Binûn

78- Nebe' Suresi — 6. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فَقَوْلُهُ: إِلى رَبِّهِ دَلَّ عَلَى أَنَّهُ مَآبُ خَيْرٍ لِأَنَّ اللَّهَ لَا يَرْضَى إِلَّا بِالْخَيْرِ.

Dolayısıyla O'nun { إِلى رَبِّهِ } sözü, bunun hayırlı bir varış yeri olduğuna delalet etmiştir; zira Allah ancak hayırdan razı olur.

وَالْمَآبُ يَكُونُ اسْمَ مَكَانٍ مِنْ آبَ، إِذَا رَجَعَ فَيُطْلَقُ عَلَى الْمَسْكَنِ لِأَنَّ الْمَرْءَ يَؤُوبُ إِلَى مَسْكَنِهِ، وَيَكُونُ مَصْدَرًا مِيمِيًّا وَهُوَ الْأَوْبُ، أَيِ الرُّجُوعُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَيْهِ أَدْعُوا وَإِلَيْهِ مَآبِ [الرَّعْد: ٣٦] ، أَيْ رُجُوعِي، أَيْ فَلْيَجْعَلْ أَوْبًا مُنَاسِبًا لِلِقَاءِ رَبِّهِ، أَيْ أَوْبًا حَسَنًا.

Meâb (الْمَآبُ); geri döndü anlamındaki âbe (آبَ) fiilinden mekân ismi olur ve meskene ıtlak edilir; çünkü kişi meskenine döner. Aynı zamanda mîmî masdar da olur ki o da evb (الْأَوْبُ) yani dönmektir; nitekim Yüce Allah'ın { إِلَيْهِ أَدْعُوا وَإِلَيْهِ مَآبِ } “Yalnız O'na davet ederim ve dönüşüm de ancak O'nadır” [Ra'd 36] sözünde 'dönüşüm' manasındadır. Yani Rabbine kavuşmaya layık bir dönüş, güzel bir dönüş hazırlasın [demektir].

[سُورَة النبإ (٧٨) : آيَة ٤٠]

[Nebe Suresi (78), Ayet 40]

إِنَّا أَنْذَرْناكُمْ عَذاباً قَرِيباً يَوْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَتْ يَداهُ وَيَقُولُ الْكافِرُ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ تُراباً (٤٠)

{ إِنَّا أَنْذَرْناكُمْ عَذاباً قَرِيباً يَوْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَتْ يَداهُ وَيَقُولُ الْكافِرُ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ تُراباً } “Şüphesiz biz sizi, kişinin kendi ellerinin önden gönderdiği amellere bakacağı ve kâfirin: 'Ah, keşke ben bir toprak olsaydım!' diyeceği gün [vuku bulacak] yakın bir azap ile uyardık.” (40)

إِنَّا أَنْذَرْنَاكُمْ عَذَابًا قَرِيبًا

{ إِنَّا أَنْذَرْنَاكُمْ عَذَابًا قَرِيبًا } “Şüphesiz biz sizi yakın bir azap ile uyardık”

اعْتِرَاضٌ بَين مَآباً [النبأ: ٣٩] وَبَين وْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَتْ يَداهُ

{ مَآباً } [Nebe 39] ile { يَوْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَتْ يَداهُ } arasında bir itiraz (ara cümle) cümlesidir;

كَيْفَمَا كَانَ مَوْقِعُ ذَلِكَ الظَّرْفِ حَسْبَمَا يَأْتِي.

geleceği üzere, o zarfın konumu her ne şekilde olursa olsun.

وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْجُمْلَةِ الْإِعْذَارُ لِلْمُخَاطَبِينَ بِقَوَارِعِ هَذِهِ السُّورَةِ بِحَيْثُ لَمْ يَبْقَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْعِلْمِ بِأَسْبَابِ النَّجَاةِ وَضِدِّهَا شُبْهَةٌ وَلَا خَفَاء.

