِهِ كَفِعْلِ الْمُسْلِمِ الَّذِي تُقَامُ فِي أَرْضِهِ الْأَحْكَامُ الشَّرْعِيَّةُ فَيَدْخُلُ تَحْتَ مَحَاكِمَ غَيْرِ شَرْعِيَّةٍ بِاخْتِيَارِهِ فَإِنَّ ذَلِكَ الِالْتِزَامَ أَشَدُّ مِنَ الْمُخَالَفَةِ فِي الْجُزْئِيَّاتِ، وَلَا سِيَّمَا إِذَا لَمْ يَكُنْ فِعْلُهُ لِجَلْبِ مَنْفَعَةٍ دُنْيَوِيَّةٍ. وَأَعْظَمُ مِنْهُ إِلْزَامُ النَّاسِ بِالْحُكْمِ بِغَيْرِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ وُلَاةِ الْأُمُورِ، وَهُوَ مَرَاتِبُ مُتَفَاوِتَةٌ، وَبَعْضُهَا قَدْ يَلْزَمُهُ لَازِمُ الرِّدَّةِ إِنْ دَلَّ عَلَى اسْتِخْفَافٍ أَوْ تَخْطِئَةٍ لِحُكْمِ اللَّهِ.

Abbâs, Mücâhid ve el-Hasen'den rivayet edilmiştir. Bu durumda { مَنْ } şart edatıdır; hükmün terk edilmesi ise başka delillerle açıklanmış mücmel bir ifadedir. Bunun altında başka bir durum daha vardır ki o da kişinin kendi hakkında Allah'ın indirdiğiyle hükmedilmemesini iltizam etmesidir; tıpkı memleketinde şer'î hükümler uygulandığı hâlde kendi tercihiyle gayrişer'î mahkemelerin altına giren Müslümanın fiili gibi. Şüphesiz bu iltizam, cüzî meselelerdeki muhalefetten daha ağırdır; hele ki bu fiili dünyevî bir menfaat celbetmek için dahi olmasın. Bundan daha büyüğü ise yöneticilerin insanları Allah'ın indirdiğinden başkasıyla hükmedilmeye mecbur tutmasıdır; bu da farklı derecelerdedir ve eğer Allah'ın hükmünü küçümsemeye veya onu hatalı bulmaya delalet ediyorsa bazısı irtidat hükmünü iktiza eder.

وَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى التَّأْوِيلِ فِي مَعْنَى الْكُفْرِ فَقِيلَ عُبِّرَ بِالْكُفْرِ عَنِ الْمَعْصِيَةِ، كَمَا قَالَتْ زَوْجَةُ ثَابِتِ بْنِ قَيْسٍ «أَكْرَهُ الْكُفْرَ فِي الْإِسْلَامِ» أَيِ الزِّنَى، أَيْ قَدْ فَعَلَ فِعْلًا يُضَاهِي أَفْعَالَ الْكُفَّارِ وَلَا يَلِيقُ بِالْمُؤْمِنِينَ، وَرُوِيَ هَذَا عَنِ ابْنِ عبّاس. وَقَالَ طَاوُوس «هُوَ كُفْرٌ دُونَ كُفْرٍ وَلَيْسَ كُفْرًا يَنْقُلُ عَنِ الْإِيمَانِ» . وَذَلِكَ أَنَّ الَّذِي لَا يَحْكُمُ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَدْ يَفْعَلُ ذَلِكَ لِأَجْلِ الْهَوَى، وَلَيْسَ ذَلِكَ بِكُفْرٍ وَلَكِنَّهُ مَعْصِيَةٌ، وَقَدْ يَفْعَلُهُ لِأَنَّهُ لَمْ يَرَهُ قَاطِعًا فِي دَلَالَتِهِ عَلَى الْحُكْمِ، كَمَا تَرَكَ كَثِيرٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ الْأَخْذَ بِظَوَاهِرِ الْقُرْآنِ عَلَى وَجْهِ التَّأْوِيلِ وَحَكَمُوا بِمُقْتَضَى تَأْوِيلِهَا وَهَذَا كَثِيرٌ.

