وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْكَلَامُ مَسُوقًا إِلَى مُنْكِرِي الْبَعْثِ عَلَى طَرِيقَةِ الِالْتِفَافِ.
Sözün, iltifât yoluyla bizzat dirilişi inkâr edenlere yöneltilmiş olması da caizdir.
وَحُكِيَ مَقَالُهُمْ بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ لِإِفَادَةِ أَنَّهُمْ مُسْتَمِرُّونَ عَلَيْهِ وَأَنَّهُ مُتَجَدِّدٌ فِيهِمْ لَا يَرْعَوُونَ عَنْهُ.
Onların bu sözü, bunda ısrarcı olduklarını ve bundan vazgeçmeyip içlerinde bunu sürekli yenilediklerini ifade etmek üzere muzâri (geniş/şimdiki zaman) kipiyle aktarılmıştır.
وَلِلْإِشْعَارِ بِمَا فِي الْمُضَارِعِ مِنَ اسْتِحْضَارِ حَالَتِهِمْ بِتَكْرِيرِ هَذَا الْقَوْلِ لِيَكُونَ ذَلِكَ كِنَايَةً عَنِ التَّعْجِيبِ مِنْ قَوْلِهِمْ هَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْراهِيمَ الرَّوْعُ وَجاءَتْهُ الْبُشْرى يُجادِلُنا فِي قَوْمِ لُوطٍ [هود: ٧٤] .
Ayrıca muzâri kipinin içerdiği, bu sözü tekrarlayarak onların sergiledikleri durumun zihinde canlandırılması nüktesini hissettirmek içindir; ta ki bu durum, Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi, onların bu sözüne karşı bir hayret ve şaşkınlık kinayesi olsun: { فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ الرَّوْعُ وَجَاءَتْهُ الْبُشْرَى يُجَادِلُنَا فِي قَوْمِ لُوطٍ } “İbrahim'den korku gidip kendisine müjde gelince, Lût kavmi hakkında bizimle tartışmaya başladı.” [Hûd: 74].
وَقَدْ عَلِمَ السَّامِعُ أَنَّهُمْ مَا كَرَّرُوا هَذَا الْقَوْلَ إِلَّا وَقَدْ قَالُوهُ فِيمَا مَضَى.
Muhatap bilmektedir ki onlar bu sözü ancak geçmişte söylemiş oldukları için tekrarlamaktadırlar.
وَهَذِهِ الْمَقَالَةُ صَادِرَةٌ مِنْهُمْ وَهُمْ فِي الدُّنْيَا فَلَيْسَ ضَمِيرُ يَقُولُونَ بِعَائِدٍ إِلَى قُلُوبٌ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلُوبٌ يَوْمَئِذٍ واجِفَةٌ [النازعات: ٨] .
Bu söz onlardan henüz dünyadayken sâdır olmuştur; dolayısıyla { يَقُولُونَ } fiilindeki zamir, Yüce Allah'ın { قُلُوبٌ يَوْمَئِذٍ وَاجِفَةٌ } “O gün kalpler vardır ki (korkudan) titrer” [en-Nâziât: 8] ayetindeki { قُلُوبٌ } (kalpler) kelimesine dönmemektedir.
وَكَانَتْ عَادَتُهُمْ أَنْ يُلْقُوا الْكَلَامَ الَّذِي يُنْكِرُونَ فِيهِ الْبَعْثَ بِأُسْلُوبِ الِاسْتِفْهَامِ إِظْهَارًا لِأَنْفُسِهِمْ فِي مَظْهَرِ الْمُتَرَدِّدِ السَّائِلِ لِقَصْدِ التَّهَكُّمِ وَالتَّعَجُّبِ مِنَ الْأَمْرِ الْمُسْتَفْهَمِ عَنْهُ.
Onların âdeti, dirilişi inkâr ettikleri sözleri istifham (soru) üslubuyla ortaya atmaktı; böylece alay etmek ve sorulan konuya şaşırdıklarını göstermek maksadıyla kendilerini tereddüt eden bir soru soran kılığında gösterirlerdi.
وَالْمَقْصُودُ: التَّكْذِيبُ لِزَعْمِهِمْ أَنَّ حُجَّةَ اسْتِحَالَةِ الْبَعْثِ نَاهِضَةٌ.
Asıl maksat ise, dirilişin imkânsızlığına dair delillerinin güçlü ve geçerli olduğu yönündeki iddialarını yalanlamaktır.
وَجعل الِاسْتِفْهَام التعجيبي دَاخِلًا عَلَى جُمْلَةٍ اسْمِيَّةٍ مُؤَكَّدَةٍ بِ (إِنَّ) وَبِلَامِ الِابْتِدَاءِ وَتِلْكَ ثَلَاثَةُ مُؤَكِّدَاتٍ مُقَوِّيَةٌ لِلْخَبَرِ لِإِفَادَةِ أَنَّهُمْ أَتَوْا بِمَا يُفِيدُ التَّعَجُّبَ مِنَ الْخَبَرِ وَمِنْ شِدَّةِ يَقِينِ الْمُسْلِمِينَ بِهِ، فَهُمْ يَتَعَجَّبُونَ مِنْ تَصْدِيقِ هَذَا الْخَبَرِ فَضْلًا عَنْ تَحْقِيقِهِ وَالْإِيقَانِ بِهِ.
Taaccüb (şaşkınlık bildiren) istifhamı; { إِنَّ } ve lâm-ı ibtida ile pekiştirilmiş bir isim cümlesinin başına getirilmiştir ki bunlar haberi kuvvetlendiren üç pekiştiricidir. Bu da onların, bu haberden ve Müslümanların ona olan kesin inancından duydukları şaşkınlığı ifade eden bir söz söylediklerini bildirmek içindir. Çünkü onlar, bu haberin gerçekleşmesi ve ona kesin olarak inanılması bir yana, sırf tasdik edilmesine bile şaşmaktadırlar.
وَالْمَرْدُودُ: الشَّيْءُ الْمُرْجَعُ إِلَى صَاحِبِهِ بَعْدَ الِانْتِفَاعِ بِهِ مِثْلَ الْعَارِيَةِ وَرَدِّ ثَمَنِ الْمَبِيعِ عِنْدَ التفاسخ أَو التقابل، أَيْ لَمُرْجَعُونَ إِلَى الْحَيَاةِ، أَيْ إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ مِنْ قُبُورِنَا.
Merdûd (مَرْدُود): Âriyet (ödünç) gibi veya sözleşmenin feshi yahut karşılıklı rıza ile bozulması (ikāle) durumunda satılan malın bedelinin iadesi gibi, kendisinden faydalanıldıktan sonra sahibine geri verilen şeydir. Yani: 'Hayata geri mi döndürüleceğiz, yani kabirlerimizden tekrar diriltilecek miyiz?' demektir.
وَالْمُرَادُ بِ الْحافِرَةِ: الْحَالَةُ الْقَدِيمَةُ، يَعْنِي الْحَيَاةَ.
{ الْحَافِرَةِ } ile kastedilen ise eski haldir, yani hayattır.
وَإِطْلَاقَاتُ الْحافِرَةِ كَثِيرَةٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ لَا تَتَمَيَّزُ الْحَقِيقَةُ مِنْهَا عَنِ الْمَجَازِ، وَالْأَظْهَرُ مَا فِي «الْكَشَّافِ» : يُقَالُ رَجَعَ فُلَانٌ إِلَى حَافِرَتِهِ، أَيْ فِي طَرِيقِهِ الَّتِي جَاءَ فِيهَا فَحَفَرَهَا، أَيْ أَثَّرَ فِيهَا بِمَشْيِهِ فِيهَا جُعِلَ أَثَرُ قَدَمَيْهِ حَفْرًا أَيْ لِأَنَّ قَدَمَيْهِ جُعِلَتَا فِيهَا أَثَرًا مِثْلَ الْحَفْرِ، وَأَشَارَ إِلَى أَنَّ وَصْفَ الطَّرِيقِ بِأَنَّهَا حَافِرَةٌ عَلَى مَعْنَى ذَاتِ حَفْرٍ، وَجُوِّزَ أَنْ يَكُونَ عَلَى الْمَجَازِ الْعَقْلِيِّ كَقَوْلِهِمْ: عِيشَةٌ رَاضِيَةٌ، أَيْ رَاضٍ عَائِشُهَا، وَيَقُولُونَ: رَجَعَ إِلَى الْحَافِرَةِ، تَمْثِيلًا لِمَنْ كَانَ فِي حَالَةٍ فَفَارَقَهَا، ثُمَّ رَجَعَ إِلَيْهَا فَصَارَ: رَجَعَ فِي الْحَافِرَةِ، وَرُدَّ
Hâfire (حَافِرَة) kelimesinin Arap dilinde kullanımı pek çoktur; hakiki ve mecazi anlamları birbirinden açıkça ayırt edilemez. En belirgin izah el-Keşşâf'ta yer alandır: 'Filanca kimse hâfiresine geri döndü' denilir; yani geldiği ve üzerinde yürüyerek iz bıraktığı, kazıdığı yola geri döndü demektir. Zira onun ayakları o yolda kazıma gibi bir iz bırakmıştır. [Zemahşerî] yolun 'hâfire' olarak nitelendirilmesinin 'kazılmış izlere sahip' (zât-ı hafr) manasında olduğuna işaret etmiştir. { عِيشَةٌ رَاضِيَةٌ } 'Razı olunmuş bir yaşayış' —yani onda yaşayanın razı olduğu bir yaşayış— sözlerinde olduğu gibi bunun aklî mecaz olması da caiz görülmüştür. Yine bir halde bulunup da oradan ayrılan, sonra da o hale geri dönen kimse için bir temsil olarak 'Hâfireye geri döndü' derler. Böylece 'hâfireye geri döndü' ve 'hâfireye iade edildi' sözleri
إِلَى الْحَافِرَةِ، جَارِيًا مَجْرَى الْمَثَلِ.
mesel (atasözü) mesabesine geçmiştir.
وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ وَهُوَ عِمْرَانُ بْنُ حِطَّانَ حَسْبَمَا ظَنَّ ابْنُ السَّيِّدِ الْبَطَلْيُوسِيُّ فِي شَرْحِ «أَدَبِ الْكُتَّابِ» :
İbnü's-Sîd el-Batalyevsî'nin Şerhu Edebi'l-Küttâb'da zannettiğine göre İmran b. Hıttân'a ait olan şu beyit de bu kabildendir:
أَحَافِرَةً عَلَى صَلَعٍ وَشَيْبٍ ... مَعَاذَ اللَّهِ مِنْ سَفَهٍ وَعَارِ
Kellik ve saç ağarmışken [eski hâle] geri dönüş mü? Akılsızlıktan ve utançtan Allah'a sığınırım!