Bu cümleden maksat, bu surenin sarsıcı uyarılarıyla muhatapların mazeretlerini ortadan kaldırmaktır (i'zâr); öyle ki kurtuluş sebepleri ile bunun zıddını bilmeleri hususunda aralarında hiçbir şüphe ve kapalılık kalmamıştır.

فَالْخَبَر وهونَّا أَنْذَرْناكُمْ عَذاباً قَرِيباً

{ إِنَّا أَنْذَرْناكُمْ عَذاباً قَرِيباً } “Şüphesiz biz sizi yakın bir azap ile uyardık” haberi,

مُسْتَعْمَلٌ فِي قَطْعِ الْعُذْرِ وَلَيْسَ مُسْتَعْمَلًا فِي

mazereti ortadan kaldırmak için kullanılmış olup

إِفَادَةِ الْحُكْمِ لِأَنَّ كَوْنَ مَا سَبَقَ إِنْذَارًا أَمْرٌ مَعْلُومٌ لِلْمُخَاطَبِينَ. وَافْتُتِحَ الْخَبَرُ بِحَرْفِ التَّأْكِيدِ لِلْمُبَالَغَةِ فِي الْإِعْذَارِ بِتَنْزِيلِهِمْ مَنْزِلَةَ مَنْ يَتَرَدَّدُ فِي ذَلِكَ.

hükmü bildirmek için kullanılmamıştır; çünkü daha önce geçenlerin bir uyarı olduğu muhataplarca bilinmektedir. Mazereti ortadan kaldırmada mübalağa yapmak amacıyla haber, muhataplar bu hususta tereddüt eden kimseler konumuna indirilerek tekid harfiyle başlatılmıştır.

وَجُعِلَ الْمُسْنَدُ فِعْلًا مُسْنَدًا إِلَى الضَّمِيرِ الْمُنْفَصِلِ لِإِفَادَةٍ تُقَوِّي الْحُكْمَ، مَعَ تَمْثِيلِ الْمُتَكَلِّمِ فِي مثل المتبرئ مِنْ تَبِعَةِ مَا عَسَى أَنْ يَلْحَقَ الْمُخَاطَبِينَ مِنْ ضُرٍّ إِنْ لَمْ يَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ مِمَّا أَنْذَرَهُمْ بِهِ كَمَا يَقُولُ النَّذِيرُ عِنْدَ الْعَرَبِ بَعْدَ الْإِنْذَارِ بِالْعَدُوِّ «أَنَا النَّذِيرُ الْعُرْيَانُ» .

Müsned, hükmü kuvvetlendiren bir fayda sağlamak için munfasıl zamire isnat edilmiş bir fiil kılınmıştır; bununla birlikte mütekellim, kendilerini uyardığı şeyden sakınmadıkları takdirde muhatapların başına gelebilecek zararın sorumluluğundan berî olan bir kimse gibi temsil edilmiştir; nitekim Araplarda uyarıcı, düşmana karşı uyardıktan sonra «Ben çırılçıplak [kalmış apaçık] uyarıcıyım» der.

وَالْإِنْذَارُ: الْإِخْبَارُ بِحُصُولِ مَا يَسُوءُ فِي مُسْتَقْبَلٍ قَرِيبٍ.

İnzâr; yakın bir gelecekte hoşa gitmeyecek bir şeyin meydana geleceğini haber vermektir.

وَعُبِّرَ عَنْهُ بِالْمُضِيِّ لِأَنَّ أَعْظَمَ الْإِنْذَارِ قَدْ حَصَلَ بِمَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ:

Geçmiş zaman kipiyle ifade edilmiştir; çünkü uyarının en büyüğü daha önce geçen şu sözle gerçekleşmiştir:

إِنَّ جَهَنَّمَ كانَتْ مِرْصاداً لِلطَّاغِينَ مَآباً إِلَى قَوْلِهِ: فَلَنْ نَزِيدَكُمْ إِلَّا عَذاباً [النبأ: ٢١- ٣٠] .