Bir topluluk ise küfrün manasını tevil etme yoluna gitmiştir; küfür lafzıyla masiyetin (günahın) ifade edildiği söylenmiştir; nitekim Sâbit b. Kays'ın hanımı: 'İslam'da küfre düşmekten korkarım' demiştir ki bununla zinayı kastetmiştir. Yani kâfirlerin fiillerine benzeyen ve müminlere yakışmayan bir fiil işlemiştir. Bu [yorum] İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. Tâvûs da şöyle demiştir: 'Bu, küfrün altında bir küfürdür (küfrün dûne küfr); dinden çıkaran bir küfür değildir.' Zira Allah'ın indirdiğiyle hükmetmeyen kimse bunu bazen hevasına uyarak yapar ki bu küfür değil günahtır; bazen de o nassı hükme delaleti bakımından kesin görmediği için yapar. Nitekim pek çok âlim Kur'an'ın zahirlerini tevil yoluyla almayı terk etmiş ve yaptıkları tevilin gereğine göre hüküm vermişlerdir ki bu pek çoktur.

وَهَذِهِ الْآيَةُ وَالَّتِي بَعْدَهَا فِي شَأْنِ الْحَاكِمين. وأمّا رضى الْمُتَحَاكِمِينَ بِحُكْمِ اللَّهِ فَقَدْ مَرَّ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ [النِّسَاء: ٦٥] الْآيَةَ وَبَيَّنَّا وُجُوهَهُ، وَسَيَأْتِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ- إِلَى قَوْلِهِ- بَلْ أُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ فِي سُورَةِ النُّورِ [٤٨- ٥٠] .

Bu ayet ve bundan sonraki ayet hâkimler hakkındadır. Davacı ve davalıların Allah'ın hükmüne rıza göstermesine gelince, bu husus Allah Teâlâ'nın: { فَلا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ } [Nisâ 65] “Hayır, Rabbine andolsun ki aralarında çıkan anlaşmazlıklarda seni hakem tayin etmedikçe... iman etmiş olmazlar” ayetinde geçmiş ve bunun vecihlerini açıklamıştık; Nûr Suresi'nde [48-50] Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ } “Aralarında hüküm vermesi için Allah'a ve Resulüne çağrıldıklarında, bir de bakarsın ki onlardan bir fırka yüz çevirip dönmektedir...” buyruğundan { بَلْ أُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Bilakis onlar zalimlerin ta kendileridir” buyruğuna kadar olan kısımda da gelecektir.

وَأَمَّا الْقَضِيَّةُ الثَّانِيَةُ: فَالْمَقْصُودُ بِالْقَصْرِ هُنَا الْمُبَالَغَةُ فِي الْوَصْفِ بِهَذَا الْإِثْمِ الْعَظِيمِ

İkinci meseleye gelince: Buradaki kasr ile maksat, bu büyük günah ile nitelendirmede mübalağa yapılmasıdır

الْمُعَبَّرِ عَنْهُ مَجَازًا بِالْكُفْرِ، أَوْ فِي بُلُوغِهِمْ أَقْصَى دَرَجَاتِ الْكُفْرِ، وَهُوَ الْكُفْرُ الَّذِي انْضَمَّ إِلَيْهِ الْجَوْرُ وَتَبْدِيلُ الْأَحْكَامِ.

ki bu günah mecazen küfür olarak ifade edilmiştir; yahut onların küfrün en ileri derecelerine ulaştıklarını, yani zulüm ve hükümleri değiştirmenin de eklendiği bir küfrü [ifade etmektir].

وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُرَادَ بِالصِّلَةِ هُنَا أَوْ بِفِعْلِ الشَّرْطِ إِذْ وَقَعَا مَنْفِيَّيْنِ هُوَ الِاتِّصَافُ بِنَقِيضِهِمَا، أَيْ وَمَنْ حَكَمَ

Bil ki burada olumsuz olarak gelen sıla yahut şart fiili ile kastedilen, onların zıddıyla nitelenmektir; yani 'kim

بِغَيْرِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ. وَهَذَا تَأْوِيلٌ ثَالِثٌ فِي الْآيَةِ، لِأَنَّ الَّذِي لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَا حَكَمَ بِغَيْرِهِ، بِأَنْ تَرَكَ الْحُكْمَ بَيْنَ النَّاسِ، أَوْ دَعَا إِلَى الصُّلْحِ، لَا تَخْتَلِفُ الْأُمَّةُ فِي أَنَّهُ لَيْسَ بِكَافِرٍ وَلَا آثِمٍ، وَإِلَّا لَلَزِمَ كُفْرُ كُلِّ حَاكِمٍ فِي حَالِ عَدَمِ مُبَاشَرَتِهِ لِلْحُكْمِ، وَكُفْرُ كُلِّ مَنْ لَيْسَ بِحَاكِمٍ. فَالْمَعْنَى: وَمَنْ حَكَمَ فَلَمْ يَحْكُمْ بِمَا أنزل الله.