وَمِنَ الْأَمْثَالِ قَوْلُهُمْ: «النَّقْدُ عِنْدَ الْحَافِرَةِ» ، أَيْ إِعْطَاءُ سَبْقِ الرِّهَانِ لِلسَّابِقِ عِنْدَ وُصُولِهِ إِلَى الْأَمَدِ الْمُعَيَّنِ لِلرِّهَانِ. يُرِيدُ: أرجوعا إِلَى الحافرة.
Mesellerden biri de onların «النَّقْدُ عِنْدَ الْحَافِرَةِ» (Peşin para hâfirenin yanındadır) sözüdür; yani yarış ödülünün, yarış için belirlenen hedefe ulaştığı anda birinciye verilmesidir. [Ayetle] kastedilen ise: 'İlk hale bir dönüş mü?' demektir.
وَظَرْفُ (إِذَا) فِي قَوْلِهِ: إِذا كُنَّا عِظاماً نَخِرَةً هُوَ مَنَاطُ التَّعَجُّبِ وَادِّعَاءُ الِاسْتِحَالَةِ، أَيْ إِذَا صِرْنَا عِظَامًا بَالِيَةً فَكَيْفَ نَرْجِعُ أَحْيَاءً.
{ إِذَا كُنَّا عِظَامًا نَخِرَةً } buyruğundaki { إِذَا } zarfı, şaşkınlığın ve imkânsızlık iddiasının dayanak noktasıdır; yani 'Biz çürümüş kemikler haline geldiğimiz zaman mı hayatta olarak geri döneceğiz?' demektir.
وإِذا مُتَعَلِّقٌ بِ (مَرْدُودُونَ) ونَخِرَةً صِفَةٌ مُشْتَقَّةٌ مِنْ قَوْلِهِمْ: نَخِرَ الْعَظْمُ، إِذَا بَلِيَ فَصَارَ فَارِغَ الْوَسَطِ كَالْقَصَبَةِ.
{ إِذَا } kelimesi { مَرْدُودُونَ } kelimesine mütealliktir. { نَخِرَةً } ise onların 'Kemik çürüdü' (نَخِرَ الْعَظْمُ) sözünden türetilmiş bir sıfattır; kemik çürüyüp içi kamış gibi boşaldığı zaman bu ifade kullanılır.
وَتَأْنِيثُ نَخِرَةً لِأَنَّ مَوْصُوفَهُ جَمْعُ تَكْسِيرٍ، فَوَصْفُهُ يَجْرِي عَلَى التَّأْنِيثِ فِي الِاسْتِعْمَالِ.
{ نَخِرَةً } kelimesinin müennes gelmesi, nitelediği kelimenin cemi teksir (kuralsız çoğul) olmasından ötürüdür; zira kullanımda onun sıfatı müennes olarak gelir.
هِيَ همزَة (إِذا) . وَقَرَأَ بَقِيَّةُ الْعَشَرَةِ أَإِذا بِهَمْزَتَيْنِ إِحْدَاهُمَا مَفْتُوحَةُ هَمْزَةِ الِاسْتِفْهَامِ وَالثَّانِيَةُ مَكْسُورَةٌ هِيَ هَمْزَةُ (إِذَا) .
[İkinci hemze] { إِذَا } kelimesinin hemzesidir. On kıraat imamının geri kalanı ise { أَإِذَا } şeklinde iki hemze ile okumuştur; bunlardan biri istifham hemzesi olup fethalı, ikincisi ise { إِذَا } kelimesinin hemzesi olup kesrelidir.
وَهَذَا الِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارِيٌّ مُؤَكِّدٌ لِلِاسْتِفْهَامِ الْأَوَّلِ لِلدِّلَالَةِ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْحَالَةَ
Bu istifham, bu durumun ölümden sonra hayata döndürülmeyi
جَدِيرَةٌ بِزِيَادَةِ إِنْكَارِ الْإِرْجَاعِ إِلَى الْحَيَاةِ بَعْدَ الْمَوْتِ، فَهُمَا إِنْكَارَانِ لِإِظْهَارِ شِدَّةِ إِحَالَتِهِ.
daha fazla inkâr etmeye layık olduğunu göstermek amacıyla birinci istifhamı tekit eden inkârî bir istifhamdır. Dolayısıyla bunlar, onun imkânsızlığının şiddetini ortaya koymak için yapılan iki inkârdır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ نَخِرَةً بِدُونِ أَلِفٍ بَعْدَ النُّونِ. وَقَرَأَهُ حَمْزَة وَالْكسَائِيّ وأبوبكر عَنْ عَاصِمٍ وَرُوَيْسٍ عَنْ يَعْقُوبَ وَخَلَفٍ ناخرة بِالْألف.
Cumhur, nûn harfinden sonra elif olmaksızın { نَخِرَةً } şeklinde okumuştur. Hamza, Kisâî, Âsım'dan Ebû Bekr, Ya‘kūb'dan Ruveys ve Halef ise elif ile { نَاخِرَةً } şeklinde okumuşlardır.
[سُورَة النازعات (٧٩) : آيَة ١٢]
[en-Nâziât Suresi (79), Ayet 12]
قالُوا تِلْكَ إِذاً كَرَّةٌ خاسِرَةٌ (١٢)
{ قَالُوا تِلْكَ إِذًا كَرَّةٌ خَاسِرَةٌ (١٢) } “'Öyleyse bu, hüsranla sonuçlanan bir dönüştür' dediler.”
قالُوا بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ جملَة يَقُولُونَ أَإِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِي الْحافِرَةِ [النازعات: ١٠] .
{ قَالُوا }, { يَقُولُونَ أَإِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِي الْحَافِرَةِ } [en-Nâziât: 10] cümlesinden bedel-i iştimaldir.
وَأُعِيدَ فِعْلُ الْقَوْلِ لِمَقَاصِدَ مِنْهَا الدِّلَالَةُ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُمْ هَذَا فِي غَرَضٍ آخَرَ غَيْرِ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ فَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ قَصْدُهُمْ مِنْهُ الْإِنْكَارُ وَالْإِبْطَالُ، وَالْقَوْلُ الثَّانِي قَصَدُوا مِنْهُ الِاسْتِهْزَاءَ وَالتَّوَرُّكَ لِأَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بِتِلْكَ الْكَرَّةِ فَوَصْفُهُمْ إِيَّاهَا بِ خاسِرَةٌ مِنْ بَابِ الْفَرْضِ وَالتَّقْدِيرِ، أَيْ لَوْ حَصَلَتْ كَرَّةٌ لَكَانَتْ خَاسِرَةً وَمِنْهَا دَفْعُ تَوَهُّمِ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ تِلْكَ إِذاً كَرَّةٌ
'Kavl' (söz) fiilinin tekrar edilmesi birtakım maksatlara matuftur; bunlardan biri, onların bu sözlerinin birinci sözden farklı bir amaca yönelik olduğunu göstermektir. Zira birinci sözden maksatları inkâr ve iptal etmek iken; ikinci sözden maksatları alay etmek ve çıkış yapmaktır. Çünkü onlar o dönüşe inanmamaktadırlar; dolayısıyla o dönüşü { خَاسِرَةٌ } (hüsran dolu) olarak nitelendirmeleri faraziye ve varsayım kabilindendir, yani 'Şayet bir dönüş olsaydı, o kesinlikle hüsran dolu olurdu' demektir. Maksatlardan bir diğeri de { تِلْكَ إِذًا كَرَّةٌ خَاسِرَةٌ } cümlesinin
خاسِرَةٌ
...
اسْتِئْنَافًا مِنْ جَانِبِ اللَّهِ تَعَالَى.
Yüce Allah tarafından bir istînâf olduğu vehmini savuşturmaktır.
وَعُبِّرَ عَنْ قَوْلِهِمْ هَذَا بِصِيغَةِ الْمَاضِي دُونَ الْمُضَارِعِ عَلَى عكس يَقُولُونَ أَإِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِي الْحافِرَةِ [النازعات: ١٠] لِأَنَّ هَذِهِ الْمَقَالَةَ قَالُوهَا اسْتِهْزَاءً فَلَيْسَتْ مِمَّا يَتَكَرَّرُ مِنْهُمْ بِخِلَاف قَوْلهم: أَإِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِي الْحافِرَةِ فَإِنَّهُ حُجَّةٌ نَاهِضَةٌ فِي زَعْمِهِمْ، فَهَذَا مِمَّا يَتَكَرَّرُ مِنْهُمْ فِي كُلِّ مَقَامٍ. وَبِذَلِكَ لَمْ يَكُنِ الْمَقْصُودُ التَّعْجِيبَ مِنْ قَوْلِهِمْ هَذَا لِأَنَّ التَّعْجِيبَ يَقْتَضِي الْإِنْكَارَ وَكَوْنُ كَرَّتِهِمْ، أَيْ عَوْدَتِهِمْ إِلَى الْحَيَاةِ عَوْدَةً خَاسِرَةً أَمْرٌ مُحَقَّقٌ لَا يُنْكَرُ لِأَنَّهُمْ يَعُودُونَ إِلَى الْحَيَاةِ خَاسِرِينَ لَا مَحَالَةَ.
Onların bu sözü, { يَقُولُونَ أَإِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِي الْحَافِرَةِ } [en-Nâziât: 10] ayetinin aksine, muzâri değil de mâzî (geçmiş zaman) kipiyle ifade edilmiştir. Çünkü bu sözü alay yollu söylemişlerdir; dolayısıyla kendilerinden sürekli tekrarlanan bir söz değildir. Oysa onların 'Biz gerçekten ilk hale mi döndürüleceğiz?' sözü, kendi zanlarınca geçerli bir delildir ve bu sebeple her makamda kendilerinden tekrarlanan bir sözdür. Bu bakımdan onların bu sözünden taaccüb (şaşırtma) kastolunmamıştır; zira taaccüb inkârı gerektirir, halbuki onların dönüşünün, yani hayata dönüşlerinin hüsranla sonuçlanan bir dönüş olması inkâr edilemez kesin bir gerçektir; çünkü onlar kaçınılmaz olarak hüsrana uğramışlar olarak hayata döneceklerdir.