{ إِنَّ جَهَنَّمَ كانَتْ مِرْصاداً لِلطَّاغِينَ مَآباً } “Şüphesiz cehennem bir gözetleme yeridir; azgınlar için bir varış yeridir” sözünden { فَلَنْ نَزِيدَكُمْ إِلَّا عَذاباً } “Artık [azabı] tadın! Size azaptan başka bir şey artırmayacağız” [Nebe 21-30] sözüne kadar olan kısım.

وَقُرْبُ الْعَذَابِ مُسْتَعْمَلٌ مَجَازًا فِي تَحَقُّقِهِ وَإِلَّا فَإِنَّهُ بِحَسَبِ الْعُرْفِ بَعِيدٌ، قَالَ تَعَالَى:

Azabın yakınlığı, gerçekleşmesinin kesinliği hususunda mecazen kullanılmıştır; aksi takdirde örfe göre uzaktır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur:

إِنَّهُمْ يَرَوْنَهُ بَعِيداً وَنَراهُ قَرِيباً [المعارج: ٦، ٧] ، أَيْ لِتَحَقُّقِهِ فَهُوَ كَالْقَرِيبِ عَلَى أَنَّ الْعَذَابَ يُصَدَّقُ بِعَذَابِ الْآخِرَةِ وَهُوَ مَا تَقَدَّمَ الْإِنْذَارُ بِهِ، وَيُصَدَّقُ بِعَذَابِ الدُّنْيَا مِنَ الْقَتْلِ وَالْأَسْرِ فِي غَزَوَاتِ الْمُسْلِمِينَ لِأَهْلِ الشِّرْكِ. وَعَنْ مُقَاتِلٍ: هُوَ قَتْلُ قُرَيْشٍ بِبَدْرٍ. وَيَشْمَلُ عَذَابَ يَوْمِ الْفَتْحِ وَيَوْمِ حُنَيْنٍ كَمَا وَرَدَ لَفْظُ الْعَذَابِ لِذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ [التَّوْبَة: ١٤] وَقَوْلِهِ: وَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا عَذاباً دُونَ ذلِكَ [الطّور: ٤٧] .

{ إِنَّهُمْ يَرَوْنَهُ بَعِيداً وَنَراهُ قَرِيباً } “Onlar onu uzak görürler, biz ise onu yakın görürüz” [Meâric 6-7]; yani kesinlikle gerçekleşeceği için yakın gibidir. Bununla birlikte azap hem uyarısı daha önce geçmiş olan ahiret azabına hem de Müslümanların şirk ehline karşı gazvelerinde meydana gelen öldürülme ve esir edilme gibi dünya azabına sadık gelir (uygulanabilir). Mukâtil'den rivayet edildiğine göre bu, Kureyş'in Bedir'de öldürülmesidir. Ayrıca fetih günü ve Huneyn günü azabını da kapsar; nitekim Yüce Allah'ın { يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ } “Allah onları sizin ellerinizle azaplandırsın” [Tevbe 14] sözünde ve { وَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا عَذاباً دُونَ ذلِكَ } “Şüphesiz zulmedenler için bundan başka bir azap da vardır” [Tûr 47] sözünde azap lafzı bunun için varid olmuştur.

ْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَتْ يَداهُ وَيَقُولُ الْكافِرُ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ تُراباً

{ يَوْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَتْ يَداهُ وَيَقُولُ الْكافِرُ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ تُراباً } “Kişinin kendi ellerinin önden gönderdiği amellere bakacağı ve kâfirin: 'Ah, keşke ben bir toprak olsaydım!' diyeceği gün”

يَجُوزُ أَنْ يَتَعَلَّقَ بِفِعْلِ: اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ مَآباً [النبأ: ٣٩] فَيكون وْمَ يَنْظُرُ

{ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ مَآباً } [Nebe 39] fiiline müteallak olması caizdir; bu takdirde { يَوْمَ يَنْظُرُ } ifadesi

ظَرْفًا لَغوا مُتَعَلقا بنْذَرْناكُمْ

{ أَنْذَرْناكُمْ } fiiline bağlı bir zarf-ı lağv olur.