Allah'ın indirdiğinden başkasıyla hükmederse' demektir. Bu da ayet hakkındaki üçüncü bir tevildir; zira insanlar arasında hüküm vermeyi terk ederek yahut sulha çağırarak Allah'ın indirdiğiyle hükmetmeyen, başkasıyla da hükmetmeyen kimsenin ne kâfir ne de günahkâr olmadığı hususunda ümmet arasında ihtilaf yoktur. Aksi takdirde, fiilen hüküm vermediği anda her hâkimin küfrü ve hâkim olmayan herkesin küfrü gerekirdi. Dolayısıyla mana: 'Kim hüküm verir de Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse' şeklindedir.

[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ٤٥]

[Mâide Suresi (5), Ayet 45]

وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٤٥)

{ وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Orada (Tevrat'ta) onlara yazdık (farz kıldık) ki: Cana can, göze göz, burna burun, kulağa kulak, dişe diş ve yaralara kısas vardır. Kim bunu bağışlarsa bu, kendisi için bir kefaret olur. Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar zalimlerin ta kendileridir. (45)”

عُطِفَتْ جُمْلَةُ كَتَبْنا عَلَى جُمْلَةِ أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ [الْمَائِدَة: ٤٤] . وَمُنَاسَبَةُ عَطْفِ هَذَا الْحُكْمِ عَلَى مَا تَقَدَّمَ أَنَّهُمْ غَيَّرُوا أَحْكَامَ الْقِصَاصِ كَمَا غَيَّرُوا أَحْكَامَ حَدِّ الزِّنَى، فَفَاضَلُوا بَيْنَ الْقَتْلَى وَالْجَرْحَى، كَمَا سَيَأْتِي، فَلِذَلِكَ ذَيَّلَهُ بِقَوْلِهِ: وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ، كَمَا ذَيَّلَ الْآيَةَ الدَّالَّةَ عَلَى تَغْيِيرِ حُكْمِ حَدِّ الزِّنَى بِقَوْلِهِ: وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ [الْمَائِدَة: ٤٤] .

{ كَتَبْنا } cümlesi, { أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ } [Mâide 44] cümlesine matuftur. Bu hükmün öncekine atfedilmesinin münasebeti; onların zina haddi hükümlerini değiştirdikleri gibi kısas hükümlerini de değiştirmiş olmaları ve ileride geleceği üzere ölenler ve yaralananlar arasında ayırım gözetmiş olmalarıdır. İşte bu sebeple Allah, zina haddi hükmünü değiştirmeye delalet eden ayeti { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ } [Mâide 44] “Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar kâfirlerin ta kendileridir” buyruğuyla sonlandırdığı gibi, bu ayeti de { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar zalimlerin ta kendileridir” buyruğuyla sonlandırmıştır.

وَالْكَتْبُ هُنَا مَجَازٌ فِي التَّشْرِيعِ وَالْفَرْضِ بِقَرِينَةِ تَعْدِيَتِهِ بِحَرْفِ (عَلَى) ، أَيْ أَوْجَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا، أَيْ فِي التَّوْرَاةِ مَضْمُونَ أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ، وَهَذَا الْحُكْمُ مَسْطُورٌ فِي التَّوْرَاةِ أَيْضًا، كَمَا اقْتَضَتْ تَعْدِيَةُ فِعْلِ كَتَبْنا بِحَرْفِ (فِي) فَهُوَ مِنِ اسْتِعْمَالِ اللَّفْظِ فِي حَقِيقَتِهِ، وَمَجَازِهِ.

Burada 'yazma' (ketb), { عَلَى } harfiyle müteaddi kılınması karinesiyle teşri kılma ve farz kılma manasında mecazdır. Yani onlara orada, yani Tevrat'ta cana can [hükmünün] muhtevasını vacip kıldık. Bu hüküm Tevrat'ta bizzat yazılıdır da; nitekim { كَتَبْنا } fiilinin { فِي } harfiyle müteaddi kılınması bunu iktiza etmiştir. Dolayısıyla bu, lafzın hem hakikat hem de mecaz manasında birlikte kullanılması kabilindendir.