وتِلْكَ إِشَارَةٌ إِلَى الرَّدَّةِ الْمُسْتَفَادَةِ مِنْ (مَرْدُودُونَ) وَالْإِشَارَةُ إِلَيْهِ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ لِلْمُؤَنَّثِ لِلْإِخْبَارِ عَنْهُ بِ كَرَّةٌ و (إِذن) جَوَابٌ لِلْكَلَامِ الْمُتَقَدِّمِ، وَالتَّقْدِيرُ: إِذَنْ تِلْكَ كَرَّةٌ خَاسِرَةٌ، فَقُدِّمَ تِلْكَ عَلَى حَرْفِ الْجَوَابِ لِلْعِنَايَةِ بِالْإِشَارَةِ.
{ تِلْكَ }, { مَرْدُودُونَ } kelimesinden anlaşılan 'dönüş'e (radde) bir işarettir. Kendisinden { كَرَّةٌ } kelimesiyle haber verileceği için müennes işaret ismiyle işaret edilmiştir. { إِذًا } ise önceki söze bir cevaptır; takdiri: 'Öyleyse o, hüsran dolu bir dönüştür' şeklindedir. İşarete gösterilen ihtimamdan ötürü { تِلْكَ }, cevap harfinden önce getirilmiştir.
وَالْكَرَّةُ: الْوَاحِدَةُ مِنَ الْكَرِّ، وَهُوَ الرُّجُوعُ بَعْدَ الذَّهَابِ، أَيْ رَجْعَةٌ.
Kerre (كَرَّة): 'Kerr' kelimesinin ism-i merresidir; o da gittikten sonra geri dönmektir, yani bir kez geri dönüştür.
وَالْخُسْرَانُ: أَصْلُهُ نَقْصُ مَالِ التِّجَارَةِ الَّتِي هِيَ لِطَلَبِ الرِّبْح، أَي زِيَادَة الْمَالِ فَاسْتُعِيرَ هُنَا لِمُصَادَفَةِ الْمَكْرُوهِ غَيْرِ الْمُتَوَقَّعِ.
Husrân (خُسْرَان): Aslen kâr elde etmek, yani malı artırmak için yapılan ticarette malın eksilmesidir; burada ise beklenmedik hoşnutsuz bir durumla karşılaşmak anlamında istiare edilmiştir.
وَوَصْفُ الْكَرَّةِ بِالْخَاسِرَةِ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ لِلْمُبَالَغَةِ لِأَنَّ الْخَاسِرَ أَصْحَابُهَا. وَالْمَعْنَى: إِنَّا إِذَنْ خَاسِرُونَ لِتَكْذِيبِنَا وَتَبَيُّنِ صِدْقِ الَّذِي أَنْذَرَنَا بِتِلْكَ الرّجْعَة.
Dönüşün (kerre) hüsrana uğrayıcı olarak nitelendirilmesi mübalağa amacıyla yapılmış bir aklî mecazdır; çünkü asıl hüsrana uğrayan o dönüşün sahipleridir. Anlam şudur: 'Öyleyse biz yalanlamamızdan ve bizi bu dönüşle uyaran kişinin doğruluğunun ortaya çıkmasından ötürü hüsrana uğrayanlarız.'
[١٣، ١٤]
[13, 14]
[سُورَة النازعات (٧٩) : الْآيَات ١٣ إِلَى ١٤]
[en-Nâziât Suresi (79), Ayetler 13-14]
فَإِنَّما هِيَ زَجْرَةٌ واحِدَةٌ (١٣) فَإِذا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ (١٤)
{ فَإِنَّمَا هِيَ زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ (١٣) فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ (١٤) } “O (diriliş) sadece tek bir haykırıştan ibarettir. Bir de bakarsın ki onlar uyanık halde yer yüzündedirler.”
الْفَاءُ فَصِيحَةٌ لِلتَّفْرِيعِ عَلَى مَا يفِيدهُ قَوْلهم أَإِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِي الْحافِرَةِ أَإِذا كُنَّا عِظاماً نَخِرَةً [النازعات: ٩، ١٠] مِنْ إِحَالَتِهِمُ الْحَيَاةَ بَعْدَ الْبِلَى وَالْفَنَاءِ.
Fâ harfi, onların { أَإِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِي الْحَافِرَةِ أَإِذَا كُنَّا عِظَامًا نَخِرَةً } [en-Nâziât: 10-11] sözlerinin ifade ettiği, çürüyüp yok olduktan sonra hayata dönmeyi imkânsız görmelerine bina edilen bir fâ-i fasîhadır.
فتقدير الْكَلَام: لَا عَجَبَ فِي ذَلِكَ فَمَا هِيَ إِلَّا زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ فَإِذَا أَنْتُمْ حَاضِرُونَ فِي الْحَشْرِ.
Sözün takdiri şöyledir: 'Bunda şaşılacak bir şey yoktur; o ancak tek bir haykırıştan ibarettir, bir de bakarsınız ki siz mahşerde hazır bulunmaktasınız.'
وَضَمِيرُ (هِيَ) ضَمِيرُ الْقِصَّةِ وَهُوَ ضَمِيرُ الشَّأْنِ. وَاخْتِيرَ الضَّمِيرُ الْمُؤَنَّثُ لِيَحْسُنَ عَوْدُهُ إِلَى زَجْرَةٌ. وَهَذَا مِنْ أَحْسَنِ اسْتِعْمَالَاتِ ضَمِيرِ الشَّأْنِ. وَالْقَصْرُ حَقِيقِيٌّ مُرَادٌ مِنْهُ تَأْكِيدُ الْخَبَرِ بِتَنْزِيلِ السَّامِعِ مَنْزِلَةَ مَنْ يَعْتَقِدُ أَنَّ زَجْرَةً وَاحِدَةً غَيْرُ كَافِيَةٍ فِي إِحْيَائِهِمْ.
{ هِيَ } zamiri kıssa zamiridir, yani zamîr-i şândır. { زَجْرَةٌ } kelimesine dönüşünün uygun düşmesi için müennes zamir seçilmiştir. Bu da zamîr-i şânın en güzel kullanımlarındandır. Buradaki hasr (kaside/sınırlandırma) hakikidir; bununla, tek bir haykırışın onları diriltmeye yetmeyeceğini zanneden bir kimse konumuna konulan muhataba haberin tekit edilmesi kastedilmiştir.
وَفَاءُ فَإِذا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ لِلتَّفْرِيعِ على جملَة فَإِنَّما هِيَ زَجْرَةٌ واحِدَةٌ وَ (إِذَا) لِلْمُفَاجَأَةِ، أَيِ الْحُصُولُ دُونَ تَأْخِيرٍ فَحَصَلَ تَأْكِيدُ مَعْنَى التَّفْرِيعِ الَّذِي أَفَادَتْهُ الْفَاءُ وَذَلِكَ يُفِيدُ عَدَمَ التَّرَتُّبِ بَيْنَ الزَّجْرَةِ وَالْحُصُولِ فِي السَّاهِرَةِ.
{ فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ } ayetindeki fâ harfi, { فَإِنَّمَا هِيَ زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ } cümlesine terettüp (ta'kib) içindir. { إِذَا } ise sürprizlik (müfâceet) içindir, yani gecikmeksizin gerçekleşmeyi bildirir. Böylece fâ harfinin ifade ettiği terettüp anlamı pekişmiş olur; bu da haykırış ile sâhirede bulunma arasında herhangi bir gecikmenin olmadığını ifade eder.
وَالزَّجْرَةُ: الْمَرَّةُ مِنَ الزَّجْرِ، وَهُوَ الْكَلَامُ الَّذِي فِيهِ أَمْرٌ أَوْ نَهْيٌ فِي حَالَةِ غَضَبٍ، يُقَالُ: زَجَرَ الْبَعِيرَ، إِذَا صَاحَ لَهُ لِيَنْهَضَ أَوْ يَسِيرَ، وَعُبِّرَ بِهَا هُنَا عَنْ أَمْرِ اللَّهِ بِتَكْوِينِ أَجْسَادِ النَّاسِ الْأَمْوَاتِ تَصْوِيرًا لِمَا فِيهِ مِنْ مَعْنَى التَّسْخِيرِ لِتَعْجِيلِ التَّكَوُّنِ. وَفِيهِ مُنَاسَبَةٌ لِإِحْيَاءِ مَا كَانَ هَامِدًا كَمَا يُبْعَثُ الْبَعِيرُ الْبَارِكُ بِزَجْرَةٍ يَنْهَضُ بِهَا سَرِيعًا خَوْفًا مِنْ زَاجِرِهِ. وَقَدْ عُبِّرَ عَنْ ذَلِكَ بِالصَّيْحَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ يَسْمَعُونَ الصَّيْحَةَ بِالْحَقِّ ذلِكَ يَوْمُ الْخُرُوجِ [ق: ٤٢] وَهُوَ الَّذِي عُبِّرَ عَنْهُ بِالنَّفْخِ فِي الصُّورِ.
Zecra (زَجْرَة): Zecr kökünden ism-i merredir; o da öfke anında emir veya nehiy içeren sözdür. Nitekim kalkması veya yürümesi için bağırıldığı zaman 'Deveye haykırdı' (زَجَرَ الْبَعِيرَ) denir. Burada bu kelime, yaratılışın çabuklaşmasını sağlayan boyun eğdirme anlamını tasvir etmek üzere, Allah'ın ölmüş insanların bedenlerini yeniden var etme emrinden kinaye olarak kullanılmıştır. Bunda, çökmüş devenin kendisini bağırıp süren kimseden korkarak hemen ayağa kalkması gibi, sönüp gitmiş olan şeyin diriltilmesine de bir uygunluk vardır. Nitekim bu durum Yüce Allah'ın { يَوْمَ يَسْمَعُونَ الصَّيْحَةَ بِالْحَقِّ ذَلِكَ يَوْمُ الْخُرُوجِ } “O gün o hak olan dehşetli çığlığı duyarlar; işte bu, çıkış günüdür.” [Kāf: 42] ayetinde 'sayha' (çığlık) olarak ifade edilmiştir ki bu da Sûr'a üflenmesi olarak ifade edilen şeydir.
وَوُصِفَتِ الزَّجْرَةُ بِوَاحِدَةٍ تَأْكِيدًا لِمَا فِي صِيغَةِ الْمَرَّةِ مِنْ مَعْنَى الْوَحْدَةِ لِئَلَّا يُتَوَهَّمَ أَنَّ إِفْرَادَهُ لِلنَّوْعِيَّةِ، وَهَذِهِ الزَّجْرَةُ هِيَ النَّفْخَةُ الثَّانِيَةُ الَّتِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
Zecra kelimesi, tekil kullanımın türe ait olduğu (nevi için olduğu) zannedilmesin diye ism-i merre kalıbındaki teklik anlamını pekiştirmek üzere { وَاحِدَةٌ } (tek bir) sıfatıyla nitelendirilmiştir. Bu zecra, Yüce Allah'ın şu buyruğundaki ikinci üflemedir:
وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ [الزمر: ٦٨] فَهِيَ ثَانِيَةٌ لِلَّتِي قَبْلَهَا، وَهِيَ الرَّادِفَةُ الَّتِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهَا آنِفًا وَإِنَّمَا أُرِيدَ بِكَوْنِهَا وَاحِدَةً أَنَّهَا لَا تُتْبَعُ بِثَانِيَةٍ لَهَا، وَقَدْ وُصِفَتْ بِوَاحِدَة فِي صُورَة الْحَاقَّةِ بِهَذَا الِاعْتِبَار.
{ وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرَى فَإِذَا هُمْ قِيَامٌ يَنْظُرُونَ } “Sûr'a üflenir; Allah'ın diledikleri müstesna, göklerde olanlar da yerde olanlar da bayılıp kalır. Sonra ona bir daha üflenir, bir de bakarsın ki onlar ayakta bakınıp duruyorlar.” [ez-Zümer: 68]. Bu, kendisinden öncekinin ikincisidir ve az önce zikri geçen 'râdife'dir (ardından gelen üflemedir). Onun bir tane olmasıyla kastedilen, arkasından ikinci bir üflemenin gelmeyeceğidir. Nitekim el-Hâkka Suresi'nde de bu mülahazayla bir sıfatıyla nitelendirilmiştir.
و (الساهرة) : الْأَرْضُ الْمُسْتَوِيَةُ الْبَيْضَاءُ الَّتِي لَا نَبَاتَ فِيهَا يُخْتَارُ مِثْلُهَا لِاجْتِمَاعِ الْجُمُوعِ وَوَضْعِ الْمَغَانِمِ. وَأُرِيدَ بِهَا أَرْضٌ يَجْعَلُهَا اللَّهُ لِجَمْعِ النَّاسِ لِلْحَشْرِ.
{ السَّاهِرَةِ }: Toplulukların toplanması ve ganimetlerin konulması için benzerleri tercih edilen, üzerinde bitki bulunmayan düz ve beyaz arazidir. Bununla kastedilen, Allah'ın insanları mahşer için toplayacağı bir yerdir.
وَالْإِتْيَانُ بِ (إِذَا) الْفُجَائِيَّةِ لِلدِّلَالَةِ عَلَى سُرْعَةِ حُضُورِهِمْ بِهَذَا الْمَكَانِ عَقِبَ الْبَعْثِ.
Müfâceet bildiren { إِذَا } edatının getirilmesi, dirilişin hemen akabinde onların bu mekânda süratle hazır bulunacaklarını göstermek içindir.
وَعَطْفُهَا بِالْفَاءِ لِتَحْقِيقِ ذَلِكَ الْمَعْنَى الَّذِي أَفَادَتْهُ (إِذَا) لِأَنَّ الْجَمْعَ بَيْنَ الْمُفَاجَأَةِ وَالتَّفْرِيعِ أَشَدُّ مَا يُعَبَّرُ بِهِ عَنِ السُّرْعَةِ مَعَ إِيجَازِ اللَّفْظِ.
Bunun fâ harfi ile atfedilmesi, { إِذَا } edatının ifade ettiği o anlamı pekiştirmek içindir; çünkü müfâceet ile terettüpün bir araya getirilmesi, sözün vecizliğiyle birlikte sürati ifade etmenin en güçlü yoludur.
وَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِأَمْرِ التَّكْوِينِ بِخَلْقِ أَجْسَادٍ تَحِلُّ فِيهَا الْأَرْوَاحُ الَّتِي كَانَتْ فِي الدُّنْيَا فَتَحْضُرُ فِي مَوْقِفِ الْحَشْرِ لِلْحسابِ بِسُرْعَة.
Anlam şudur: Allah, dünyadayken var olan ruhların içine gireceği bedenlerin yaratılmasını tekvin emriyle buyurur ve böylece hesap için süratle mahşer yerinde hazır bulunurlar.
[١٥- ١٩]
[15-19]
[سُورَة النازعات (٧٩) : الْآيَات ١٥ إِلَى ١٩]
[en-Nâziât Suresi (79), Ayetler 15-19]
هَلْ أَتاكَ حَدِيثُ مُوسى (١٥) إِذْ ناداهُ رَبُّهُ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُوىً (١٦) اذْهَبْ إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى (١٧) فَقُلْ هَلْ لَكَ إِلى أَنْ تَزَكَّى (١٨) وَأَهْدِيَكَ إِلى رَبِّكَ فَتَخْشى (١٩)
{ هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ مُوسَى (١٥) إِذْ نَادَاهُ رَبُّهُ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى (١٦) اذْهَبْ إِلَى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَى (١٧) فَقُلْ هَلْ لَكَ إِلَى أَنْ تَزَكَّى (١٨) وَأَهْدِيَكَ إِلَى رَبِّكَ فَتَخْشَى (١٩) } “Musa'nın haberi sana geldi mi? Hani Rabbi ona mukaddes vadi Tuvâ'da şöyle seslenmişti: 'Firavun'a git, çünkü o azdı. De ki: Arınmaya ve seni Rabbine iletmeme [gönlün] var mı, böylece [O'ndan] korkarsın?'”
هَذِهِ الْآيَةُ اعْتِرَاضٌ بَيْنَ جُمْلَةِ فَإِنَّما هِيَ زَجْرَةٌ واحِدَةٌ [النازعات: ١٣] وَبَيْنَ جُمْلَةِ أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً [النازعات: ٢٧] الَّذِي هُوَ الْحُجَّةُ عَلَى إِثْبَاتِ الْبَعْثِ ثُمَّ الْإِنْذَارُ بِمَا بَعْدَهُ
Bu ayet, { فَإِنَّمَا هِيَ زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ } [en-Nâziât: 13] cümlesi ile yeniden dirilişin ispatına dair delil ve ardından gelen uyarı niteliğindeki { أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً } [en-Nâziât: 27] cümlesi arasında yer alan bir itiraziyyedir (ara cümledir).
دَعَتْ إِلَى اسْتِطْرَادِهِ مُنَاسَبَةُ التَّهْدِيدِ لِمُنْكِرِي مَا أَخْبَرَهُمْ بِهِ الرَّسُولُ ﷺ مِنَ الْبَعْثِ لِتَمَاثُلِ حَالِ الْمُشْرِكِينَ فِي طُغْيَانِهِمْ عَلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ﷺ بِحَالِ فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ وَتَمَاثُلِ حَالِ الرَّسُولِ ﷺ مَعَ قَوْمِهِ بِحَالِ مُوسَى ﵇ مَعَ فِرْعَوْنَ لِيَحْصُلَ مِنْ ذِكْرِ قِصَّةِ مُوسَى تَسْلِيَةٌ لِلرَّسُولِ ﷺ وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُشْرِكِينَ وَأَئِمَّتِهِمْ مِثْلَ أَبِي جَهْلٍ وَأُمَيَّةَ بْنِ خَلَفٍ وَأَضْرَابِهِمَا لِقَوْلِهِ فِي آخِرِهَا إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِمَنْ يَخْشى [النازعات: ٢٦] .
Musa kıssasının zikredilmesiyle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için bir teselli, müşrikler ile Ebû Cehil, Ümeyye b. Halef ve benzerleri gibi onların önderleri için bir ibret hasıl olması amacıyla —nitekim kıssanın sonunda { إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِمَنْ يَخْشى } “Şüphesiz bunda [Allah'tan] korkacak kimse için bir ibret vardır” [en-Nâziât: 26] buyrulmuştur—; müşriklerin Allah'a ve Resûlüne sallallâhu aleyhi ve sellem karşı azgınlıklarındaki durumlarının Firavun ve kavminin durumuna, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem kendi kavmiyle olan durumunun da Musa'nın aleyhisselâm Firavun ile olan durumuna benzemesi sebebiyle, Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerine haber verdiği dirilişi inkâr edenleri tehdit etme münasebeti bu istıdrâdı (konu dışı geçişi) gerektirmiştir.
وهَلْ أَتاكَ اسْتِفْهَامٌ صُورِيٌّ يُقْصَدُ مِنْ أَمْثَالِهِ تَشْوِيقُ السَّامِعِ إِلَى الْخَيْرِ مِنْ غَيْرِ قَصْدٍ إِلَى اسْتِعْلَامِ الْمُخَاطَبِ عَنْ سَابِقِ عِلْمِهِ بِذَلِكَ الْخَبَرِ، فَسَوَاءٌ فِي ذَلِكَ
{ هَلْ أَتاكَ } ifadesi, benzerleriyle muhatabın o haberi önceden bilip bilmediğini öğrenme amacı güdülmeksizin dinleyicide habere karşı ilgi ve merak uyandırmanın hedeflendiği biçimsel bir istifhamdır (sorudur). Dolayısıyla [muhatabın]
عَلِمَهُ مِنْ قَبْلُ أَوْ لَمْ يَعْلَمْهُ، وَلِذَلِكَ لَا يَنْتَظِرُ الْمُتَكَلِّمُ بِهَذَا الِاسْتِفْهَامِ جَوَابًا عَنهُ من الْمَسْئُول بَلْ يُعَقِّبُ الِاسْتِفْهَامَ بِتَفْصِيلِ مَا أَوْهَمَ الِاسْتِفْهَامَ عَنْهُ بِهَذَا الِاسْتِفْهَامِ كِنَايَةً عَنْ أَهَمِّيَّةِ الْخَبَرِ بِحَيْثُ إِنَّهُ مِمَّا يَتَسَاءَلُ النَّاسُ عَنْ عِلْمِهِ.
onu daha önceden bilmesi ile bilmemesi bu bakımdan eşittir. Bu sebeple sözü söyleyen kimse bu istifhamla sorulan şahıstan bir cevap beklemez; bilakis, haberin insanların öğrenmek için birbirine soracağı derecedeki öneminden kinaye olarak, bu soruyla sorulduğu vehmini verdiği konunun ayrıntısını hemen istifhamın peşinden getirir.