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بَدَلًا مِنْ يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلائِكَةُ صَفًّا [النبأ: ٣٨] لِأَنَّ قِيَامَ الْمَلَائِكَةِ صَفًّا حُضُورٌ لِمُحَاسَبَةِ النَّاسِ وَتَنْفِيذِ فَصْلِ الْقَضَاءِ عَلَيْهِمْ وَذَلِكَ حِينَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ، أَيْ مَا عَمِلَهُ سَالِفًا فَهُوَ بَدَلٌ مِنَ الظَّرْفِ تَابِعٌ لَهُ فِي مَوْقِعِهِ.

{ يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلائِكَةُ صَفًّا } “Ruh ve meleklerin saf saf duracağı gün” [Nebe 38] ifadesinden bedel olması da caizdir; zira meleklerin saf saf durması, insanların hesaba çekilmesi ve haklarındaki hükmün icra edilmesi için hazır bulunmalarıdır ki bu da kişinin kendi ellerinin önden gönderdiği amellere, yani daha önce yaptıklarına bakacağı zamandır; dolayısıyla zarftan bedel olup konumunda ona tabidir.

وَعَلَى كلا الْوَجْهَيْنِ فجملةنَّا أَنْذَرْناكُمْ عَذاباً قَرِيباً

Her iki veche göre de { إِنَّا أَنْذَرْناكُمْ عَذاباً قَرِيباً } cümlesi,

مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الظَّرْفِ وَمُتَعَلِّقِهِ أَوْ بَيْنَهُ وَبَيْنَ مَا أُبْدِلَ مِنْهُ.

zarf ile müteallakı arasına veya zarf ile kendisinden bedel yapılan arasına girmiş bir mu'teriza (ara cümle)dir.

وَالْمَرْءُ: اسْمٌ لِلرَّجُلِ إِذْ هُوَ اسْمٌ مُؤَنَّثُهُ امْرَأَةٌ.

Mer' (الْمَرْءُ); erkek için kullanılan bir isimdir, nitekim müennesi 'imrae' (امْرَأَة - kadın)dir.

وَالِاقْتِصَارُ عَلَى الْمَرْءِ جَرَى عَلَى غَالِبِ اسْتِعْمَالِ الْعَرَبِ فِي كَلَامِهِمْ، فَالْكَلَامُ خَرَجَ

Mer' kelimesiyle yetinilmesi, Arapların kelamlarındaki genel kullanım alışkanlığına göredir; dolayısıyla hitap,

مَخْرَجَ الْغَالِبِ فِي التَّخَاطُبِ لِأَنَّ الْمَرْأَةَ كَانَتْ بِمَعْزِلٍ عَنِ الْمُشَارَكَةِ فِي شُؤُونِ مَا كَانَ خَارِجَ الْبَيْتِ.

hitapta galip olan duruma göre çıkmıştır; çünkü kadın ev dışındaki işlere katılmaktan uzaktı.

وَالْمُرَادُ: يَنْظُرُ الْإِنْسَانُ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى، مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ، وَهَذَا يُعْلَمُ مِنَ اسْتِقْرَاءِ الشَّرِيعَةِ الدَّالِّ عَلَى عُمُومِ التَّكَالِيفِ لِلرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ إِلَّا مَا خُصَّ مِنْهَا بِأَحَدِ الصِّنْفَيْنِ لِأَنَّ الرَّجُلَ هُوَ الْمُسْتَحْضَرُ فِي أَذْهَانِ الْمُتَخَاطِبِينَ عِنْدَ التَّخَاطُبِ.

Murat edilen: Erkek olsun kadın olsun insanın, ellerinin önden gönderdiği amellere bakmasıdır. Bu da iki sınıftan birine has kılınanlar müstesna, mükellefiyetlerin erkekler ve kadınlar için umumi olduğuna delalet eden şeriatın istikrasından (tümevarımından) bilinir; çünkü hitap esnasında muhatapların zihninde ilk hazır olan erkektir.