وَفِي هَذَا إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ هَذَا الْحُكْمَ لَا يُسْتَطَاعُ جَحْدُهُ لِأَنَّهُ مَكْتُوبٌ وَالْكِتَابَةُ تَزِيدُ الْكَلَامَ تَوَثُّقًا، كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٨٢] ، وَقَالَ الْحَارِثُ بْنُ حِلِّزَةَ:

Bunda, söz konusu hükmün yazılı olması sebebiyle inkâr edilmesinin mümkün olmadığına bir işaret vardır; zira yazma, Bakara Suresi'nde [282] Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ } “Ey iman edenler! Belirli bir vadeye kadar birbirinize borçlandığınız zaman onu yazın” buyruğunda geçtiği üzere söze daha fazla kesinlik kazandırır. Hâris b. Hillize şöyle demiştir:

وَهَلْ يَنْقُضُ مَا فِي الْمَهَارِقِ الْأَهْوَاءُ

Parşömenlerde yazılı olanı heva ve hevesler hiç bozar mı?

وَالْمَكْتُوبُ عَلَيْهِمْ هُوَ الْمَصْدَرُ الْمُسْتَفَادُ مِنْ (أَنْ) . وَالْمَصْدَرُ فِي مِثْلِ هَذَا يُؤْخَذُ مِنْ مَعْنَى حَرْفِ الْبَاءِ الَّذِي هُوَ التَّعْوِيضُ، أَيْ كَتَبْنَا تَعْوِيضَ النَّفْسِ بِالنَّفْسِ، أَيِ النَّفْسُ الْمَقْتُولَةُ

Onlara yazılan (farz kılınan) şey, { أَنْ } edatından elde edilen mastardır. Bu gibi durumlarda mastar, bedel ve ivaz ifade eden bâ (بِ) harfinin manasından alınır; yani 'cana canın bedel olmasını yazdık', yani öldürülen cana karşılık...

بِالنَّفْسِ الْقَاتِلَةِ، أَيْ كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ مُسَاوَاةَ الْقِصَاصِ. وَقَدِ اتَّفَقَ الْقُرَّاءُ عَلَى فَتْحِ هَمْزَةِ (أَنَّ) هُنَا، لِأَنَّ الْمَفْرُوضَ فِي التَّوْرَاةِ لَيْسَ هُوَ عَيْنَ هَذِهِ الْجُمَلِ وَلَكِنِ الْمَعْنَى الْحَاصِلُ مِنْهَا وَهُوَ الْعِوَضِيَّةُ وَالْمُسَاوَاةُ فِيهَا.

...katil canın [kısas edilmesini farz kıldık]; yani onlara kısasta eşitliği yazdık. Kurrâ, burada { أَنَّ } edatının hemzesinin fethalı okunması konusunda ittifak etmiştir; zira Tevrat'ta farz kılınan şey, bu cümlelerin bizzat kendisi değil, onlardan hâsıl olan mana, yani ivaz (karşılık) ve bu konudaki eşitliktir.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَمَا عُطِفَ عَلَيْهَا- بِالنَّصْبِ- عَطْفًا عَلَى اسْمِ (أَنَّ) .

Cumhur; { وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ } ve ona atfedilenleri, { أَنَّ } edatının ismine atıfla nasb ile okumuştur.

وَقَرَأَهُ الْكِسَائِيُّ- بِالرَّفْعِ-. وَذَلِكَ جَائِزٌ إِذَا اسْتَكْمَلَتْ (أَنَّ) خَبَرَهَا فَيُعْتَبَرُ الْعَطْفُ عَلَى مَجْمُوعِ الْجُمْلَةِ.

Kisâî ise bunu ref ile okumuştur. Bu, { أَنَّ } haberiyle tamamlandığında caiz olur ve atıf cümlenin bütününe yapılmış sayılır.

وَالنَّفْسُ: الذَّاتُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٤٤] . وَالْأُذن- بِضَمِّ الْهَمْزَةِ وَسُكُونِ الذَّالِ، وَبِضَمِّ الذَّالِ أَيْضًا-. وَالْمُرَادُ بِالنَّفْسِ الْأُولَى نَفْسُ الْمُعْتَدَى عَلَيْهِ، وَكَذَلِكَ فِي وَالْعَيْنَ إِلَخْ.