وَلِذَلِكَ لَا تَسْتَعْمِلُ الْعَرَبُ فِي مِثْلِهِ مِنْ حُرُوفِ الِاسْتِفْهَامِ غَيْرَ هَلْ لِأَنَّهَا تَدُلُّ عَلَى طَلَبِ تَحْقِيقِ الْمُسْتَفْهَمِ عَنْهُ، فَهِيَ فِي الِاسْتِفْهَامِ مِثْلَ (قَدْ) فِي الْإِخْبَارِ، وَالِاسْتِفْهَامُ مَعَهَا حَاصِلٌ بِتَقْدِيرِ هَمْزَةِ اسْتِفْهَامٍ، فَالْمُسْتَفْهِمُ بِهَا يَسْتَفْهِمُ عَنْ تَحْقِيقِ الْأَمْرِ، وَمِنْ قَبِيلِهِ قَوْلُهُمْ فِي الِاسْتِفْهَامِ: أَلَيْسَ قَدْ عَلِمْتَ كَذَا فَيَأْتُونَ بِ (قَدْ) مَعَ فِعْلِ النَّفْيِ الْمُقْتَرِنِ بِاسْتِفْهَامِ إِنْكَارٍ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونَ عِلْمُ الْمُخَاطَبِ مُحَقَّقًا عِنْدَ الْمُتَكَلِّمِ.
Bu yüzden Araplar bu tür ifadelerde istifham edatlarından sadece { هَلْ } (hel) edatını kullanırlar; zira bu edat, hakkında soru sorulan şeyin gerçekleşip kesinleştiğini istemeyi (tahkiki) ifade eder. Dolayısıyla bu edat, istifhamda haber bildirmedeki { قَدْ } (kad) edatı gibidir. Bu edatla yapılan istifham, takdiri bir istifham hemzesiyle meydana gelir; böylece onunla soru soran kimse, işin gerçekleştiğini soruşturmuş olur. Bu kabilden olmak üzere onların istifhamda “Filanca şeyi bilmiş değil misin?” (أَلَيْسَ قَدْ عَلِمْتَ كَذَا) demeleri de böyledir; muhatabın bilgisi mütekellim nezdinde kesinleşmiş olmadığı halde, inkârî istifhamla birlikte bulunan nefy (olumsuzluk) fiili ile { قَدْ } edatını beraber getirirler.
وَالْخِطَابُ لِغَيْرِ مُعَيَّنٍ فَالْكَلَامُ مَوْعِظَةٌ وَيَتْبَعُهُ تَسْلِيَةُ الرَّسُولِ ﷺ.
Hitap belirli bir kişiye yönelik değildir; dolayısıyla söz bir öğüttür ve peşinden de Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem teselli gelmektedir.
وأَتاكَ مَعْنَاهُ: بَلَغَكَ، اسْتُعِيرَ الْإِتْيَانُ لِحُصُولِ الْعِلْمِ تَشْبِيهًا لِلْمَعْقُولِ بِالْمَحْسُوسِ كَأَنَّ الْحُصُولَ مَجِيءُ إِنْسَانٍ عَلَى وَجْهِ التَّصْرِيحِيَّةِ، أَوْ كَأَنَّ الْخَبَرَ الْحَاصِلَ إِنْسَانٌ أُثْبِتَ لَهُ الْإِتْيَانُ عَلَى طَرِيقَةِ الِاسْتِعَارَةِ الْمَكْنِيَّةِ، قَالَ النَّابِغَةُ:
{ أَتاكَ } kelimesinin anlamı 'sana ulaştı' demektir. Bilginin meydana gelmesi, aklî olanın hissî olana benzetilmesi suretiyle 'gelmek' (ityân) lafzıyla istiare edilmiştir; sanki o bilginin oluşması açık istiare (istiâre-i tasrihiyye) yoluyla bir insanın gelmesi gibidir ya da meydana gelen haber kapalı istiare (istiâre-i mekniyye) yoluyla kendisine gelme fiili isnat edilen bir insan gibidir. Nâbiğa şöyle demiştir:
أَتَانِي أَبَيْتَ اللَّعْنَ أَنَّكَ لُمْتَنِي وَالْحَدِيثُ: الْخَبَرُ، وَأَصْلُهُ فَعِيلٌ بِمَعْنَى فَاعِلٍ مِنْ حَدَثَ الْأَمْرُ إِذَا طَرَأَ وَكَانَ، أَيِ الْحَادِثُ مِنْ أَحْوَالِ النَّاسِ وَإِنَّمَا يُطْلَقُ عَلَى الْخَبَرِ بِتَقْدِيرِ مُضَافٍ لَا يُذْكَرُ لِكَثْرَةِ الِاسْتِعْمَالِ تَقْدِيرُهُ خَبَرُ الْحَدِيثِ، أَيْ خبر الْحَادِث.
“Lanetten uzak olasın, beni kınadığın haberi bana ulaştı.” Hadîs (الْحَدِيثُ), haber demektir. Aslı, bir iş meydana gelip vuku bulduğunda kullanılan hadase (حَدَثَ) fiilinden fâil anlamında faîl veznindedir; yani insanların durumlarından yeni ortaya çıkan şey (hâdise) demektir. Habere bu ismin verilmesi ise, çok kullanımdan ötürü zikredilmeyen bir muzâfın takdiri iledir ki takdiri haberu'l-hadîs (خَبَرُ الْحَدِيثِ) yani meydana gelen olayın haberidir.
وإِذْ اسْمُ زَمَانٍ، وَاسْتُعْمِلَ هُنَا فِي الْمَاضِي وَهُوَ بَدَلٌ مِنْ حَدِيثُ مُوسى بَدَلُ اشْتِمَالٍ لِأَنَّ حَدِيثَهُ يَشْتَمِلُ عَلَى كَلَامِ اللَّهِ إِيَّاهُ وَغَيْرِ ذَلِكَ.
{ إِذْ } zaman ismidir ve burada geçmiş zaman için kullanılmıştır; { حَدِيثُ مُوسى } ifadesinden iştimal bedelidir, çünkü onun kıssası Allah'ın kendisiyle konuşmasını ve başka şeyleri de içermektedir.
وَكَمَا جَازَ أَنْ تَكُونَ (إِذْ) بَدَلًا مِنَ الْمَفْعُولِ بِهِ فِي قَوْله تَعَالَى: وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً [آل عمرَان: ١٠٣] يجوز أَن يكون بَدَلا من الْفَاعِل وَغَيره. واقتصار ابْن هِشَام وَغَيره على أَنَّهَا تكون مَفْعُولا بِهِ أَو بَدَلا من الْمَفْعُول بِهِ اقْتِصَارٌ عَلَى أَكْثَرِ مَوَارِدِ اسْتِعْمَالِهَا إِذَا خَرَجَتْ عَنِ الظَّرْفِيَّةِ، فَقَدْ جُوِّزَ فِي «الْكَشَّافِ» وُقُوعُ (إِذْ) مُبْتَدَأً فِي قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ: لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ
Yüce Allah'ın { وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً } “Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; hani siz birbirinize düşmandınız” [Âl-i İmrân: 103] ayetinde { إِذْ } lafzının mef'ûlün bihten bedel olması caiz olduğu gibi, fâilden ve diğerlerinden de bedel olması caizdir. İbn Hişâm ve diğerlerinin bunun yalnızca mef'ûlün bih veya mef'ûlün bihten bedel olacağı görüşünü benimsemeleri, zarfiyetten çıktığı durumlardaki en yaygın kullanım yerlerine dayanmaktadır. Nitekim el-Keşşâf'ta, Âl-i İmrân Suresi'nde { لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا } ayetini okuyan kimsenin kıraatinde { إِذْ } kelimesinin mübteda (özne) olarak vaki olması da caiz görülmüştür.
وَأُضِيفَ إِذْ إِلَى جُمْلَةِ ناداهُ رَبُّهُ وَالْمَعْنَى: هَلْ أَتَاكَ خَبَرُ زَمَانٍ نَادَى فِيهِ مُوسَى رَبُّهُ.
{ إِذْ }, { ناداهُ رَبُّهُ } cümlesine muzâf kılınmıştır. Anlamı şudur: “Musa'ya Rabbinin seslendiği vaktin haberi sana geldi mi?”
وَالْوَادِ: الْمَكَانُ الْمُنْخَفِضُ بَيْنَ الْجِبَالِ.
Vâdî (الْوَادِ), dağlar arasındaki alçak yerdir.
وَالْمُقَدَّسُ: الْمُطَهَّرُ. وَالْمُرَادُ بِهِ التَّطْهِيرُ الْمَعْنَوِيُّ وَهُوَ التَّشْرِيفُ وَالتَّبْرِيكُ لِأَجْلِ مَا نَزَلَ فِيهِ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ دُونَ تَوَسُّطِ مَلَكٍ يُبَلِّغُ الْكَلَامَ إِلَى مُوسَى ﵇، وَذَلِكَ تَقْدِيسٌ خَاصٌّ، وَلِذَلِكَ قَالَ اللَّهُ لَهُ فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِنَّكَ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ [طه:
Mukaddes (الْمُقَدَّسُ), tertemiz kılınmış demektir. Bununla kastedilen, kelâmı Musa'ya aleyhisselâm ulaştıran bir melek aracılığı olmaksızın Allah'ın kelâmının orada inmesinden dolayı şereflendirme ve bereketlendirme şeklindeki manevi temizliktir; bu da özel bir kutsamadır. Bu sebeple Allah diğer bir ayette ona şöyle buyurmuştur: { فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِنَّكَ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُوىً } “Pabuçlarını çıkar; çünkü sen mukaddes vadi Tuvâ'dasın” [Tâhâ:
١٢] .
12].
وَطُوًى: اسْمُ مَكَانٍ وَلَعَلَّهُ هُوَ نَوْعٌ مِنَ الْأَوْدِيَةِ يُشْبِهُ الْبِئْرَ الْمَطْوِيَّةَ، وَقَدْ سُمِّيَ مَكَانٌ بِظَاهِرِ مَكَّةَ ذَا طُوًى بِضَمِّ الطَّاءِ وَبِفَتْحِهَا وَكَسْرِهَا. وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ طَهَ. وَهَذَا وَادٍ فِي جَانِبِ جَبَلِ الطُّورِ فِي بَرِّيَّةِ سِينَا فِي جَانِبِهِ الْغَرْبِيِّ.
{ طُوىً } bir yer ismidir; belki de içi taşla örülmüş kuyuyu andıran bir vadi türüdür. Nitekim Mekke'nin dışındaki bir yere, t harfinin zammesi, fethası ve kesresi ile Zû Tuvâ adı verilmiştir. Bu husus Tâhâ Suresi'nde geçmişti. Bu, Sînâ çölünde Tûr dağının batı yamacında bulunan bir vadidir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ طُوىً بِلَا تَنْوِينٍ عَلَى أَنَّهُ مَمْنُوعٌ مِنَ الصَّرْفِ لِلْعَلَمِيَّةِ وَالتَّأْنِيثِ بِتَأْوِيلِ الْبُقْعَةِ، أَوْ لِلْعَدْلِ عَنْ طَاوٍ، أَوْ لِلْعُجْمَةِ. وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ مُنَوَّنًا بِاعْتِبَارِهِ اسْمَ وَادٍ مُذَكَّرَ اللَّفْظِ.