وَتَعْرِيفُ (الْمَرْءُ) لِلِاسْتِغْرَاقِ مِثْلَ إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ [الْعَصْر: ٢- ٣] .

{ الْمَرْءُ } kelimesinin harf-i tarifle belirlenmesi istiğrak (kapsayıcılık) içindir; nitekim { إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “Gerçekten insan ziyandadır. Ancak iman edip salih ameller işleyenler müstesna” [Asr 2-3] ayeti de böyledir.

وَفعل نْظُرُ

{ يَنْظُرُ } fiilinin

يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنْ نَظَرِ الْعَيْنِ أَيِ الْبَصَرِ، وَالْمَعْنَى: يَوْمَ يَرَى الْمَرْء مَا قَدمته يَدَاهُ. وَمَعْنَى نَظَرِ الْمَرْءِ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ: حُصُولُ جَزَاءِ عَمَلِهِ لَهُ، فَعُبِّرَ عَنْهُ بِالنَّظَرِ لِأَنَّ الْجَزَاءَ لَا يَخْلُو مِنْ أَنْ يَكُونَ مَرْئِيًّا لِصَاحِبِهِ مِنْ خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ، فَإِطْلَاقُ النَّظَرِ هُنَا عَلَى الْوِجْدَانِ عَلَى وَجْهِ الْمَجَازِ الْمُرْسَلِ بِعَلَاقَةِ الْإِطْلَاقِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: لِيُرَوْا أَعْمالَهُمْ [الزلزلة: ٦] ، وَقَدْ جَاءَتِ الْحَقِيقَةُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً [آل عمرَان: ٣٠] الْآيَةَ، وَ (مَا) مَوْصُولَة صلتها جملةدَّمَتْ يَداهُ

gözle bakmak, yani görmek anlamında olması caizdir; manası: Kişinin ellerinin önden gönderdiğini gördüğü gün [demektir]. Kişinin ellerinin önden gönderdiğine bakmasının anlamı, amelinin karşılığının kendisine ulaşmasıdır. Karşılık, hayır veya şerden sahibi için görülen bir şey olmaktan hâli kalmadığından bakmakla ifade edilmiştir; dolayısıyla burada bakmanın bulma (vicdân) manasında kullanılması, ıtlak alakasıyla mürsel mecaz yoluyladır; bunun benzeri Yüce Allah'ın { لِيُرَوْا أَعْمالَهُمْ } “amellerinin kendilerine gösterilmesi için” [Zilzâl 6] sözüdür. Hakikat ise Yüce Allah'ın { يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً } “Herkesin yaptığı hayrı hazır bulacağı gün” [Âl-i İmrân 30] ayetinde gelmiştir. { مَا } ise mevsul olup sılası { قَدَّمَتْ يَداهُ } cümlesidir.

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنْ نَظَرِ الْفِكْرِ، وَأَصْلُهُ مَجَازٌ شَاعَ حَتَّى لحق بالمعاني الْحَقِيقَة كَمَا يُقَالُ: هُوَ بِخَيْرِ النَّظَرَيْنِ. وَمِنْهُ التَّنَظُّرُ: تَوَقُّعُ الشَّيْءِ، أَيْ يَوْمَ يَتَرَقَّبُ وَيَتَأَمَّلُ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ، وَتَكُونُ (مَا) عَلَى هَذَا الْوَجْهِ استفهامية وَفعل نْظُرُ

Düşünce nazarı (akıl yürütme) anlamında olması da caizdir; aslı mecaz olup 'o iki görüşten/tercihten daha hayırlı olanındadır' denildiği gibi yaygınlaşarak hakiki manalara katılmıştır. Bir şeyi beklemek anlamındaki tenazzur (التَّنَظُّرُ) da bundandır; yani kişinin ellerinin önden gönderdiğini bekleyip düşündüğü gün [demektir]. Bu veche göre { مَا } istifhamiyye (soru edatı) olur ve { يَنْظُرُ } fiili de

مُعَلَّقًا عَنِ الْعَمَلِ بِسَبَبِ الِاسْتِفْهَامِ، وَالْمَعْنَى: يَنْظُرُ الْمَرْءُ جَوَابَ مَنْ يَسْأَلُ: مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ؟

soru sebebiyle amelden ta'lik edilmiş (askıya alınmış) olur; mana: 'Kişi, [elleri neyi öne sürdü?] diye soran kimsenin cevabına bakar' [şeklinde olur].