Nefis (النَّفْسُ), zât demektir. Bu, Bakara Suresi'nde [44] Allah Teâlâ'nın { وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ } “...ve kendinizi unutuyorsunuz” buyruğunda geçmişti. el-Uzn (الْأُذُن) ise hemzenin zammesi ve zâl harfinin sükûnu ile de zâl harfinin zammesi ile de [okunur]. [Ayetin başındaki] ilk 'nefis' ile kastedilen mağdurun (saldırıya uğrayanın) canıdır; aynı şekilde { وَالْعَيْنَ } vb. lafızlarda da [ilk zikredilenler mağdurun uzuvlarıdır].

وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِالنَّفْسِ وَنَظَائِرِهِ الْأَرْبَعَةِ بَاءُ الْعِوَضِ، وَمَدْخُولَاتُ الْبَاءِ كُلُّهَا أَخْبَارُ (أَنَّ) ، وَمُتَعَلِّقُ الْجَارِّ وَالْمَجْرُورِ فِي كُلٍّ مِنْهَا مَحْذُوفٌ، هُوَ كَوْنٌ خَاصٌّ يَدُلُّ عَلَيْهِ سِيَاقُ الْكَلَامِ فَيُقَدَّرُ: أَنَّ النَّفْسَ الْمَقْتُولَةَ تُعَوَّضُ بِنَفْسِ الْقَاتِلِ وَالْعَيْنَ الْمُتْلَفَةَ تُعَوَّضُ بِعَيْنِ الْمُتْلِفِ، أَيْ بِإِتْلَافِهَا وَهَكَذَا النَّفْسُ مُتْلَفَةٌ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنُ مَفْقُوءَةٌ بِالْعَيْنِ، وَالْأَنْفُ مَجْدُوعٌ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنُ مَصْلُومَةٌ بِالْأُذُنِ.

{ بِالنَّفْسِ } ifadesinde ve onun dört benzerindeki bâ (بِ) harfi ivaz (karşılık) bâ'sıdır. Bâ harfinin dâhil olduğu kelimelerin tamamı { أَنَّ } edatının haberleridir. Bunların her birinde car ve mecrurun müteallakı (bağlantılı olduğu fiil/hüküm) mahzuftur; bu da sözün akışının delalet ettiği özel bir varlık/hükümdür. Dolayısıyla şöyle takdir edilir: Öldürülen cana karşılık katilin canı bedel verilir, telef edilen göze karşılık telef edenin gözü bedel verilir -yani onun da gözü çıkarılır-; cana karşılık can telef edilir, göze karşılık göz oyulur, burna karşılık burun kesilir, kulağa kulak koparılır.

وَلَامُ التَّعْرِيفِ فِي الْمَوَاضِعِ الْخَمْسَةِ دَاخِلَةٌ عَلَى عُضْوِ الْمَجْنِيِّ عَلَيْهِ، وَمَجْرُورَاتُ الْبَاءِ الْخَمْسَةُ عَلَى أَعْضَاءِ الْجَانِي. وَالِاقْتِصَارُ عَلَى ذِكْرِ هَذِهِ الْأَعْضَاءِ دُونَ غَيْرِهَا مِنْ أَعْضَاءِ الْجَسَدِ كَالْيَدِ وَالرِّجْلِ وَالْإِصْبَعِ لِأَنَّ الْقَطْعَ يَكُونُ غَالِبًا عِنْدَ الْمُضَارَبَةِ بِقَصْدِ قَطْعِ الرَّقَبَةِ، فَقَدْ يَنْبُو السَّيْفُ عَنْ قَطْعِ الرَّأْسِ فَيُصِيبُ بَعْضَ الْأَعْضَاءِ الْمُتَّصِلَةِ بِهِ مِنْ عَيْنٍ أَوْ أَنْفٍ أَوْ أُذُنٍ أَوْ سِنٍّ. وَكَذَلِكَ عِنْدَ الْمُصَاوَلَةِ لِأَنَّ الْوَجْهَ يُقَابِلُ الصَّائِلَ، قَالَ الْحُرَيْشُ بْنُ هِلَالٍ:

Beş yerdeki harf-i tarif (el takısı), mağdurun uzvuna dahil olmuştur; bâ harfiyle mecrur olan beş kelime ise failin (saldırganın) uzuvlarıdır. El, ayak ve parmak gibi vücudun diğer uzuvları yerine sadece bu uzuvların zikredilmesiyle yetinilmesi şundandır: Zira dövüş esnasında darbe ve kesme çoğunlukla boynu vurmak amacıyla gerçekleşir; kılıç bazen başı vurmaktan sapar da ona bitişik olan göz, burun, kulak veya diş gibi uzuvlardan birine isabet eder. Aynı şekilde karşılıklı hücum ve çarpışma esnasında da böyledir, çünkü yüz hücum edenin karşısına gelir. Hureyş b. Hilâl şöyle demiştir:

نُعَرِّضُ لِلسُّيُوفِ إِذَا الْتَقَيْنَا ... وُجُوهًا لَا تُعَرَّضُ لِلِّطَامِ

Karşılaştığımızda kılıçlara öyle yüzler uzatırız ki, [onlar asla] tokat yemeye uzatılmaz.