Cumhur, { طُوىً } kelimesini 'arazi parçası' (el-buk'a) teviliyle alem (özel isim) ve müennes olduğu için ya da tâvin kelimesinden ma'dûl olduğu için yahut yabancı kökenli (ucme) olması sebebiyle gayrimunsarif kabul ederek tenvinsiz okumuştur. İbn Âmir, Âsım, Hamza, Kisâî ve Halef ise lafzı müzekker olan bir vadinin ismi kabul ederek tenvinli okumuşlardır.
وَجُمْلَةُ اذْهَبْ إِلى فِرْعَوْنَ بَيَانٌ لِجُمْلَةِ ناداهُ رَبُّهُ وَجُمْلَةُ إِنَّهُ طَغى تَعْلِيلٌ لِلْأَمْرِ فِي قَوْلِهِ: اذْهَبْ، وَلِذَلِكَ افْتُتِحَتْ بِحَرْفِ (إِنَّ) الَّذِي هُوَ لِلِاهْتِمَامِ وَيُفِيدُ مُفَادَ التَّعْلِيلِ.
{ اذْهَبْ إِلى فِرْعَوْنَ } cümlesi, { ناداهُ رَبُّهُ } cümlesinin açıklamasıdır (beyânıdır). { إِنَّهُ طَغى } cümlesi ise { اذْهَبْ } buyruğundaki emrin gerekçesidir (ta'lilidir); bu sebeple ihtimam bildiren ve gerekçe anlamı ifade eden { إِنَّ } harfi ile başlatılmıştır.
وَالطُّغْيَانُ إِفْرَاطُ التَّكَبُّرِ وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ لِلطَّاغِينَ مَآباً فِي سُورَةِ النَّبَأِ [٢٢] .
Tuğyân (الطُّغْيَانُ), kibrin aşırıya kaçmasıdır; en-Nebe' Suresi'ndeki { لِلطَّاغِينَ مَآباً } “Azgınlar için bir varış yeridir” [en-Nebe': 22] ayetinde geçmişti.
وَفِرْعَوْنُ: لَقَبُ مَلِكِ الْقِبْطِ بِمِصْرَ فِي الْقَدِيمِ، وَهُوَ اسْمٌ مُعَرَّبٌ عَنِ اللُّغَةِ الْعِبْرَانِيَّةِ وَلَا يُعْلَمُ هَلْ هُوَ اسْمٌ لِلْمَلِكِ فِي لُغَةِ الْقِبْطِ وَلَمْ يُطْلِقْهُ الْقُرْآنُ إِلَّا عَلَى مَلِكِ مِصْرَ الَّذِي أُرْسِلَ إِلَيْهِ مُوسَى، وَأُطْلِقَ عَلَى الَّذِي فِي زَمَنِ يُوسُفَ اسْمُ الْمَلِكِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَيْهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسى بِآياتِنا إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٠٣] .
Firavun, eski Mısır'da Kıptîlerin hükümdarının unvanıdır; İbraniceden Arapçalaşmış bir isimdir ve Kıptî dilinde hükümdar için bir isim olup olmadığı bilinmemektedir. Kur'an bu unvanı yalnızca Musa'nın kendisine gönderildiği Mısır hükümdarı için kullanmış, Yusuf zamanındakine ise 'el-Melik' (hükümdar) ismini vermiştir. Buna dair açıklama el-A'râf Suresi'ndeki { ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسى بِآياتِنا إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِ } “Sonra onların ardından Musa'yı ayetlerimizle Firavun'a ve onun ileri gelenlerine gönderdik” [el-A'râf: 103] ayetinde geçmişti.
وهَلْ لَكَ إِلى أَنْ تَزَكَّى وَأَهْدِيَكَ إِلى رَبِّكَ عَرْضٌ وَتَرْغِيبٌ قَالَ تَعَالَى: فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى [طه: ٤٤] .
{ هَلْ لَكَ إِلى أَنْ تَزَكَّى وَأَهْدِيَكَ إِلى رَبِّكَ } sözü bir teklif ve teşviktir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى } “Ona yumuşak söz söyleyin, belki öğüt alır veya korkar” [Tâhâ: 44].
وَقَوْلُهُ: هَلْ لَكَ تَرْكِيبٌ جَرَى مَجْرَى الْمَثَلِ فَلَا يُغَيَّرُ عَنْ هَذَا التَّرْكِيبِ لِأَنَّهُ قُصِدَ بِهِ الْإِيجَازُ يُقَالُ: هَلْ لَكَ إِلَى كَذَا؟ وَهَلْ لَكَ فِي كَذَا؟ وَهُوَ كَلَامٌ يُقْصَدُ مِنْهُ الْعَرْضُ بِقَوْلِ الرَّجُلِ لِضَيْفِهِ: هَلْ لَكَ أَنْ تَنْزِلَ؟ وَمِنْهُ قَوْلُ كَعْبٍ:
{ هَلْ لَكَ } ifadesi darb-ı mesel gibi yaygınlaşmış bir kalıptır, bu yüzden bu yapıdan değiştirilmez; zira bununla vecizlik kastedilmiştir. [Arapçada] 'Şuna meylin var mı?' (هَلْ لَكَ إِلَى كَذَا؟) ve 'Şunda arzun var mı?' (هَلْ لَكَ فِي كَذَا؟) denir. Bu, bir adamın misafirine 'Konaklamak ister misin?' (هَلْ لَكَ أَنْ تَنْزِلَ؟) demesinde olduğu gibi bir teklif kastıyla söylenen bir sözdür. Kâ'b'ın şu sözü de bundandır:
أَلَا بَلِّغَا عَنِّي بُجَيْرًا رِسَالَةً ... فَهَلْ لَكَ فِيمَا قُلْتُ وَيْحَكَ هَلْ لَكَا
“Benden Büceyr'e bir mesaj iletin: Söylediğim şeyde [bir payın] var mı, yazık sana, [buna niyetin] var mı?”
بِضَمِّ تَاءِ (قُلْتُ) . وَقَوْلٌ بُجَيْرٍ أَخِيهِ فِي جَوَابِهِ عَنْ أَبْيَاتِهِ:
{ قُلْتُ } kelimesinin t harfinin zammesi iledir. Kardeşi Büceyr'in onun beyitlerine verdiği cevaptaki şu sözü de böyledir:
مَنْ مُبْلِغٌ كَعْبًا فَهَلْ لَكَ فِي الَّتِي ... تَلُومُ عَلَيْهَا بَاطِلًا وَهِيَ أَحْزَمُ
“Kâ'b'a kim haber ulaştıracak: Haksız yere kınadığın o en doğru yolda bir arzun var mı?”
ولَكَ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ: هَلْ لَكَ رَغْبَةٌ فِي كَذَا؟ فَحُذِفَ (رَغْبَةٌ) وَاكْتُفِيَ بِدِلَالَةِ حَرْفِ (فِي) عَلَيْهِ، وَقَالُوا: هَلْ لَكَ إِلَى كَذَا؟ عَلَى تَقْدِيرِ: هَلْ لَكَ مَيْلٌ؟ فَحُذِفَ (مَيْلٌ) لِدِلَالَةِ (إِلَى) عَلَيْهِ.
{ لَكَ } hazfedilmiş bir mübtedanın haberidir, takdiri: “Şu şeyde bir arzun var mı?” (هَلْ لَكَ رَغْبَةٌ فِي كَذَا؟) şeklindedir; 'rağbet' (رَغْبَةٌ) kelimesi hazfedilmiş ve { فِي } harfinin ona delalet etmesiyle yetinilmiştir. “Şuna meylin var mı?” (هَلْ لَكَ إِلَى كَذَا؟) sözü ise “Bir meylin var mı?” (هَلْ لَكَ مَيْلٌ؟) takdirindedir; { إِلَى } harfinin ona delaleti sebebiyle 'meyl' (مَيْلٌ) kelimesi hazfedilmiştir.
قَالَ الطَّيِّبِيُّ: «قَالَ ابْنُ جِنِّي: مَتَّى كَانَ فِعْلٌ مِنَ الْأَفْعَالِ فِي مَعْنَى فِعْلٍ آخَرَ فَكَثِيرًا مَا يُجْرَى أَحَدُهُمَا مَجْرَى صَاحِبِهِ فَيُعَوَّلُ بِهِ فِي الِاسْتِعْمَالِ إِلَيْهِ (كَذَا) وَيُحْتَذَى بِهِ فِي تَصَرُّفِهِ حَذْوَ صَاحِبِهِ وَإِنْ كَانَ طَرِيقُ الِاسْتِعْمَال وَالْعرْف ضِدّه مَأْخَذِهِ، أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى:
Tîbî şöyle demiştir: «İbn Cinnî dedi ki: Fiillerden biri bir başka fiilin anlamında olduğunda, çoğunlukla biri diğerinin yerine geçer; böylece kullanımda ona dayanılır (böyledir) ve kullanım ve örf yolu onun tersine de olsa tasarrufunda diğeri örnek alınır. Yüce Allah'ın şu buyruğuna bakmaz mısın:
هَلْ لَكَ إِلى أَنْ تَزَكَّى وَأَنْتَ إِنَّمَا تَقُولُ: هَلْ لَكَ فِي كَذَا؟ لَكِنَّهُ لَمَّا دَخَلَهُ مَعْنَى: آخُذُ بِكَ إِلَى كَذَا أَوْ أَدْعُوكَ إِلَيْهِ، قَالَ: هَلْ لَكَ إِلى أَنْ تَزَكَّى وَقَوْلُهُ تَعَالَى: أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ [الْبَقَرَة: ١٨٧] لَا يُقَالُ: رَفَثْتُ إِلَى الْمَرْأَةِ، إِنَّمَا يُقَال: رفثتت بِهَا، وَمَعَهَا، لَكِنْ لَمَّا كَانَ الرَّفَث فِي معنى الْإِفْضَاءِ عُدِّيَ بِ (إِلَى) وَهَذَا مِنْ أَسَدِّ مَذَاهِبِ الْعَرَبِيَّةِ، لِأَنَّهُ مَوْضِعٌ يَمْلِكُ فِيهِ الْمَعْنَى عِنَانَ الْكَلَامِ فَيَأْخُذُهُ إِلَيْهِ» اهـ. قِيلَ: لَيْسَ هَذَا مِنْ بَابِ التَّضْمِينِ بَلْ مِنْ بَابِ الْمَجَازِ وَالْقَرِينَةِ الْجَارَّةِ.