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنَ الِانْتِظَارِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ [الْأَعْرَاف: ٥٣] .

Yüce Allah'ın { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ } “Onlar ancak onun sonucunu/tevilini mi bekliyorlar?” [A'râf 53] sözünde olduğu gibi intizâr (beklemek) anlamında olması da caizdir.

وتعريفْ مَرْءُ

{ الْمَرْءُ } kelimesinin belirliliği (marife kılınması)

تَعْرِيف الْجِنْسِ الْمُفِيدِ لِلِاسْتِغْرَاقِ.

istiğrak (kapsayıcılık) bildiren cinsin belirliliğidir (harf-i tarifidir).

وَالتَّقْدِيمُ: تَسْبِيقُ الشَّيْءِ والابتداء بِهِ.

Takdim (التَّقْدِيمُ); bir şeyi öne geçirmek ve onunla başlamaktır.

وَا قَدَّمَتْ يَداهُ

{ مَا قَدَّمَتْ يَداهُ } ifadesi ise

هُوَ مَا أَسْلَفَهُ مِنَ الْأَعْمَالِ فِي الدُّنْيَا مِنْ خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ فَلَا يَخْتَصُّ بِمَا عَمِلَهُ مِنَ السَّيِّئَاتِ فَقَدْ قَالَ تَعَالَى: يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً وَما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ [آل عمرَان: ٣٠] الْآيَة.

dünyada hayır veya şerden önden gönderdiği amellerdir; dolayısıyla yalnızca işlediği kötülüklere has değildir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً وَما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ } “Herkesin yaptığı her hayrı ve yaptığı her kötülüğü hazır bulacağı gün...” [Âl-i İmrân 30].

وَقَوله: اقَدَّمَتْ يَداهُ

Yüce Allah'ın { مَا قَدَّمَتْ يَداهُ } sözü;

إِمَّا مَجَازٌ مُرْسَلٌ بِإِطْلَاقِ الْيَدَيْنِ عَلَى جَمِيعِ آلَاتِ الْأَعْمَالِ وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ بِطَرِيقَةِ التَّمْثِيلِ بِتَشْبِيهِ هَيْئَةِ الْعَامِلِ لِأَعْمَالِهِ الْمُخْتَلِفَةِ بِهَيْئَةِ الصَّانِعِ لِلْمَصْنُوعَاتِ

ya 'iki el' ifadesinin bütün amel vasıtalarına ıtlak edilmesiyle bir mürsel mecazdır ya da çeşitli amelleri işleyenin durumunu elleriyle sanat eserleri üreten zanaatkârın durumuna benzetmek suretiyle temsil (temsîlî istiare) yolundadır;

بِيَدَيْهِ كَمَا قَالُوا فِي الْمَثَلِ: «يَدَاكَ أَوْكَتَا» وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ عَلَى قَوْلٍ بِلِسَانِهِ أَوْ مَشْيٍ بِرِجْلَيْهِ.

nitekim bu durum diliyle bir söz söylemek yahut ayaklarıyla yürümek şeklinde olsa bile darbımeselde «İki elin bağladı» dedikleri gibidir.

وَلَا يَحْسُنُ أَنْ يُجْعَلَ ذِكْرُ الْيَدَيْنِ مِنَ التَّغْلِيبِ لِأَنَّ خُصُوصِيَّةَ التَّغْلِيبِ دون خُصُوصِيَّة التَّمْثِيل.