وَقَوْلُهُ: وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ أَخْبَرَ بِالْقِصَاصِ عَنِ الْجُرُوحِ عَلَى حَذْفٍ مُضَافٍ، أَيْ ذَاتُ قِصَاصٍ. وقصاص مَصْدَرُ قَاصَّهُ الدَّالُّ عَلَى الْمُفَاعَلَةِ، لِأَنَّ الْمَجْنِيَّ عَلَيْهِ يُقَاصُّ الْجَانِيَ، وَالْجَانِيَ يُقَاصُّ الْمَجْنِيَّ عَلَيْهِ، أَيْ يَقْطَعُ كُلٌّ مِنْهُمَا التَّبِعَةَ عَنِ الْآخَرِ بِذَلِكَ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قِصاصٌ مَصْدَرًا بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ، كَالْخَلْقِ بِمَعْنَى الْمَخْلُوقِ، وَالنَّصْبُ بِمَعْنَى الْمَنْصُوبِ، أَيْ مَقْصُوصٌ بَعْضُهَا بِبَعْضٍ. وَالْقِصَاصُ: الْمُمَاثَلَةُ، أَيْ عُقُوبَةُ الْجَانِي بِجِرَاحٍ أَنْ يُجْرَحَ مِثْلَ الْجُرْحِ الَّذِي جَنَى بِهِ عَمْدًا. وَالْمَعْنَى إِذَا أَمْكَنَ ذَلِكَ، أَيْ أُمِنَ مِنَ الزِّيَادَةِ

{ وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ } buyruğunda, muzafın hazfedilmesi yoluyla yaralardan kısas olarak haber verilmiştir; yani 'kısas sahibidir / kısas geçerlidir' demektir. Kısas (قِصاص), müşareket ifade eden 'kâssahu' (قَاصَّهُ) fiilinin mastarıdır; zira mağdur faile kısas uygular, fail de mağdur tarafından kısasa tabi tutulur, yani her ikisi de bununla birbirinden hak talebini kesip bitirir. Kısas lafzının, tıpkı mahlûk anlamında 'halk' ve mansûb anlamında 'nasb' gibi mef'ûl manasında bir mastar olması da caizdir; yani 'birbirine karşılık kısas edilen' demektir. Kısas, misilleme (denklik) demektir; yani yaralayan failin cezalandırılması, kasten açtığı yaranın aynısıyla yaralanmasıdır. Bu mana, bunun mümkün olması, yani cezada...

عَلَى الْمُمَاثَلَةِ فِي الْعُقُوبَةِ، كَمَا إِذَا جَرَحَهُ مَأْمُومَةً عَلَى رَأْسِهِ فَإِنَّهُ لَا يَدْرِي حِينَ يَضْرِبُ رَأْسَ الْجَانِي مَاذَا يَكُونُ مَدَى الضَّرْبَةِ فَلَعَلَّهَا تَقْضِي بِمَوْتِهِ فَيَنْتَقِلُ إِلَى الدِّيَةِ كُلِّهَا أَوْ بَعْضِهَا.

...denkliğin ötesine geçilmesinden emin olunması şartına bağlıdır. Nitekim bir kimse diğerini başında beyin zarına kadar ulaşan bir yara (me’mûme) ile yaraladığında, failin başına vururken darbenin boyutunun nereye varacağı bilinemez; belki de ölümüne yol açabilir, bu durumda diyetin tamamına veya bir kısmına intikal edilir.

وَهَذَا كُلُّهُ فِي جِنَايَاتِ الْعَمْدِ، فَأَمَّا الْخَطَأُ فَلَمْ تَتَعَرَّضْ لَهُ الْآيَةُ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ أَنَّهُمْ لَمْ يُقِيمُوا حُكْمَ التَّوْرَاةِ فِي الْجِنَايَةِ.