{ هَلْ لَكَ إِلى أَنْ تَزَكَّى }; halbuki sen sadece 'Şunda bir payın var mı?' (هَلْ لَكَ فِي كَذَا؟) dersin. Fakat ifadenin içine 'seni şuna yöneltiyorum' veya 'seni ona çağırıyorum' anlamı girdiği için { هَلْ لَكَ إِلى أَنْ تَزَكَّى } buyurmuştur. Yüce Allah'ın { أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ } “Oruç gecesinde kadınlarınıza yaklaşmak size helal kılındı” [el-Bakara: 187] buyruğunda da böyledir; [Arapçada] 'kadına yönelip yaklaştım' anlamında 'refestü ilâ' (رَفَثْتُ إِلَى) denmez, bilakis 'refestü bihâ' (رفثت بها) veya 'meahâ' (معها) denir. Ancak refes (yaklaşma) fiili kavuşmak/baş başa kalmak (ifdâ) anlamında olduğu için { إِلَى } ile geçişli kılınmıştır. Bu, Arap dilinin en sağlam kaidelerindendir; çünkü bu, mananın sözün dizginlerine hâkim olup onu kendine çektiği bir makamdır.» Denildi ki: Bu tazmîn babından değil, mecaz ve karîne-i cârre babındandır.
وتَزَكَّى قَرَأَهُ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَيَعْقُوبُ بِتَشْدِيدِ الزَّايِ عَلَى اعْتِبَارِ أَنَّ أَصْلَهُ: تَتَزَكَّى، بِتَاءَيْنِ، فَقُلِبَتِ التَّاءُ الْمُجَاوِرَةُ لِلزَّايِ زَايًا لِتَقَارُبِ مَخْرَجَيْهِمَا وَأُدْغِمَتْ فِي الزَّايِ. وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ بِتَخْفِيفِ الزَّايِ على أَنه حدفت إِحْدَى التَّاءَيْنِ اقْتِصَارًا لِلتَّخْفِيفِ.
{ تَزَكَّى } kelimesini Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Ca'fer ve Ya'kûb; aslı iki te ile tetëzekkâ (تَتَزَكَّى) olup z harfine komşu olan te harfi mahreçlerinin yakınlığı sebebiyle z harfine dönüştürülüp z harfine idgam edildiği kabulüyle z harfinin şeddesiyle okumuşlardır. Geri kalanlar ise hafifletme amacıyla iki te harfinden birinin hazfedildiği kabulüyle z harfinin şeddesiz haliyle okumuşlardır.
وَفِعْلُ تَزَكَّى عَلَى الْقِرَاءَتَيْنِ أَصْلُهُ: تَتَزَكَّى بِتَاءَيْنِ مُضَارِعُ تَزَكَّى مُطَاوِعُ زَكَّاهُ، أَيْ جَعَلَهُ زَكِيًّا.
{ تَزَكَّى } fiili her iki kıraatte de aslen iki te harfiyle tetëzekkâ (تَتَزَكَّى) olup, 'onu temiz kıldı' anlamındaki zekkâhu (زَكَّاهُ) fiilinin mutâvaatı (dönüşlüsü) olan tezekkâ (تَزَكَّى) fiilinin muzâriidir.
وَالزَّكَاةُ: الزِّيَادَةُ، وَتُطْلَقُ عَلَى الزِّيَادَةِ فِي الْخَيْرِ النَّفْسَانِيِّ قَالَ تَعَالَى: قَدْ أَفْلَحَ مَنْ
Zekât (الزَّكَاةُ), artış demektir; nefisteki hayrın artması için de kullanılır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { قَدْ أَفْلَحَ مَنْ }
زَكَّاها وَقَدْ خابَ مَنْ دَسَّاها
{ زَكَّاهَا (٩) وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسَّاهَا (١٠) } “Nefsini arındıran kesinlikle kurtuluşa ermiştir. Onu [kötülüklere] gömen de kesinlikle ziyana uğramıştır.”
[الشَّمْس: ٩، ١٠] وَهُوَ مَجَازٌ شَائِعٌ سَاوَى الْحَقِيقَةَ وَلِذَلِكَ لَا يَحْتَاجُ إِلَى قَرِينَةٍ.
[eş-Şems: 9-10]. Bu, hakikat derecesine ulaşmış yaygın bir mecazdır, bu sebeple bir karîneye ihtiyaç duymaz.
وَالْمَعْنَى: حَثُّهُ عَلَى أَنْ يَسْتَعِدَّ لِتَخْلِيصِ نَفْسِهِ مِنَ الْعَقِيدَةِ الضَّالَّةِ الَّتِي هِيَ خُبْثٌ مَجَازِيٌّ فِي النَّفْسِ فَيَقْبَلَ إِرْشَادَ مَنْ يُرْشِدُهُ إِلَى مَا بِهِ زِيَادَةُ الْخَيْرِ فَإِنَّ فِعْلَ الْمُطَاوَعَةِ يُؤْذِنُ بِفِعْلِ فَاعِلٍ يُعَالِجُ نَفْسَهُ وَيُرَوِّضُهَا إِذْ كَانَ لَمْ يَهْتَدِ أَنْ يُزَكِّيَ نَفْسَهُ بِنَفْسِهِ.
Anlam şudur: Nefiste manevi bir pislik olan sapkın inançtan nefsini kurtarmaya hazırlanması ve böylece hayrın artmasını sağlayacak şeye kendisini irşad eden kimsenin rehberliğini kabul etmesi için onu teşvik etmektir. Nitekim mutâvaat (dönüşlülük) fiili, kendi kendine nefsini arındırma yolunu bulamadığı için nefsini terbiye edip onunla mücadele eden bir fâilin fiilini hissettirir.
وَلِذَلِكَ أَعْقَبَهُ بِعَطْفِ وَأَهْدِيَكَ إِلى رَبِّكَ فَتَخْشى أَيْ إِنْ كَانَ فِيكَ إِعْدَادُ نَفْسِكَ لِلتَّزْكِيَةِ يَكُنْ إِرْشَادِي إِيَّاكَ فَتَخْشَى، فَكَانَ تَرْتِيبُ الْجُمَلِ فِي الذِّكْرِ مُرَاعًى فِيهِ تَرَتُّبُهَا فِي الْحُصُولِ فَلِذَلِكَ لَمْ يُحْتَجْ إِلَى عَطْفِهِ بِفَاءِ التَّفْرِيعِ، إِذْ كَثِيرًا مَا يُسْتَغْنَى بِالْعَطْفِ بِالْوَاوِ مَعَ إِرَادَةِ التَّرْتِيبِ عَنِ الْعَطْفِ بِحَرْفِ التَّرْتِيبِ لِأَنَّ الْوَاوَ تُفِيدُ التَّرْتِيبَ بِالْقَرِينَةِ، وَيُسْتَغْنَى بِالْعَطْفِ عَنْ ذِكْرِ حَرْفِ التَّفْسِيرِ فِي الْعَطْفِ التَّفْسِيرِيِّ الَّذِي يَكُونُ الْوَاوُ فِيهِ بِمَعْنَى (أَيِ) التَّفْسِيرِيَّةِ فَإِنَّ أَنْ تَزَكَّى وَأَهْدِيَكَ فِي قُوَّةِ الْمُفْرَدِ. وَالتَّقْدِيرُ: هَلْ لَكَ فِي التَّزْكِيَةِ وَهِدَايَتِي إِيَّاكَ فَخَشْيَتِكَ اللَّهَ تَعَالَى.
Bu sebeple bunun peşinden { وَأَهْدِيَكَ إِلى رَبِّكَ فَتَخْشى } ifadesini atfetmiştir; yani 'Eğer nefsini arınmaya hazırlama kabiliyeti sende varsa, benim sana rehberliğim gerçekleşir ve böylece [Allah'tan] korkarsın.' Cümlelerin zikirdeki sıralamasında, varlık sahasına çıkışlarındaki tertip gözetilmiştir; bu yüzden atıf için tertip bildiren fâ harfine ihtiyaç duyulmamıştır. Zira tertip murat edildiğinde vâv ile atıf yapmak, karîne sebebiyle tertip bildiren harfle atıf yapmaya gerek bırakmaz; nitekim vâv harfinin tefsir edatı olan ey (أَيْ) anlamında olduğu tefsirî atıfta da tefsir harfinin zikredilmesine ihtiyaç duyulmaz. Zira { أَنْ تَزَكَّى } ile { وَأَهْدِيَكَ } tek bir kelime hükmündedir. Takdiri şudur: “Arınmaya, sana rehberlik etmeme ve böylece Yüce Allah'tan korkmana [gönlün] var mı?”
وَالْهِدَايَة الدّلَالَة علء الطَّرِيقِ الْمُوَصِّلِ إِلَى الْمَطْلُوبِ إِذَا قَبِلَهَا الْمَهْدِيُّ.
Hidayet (الْهِدَايَةُ), hidayete erdirilen kimse kabul ettiği takdirde istenen hedefe ulaştıran yola kılavuzluk etmektir.
وَتَفْرِيعُ فَتَخْشى عَلَى أَهْدِيَكَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ خَشْيَةَ اللَّهِ لَا تَكُونُ إِلَّا بِالْمَعْرِفَةِ قَالَ تَعَالَى: إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ [فاطر: ٢٨] ، أَيِ الْعُلَمَاءُ بِهِ، أَيْ يَخْشَاهُ خَشْيَةً كَامِلَةً لَا خَطَأَ فِيهَا وَلَا تَقْصِيرَ.
{ فَتَخْشى } cümlesinin { أَهْدِيَكَ } üzerine ta'lîl ve terettüp yoluyla getirilmesi, Allah korkusunun ancak marifet (O'nu bilmek) ile olacağına işarettir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ } “Kulları içinden ancak âlimler Allah'tan hakkıyla korkar” [Fâtır: 28]; yani O'nu hakkıyla bilenler, O'ndan hiçbir hata ve kusur olmaksızın tam bir korkuyla korkarlar.
قَالَ الطَّيِّبِيُّ: وَعَنِ الْوَاسِطِيِّ: أَوَائِلُ الْعِلْمِ الْخَشْيَةُ، ثُمَّ الْإِجْلَالُ، ثُمَّ التَّعْظِيمُ، ثُمَّ الْهَيْبَةُ، ثُمَّ الْفَنَاءُ.
Tîbî der ki: Vâsıtî'den nakledildiğine göre: İlmin başlangıcı haşyet (korku), sonra saygı (iclâl), sonra tazim, sonra heybet, sonra da fenâdır.
وَفِي الِاقْتِصَارِ عَلَى ذِكْرِ الْخَشْيَةِ إِيجَازٌ بَلِيغٌ لِأَنَّ الْخَشْيَةَ مِلَاكُ كُلِّ خَيْرٍ.