İki elin anılmasını tağlîb saymak uygun düşmez; çünkü tağlîbin hususiyeti temsilin hususiyetinden daha düşüktür.

وَشَمل اقَدَّمَتْ يَداهُ

{ مَا قَدَّمَتْ يَداهُ } [ifadesi]

الْخَيْرَ وَالشَّرَّ.

hayrı ve şerri kapsamıştır.

وَخُصَّ بِالذِّكْرِ مِنْ عُمُومِ الْمَرْءِ الْإِنْسَانُ الْكَافِرُ الَّذِي يَقُول: الَيْتَنِي كُنْتُ تُراباً

{ الْمَرْءُ } kelimesinin umûmîliğinden { يَا لَيْتَنِي كُنْتُ تُرَابًا } “Keşke toprak olsaydım!” diyen kâfir insan özellikle zikredilmiştir;

لِأَنَّ السُّورَةَ أُقِيمَتْ عَلَى إِنْذَارِ مُنْكِرِي الْبَعْثِ فَكَانَ ذَلِكَ وَجْهَ تَخْصِيصِهِ بِالذِّكْرِ، أَيْ يَوْمَ يَتَمَنَّى الْكَافِرُ أَنَّهُ لَمْ يُخْلَقْ مِنَ الْأَحْيَاءِ فَضْلًا عَنْ أَصْحَابِ الْعُقُولِ الْمُكَلَّفِينَ بِالشَّرَائِعِ، أَيْ يَتَمَنَّى أَنْ يَكُونَ غَيْرَ مُدْرِكٍ وَلَا حَسَّاسٍ بِأَنْ يَكُونَ أَقَلَّ شَيْءٍ مِمَّا لَا إِدْرَاكَ لَهُ وَهُوَ التُّرَابُ، وَذَلِكَ تَلَهُّفٌ وَتَنَدُّمٌ عَلَى مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ مِنَ الْكُفْرِ.

çünkü sure yeniden dirilişi inkâr edenleri uyarmak üzerine kurulmuştur, onun zikredilerek tahsis edilmesinin gerekçesi de budur. Yani kâfirin, şeriatlarla mükellef kılınmış akıl sahipleri bir yana, canlılardan dahi yaratılmamış olmayı temenni ettiği gün [demektir]; yani idrakten yoksun şeylerin en değersizi olan toprak olarak idrak ve his sahibi olmamayı temenni eder. Bu ise ellerinin küfürden önden gönderdiği şeylere karşı bir esef ve pişmanlıktır.

وَقَدْ كَانُوا يَقُولُونَ: أَإِذا كُنَّا عِظاماً وَرُفاتاً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ [الْإِسْرَاء: ٩٨] فَجَعَلَ اللَّهُ عِقَابَهُمْ بِالتَّحَسُّرِ وَتَمَنِّي أَنْ يَكُونُوا مِنْ جِنْسِ التُّرَابِ.

Nitekim onlar: { أَإِذَا كُنَّا عِظَامًا وَرُفَاتًا أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ } “Biz kemik ve ufalanmış toprak olduğumuz zaman mı, gerçekten biz mi diriltileceğiz?” [İsrâ 98] diyorlardı; bu sebeple Allah onların cezasını hayıflanmak ve toprak cinsinden olmayı temenni etmek kılmıştır.

وَذِكْرُ وَصْفِ الْكَافِرِ يُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّ الْمُؤْمِنَ لَيْسَ كَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُؤْمِنَ وَإِنْ عَمِلَ بَعْضَ السَّيِّئَاتِ وَتَوَقَّعَ الْعِقَابَ عَلَى سَيِّئَاتِهِ فَهُوَ يَرْجُو أَنْ تَكُونَ عَاقِبَتُهُ إِلَى النَّعِيمِ وَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً [آل عمرَان: ٣٠] وَقَالَ: لِيُرَوْا أَعْمالَهُمْ فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ [الزلزلة: ٦- ٨] ، فَالْمُؤْمِنُونَ يَرَوْنَ ثَوَابَ الْإِيمَانِ وَهُوَ أَعْظَمُ ثَوَاب، وَثَوَابُ حَسَنَاتِهِمْ عَلَى تَفَاوُتِهِمْ فِيهَا وَيَرْجُونَ الْمَصِيرَ إِلَى ذَلِكَ الثَّوَابِ وَمَا يَرَوْنَهُ مِنْ سَيِّئَاتِهِمْ لَا يَطْغَى عَلَى ثَوَابِ حَسَنَاتِهِمْ، فَهُمْ كُلُّهُمْ يَرْجُونَ الْمَصِيرَ إِلَى النَّعِيمِ، وَقَدْ ضَرَبَ اللَّهُ لَهُمْ أَوْ لِمَنْ يُقَارِبُهُمْ مَثَلًا بِقَوْلِهِ:

Kâfirin vasfının zikredilmesinden müminin böyle olmadığı anlaşılır. Zira mümin, bazı kötülükler işlemiş ve kötülükleri sebebiyle cezalandırılmayı bekliyor olsa bile, akıbetinin nimete ermek olmasını umar. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً } “Herkesin yaptığı hayrı hazır bulacağı gün...” [Âl-i İmrân 30] ve şöyle buyurmuştur: { لِيُرَوْا أَعْمالَهُمْ فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ } “Amelleri kendilerine gösterilsin diye. Artık kim zerre ağırlığınca bir hayır işlerse onu görür. Kim de zerre ağırlığınca bir şer işlerse onu görür” [Zilzâl 6-8]. Müminler, en büyük sevap olan imanın sevabını ve aralarındaki derecelerine göre iyiliklerinin sevabını görürler ve bu sevaba kavuşmayı umarlar; kötülüklerinden gördükleri şeyler ise iyiliklerinin sevabına baskın gelmez. Dolayısıyla onların hepsi nimete kavuşmayı umarlar. Yüce Allah onlar için veya onlara yakın olanlar için şu sözüyle bir misal vermiştir:

وَعَلَى الْأَعْرافِ رِجالٌ يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيماهُمْ وَنادَوْا أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لَمْ يَدْخُلُوها وَهُمْ يَطْمَعُونَ [الْأَعْرَاف: ٤٦] عَلَى مَا فِي تَفْسِيرِهَا مِنْ وُجُوهٍ.

{ وَعَلَى الْأَعْرافِ رِجالٌ يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيماهُمْ وَنادَوْا أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لَمْ يَدْخُلُوها وَهُمْ يَطْمَعُونَ } “A'râf üzerinde de herkesi simalarından tanıyan adamlar vardır. Cennet ehline: 'Size selam olsun' diye seslendiler. Kendileri henüz oraya girmemişlerdir fakat bunu şiddetle arzulamaktadırlar (umut etmektedirler)” [A'râf 46] —tefsirindeki çeşitli vecihlere göre—.

وَهَذِهِ الْآيَةُ جَامِعَةٌ لِمَا جَاءَ فِي السُّورَةِ مِنْ أَحْوَالِ الْفَرِيقَيْنِ وَفِي آخِرِهَا رَدُّ الْعَجُزِ عَلَى الصَّدْرِ مِنْ ذِكْرِ أَحْوَالِ الْكَافِرِينَ الَّذِينَ عُرِّفُوا بِالطَّاغِينَ وَبِذَلِكَ كَانَ خِتَامُ السُّورَةِ بِهَا بَرَاعَةَ مَقْطَعٍ.

Bu ayet, surede iki zümrenin hallerine dair geçenleri bir araya toplayıcıdır; sonunda ise taşkınlar (tâğîn) olarak nitelenen kâfirlerin hallerinin zikredilmesiyle reddü'l-acüz ale's-sadr (sonun başa döndürülmesi sanatı) yapılmıştır; böylece surenin bu ayetle sona ermesi bir berâat-i makta' (güzel bitiriş sanatı) olmuştur.