Bütün bunlar kasti suçlardadır. Hataen olan suçlara gelince, ayet buna değinmemiştir; zira asıl maksat, onların suç konusunda Tevrat'ın hükmünü uygulamadıklarını [ortaya koymaktır].

وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَحَمْزَةُ، وَعَاصِمٌ، وَأَبُو جَعْفَرٍ، وَخَلَفٌ وَالْجُرُوحَ- بِالنَّصْبِ- عَطْفًا عَلَى اسْمِ (أَنَّ) . وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ، وَابْنُ عَامِرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَالْكِسَائِيُّ، وَيَعْقُوبُ- بِالرَّفْعِ- عَلَى الِاسْتِئْنَافِ، لِأَنَّهُ إِجْمَالٌ لحكم الْجراح بعد مَا فَصَّلَ حُكْمَ قَطْعِ الْأَعْضَاءِ.

Nâfi', Hamza, Âsım, Ebû Ca'fer ve Halef { وَالْجُرُوحَ } lafzını { أَنَّ } edatının ismine atıfla nasb ile okumuştur. İbn Kesîr, İbn Âmir, Ebû Amr, Kisâî ve Ya'kūb ise istînâf olarak ref ile okumuştur; zira bu, uzuvların kesilme hükmünü tafsilatıyla açıkladıktan sonra yaraların hükmünü icmâlen (özet olarak) bildirmektir.

وَفَائِدَةُ الْإِعْلَامِ بِمَا شَرَعَ اللَّهُ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ فِي الْقِصَاصِ هُنَا زِيَادَةُ تَسْجِيلِ مُخَالَفَتِهِمْ لِأَحْكَامِ كِتَابِهِمْ، وَذَلِكَ أَنَّ الْيَهُودَ فِي الْمَدِينَةِ كَانُوا قَدْ دَخَلُوا فِي حُرُوبِ بُعَاثٍ فَكَانَتْ قُرَيْظَةُ وَالنَّضِيرُ حَرْبًا، ثُمَّ تَحَاجَزُوا وَانْهَزَمَتْ قُرَيْظَةُ، فَشَرَطَتِ النَّضِيرُ عَلَى قُرَيْظَةَ أَنَّ دِيَةَ النَّضِيرِيِّ عَلَى الضِّعْفِ مِنْ دِيَةِ الْقُرَظِيِّ وَعَلَى أَنَّ الْقُرَظِيَّ يُقْتَلُ بِالنَّضِيرِيِّ وَلَا يُقْتَلُ النَّضِيرِيُّ بِالْقُرَظِيِّ، فَأَظْهَرَ اللَّهُ تَحْرِيفَهُمْ لِكِتَابِهِمْ. وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ لَا تَسْفِكُونَ دِماءَكُمْ- إِلَى قَوْلِهِ- أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ

Allah'ın İsrâiloğulları'na kısas konusunda neyi teşri kıldığını burada bildirmenin faydası, onların kendi kitaplarının hükümlerine muhalefetlerini daha fazla tescil etmektir. Şöyle ki: Medine'deki Yahudiler Buâs savaşlarına katılmışlardı; Kurayza ile Nadîr birbirine düşmandı. Sonra ayrıldılar ve Kurayza mağlup oldu. Bunun üzerine Nadîroğulları, Kurayzaoğulları'na, bir Nadîrlinin diyetinin bir Kurayzalının diyetinin iki katı olmasını ve bir Kurayzalının bir Nadîrliye karşılık öldürülüp, bir Nadîrlinin bir Kurayzalıya karşılık öldürülmemesini şart koştular. İşte Allah, onların kitaplarını tahrif ettiklerini açığa çıkardı. Bu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: { وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ لَا تَسْفِكُونَ دِماءَكُمْ } -şu buyruğuna kadar- { أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ }

[الْبَقَرَة: ٨٤، ٨٥] .

[Bakara 84-85].