Yalnızca haşyetin zikredilmesiyle yetinilmesinde beliğ bir vecizlik vardır; çünkü haşyet bütün hayırların esasıdır.
وَفِي «جَامِعِ التِّرْمِذِيِّ» عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: «سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ مَنْ خَافَ أَدْلَجَ وَمَنْ أَدْلَجَ بَلَغَ الْمَنْزِلَ
Sünen-i Tirmizî'de Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu işittim: “Korkan kimse geceleyin erken yola çıkar; geceleyin erken yola çıkan ise menzile ulaşır.
»
”
.
.
وَذُكِرَ لَهُ الْإِلَهُ الْحَقُّ بِوَصْفِ رَبِّكَ دُونَ أَن يذكر لَهُ اسْمُ اللَّهِ الْعَلَمُ أَوْ غَيْرُهُ مِنْ طُرُقِ التَّعْرِيفِ إِلْطَافًا فِي الدَّعْوَةِ إِلَى التَّوْحِيدِ وَتَجَنُّبًا لِاسْتِطَارَةِ نَفْسِهِ نُفُورًا، لِأَنَّهُ لَا يُعْرَفُ فِي لُغَةِ فِرْعَوْن اسْم لله تَعَالَى، وَلَوْ عَرَّفَهُ لَهُ بِاسْمِهِ فِي لُغَةِ إِسْرَائِيلَ لَنَفَرَ لِأَنَّ فِرْعَوْنَ كَانَ يَعْبُدُ آلِهَةً بَاطِلَةً، فَكَانَ فِي قَوْلِهِ: إِلى رَبِّكَ وَفِرْعَوْنُ يَعْلَمُ أَنَّ لَهُ رَبًّا إِطْمَاعٌ لَهُ أَنْ يُرْشِدَهُ
Tevhide davette nezaket göstermek ve nefsinin ürküp kaçmasını engellemek amacıyla, Firavun'a hak ilah 'Allah' özel ismiyle veya diğer tanıtma yollarıyla değil de { رَبِّكَ } (Rabbin) sıfatıyla zikredilmiştir. Çünkü Firavun'un dilinde Yüce Allah için bir isim bilinmiyordu; şayet ona İsrailoğullarının dilindeki ismiyle tanıtsaydı, Firavun batıl ilahlara taptığı için nefret edip kaçardı. Firavun bir Rabbi olduğunu bildiği halde { إِلى رَبِّكَ } buyrulmasında, Musa'nın onu
مُوسَى إِلَى مَا لَا يُنَافِي عَقَائِدَهُ فَيُصْغِي إِلَيْهِ سَمْعَهُ حَتَّى إِذَا سَمِعَ قَوْلَهُ وَحُجَّتَهُ دَاخَلَهُ الْإِيمَانُ الْحَقُّ مُدَرَّجًا، فَفِي هَذَا الْأُسْلُوبِ اسْتِنْزَالٌ لِطَائِرِهِ.
kendi inançlarına ters düşmeyen bir şeye yönlendireceği ümidini onda uyandırmak vardı; ta ki sözünü ve delilini dinlesin ve böylece hak iman adım adım onun içine girsin. Bu üslupta onun inadını kırma ve yumuşatma gayesi vardır.
وَالْخَشْيَةُ: الْخَوْفُ فَإِذَا أُطْلِقَتْ فِي لِسَانِ الشَّرْعِ يُرَادُ بِهَا خَشْيَةُ اللَّهِ تَعَالَى، وَلِهَذَا نَزَلَ فِعْلُهَا هُنَا مَنْزِلَةَ اللَّازِمِ فَلَمْ يُذْكَرْ لَهُ مَفْعُولٌ لِأَنَّ الْمَخْشِيَّ مَعْلُومٌ مِثْلَ فِعْلِ الْإِيمَانِ فِي لِسَانِ الشَّرْعِ يُقَالُ: آمَنَ فُلَانٌ، وَفُلَانٌ مُؤْمِنٌ، أَيْ مُؤْمِنٌ بِاللَّه ووحدانيته.
Haşyet (الْخَشْيَةُ), korku demektir; şeriat dilinde mutlak olarak kullanıldığında Yüce Allah'tan korkmak kastedilir. Bu sebeple buradaki fiil lâzım (geçişsiz) fiil konumuna getirilmiş ve mef'ûlü zikredilmemiştir; zira kendisinden korkulan zât malumdur. Tıpkı şeriat dilindeki iman fiili gibi; 'filanca iman etti', 'filanca mümindir' denir ki bu, Allah'a ve O'nun birliğine inanan demektir.
[٢٠- ٢٤]
[20-24]
[سُورَة النازعات (٧٩) : الْآيَات ٢٠ إِلَى ٢٤]
[en-Nâziât Suresi (79), Ayetler 20-24]
فَأَراهُ الْآيَةَ الْكُبْرى (٢٠) فَكَذَّبَ وَعَصى (٢١) ثُمَّ أَدْبَرَ يَسْعى (٢٢) فَحَشَرَ فَنادى (٢٣) فَقالَ أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى (٢٤)
{ فَأَراهُ الْآيَةَ الْكُبْرى (٢٠) فَكَذَّبَ وَعَصى (٢١) ثُمَّ أَدْبَرَ يَسْعى (٢٢) فَحَشَرَ فَنادى (٢٣) فَقالَ أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى (٢٤) } “Bunun üzerine ona en büyük mucizeyi gösterdi. Fakat o yalanladı ve isyan etti. Sonra arkasını dönüp koşarak gitti. Derken [adamlarını] topladı ve seslendi: 'Ben sizin en yüce rabbinizim!' dedi.”
الْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَأَراهُ الْآيَةَ الْكُبْرى فَصِيحَةٌ وَتَفْرِيعٌ عَلَى مَحْذُوفٍ يَقْتَضِيهِ قَوْلُهُ اذْهَبْ إِلى فِرْعَوْنَ [النازعات: ١٧] . وَالتَّقْدِيرُ: فَذَهَبَ فَدَعَاهُ فَكَذَّبَهُ فَأَرَاهُ الْآيَةَ الْكُبْرَى، وَذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلَهُ: إِنَّهُ طَغى [النازعات: ١٧] يُؤْذِنُ بِأَنَّهُ سَيُلَاقِي دَعْوَةَ مُوسَى بِالِاحْتِقَارِ وَالْإِنْكَارِ، لِأَنَّ الطُّغْيَانَ مَظِنَّةُ ذَيْنِكَ، فَعَرَضَ مُوسَى عَلَيْهِ إِظْهَارَ آيَةٍ تَدُلُّ عَلَى صِدْقِ دَعْوَتِهِ لَعَلَّهُ يُوقِنُ كَمَا قَالَ تَعَالَى: قالَ أَوَلَوْ جِئْتُكَ بِشَيْءٍ مُبِينٍ قالَ فَأْتِ بِهِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ فَأَلْقى عَصاهُ فَإِذا هِيَ ثُعْبانٌ مُبِينٌ [الشُّعَرَاء: ٣٠- ٣٢] ، فَتِلْكَ هِيَ الْآيَةُ الْكُبْرَى الْمُرَادَةُ هُنَا.
{ فَأَراهُ الْآيَةَ الْكُبْرى } kavlindeki fâ harfi fasîhadır ve { اذْهَبْ إِلى فِرْعَوْنَ } [en-Nâziât: 17] buyruğunun gerektirdiği mahzuf bir ifadeye atıftır. Takdiri şöyledir: “Gitti, onu davet etti, o da onu yalanladı; bunun üzerine ona en büyük mucizeyi gösterdi.” Zira { إِنَّهُ طَغى } [en-Nâziât: 17] buyruğu, Musa'nın davetini küçümseme ve inkârla karşılayacağını hissettirmektedir; çünkü azgınlık bu ikisinin kaynağıdır. Bu sebeple Musa, belki ikna olup kesin bilgiye ulaşır diye davetinin doğruluğunu gösteren bir mucize sergilemeyi ona teklif etti. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { قالَ أَوَلَوْ جِئْتُكَ بِشَيْءٍ مُبِينٍ قالَ فَأْتِ بِهِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ فَأَلْقى عَصاهُ فَإِذا هِيَ ثُعْبانٌ مُبِينٌ } “[Musa:] 'Sana apaçık bir şey getirmiş olsam da mı?' dedi. [Firavun:] 'Eğer doğrulardan isen haydi getir onu!' dedi. Bunun üzerine asasını attı; bir de ne görsün, o apaçık bir ejderha oluvermiş!” [eş-Şuarâ: 30-32]. İşte burada kastedilen en büyük mucize (el-âyetü'l-kübrâ) budur.
وَالْآيَةُ: حَقِيقَتُهَا الْعَلَامَةُ وَالْأَمَارَةُ، وَتُطْلَقُ عَلَى الْحُجَّةِ الْمُثْبَتَةِ لِأَنَّهَا عَلَامَةٌ عَلَى ثُبُوتِ الْحَقِّ، وَتُطْلَقُ عَلَى مُعْجِزَةِ الرَّسُولِ لِأَنَّهَا دَلِيلٌ عَلَى صِدْقِ الرَّسُولِ وَهُوَ الْمُرَادُ هُنَا.
Âyet (الْآيَةُ) kelimesinin hakiki anlamı işaret ve alamettir. Hakkın sabit oluşuna alamet olduğu için ispat edici delile de denir. Peygamberin doğruluğuna delil teşkil ettiği için peygamberin mucizesine de âyet denir ki burada kastedilen de budur.
وَأُعْقِبَ فِعْلُ فَأَراهُ الْآيَةَ الْكُبْرى بِفِعْلِ فَكَذَّبَ لِلدِّلَالَةِ عَلَى شِدَّةِ عِنَادِهِ وَمُكَابَرَتِهِ حَتَّى أَنَّهُ رَأَى الْآيَةَ فَلَمْ يَتَرَدَّدْ وَلَمْ يَتَمَهَّلْ حَتَّى يَنْظُرَ فِي الدِّلَالَةِ، بَلْ بَادَرَ إِلَى التَّكْذِيبِ وَالْعِصْيَانِ.
{ فَأَراهُ الْآيَةَ الْكُبْرى } fiilinin hemen ardından { فَكَذَّبَ } fiilinin getirilmesi, onun inat ve kibrinin şiddetine delalet etmek içindir. Öyle ki o, mucizeyi gördüğünde delil üzerinde düşünmek için hiç tereddüt etmemiş ve mühlet tanımamış; bilakis derhal yalanlamaya ve isyana kalkışmıştır.