وَيَجُوزُ أَنْ يُقْصَدَ مِنْ ذَلِكَ أَيْضًا تَأْيِيدُ شَرِيعَةِ الْإِسْلَامِ إِذْ جَاءَتْ بِمُسَاوَاةِ الْقِصَاصِ وَأَبْطَلَتِ التَّكَايُلَ فِي الدِّمَاءِ

Bununla ayrıca, kısasta eşitliği getiren ve kanlarda ayrımcılık / tartı farkı gütmeyi (tekâyül) iptal eden İslam şeriatını teyit etmek de kastedilmiş olabilir;

الَّذِي كَانَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَعِنْدَ الْيَهُودِ. وَلَا شَكَّ أَنَّ تَأْيِيدَ الشَّرِيعَةِ بِشَرِيعَةٍ أُخْرَى يَزِيدُهَا قَبُولًا فِي النُّفُوسِ، وَيَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْحُكْمَ مُرَادٌ قَدِيمٌ لِلَّهِ تَعَالَى، وَأَنَّ الْمَصْلَحَةَ مُلَازِمَةٌ لَهُ لَا تَخْتَلِفُ بِاخْتِلَافِ الْأَقْوَامِ وَالْأَزْمَانِ، لِأَنَّ الْعَرَبَ لَمْ يَزَلْ فِي نُفُوسِهِمْ حَرَجٌ مِنْ مُسَاوَاةِ الشَّرِيفِ الضَّعِيفَ فِي الْقِصَاصِ، كَمَا قَالَتْ كَبْشَةُ أُخْتُ عَمْرو بن معد يكرب تَثْأَرُ بِأَخِيهَا عَبْدِ الله بن معد يكرب:

ki bu [tekâyül], Cahiliye devrinde ve Yahudilerin nezdinde mevcuttu. Şüphesiz bir şeriatın başka bir şeriatla teyit edilmesi, onun nefislerdeki kabulünü artırır; bu hükmün Allah Teâlâ'nın kadim bir muradı olduğuna ve maslahatın onunla ayrılmaz bir bütün olup kavimlerin ve zamanların değişmesiyle değişmediğine delalet eder. Çünkü Arapların nefislerinde, kısasta şerefli kimse ile zayıf kimsenin eşit tutulmasından ötürü daima bir sıkıntı (hazımsızlık) vardı. Nitekim Amr b. Ma'dîkerib'in kız kardeşi Kebşe, kardeşi Abdullah b. Ma'dîkerib'in intikamını kastederken şöyle demiştir:

فَيقْتل جبرا بامرىء لَمْ يَكُنْ لَهُ ... بَوَاءً وَلَكِنْ لَا تَكَايُلَ بِالدَّمِ

Cebr, kendisine denk olmayan ulu bir adama karşılık öldürülür; lâkin kanda tekâyül (ayrım/tartı farkı) yoktur.

تُرِيدُ: رَضِينَا بِأَنْ يُقْتَلَ الرَّجُلُ الَّذِي اسْمُهُ (جَبْرٌ) بِالْمَرْءِ الْعَظِيمِ الَّذِي لَيْسَ كُفُؤًا لَهُ، وَلَكِنَّ الْإِسْلَامَ أَبْطَلَ تَكَايُلَ الدِّمَاءِ. وَالتَّكَايُلُ عِنْدَهُمْ عِبَارَةٌ عَنْ تَقْدِيرِ النَّفْسِ بِعِدَّةِ أَنْفُسٍ، وَقَدْ قَدَّرَ شُيُوخُ بَنِي أَسَدٍ دَمَ حُجْرٍ وَالِدِ امْرِئِ الْقَيْسِ بِدِيَاتِ عَشَرَةٍ مِنْ سَادَةِ بَنِي أَسَدٍ فَأَبَى امْرُؤُ الْقَيْسِ قَبُولَ هَذَا التَّقْدِيرِ وَقَالَ لَهُمْ: «قَدْ عَلِمْتُمْ أَنَّ حُجْرًا لَمْ يَكُنْ لِيَبُوءَ بِهِ شَيْءٌ» -

Şunu kastetmektedir: Adı 'Cebr' olan adamın, kendisine denk olmayan o ulu kişiye karşılık öldürülmesine razı olduk; zira İslam kanda tekâyülü iptal etmiştir. Onlara göre tekâyül, tek bir canı birden fazla can ile denk tutmaktan ibarettir. Nitekim Esedoğulları'nın ileri gelenleri, İmruü'l-Kays'ın babası Hucr'un kanını Esedoğulları'nın on efendisinin diyetine denk tutmuşlardı da İmruü'l-Kays bu takdiri kabul etmeyip onlara: «Bilirsiniz ki hiçbir şey Hucr'a denk olamaz!» demişti.

وَقَالَ مُهَلْهَلٌ حِينَ قَتَلَ بُجَيْرًا:

Mühelhil de Büceyr'i öldürdüğünde şöyle demişti: