وَالْمُرَادُ بِعِصْيَانِهِ عِصْيَانُ أَمْرِ اللَّهِ أَنْ يُوَحِّدَهُ أَوْ أَنْ يُطْلِقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنَ اسْتِعْبَادِهِمْ وَتَسْخِيرِهِمْ لِلْخِدْمَةِ فِي بِلَادِهِ.
Onun isyanından kasıt ise Allah'ın O'nu birleme emrine yahut İsrailoğullarını köleleştirmekten ve kendi ülkesinde angaryaya koşmaktan serbest bırakma emrine karşı gelmesidir.
وَعَطْفُ ثُمَّ أَدْبَرَ يَسْعى بِ ثُمَّ لِلدِّلَالَةِ عَلَى التَّرَاخِي الرُّتْبِيِّ كَمَا هُوَ شَأْنُهَا فِي عَطْفِ الْجُمَلِ، فَأَفَادَتْ ثُمَّ أَنَّ مَضْمُون الْجُمْلَة المعطوفة بِهَا أَعْلَى رُتْبَةً فِي الْغَرَضِ الَّذِي تَضَمَّنَتْهُ الْجُمْلَةُ قَبْلَهَا، أَيْ أَنَّهُ ارْتَقَى مِنَ التَّكْذِيبِ وَالْعِصْيَانِ إِلَى مَا هُوَ أَشَدُّ وَهُوَ الْإِدْبَارُ وَالسَّعْيُ وَادِّعَاءُ الْإِلَهِيَّةِ لِنَفْسِهِ، أَيْ بَعْدَ أَنْ فَكَّرَ مَلِيًّا لَمْ يَقْتَنِعْ بِالتَّكْذِيبِ وَالْعِصْيَانِ فَخَشِيَ أَنَّهُ إِنْ سَكَتَ رُبَّمَا تُرَوَّجُ دَعْوَةُ مُوسَى بَيْنَ النَّاسِ فَأَرَادَ الْحَيْطَةَ لِدَفْعِهَا وَتَحْذِيرِ النَّاسِ مِنْهَا.
{ ثُمَّ أَدْبَرَ يَسْعى } ifadesinin { ثُمَّ } ile atfedilmesi, cümlelerin atfında olduğu gibi rütbece tedricî gecikmeye (terâhî-i rütbîye) delalet etmek içindir. Dolayısıyla { ثُمَّ }, kendisiyle atfedilen cümlenin içeriğinin, önceki cümlenin kapsadığı gaye bakımından daha üst bir mertebede olduğunu ifade etmiştir. Yani o, yalanlama ve isyandan daha da şiddetli olan bir duruma yükselmiştir ki bu da sırt dönüp koşmak ve kendisi için ilahlık iddia etmektir. Bir başka deyişle, etraflıca düşündükten sonra sadece yalanlama ve isyanla yetinmemiş; şayet sessiz kalırsa Musa'nın davetinin insanlar arasında yayılabileceğinden korkmuş ve onu engellemek ve insanları ondan sakındırmak için tedbir almak istemiştir.
وَالْإِدْبَارُ وَالسَّعْيُ مُسْتَعْمَلَانِ فِي مَعْنَيَيْهِمَا الْمَجَازِيَّيْنِ فَإِنَّ حَقِيقَةَ الْإِدْبَارِ هُوَ الْمَشْيُ إِلَى
İdbar (arkasını dönme) ve sa'y (koşma/çabalama) kelimeleri mecazi anlamlarında kullanılmıştır. Zira idbarın hakiki anlamı, yürüyen kişinin
الْجِهَةِ الَّتِي هِيَ خَلْفُ الْمَاشِي بِأَنْ يَكُونَ مُتَوَجِّهًا إِلَى جِهَةٍ ثُمَّ يَتَوَجَّهُ إِلَى جِهَةٍ تُعَاكِسُهَا.
arkasında kalan yöne doğru yürümesidir; şöyle ki bir yöne yönelmişken ardından onun tam tersi bir yöne yönelmesidir.
وَهُوَ هُنَا مُسْتَعَارٌ لِلْإِعْرَاضِ عَنْ دَعْوَةِ الدَّاعِي مِثْلَ
Burada ise davet edenin davetinden yüz çevirmekten istiare yoluyla kullanılmıştır; tıpkı
قَوْلِ النَّبِيءِ ﷺ لِمُسَيْلِمَةَ لَمَّا أَبَى الْإِيمَانَ:
Nebi [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in, imandan kaçındığında Müseylime'ye şöyle buyurması gibi:
«وَلَئِنْ أَدْبَرْتَ لَيَعْقِرَنَّكَ اللَّهُ» .
«Eğer arkana dönersen (yüz çevirirsen), Allah seni mutlaka helak eder.»
وَأَمَّا السَّعْيُ فَحَقِيقَتُهُ: شِدَّةُ الْمَشْيِ، وَهُوَ هُنَا مُسْتَعَارٌ لِلْحِرْصِ وَالِاجْتِهَادِ فِي أَمْرِهِ النَّاسَ بِعَدَمِ الْإِصْغَاءِ لِكَلَامِ مُوسَى، وَجَمَعَ السَّحَرَةَ لِمُعَارَضَةِ مُعْجِزَتِهِ إِذْ حَسِبَهَا سِحْرًا كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ كَيْدَهُ [طه: ٦٠] .
Sa'y (السَّعْيُ) kelimesinin hakiki anlamı ise hızlıca yürümektir. Burada ise onun, insanlara Musa'nın sözüne kulak asmamalarını emretmedeki ve -bunu bir büyü sandığı için- onun mucizesine karşı koymak üzere büyücüleri toplamadaki hırsı ve gayreti için istiare yoluyla kullanılmıştır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ كَيْدَهُ } “Bunun üzerine Firavun dönüp gitti ve hilesini topladı.” [Tâhâ: 60].
وَالْعَمَلُ الَّذِي يَسْعَى إِلَيْهِ يُبَيِّنُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَحَشَرَ فَنادى فَقالَ أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى فَثَلَاثَتُهَا مُرَتَّبَةٌ عَلَى يَسْعى فَجُمْلَةُ فَحَشَرَ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ يَسْعى لِأَنَّ فِرْعَوْنَ بَذَلَ حِرْصَهُ لِيُقْنِعَ رَعِيَّتَهُ بِأَنَّهُ الرَّبُّ الْأَعْلَى خَشْيَةَ شُيُوعِ دَعْوَةِ مُوسَى لِعِبَادَةِ الرَّبِّ الْحَقِّ.
Uğruna çabaladığı işi ise Yüce Allah'ın { فَحَشَرَ فَنادى فَقالَ أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى } buyruğu açıklamaktadır. Dolayısıyla bu üç fiil { يَسْعى } ifadesine bağlı olarak sıralanmıştır. { فَحَشَرَ } cümlesi { يَسْعى } cümlesine atfedilmiştir; zira Firavun, Musa'nın hak olan Rabbe ibadet etme davetinin yayılmasından korkarak tebaasını kendisinin en yüce rab olduğuna ikna etmek için bütün gayretini sarf etmiştir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ أَدْبَرَ عَلَى حَقِيقَتِهِ، أَيْ تَرَكَ ذَلِكَ الْمَجْمَعَ بِأَنْ قَامَ مُعْرِضًا إِعْلَانًا بِغَضَبِهِ عَلَى مُوسَى وَيَكُونُ يَسْعى مُسْتَعْمَلًا فِي حَقِيقَتِهِ أَيْضًا، أَيْ قَامَ يَشْتَدُّ فِي مَشْيِهِ وَهِيَ مِشْيَةُ الْغَاضِبِ الْمُعْرِضِ.
{ أَدْبَرَ } fiilinin hakiki anlamında olması da caizdir; yani Musa'ya olan öfkesini ilan ederek yüz çevirip kalkmış ve o meclisi terk etmiştir. { يَسْعى } fiili de aynı şekilde hakiki anlamında kullanılmış olur; yani öfkeli ve yüz çeviren bir kimsenin yürüyüşüyle hızlı hızlı yürüyerek kalkıp gitmiştir.
وَالْحَشْرُ: جَمْعُ النَّاسِ، وَهَذَا الْحَشْرُ هُوَ الْمُبَيَّنُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قالُوا أَرْجِهْ وَأَخاهُ وَابْعَثْ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ يَأْتُوكَ بِكُلِّ سَحَّارٍ عَلِيمٍ [الشُّعَرَاء: ٣٦، ٣٧] .
Haşr (الْحَشْرُ), insanları toplamak demektir. Bu toplama işlemi, Yüce Allah'ın şu buyruğunda açıklanan durumdur: { قالُوا أَرْجِهْ وَأَخاهُ وَابْعَثْ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ يَأْتُوكَ بِكُلِّ سَحَّارٍ عَلِيمٍ } “Dediler ki: 'Onu ve kardeşini alıkoy, şehirlere toplayıcılar gönder ki bütün bilgili büyücüleri sana getirsinler.'” [eş-Şuarâ: 36, 37].
وَحُذِفَ مَفْعُولُ (حَشَرَ) لِظُهُورِهِ لِأَنَّ الَّذِينَ يُحْشَرُونَ هُمْ أَهْلُ مَدِينَتِهِ مِنْ كُلِّ صِنْفٍ.
{ حَشَرَ } fiilinin mef'ûlü açık olduğu için hazfedilmiştir; zira toplananlar, kendi şehrinin her kesiminden insanlardır.
وَعَطْفُ فَنادى بِالْفَاءِ لِإِفَادَةِ أَنَّهُ أَعْلَنَ هَذَا الْقَوْلَ لَهُمْ بِفَوْرِ حُضُورِهِمْ لِفَرْطِ حِرْصِهِ عَلَى إِبْلَاغِ ذَلِكَ إِلَيْهِمْ.
{ فَنادى } ifadesinin fâ harfi ile atfedilmesi, bunu onlara ulaştırmadaki aşırı hırsından ötürü onlar hazır bulunur bulunmaz bu sözü kendilerine derhal ilan ettiğini ifade etmek içindir.
وَالنِّدَاءُ: حَقِيقَتُهُ جَهْرُ الصَّوْتِ بِدَعْوَةِ أَحَدٍ لِيَحْضُرَ وَلِذَلِكَ كَانَتْ حُرُوفُ النِّدَاءِ نَائِبَةً مَنَابَ (أَدْعُو) فَنَصَبَتِ الِاسْمَ الْوَاقِعَ بَعْدَهَا. وَيُطْلَقُ النِّدَاءُ عَلَى رَفْعِ الصَّوْتِ دُونَ طَلَبِ حُضُورٍ مَجَازًا مُرْسَلًا بِعَلَاقَةِ اللُّزُومِ كَقَوْلِ الْحَرِيرِيِّ فِي «الْمَقَامَةِ الثَّلَاثِينَ» «فَحِينَ جَلَسَ كَأَنَّهُ ابْنُ مَاءِ السَّمَاءِ، نَادَى مُنَادٍ مِنْ قِبَلِ الْأَحْمَاءِ» إِلَخْ.
Nidâ (النِّدَاءُ) kelimesinin hakiki anlamı, bir kimseyi hazır bulunması için seslenerek davet etmektir. Bu sebeple nidâ harfleri 'davet ediyorum' (ed'û) fiilinin yerine geçer ve kendisinden sonra gelen ismi nasbeder. Nidâ, hazır bulunma talebi olmaksızın sadece sesi yükseltmek anlamında lüzum alakasıyla mecâz-ı mürsel olarak da kullanılır; el-Harîrî'nin 30. Makāme'deki şu sözünde olduğu gibi: 'Gök suyunun oğlu (padişah) gibi oturduğu sırada kayınları tarafından bir nidâ edici seslendi...' ilah.
وَحُذِفَ مَفْعُولُ (نَادَى) كَمَا حُذِفَ مَفْعُولُ (حَشَرَ) .
{ حَشَرَ } fiilinin mef'ûlü hazfedildiği gibi { نَادَى } fiilinin mef'ûlü de hazfedilmiştir.
وَإِسْنَادُ الْحَشْرِ وَالنِّدَاءِ إِلَى فِرْعَوْنَ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ لِأَنَّهُ لَا يُبَاشِرُ بِنَفْسِهِ حَشْرَ النَّاسِ وَلَا نِدَاءَهُمْ وَلَكِنْ يَأْمُرُ أَتْبَاعَهُ وَجُنْدَهُ، وَإِنَّمَا أُسْنِدَ إِلَيْهِ لِأَنَّهُ الَّذِي أَمَرَ بِهِ كَقَوْلِهِمْ: بَنَى الْمَنْصُورُ بَغْدَادَ.
Toplama ve seslenme eylemlerinin Firavun'a isnat edilmesi aklî mecazdır; zira o bizzat kendisi insanları toplamamış ve onlara bizzat seslenmemiştir, ancak bunu adamlarına ve askerlerine emretmiştir. Buna ancak emreden kişi olduğu için kendisine isnat edilmiştir; tıpkı 'Mansûr Bağdat'ı inşa etti' denilmesi gibi.
وَالْقَوْلُ الَّذِي نَادَى بِهِ هُوَ تَذْكِيرُ قَوْمِهِ بِمُعْتَقَدِهِمْ فِيهِ فَإِنَّهُمْ كَانُوا يَعْتَبِرُونَ مَلِكَ مِصْرَ إِلَهًا لِأَنَّ الْكَهَنَةَ يُخْبِرُونَهُمْ بِأَنَّهُ ابْنُ (آمُونَ رَعِ) الَّذِي يَجْعَلُونَهُ إِلَهًا وَمَظْهَرُهُ الشَّمْسُ.
Seslendiği söz ise kavmine kendisi hakkındaki inançlarını hatırlatmaktır. Zira onlar Mısır kralını bir ilah sayıyorlardı; çünkü rahipler onlara, onun ilah kabul ettikleri ve tezahürü güneş olan 'Âmûn Râ'nın oğlu olduğunu söylüyorlardı.
وَصِيغَةُ الْحَصْرِ فِي أَنَا رَبُّكُمُ لِرَدِّ دَعْوَةِ مُوسَى.
{ أَنَا رَبُّكُمُ } ifadesindeki hasr (vurgulu tahsis) kalıbı, Musa'nın davetini reddetmek içindir.
وَقَوْلُهُ: فَقالَ أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى بَدَلٌ مِنْ جُمْلَةِ فَنادى بَدَلًا مُطَابِقًا بِإِعَادَةِ حَرْفِ الْعَطْفِ، وَهُوَ الْفَاءُ لِأَنَّ الْبَدَلَ قَدْ يَقْتَرِنُ بِمِثْلِ الْعَامِلِ فِي الْمُبْدَلِ مِنْهُ لِقَصْدِ التَّأْكِيدِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِها قِنْوانٌ دانِيَةٌ وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٩٩] .
{ فَقالَ أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى } buyruğu, { فَنادى } cümlesinden atıf harfi -ki o da fâ'dır- tekrarlanarak yapılmış bir bedel-i mutâbıktır. Zira bedel, tekit kastıyla mübdelün minhteki âmilin bir benzeriyle birlikte gelebilir; nitekim Yüce Allah'ın { وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِها قِنْوانٌ دانِيَةٌ } “Hurma ağacının tomurcuğundan sarkan salkımlar...” [el-En'âm: 99] buyruğunda olduğu gibi ve bu En'âm Suresi'nde geçmişti.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ: فَقالَ أَنَا رَبُّكُمُ عَطْفًا عَلَى جُمْلَةِ يَسْعى عَلَى أَنْ يَكُونَ فِرْعَوْنُ أَمَرَ بِهَذَا الْقَوْلِ فِي أَنْحَاءِ مَمْلَكَتِهِ، وَلَيْسَ قَاصِرًا عَلَى إِعْلَانِهِ فِي الْحَشْرِ الَّذِينَ حَشَرَهُمْ حَوْلَ قَصْرِهِ.
{ فَقالَ أَنَا رَبُّكُمُ } cümlesinin, Firavun'un bu sözün krallığının her tarafında söylenmesini emrettiği ve bunun sadece sarayının etrafında topladığı kalabalığa ilan edilmesiyle sınırlı kalmadığı esasına göre { يَسْعى } cümlesine atfedilmiş olması da caizdir.
فَوَصَفَ نَفْسَهُ بِالرَّبِّ الْأَعْلَى لِأَنَّهُ ابْنُ (آمُونَ رَعْ) وَهُوَ الرَّبُّ الْأَعْلَى، فَابْنُهُ هُوَ
Kendisini 'en yüce rab' olarak nitelemiştir; çünkü o, en yüce rab olan 'Âmûn Râ'nın oğludur ve dolayısıyla onun oğlu
الْقَائِمُ بِوَصْفِهِ، أَوْ لِأَنَّهُ كَانَ فِي عَصْرِ اعْتِقَادِهِ: أَنَّ فِرْعَوْنَ رَبُّ الْأَرْبَابِ الْمُتَعَدِّدَةِ عِنْدَهُمْ فَصِفَةُ الْأَعْلى صفة كاشفة.
onun vasfını taşıyandır. Yahut kendi dönemindeki şu inançtan ötürüdür: Onlara göre Firavun, sahip oldukları birden çok rabbin rabbidir; dolayısıyla { الْأَعْلى } sıfatı mevcudu açıklayıcı (kâşife) bir sıfattır.
[٢٥، ٢٦]
[25, 26]
[سُورَة النازعات (٧٩) : الْآيَات ٢٥ إِلَى ٢٦]
[en-Nâziât Suresi (79), Ayetler 25-26]
فَأَخَذَهُ اللَّهُ نَكالَ الْآخِرَةِ وَالْأُولى (٢٥) إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِمَنْ يَخْشى (٢٦)
{ فَأَخَذَهُ اللَّهُ نَكالَ الْآخِرَةِ وَالْأُولى (٢٥) إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِمَنْ يَخْشى (٢٦) } “Bunun üzerine Allah onu ahiret ve dünya azabıyla cezalandırdı (ibretlik kıldı). Şüphesiz bunda, korkacak kimse için büyük bir ibret vardır.”
جُمْلَةُ فَأَخَذَهُ اللَّهُ نَكالَ الْآخِرَةِ وَالْأُولى مُفَرَّعَةٌ عَنِ الْجُمَلِ الَّتِي قَبْلَهَا، أَيْ كَانَ مَا ذُكِرَ مِنْ تَكْذِيبِهِ وَعِصْيَانِهِ وَكَيْدِهِ سَبَبًا لِأَنْ أَخَذَهُ اللَّهُ، وَهَذَا هُوَ الْمَقْصُودُ مِنْ سَوْقِ الْقِصَّةِ وَهُوَ مَنَاطُ مَوْعِظَةِ الْمُشْرِكِينَ وَإِنْذَارِهِمْ، مَعَ تَسْلِيَةِ النَّبِيءِ ﷺ وَتَثْبِيتِهِ.
{ فَأَخَذَهُ اللَّهُ نَكالَ الْآخِرَةِ وَالْأُولى } cümlesi, kendisinden önceki cümlelerden türetilmiştir; yani onun zikredilen yalanlaması, isyanı ve tuzağı, Allah'ın onu yakalayıp cezalandırmasına sebep olmuştur. Kıssanın anlatılmasından asıl maksat budur ve Nebi [sallallâhu aleyhi ve sellem]'i teselli edip kalbini pekiştirmekle birlikte, müşriklerin uyarılması ve öğüt almasının odak noktası da burasıdır.
وَحَقِيقَةُ الْأَخْذِ: التَّنَاوُلُ بِالْيَدِ، وَيُسْتَعَارُ كَثِيرًا لِلْمَقْدِرَةِ وَالْغَلَبَةِ كَمَا قَالَ تَعَالَى:
Ahz (الْأَخْذُ) kelimesinin hakiki anlamı elle tutmaktır; kudret ve galebe anlamında çokça istiare edilir, nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
فَأَخَذْناهُمْ أَخْذَ عَزِيزٍ مُقْتَدِرٍ [الْقَمَر: ٤٢] وَقَالَ: فَأَخَذَهُمْ أَخْذَةً رابِيَةً [الحاقة: ١٠] .
{ فَأَخَذْناهُمْ أَخْذَ عَزِيزٍ مُقْتَدِرٍ } “Biz de onları mutlak güç ve kudret sahibinin yakalayışıyla yakalayıverdik.” [el-Kamer: 42] ve şöyle buyurmuştur: { فَأَخَذَهُمْ أَخْذَةً رابِيَةً } “O da onları gittikçe şiddetlenen bir yakalayışla yakalayıverdi.” [el-Hâkka: 10].
وَالْمَعْنَى: فَلَمْ يُفْلِتْ مِنْ عِقَابِ اللَّهِ.
Anlam şudur: Dolayısıyla Allah'ın cezasından kurtulamadı.
وَالنَّكَالُ: اسْمُ مَصْدَرِ نَكَّلَ بِهِ تَنْكِيلًا وَهُوَ مِثْلُ: السَّلَامِ، بِمَعْنَى التَّسْلِيمِ.
Nekâl (النَّكَالُ) kelimesi, 'ona ibretlik ceza verdi' (nekkele bihî tenkîlen) ifadesinin ism-i masdarıdır; tıpkı 'teslim' manasındaki 'selam' gibidir.
وَمَعْنَى النَّكَالِ: إِيقَاعُ أَذًى شَدِيدٍ عَلَى الْغَيْرِ مِنَ التَّشْهِيرِ بِذَلِكَ بِحَيْثُ يُنَكِّلُ، أَيْ يَرُدُّ وَيَصْرِفُ مَنْ يُشَاهِدُهُ عَنْ أَنْ يَأْتِيَ بِمِثْلِ مَا عُومِلَ بِهِ الْمُنَكَّلُ بِهِ، فَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ النُّكُولِ وَهُوَ النُّكُوصُ وَالْهُرُوبُ، قَالَ تَعَالَى: فَجَعَلْناها نَكالًا لِما بَيْنَ يَدَيْها وَما خَلْفَها فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٦٦] .
Nekâlin anlamı: Başkasına, onu teşhir edecek şekilde şiddetli bir eziyet vermektir; öyle ki gören kimseyi caydırsın, yani cezalandırılan kişiye yapılan muamelenin bir benzerine kalkışmaktan geri döndürüp vazgeçirsin. Bu kelime, geri çekilmek ve kaçmak demek olan nükûl (النُّكُول) kökünden türemiştir. Yüce Allah Bakara Suresi'nde şöyle buyurmuştur: { فَجَعَلْناها نَكالًا لِما بَيْنَ يَدَيْها وَما خَلْفَها } “Bunu, o zamankilere ve sonradan geleceklere bir ibret cezası kıldık.” [el-Bakara: 66].
وَانْتَصَبَ نَكالَ عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ لِفِعْلِ «أَخَذَهُ» مُبَيِّنٌ لِنَوْعِ الْأَخْذِ بِنَوْعَيْنِ مِنْهُ لِأَنَّ الْأَخْذَ يَقَعُ بِأَحْوَالٍ كَثِيرَةٍ.
{ نَكالَ } kelimesi, 'onu yakaladı' (ahazehû) fiilinin mef'ûl-i mutlakı olarak mansub olmuştur; ahzın pek çok şekilde gerçekleşmesi sebebiyle, yakalamanın türünü iki çeşidiyle açıklığa kavuşturmaktadır.
وَإِضَافَةُ نَكالَ إِلَى الْآخِرَةِ وَالْأُولى عَلَى مَعْنَى (فِي) .
{ نَكالَ } kelimesinin { الْآخِرَةِ وَالْأُولى } kelimelerine tamlanan (muzaf) olması 'içinde' (fî) anlamındadır.
فَالنَّكَالُ فِي الْأُولَى هُوَ الْغَرَقُ، وَالنَّكَالُ فِي الْآخِرَةِ هُوَ عَذَابُ جَهَنَّمَ.
İlkindeki (dünyadaki) ibretlik azap boğulmaktır; ahiretteki ibretlik azap ise cehennem azabıdır.
وَقَدِ اسْتُعْمِلَ النَّكَالُ فِي حَقِيقَتِهِ وَمَجَازِهِ لِأَنَّ مَا حَصَلَ لِفِرْعَوْنَ فِي الدُّنْيَا هُوَ نَكَالٌ حَقِيقِيٌّ وَمَا يُصِيبُهُ فِي الْآخِرَةِ أُطْلِقَ عَلَيْهِ النَّكَالُ لِأَنَّهُ يُشْبِهُ النَّكَالَ فِي شِدَّةِ التَّعْذِيبِ وَلَا يَحْصُلُ بِهِ نَكَالٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.
Nekâl kelimesi hem hakiki hem de mecazi anlamında kullanılmıştır. Çünkü Firavun'un dünyada başına gelen şey hakiki bir ibretlik cezadır; ahirette başına gelecek olana ise azabın şiddeti bakımından nekâle benzediği için nekâl denilmiştir, yoksa kıyamet gününde [başkalarını caydırıcı] bir ibret cezası söz konusu değildir.
وَوُرُودُ فِعْلِ «أَخَذَهُ» بِصِيغَةِ الْمُضِيِّ مَعَ أَنَّ عَذَابَ الْآخِرَةِ مُسْتَقْبَلٌ ليَوْم الْجَزَاء مراعى فِيهِ أَنَّهُ لَمَّا مَاتَ ابْتَدَأَ يَذُوقُ الْعَذَابَ حِينَ يَرَى مَنْزِلَتَهُ الَّتِي سَيَؤُولُ إِلَيْهَا يَوْمَ الْجَزَاءِ كَمَا وَرَدَ فِي الْحَدِيثِ.
Ahiret azabı gelecek olan ceza gününe ait olduğu halde 'onu yakaladı' (ahazehû) fiilinin geçmiş zaman kipiyle gelmesinde şu husus gözetilmiştir: Hadiste rivayet edildiği üzere, öldüğü vakit ceza gününde varacağı makamını gördüğü andan itibaren azabı tatmaya başlamıştır.
وَتَقْدِيمُ الْآخِرَةِ عَلَى الْأُولى فِي الذِّكْرِ لِأَنَّ أَمْرَ الْآخِرَةِ أَعْظَمُ.
Zikirde ahiretin dünyaya takdim edilmesi ise ahiret işinin daha büyük olmasındandır.
وَجَاءَ فِي آخِرِ الْقِصَّةِ بِحَوْصَلَةٍ وَفَذْلَكَةٍ لِمَا تَقَدَّمَ فَقَالَ: إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِمَنْ يَخْشى فَهُوَ فِي مَعْنَى الْبَيَانِ لِمَضْمُونِ جُمْلَةِ هَلْ أَتاكَ حَدِيثُ مُوسى [النازعات: ١٥] .
Kıssanın sonunda, geçmiş olanların bir özeti ve neticesi getirilerek şöyle buyrulmuştur: { إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِمَنْ يَخْشى } “Şüphesiz bunda, korkacak kimse için büyük bir ibret vardır.” Bu da { هَلْ أَتاكَ حَدِيثُ مُوسى } “Musa'nın haberi sana geldi mi?” [en-Nâziât: 15] cümlesinin
الْآيَاتِ.
ve devamındaki ayetlerin içeriğinin bir açıklaması mesabesindedir.
وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: فِي ذلِكَ إِلَى حَدِيثُ مُوسى [النازعات: ١٥] .
{ فِي ذلِكَ } buyruğundaki işaret, { حَدِيثُ مُوسى } “Musa'nın haberi”ne [en-Nâziât: 15] yöneliktir.
وَالْعِبْرَةُ: الْحَالَةُ الَّتِي يَنْتَقِلُ الذِّهْنُ مِنْ مَعْرِفَتِهَا إِلَى مَعْرِفَةِ عَاقِبَتِهَا وعاقبة أَمْثَالِهَا، وَهِيَ مُشْتَقَّةٌ مِنَ الْعَبْرِ، وَهُوَ الِانْتِقَالُ مِنْ ضَفَّةِ وَادٍ أَوْ نَهْرٍ إِلَى ضَفَّتِهِ الْأُخْرَى.
İbret (الْعِبْرَةُ), zihnin onu bilmekten onun ve benzerlerinin akıbetini bilmeye intikal ettiği durumdur. Bu da bir vadinin veya nehrin bir yakasından diğer yakasına geçmek demek olan abr (الْعَبْر) kökünden türetilmiştir.
وَالْمُرَادُ بِالْعِبْرَةِ هُنَا الْمَوْعِظَةُ.
Burada ibretten kastedilen öğüttür.
وَتَنْوِينُ (عِبْرَةً) لِلتَّعْظِيمِ لِأَنَّ فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ مَوَاعِظَ كَثِيرَةً مِنْ جِهَاتٍ هِيَ مَثُلَاتٌ لِلْأَعْمَالِ وَعَوَاقِبِهَا، وَمُرَاقَبَةِ اللَّهِ وَخَشْيَتِهِ، وَمَا يَتَرَتَّبُ عَلَى ذَلِكَ وَعَلَى ضِدِّهِ مِنْ خَيْرٍ وَشَرٍّ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ.
{ عِبْرَةً } kelimesinin tenvini tazim (büyüklük bildirme) içindir. Çünkü bu kıssada amellerin örnekleri ve akıbetleri, Allah'ı murakabe edip O'ndan korkma ve buna yahut zıddına bağlı olarak dünyada ve ahirette ortaya çıkan hayır ve şer yönlerinden pek çok öğütler bulunmaktadır.
وَجُعِلَ ذَلِكَ عِبْرَةً لِمَنْ يَخْشَى، أَيْ مَنْ تُخَالِطُ نَفْسَهُ خَشْيَةُ اللَّهِ لِأَنَّ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ اللَّهَ هُمْ أَهْلُ الْمَعْرِفَةِ الَّذِينَ يَفْهَمُونَ دِلَالَةَ الْأَشْيَاءِ عَلَى لَوَازِمِهَا وَخَفَايَاهَا، قَالَ تَعَالَى: إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ [فاطر: ٢٨] وَقَالَ: وَتِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ وَما يَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ [العنكبوت: ٤٣] . وَالْخَشْيَةُ تَقَدَّمَتْ قَرِيبًا فِي قَوْلِهِ: وَأَهْدِيَكَ إِلى رَبِّكَ فَتَخْشى [النازعات: ١٩] .
Bu ibret, korkan kimse için; yani nefsine Allah korkusu karışmış kimse için kılınmıştır. Zira Allah'tan korkanlar, nesnelerin kendi gerektirdikleri sonuçlara ve gizli yönlerine olan delaletini kavrayan marifet ehlidir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ } “Kulları içinden ancak âlimler Allah'tan hakkıyla korkar.” [Fâtır: 28] ve şöyle buyurmuştur: { وَتِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ وَما يَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ } “İşte bu misalleri Biz insanlara getiriyoruz; onları ancak âlimler akıl eder.” [el-Ankebût: 43]. Haşyet (korku) kelimesi az önce { وَأَهْدِيَكَ إِلى رَبِّكَ فَتَخْشى } “Ve seni Rabbine ileteyim de O'ndan korkasın?” [en-Nâziât: 19] kavlinde geçmişti.
وَفِي هَذَا تَعْرِيضٌ بِالْمُشْرِكِينَ بِأَنَّهُمْ لَيْسُوا بِأَهْلٍ لِلِانْتِفَاعِ بِمِثْلِ هَذَا كَمَا لَمْ يَنْتَفِعْ بِمِثْلِهِ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ.
Bunda, Firavun ve kavminin böylesi şeylerden yararlanmadığı gibi müşriklerin de bundan yararlanacak kimseler olmadığına dair bir tariz (üstü kapalı dokundurma) vardır.
وَفِي الْقِصَّةِ كُلِّهَا تَعْرِيضٌ بِسَادَةِ قُرَيْشٍ مِنْ أَهْلِ الْكُفْرِ مِثْلَ أَبِي جَهْلٍ بِتَنْظِيرِهِمْ بِفِرْعَوْنَ وَتَنْظِيرِ الدَّهْمَاءِ بِالْقَوْمِ الَّذِينَ حَشَرَهُمْ فِرْعَوْنُ وَنَادَى فِيهِمْ بِالْكُفْرِ، وَقَدْ عَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مَضْرِبَ هَذَا الْمَثَلِ فَكَانَ أَبُو جَهْلٍ يُوصَفُ عِنْدَ الْمُسْلِمِينَ بِفِرْعَوْنَ هَذِهِ الْأُمَّةِ.
Kıssanın bütününde ise Ebû Cehil gibi küfür ehli Kureyş elebaşlarına, onların Firavun'a benzetilmesi ve avam halkın da Firavun'un toplayıp aralarında küfrü haykırdığı kavme benzetilmesi suretiyle bir tariz bulunmaktadır. Müslümanlar bu darbımeselin hedefini çok iyi bildikleri için Ebû Cehil, Müslümanlar nezdinde 'bu ümmetin Firavun'u' olarak nitelenirdi.
وَتَأْكِيدُ الْخَبَرِ بِ إِنَّ وَلَامِ الِابْتِدَاءِ لِتَنْزِيلِ السَّامِعِينَ الَّذِينَ سِيقَتْ لَهُمُ الْقِصَّةُ مَنْزِلَةَ مَنْ يُنْكِرُ مَا فِيهَا مِنَ الْمَوَاعِظِ لِعَدَمِ جَرْيِهِمْ عَلَى الِاعْتِبَارِ وَالِاتِّعَاظِ بِمَا فِيهَا من المواعظ.
Haberin { إِنَّ } ve ibtida lâmı ile tekit edilmesi, kıssanın kendilerine hitap edildiği dinleyicilerin -içindeki öğütlerden ibret alıp ders çıkarma yolunu tutmamaları sebebiyle- oradaki öğütleri inkâr eden kimseler konumuna yerleştirilmesindendir.
[٢٧- ٢٩]
[27-29]
[سُورَة النازعات (٧٩) : الْآيَات ٢٧ إِلَى ٢٩]
[en-Nâziât Suresi (79), Ayetler 27-29]
أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّماءُ بَناها (٢٧) رَفَعَ سَمْكَها فَسَوَّاها (٢٨) وَأَغْطَشَ لَيْلَها وَأَخْرَجَ ضُحاها (٢٩)
{ أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّماءُ بَناها (٢٧) رَفَعَ سَمْكَها فَسَوَّاها (٢٨) وَأَغْطَشَ لَيْلَها وَأَخْرَجَ ضُحاها (٢٩) } “Yaratılışça siz mi daha çetinsiniz, yoksa O'nun bina ettiği gök mü? (27) Boyunu yükseltti de onu tastamam düzenledi; (28) Gecesini kararttı, gündüzünü çıkardı. (29)”
انْتِقَالٌ مِنَ الِاعْتِبَارِ بِأَمْثَالِهِمْ مِنَ الْأُمَمِ الَّذِي هُوَ تَخْوِيفٌ وَتَهْدِيدٌ عَلَى تَكْذِيبِهِمُ الرَّسُولَ ﷺ إِلَى إِبْطَالِ شُبْهَتِهِمْ عَلَى نَفْيِ الْبَعْثِ وَهِي قَوْله: أَإِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِي الْحافِرَةِ [النازعات: ١٠] وَمَا أَعْقَبُوهُ بِهِ مِنَ التَّهَكُّمِ الْمَبْنِيِّ عَلَى تَوَهُّمِ إِحَالَةِ الْبَعْثِ. وَإِذْ قَدْ فَرَضُوا اسْتِحَالَةَ عَوْدِ الْحَيَاةِ إِلَى الْأَجْسَامِ الْبَالِيَةِ إِذْ مَثَّلُوهَا بِأَجْسَادِ أَنْفُسِهِمْ إِذْ قَالُوا: أَإِنَّا لَمَرْدُودُونَ [النازعات: ١٠] جَاءَ إِبْطَالُ شُبْهَتِهِمْ بِقِيَاسِ خَلْقِ أَجْسَادِهِمْ عَلَى خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ فَقِيلَ لَهُمْ: أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّماءُ، فَلِذَلِكَ قِيلَ لَهُمْ هُنَا أَأَنْتُمْ بِضَمِيرِهِمْ وَلَمْ يُقَلْ: آلْإِنْسَانُ أَشَدُّ خَلْقًا، وَمَا هُمْ إِلَّا مِنَ الْإِنْسَانِ، فَالْخِطَابُ مُوَجَّهٌ إِلَى الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ عُبِّرَ عَنْهُمْ آنِفًا بِضَمَائِرِ الْغَيْبَةِ مِنْ قَوْلِهِ: يَقُولُونَ إِلَى قَوْلِهِ: فَإِذا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ [النازعات: ١٠- ١٤] ، وَهُوَ الْتِفَاتٌ مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى الْخِطَابِ.
[Bu ayetler], Resul'ü sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlamalarına karşı bir korkutma ve tehdit niteliğindeki geçmiş ümmetlerden ibret alma bahsinden, onların { أَإِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِي الْحافِرَةِ } [en-Nâziât: 10] kavlindeki yeniden dirilişi inkâr etmeye dair şüphelerini ve dirilişin imkânsız olduğu vehmine dayanarak peşinden savurdukları alayları boşa çıkarmaya bir geçiştir. Onlar, { أَإِنَّا لَمَرْدُودُونَ } [en-Nâziât: 10] dediklerinde bunu kendi bedenleriyle örneklendirerek çürümüş bedenlere hayatın geri dönmesini imkânsız varsaydıkları için, kendi bedenlerinin yaratılışını göklerin ve yerin yaratılışı ile kıyaslayarak şüphelerini çürütme sadedinde gelmiş ve onlara: { أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّماءُ } denilmiştir. İşte bu sebeple burada onlara hitaben kendi zamirleriyle { أَأَنْتُمْ } [siz mi] denilmiş, 'insan mı yaratılışça daha çetin' denilmemiştir; oysa onlar da insandan başkası değildir. Hitap, { يَقُولُونَ } kavlinden { فَإِذا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ } [en-Nâziât: 10-14] kavline kadar az önce gaib zamirleriyle ifade edilen müşriklere yöneliktir ve bu, gaibden muhataba bir iltifattır.
فَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ لِقَصْدِ الْجَوَابِ عَنْ شُبْهَتِهِمْ لِأَنَّ حِكَايَةَ شُبْهَتِهِمْ ب يَقُولُونَ أَإِنَّا إِلَى آخِرِهِ، تَقْتَضِي تَرَقُّبَ جَوَابٍ عَنْ ذَلِكَ الْقَوْلِ كَمَا تَقَدَّمَ الْإِيمَاءُ إِلَيْهِ عِنْدَ قَوْله: يَقُولُونَ أَإِنَّا لَمَرْدُودُونَ [النازعات: ١٠] .
Bu cümle, onların şüphelerine cevap verme amacıyla müste'nefedir (yeni bir başlangıçtır). Zira onların şüphelerinin { يَقُولُونَ أَإِنَّا } vb. şeklinde aktarılması, { يَقُولُونَ أَإِنَّا لَمَرْدُودُونَ } [en-Nâziât: 10] kavlinde daha önce işaret edildiği üzere, o söze bir cevap beklenmesini gerektirir.
وَالِاسْتِفْهَامُ تَقْرِيرِيٌّ، وَالْمَقْصُودُ مِنَ التَّقْرِيرِ إِلْجَاؤُهُمْ إِلَى الْإِقْرَارِ بِأَنَّ خَلْقَ السَّمَاءِ أَعْظَمُ مِنْ خَلْقِهِمْ، أَيْ مِنْ خَلْقِ نَوْعِهِمْ وَهُوَ نَوْعُ الْإِنْسَانِ وَهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ خَالِقُ السَّمَاءِ فَلَا جَرَمَ أَنَّ الَّذِي قَدَرَ عَلَى خَلْقِ السَّمَاءِ قَادِرٌ عَلَى خَلْقِ الْإِنْسَانِ مَرَّةً ثَانِيَةً، فَيُنْتِجُ ذَلِكَ أَنَّ إِعَادَةَ خَلْقِ الْأَجْسَادِ بَعْدَ فَنَائِهَا مَقْدُورَةٌ لِلَّهِ تَعَالَى لِأَنَّهُ قَدَرَ عَلَى مَا هُوَ أَعْظَمُ مِنْ ذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ [غَافِر: ٥٧] ، ذَلِكَ أَنَّ نَظَرَهُمُ الْعَقْلِيَّ غَيَّمَتْ عَلَيْهِ الْعَادَةُ فَجَعَلُوا مَا لَمْ يَأْلَفُوهُ مُحَالًا، وَلَمْ يَلْتَفِتُوا إِلَى إِمْكَانِ مَا هُوَ أَعْظَمُ مِمَّا أَحَالُوهُ بِالضَّرُورَةِ.
İstifham takrirîdir (onaylatma amaçlıdır). Takrirden maksat, göğün yaratılışının kendi yaratılışlarından -yani insan türünün yaratılışından- daha büyük olduğunu ikrara onları mecbur bırakmaktır. Onlar göğün yaratıcısının Allah olduğunu bilmektedirler; öyleyse göğü yaratmaya kadir olanın insanı ikinci kez yaratmaya da kadir olduğu şüphesizdir. Buradan çıkan netice, bedenlerin yok olduktan sonra yeniden yaratılmasının Yüce Allah için makdur (güç yetirilebilir) olduğudur; çünkü O, bundan çok daha büyüğüne kadirdir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } “Elbette göklerin ve yerin yaratılması, insanların yaratılmasından daha büyüktür. Fakat insanların çoğu bilmezler.” [el-Mü'min: 57]. Zira onların aklî bakışlarını alışkanlıklar perdelemiş, alışık olmadıkları şeyi imkânsız saymışlar ve imkânsız gördüklerinden zorunlu olarak çok daha büyük olan şeyin imkânına dikkat etmemişlerdir.
وَ (أَشَدُّ) : اسْمُ تَفْضِيلٍ، وَالْمُفَضَّلُ عَلَيْهِ مَحْذُوفٌ يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ أَمِ السَّماءُ وَمَعْنَى أَشَدُّ أَصْعَبُ، وخَلْقاً مَصْدَرٌ مُنْتَصِبٌ عَلَى التَّمْيِيزِ لِنِسْبَةِ الْأَشَدِّيَّةِ إِلَيْهِمْ، أَيْ أَشَدُّ مِنْ جِهَةِ خَلْقِ اللَّهِ إِيَّاكُمْ أَشُدُّ أَمْ خَلْقُهُ السَّمَاءَ، فَالتَّمْيِيزُ مُحَوَّلٌ عَنِ الْمُبْتَدَأِ.
{ أَشَدُّ } kelimesi ism-i tafdildir. Kendisiyle kıyaslanan (mufaddalun aleyh) hazfedilmiştir ve { أَمِ السَّماءُ } kavli buna delalet eder. { أَشَدُّ } kelimesinin manası 'daha zor/çetin' demektir. { خَلْقاً } ise şiddet nispetini onlara bağlayan temyiz olarak mansub bir masdardır; yani Allah'ın sizi yaratması bakımından mı daha çetin, yoksa göğü yaratması mı [daha çetindir]? Dolayısıyla temyiz mübtedadan dönüştürülmüştür.
والسَّماءُ يَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِهِ الْجِنْسُ وَتَعْرِيفُهُ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ، أَيِ السَّمَاوَاتُ وَهِيَ مَحْجُوبَةٌ عَنْ مُشَاهَدَةِ النَّاسِ فَيَكُونُ الِاسْتِفْهَامُ التَّقْرِيرِيُّ مَبْنِيًّا عَلَى مَا هُوَ مُشْتَهِرٌ بَيْنَ النَّاسِ مِنْ عَظَمَةِ السَّمَاوَاتِ تَنْزِيلًا لِلْمَعْقُولِ مَنْزِلَ الْمَحْسُوسِ.
{ السَّماءُ } kelimesi ile cinsin kastedilmiş olması ve belirliliğinin de cins belirliliği olması caizdir; yani insanların gözle görmekten perdelendiği 'gökler' kastedilmiştir. Bu takdirde takrirî istifham, makul olanı mahsus (somut) yerine koyarak göklerin büyüklüğü hakkında insanlar arasında meşhur olan kabule dayandırılmış olur.
وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِهِ سَمَاءٌ مُعَيَّنَةٌ وَهِيَ الْمُسَمَّاةُ بِالسَّمَاءِ الدُّنْيَا الَّتِي تَلُوحُ فِيهَا أَضْوَاءُ النُّجُومِ فَتَعْرِيفُهُ تَعْرِيفُ الْعَهْدِ، وَهِيَ الْكُرَةُ الْفَضَائِيَّةُ الْمُحِيطَةُ بِالْأَرْضِ وَيَبْدُو فِيهَا ضَوْءُ النَّهَارِ وَظُلْمَةُ اللَّيْلِ، فَيَكُونُ الِاسْتِفْهَامُ التَّقْرِيرِيُّ مَبْنِيًّا عَلَى مَا هُوَ مُشَاهَدٌ لَهُمْ. وَهَذَا أَنْسَبُ بِقَوْلِهِ:
Belirli bir göğün, yani yıldızların ışıklarının parıldadığı 'sema-i dünya' (en yakın gök) diye adlandırılan göğün kastedilmiş olması da caizdir ki o zaman belirliliği ahd için olur. Bu da yeri çevreleyen, gündüz aydınlığı ile gece karanlığının kendisinde belirdiği uzay küresidir. Bu durumda takrirî istifham, onlar tarafından bizzat müşahede edilen duruma dayandırılmış olur. Bu [ihtimal], şu kavle daha uygundur:
وَأَغْطَشَ لَيْلَها وَأَخْرَجَ ضُحاها لِعَدَمِ احْتِيَاجِهِ إِلَى التَّأْوِيلِ.
{ وَأَغْطَشَ لَيْلَها وَأَخْرَجَ ضُحاها } kavline [daha uygundur]; zira tevil ihtiyacı gerektirmez.
وَجُمْلَةُ بَناها يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مُسْتَأْنَفَةً اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِبَيَانِ شِدَّةِ خَلْقِ السَّمَاءِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ بَدَلَ اشْتِمَال فِي قَوْلِهِ: أَمِ السَّماءُ، لِأَنَّهُ فِي تَقْدِيرِ: أَمِ السَّمَاءُ أَشَدُّ خَلْقًا. وَقَدْ جُعِلَتْ كَلِمَةُ بَناها فَاصِلَةً فَيَكُونُ الْوَقْفُ عِنْدَهَا وَلَا ضَيْرَ فِي ذَلِكَ إِذْ لَا لَبْسَ فِي الْمَعْنَى لِأَنَّ بَناها جُمْلَةٌ وأَمِ الْمُعَادِلَةُ لَا يَقَعُ بَعْدَهَا إِلَّا اسْمٌ مُفْرَدٌ.
{ بَناها } cümlesinin, göğün yaratılışındaki çetinliği açıklamak üzere istinaf-ı beyani olması caiz olduğu gibi, { أَمِ السَّماءُ } kavlinden bedel-i iştimal olması da caizdir; çünkü bu, 'Yoksa göğün yaratılışı mı daha çetindir?' takdirindedir. { بَناها } kelimesi fasıla kılındığından orada durulur (vakıf yapılır); bunda hiçbir sakınca yoktur, çünkü anlamda kapalılık oluşmaz; zira { بَناها } bir cümledir ve denklik bildiren { أَمِ } edatından sonra ancak müfred bir isim gelir.
وَالْبِنَاءُ: جَعْلُ بَيْتٍ أَوْ دَارٍ مِنْ حِجَارَةٍ، أَوْ آجُرٍّ أَوْ أَدَمٍ، أَوْ أَثْوَابٍ مِنْ نَسِيجِ الشَّعْرِ، مَشْدُودَةٌ شُقَقُهُ بَعْضُهَا إِلَى بَعْضٍ بِغَرْزٍ أَوْ خِيَاطَةٍ وَمُقَامَةٌ عَلَى دَعَائِمَ، فَمَا كَانَ مِنْ ذَلِكَ بِأَدَمٍ يُسَمَّى قُبَّةً وَمَا كَانَ بِأَثْوَابٍ يُسَمَّى خَيْمَةً وَخِبَاءً.
Bina: Taş, tuğla, deri yahut kıldan dokunmuş kumaş parçalarının birbirine dikilerek veya geçirilerek birleştirilip direkler üzerine dikilmesiyle bir ev ya da yurt yapılmasıdır. Deriden olana kubbe, kumaştan olana ise hayme ve hıba (çadır) denir.
وَبِنَاءُ السَّمَاءِ: خَلْقُهَا، اسْتُعِيرَ لَهُ فِعْلُ الْبِنَاءِ لِمُشَابَهَتِهَا الْبُيُوتَ فِي الِارْتِفَاعِ.
Göğün inşası ise onun yaratılmasıdır; yükseklik bakımından evlere benzediği için inşa (bina) fiili istiare yoluyla kullanılmıştır.
وَجُمْلَةُ رَفَعَ سَمْكَها فَسَوَّاها مَبْنِيَّة لِجُمْلَةِ بَناها أَوْ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْهَا وَسُلِكَ طَرِيقُ الْإِجْمَالِ ثُمَّ التَّفْصِيلِ لِزِيَادَةِ التَّصْوِيرِ.
{ رَفَعَ سَمْكَها فَسَوَّاها } cümlesi { بَناها } cümlesinin bir açıklaması yahut ondan bedel-i iştimaldir. Tasviri artırmak için önce icmal (özetleme) sonra tafsil (ayrıntılandırma) yolu tutulmuştur.
وَالسَّمْكُ: بِفَتْحِ السِّينِ وَسُكُونِ الْمِيمِ: الرَّفْعُ فِي الْفَضَاءِ كَمَا اقْتَصَرَ عَلَيْهِ
Semk (سَمْك): Sin'in fethası ve mim'in sükûnu ile; Râgıb'ın belirttiği üzere boşlukta yukarı yükseltmektir;
الرَّاغِبُ سَوَاءٌ اتَّصَلَ الْمَرْفُوعُ بِالْأَرْضِ أَوْ لَمْ يَتَّصِلْ بِهَا وَهُوَ مَصْدَرُ سَمَكَ.
Yükseltilen şey ister yere bitişik olsun ister olmasın [aynıdır] ve semeke fiilinin masdarıdır.
وَالرَّفْعُ: جَعْلُ جِسْمٍ مُعْتَلِيًا وَهُوَ مُرَادِفٌ لِلسَّمْكِ فَتَعْدِيَةُ فِعْلِ رَفَعَ إِلَى «السَّمْكِ» لِلْمُبَالَغَةِ فِي الرَّفْعِ، أَيْ رَفَعَ رَفْعَهَا أَيْ جَعَلَهُ رَفِيعًا، وَهُوَ مِنْ قَبِيلِ قَوْلِهِمْ: لَيْلٌ أَلْيَلُ، وَشِعْرٌ شَاعِرٌ، وَظَلٌّ ظَلِيلٌ.
Ref' (رَفْع): Bir cismi yukarıda kılmaktır ve semk kelimesinin eş anlamlısıdır. Dolayısıyla { رَفَعَ } fiilinin { سَمْكَها } lafzına geçişli kılınması, yükseltmede mübalağa içindir; yani 'onun yüksekliğini yükseltti, yüksek kıldı' demektir. Bu, onların: leylün elyelu (kapkaranlık gece), şi'run şâirun (şiir gibi şiir), zıllun zalîlün (koyu gölge) demeleri kabilindendir.
وَالتَّسْوِيَةُ: التَّعْدِيلُ وَعَدَمُ التَّفَاوُتِ، وَهِيَ جَعْلُ الْأَشْيَاءِ سَوَاءً، أَيْ مُتَمَاثِلَةً وَأَصْلُهَا أَنْ تَتَعَلَّقَ بِأَشْيَاءَ وَقَدْ تَتَعَلَّقُ بِاسْمِ شَيْءٍ وَاحِدٍ عَلَى مَعْنَى تَعْدِيلِ جِهَاتِهِ وَنَوَاحِيهِ وَمِنْهُ قَوْلُهُ هُنَا:
Tesviye: Düzeltmek, dengeli kılmak ve orantısızlığı gidermektir; yani nesneleri eşit, birbiriyle uyumlu kılmaktır. Aslında birden çok nesneye taalluk eder; ancak bir şeyin yönlerini ve taraflarını dengelemek anlamında tek bir şeyin ismine de taalluk edebilir. Nitekim buradaki şu kavil de bu kabildendir:
فَسَوَّاها، أَيْ عَدَّلَ أَجْزَاءَهَا وَذَلِكَ بِأَنْ أَتْقَنَ صُنْعَهَا فَلَا تَرَى فِيهَا تَفَاوُتًا.
{ فَسَوَّاها }, yani onun parçalarını dengeli kıldı. Bu da yapılışını kusursuzlaştırması iledir; öyle ki onda hiçbir orantısızlık göremezsin.
وَالْفَاءُ فِي فَسَوَّاها لِلتَّعْقِيبِ.
{ فَسَوَّاها } lafzındaki fâ (فَـ) edatı ta'kib (hemen ardından olma) içindir.
وَتَسْوِيَةُ السَّمَاءِ حَصَلَتْ مَعَ حُصُولِ سَمْكِهَا، فَالتَّعْقِيبُ فِيهِ مِثْلُ التَّعْقِيبِ فِي قَوْلِهِ:
Göğün tesviyesi (düzenlenmesi), yüksekliğinin meydana gelmesiyle birlikte gerçekleşmiştir. Buradaki ta'kib, şu kavildeki ta'kib gibidir:
فَنادى فَقالَ أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى [النازعات: ٢٣، ٢٤] .
{ فَنادى فَقالَ أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى } “Toplayıp seslendi: 'Ben sizin en yüce rabbinizim!' dedi.” [en-Nâziât: 23, 24].
وَجُمْلَةُ وَأَغْطَشَ لَيْلَها مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ بَناها وَلَيْسَتْ مَعْطُوفَةً عَلَى رَفَعَ سَمْكَها لِأَنَّ إِغْطَاشَ وَإِخْرَاجَ الضُّحَى لَيْسَ مِمَّا يُبَيَّنُ بِهِ الْبِنَاءُ.
{ وَأَغْطَشَ لَيْلَها } cümlesi { بَناها } cümlesine matuftur; { رَفَعَ سَمْكَها } cümlesine matuf değildir. Çünkü karartmak ve aydınlığı çıkarmak, inşanın kendisiyle açıklandığı şeylerden değildir.
وَالْإِغْطَاشُ: جَعْلُهُ غَاطِشًا، أَيْ ظَلَامًا يُقَالُ: غَطَشَ اللَّيْلُ مِنْ بَابِ ضَرَبَ، أَيْ أَظْلَمَ.
İğtaş (إِغْطَاش): Onu karanlık kılmaktır. 'Gece karardı' anlamında darabe babından gataşe'l-leylu (غَطَشَ اللَّيْلُ) denir.
وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ خَصَّ اللَّيْلَ بِالظُّلْمَةِ وَجَعَلَهُ ظَلَامًا، أَيْ جَعَلَ لَيْلَهَا ظَلَامًا، وَهُوَ قَرِيبٌ مِنْ قَوْلِهِ: رَفَعَ سَمْكَها مِنْ بَابِ قَوْلِهِمْ: لَيْلٌ أَلْيَلُ.
Mana şudur: Geceyi karanlığa tahsis etti ve onu zifiri karanlık kıldı; yani onun gecesini kapkaranlık yaptı. Bu da leylün elyelu sözleri babından olan { رَفَعَ سَمْكَها } kavline yakındır.
وَإِخْرَاجُ الضُّحَى: إِبْرَازُ نُورِ الضُّحَى، وَأَصْلُ الْإِخْرَاجِ النَّقْلُ مِنْ مَكَانٍ حَاوٍ وَاسْتُعِيرَ لِلْإِظْهَارِ اسْتِعَارَةً شَائِعَةً.
Duha'nın (kuşluk vaktinin) çıkarılması, kuşluk ışığının ortaya çıkarılmasıdır. İhracın (çıkarmanın) asıl manası, kuşatan bir mekândan nakletmektir; açığa çıkarma manasında yaygın bir istiare olarak kullanılmıştır.
وَالضُّحَى: بُرُوزُ ضَوْءِ الشَّمْسِ بَعْدَ طُلُوعِهَا وَبَعْدَ احْمِرَارِ شُعَاعِهَا، فَالضُّحَى هُوَ نُورُ الشَّمْسِ الْخَالِصُ وَسُمِّيَ بِهِ وَقْتُهُ عَلَى تَقْدِيرِ مُضَافٍ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى [طه: ٥٩] يَدُلُّ لِذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالشَّمْسِ وَضُحاها [الشَّمْس: ١] ، أَيْ نُورِهَا الْوَاضِحِ.
Duha (ضُحَى): Güneş doğduktan ve ışınlarındaki kırmızılık gittikten sonra güneş ışığının parıldamasıdır. Dolayısıyla duha, güneşin katıksız nurudur. Yüce Allah'ın { وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى } “Ve insanların kuşluk vaktinde toplanmasıdır.” [Tâhâ: 59] kavlinde olduğu gibi takdir edilen bir mudaf (tamlanan) ile vakti de bu isimle adlandırılmıştır. Yüce Allah'ın { وَالشَّمْسِ وَضُحاها } “Güneşe ve onun aydınlığına andolsun.” [eş-Şems: 1], yani onun apaçık aydınlığına kavli de buna delalet eder.
وَإِنَّمَا جُعِلَ إِظْهَارُ النُّورِ إِخْرَاجًا لِأَنَّ النُّورَ طَارِئٌ بَعْدَ الظُّلْمَةِ، إِذِ الظُّلْمَةُ عَدَمٌ وَهُوَ أَسْبَقُ، وَالنُّورُ مُحْتَاجٌ إِلَى السَّبَبِ الَّذِي يُنِيرُهُ.
Işığın ortaya çıkarılmasının ihraç (çıkarma) olarak ifade edilmesi, ışığın karanlıktan sonra sonradan gelmesi sebebiyledir. Zira karanlık ademdir (yokluktur) ve daha öncedir; ışık ise kendisini aydınlatan bir sebebe muhtaçtır.
وَإِضَافَةُ (لَيْلٍ) وَ (ضُحًى) إِلَى ضَمِيرِ السَّماءُ إِنْ كَانَ السَّمَاءَ الدُّنْيَا فَلِأَنَّهُمَا يَلُوحَانِ لِلنَّاسِ فِي جَوِّ السَّمَاءِ فَيَلُوحُ الضُّحَى أَشِعَّةً مُنْتَشِرَةً مِنَ السَّمَاءِ صَادِرَةً مِنْ جِهَةِ مَطْلَعِ الشَّمْسِ فَتَقَعُ الْأَشِعَّةُ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ ثُمَّ إِذَا انْحَجَبَتِ الشَّمْسُ بِدَوْرَةِ الْأَرْضِ فِي الْيَوْمِ وَاللَّيْلَةِ أَخَذَ الظَّلَامُ يَحُلُّ مَحَلَّ مَا يَتَقَلَّصُ مِنْ شُعَاعِ الشَّمْسِ فِي الْأُفُقِ إِلَى أَنْ يَصِيرَ لَيْلًا حَالِكًا مُحِيطًا بِقِسْمٍ مِنَ الْكُرَةِ الْأَرْضِيَّةِ.
{ لَيْلٍ } ve { ضُحًى } kelimelerinin { السَّماءُ } zamirine izafe edilmesi; şayet gökten kasıt sema-i dünya ise, her ikisinin de insanlara gök boşluğunda görünmesi sebebiyledir. Nitekim duha, gökten yayılan ve güneşin doğuş cihetinden kaynaklanan ışınlar halinde belirir ve bu ışınlar yeryüzüne düşer. Ardından yerin gece ve gündüzdeki dönüşü sebebiyle güneş perdelendiğinde, karanlık ufukta çekilen güneş ışığının yerini almaya başlar; nihayet yerkürenin bir bölümünü kuşatan zifiri bir gece haline gelir.
وَإِنْ كَانَ السَّمَاءُ جِنْسًا لِلسَّمَاوَاتِ فَإِضَافَةُ لَيْلٍ وضحى إِلَى السَّمَاوَاتِ لِأَنَّهُمَا يَلُوحَانِ فِي جهاتها.
Şayet gök ile bütün gökler cinsi kastedilmişse, gece ve duha'nın göklere izafesi, onların gök cihetlerinde belirmesinden dolayıdır.
[٣٠- ٣٢]
[30-32]
[سُورَة النازعات (٧٩) : الْآيَات ٣٠ إِلَى ٣٢]
[en-Nâziât Suresi (79), Ayetler 30-32]
وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحاها (٣٠) أَخْرَجَ مِنْها ماءَها وَمَرْعاها (٣١) وَالْجِبالَ أَرْساها (٣٢)
{ وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحاها (٣٠) أَخْرَجَ مِنْها ماءَها وَمَرْعاها (٣١) وَالْجِبالَ أَرْساها (٣٢) } “Ve ardından yeri yayıp döşedi; (30) Ondan suyunu ve otlağını çıkardı; (31) Ve dağları sağlamca yerleştirdi. (32)”
وانتقل الْكَلَامُ مِنَ الِاسْتِدْلَالِ بِخَلْقِ السَّمَاءِ إِلَى الِاسْتِدْلَالِ بِخَلْقِ الْأَرْضِ لِأَنَّ الْأَرْضَ أَقْرَبُ إِلَى مُشَاهَدَتِهِمْ وَمَا يُوجَدُ عَلَى الْأَرْضِ أَقْرَبُ إِلَى عِلْمِهِمْ بِالتَّفْصِيلِ أَوِ الْإِجْمَالِ الْقَرِيبِ مِنَ التَّفْصِيلِ.
Söz, göğün yaratılışıyla delil getirmekten yerin yaratılışıyla delil getirmeye intikal etmiştir. Zira yer onların müşahedesine daha yakındır ve yerdeki varlıklar da ayrıntılı ya da ayrıntıya yakın genel bilgileri açısından onlara daha yakındır.
وَلِأَجْلِ الِاهْتِمَامِ بِدِلَالَةِ خَلْقِ الْأَرْضِ وَمَا تَحْتَوِي عَلَيْهِ قُدِّمَ اسْمُ الْأَرْضَ عَلَى فِعْلِهِ وَفَاعِلِهِ فَانْتُصِبَ عَلَى طَرِيقَةِ الِاشْتِغَالِ، وَالِاشْتِغَالُ يَتَضَمَّنُ تَأْكِيدًا بِاعْتِبَارِ الْفِعْلِ الْمُقَدَّرِ الْعَامِلِ فِي الْمُشْتَغَلِ عَنْهُ الدَّالِّ عَلَيْهِ الْفِعْلُ الظَّاهِرُ الْمُشْتَغِلُ بِضَمِيرِ الِاسْمِ الْمُقَدَّمِ.
Yerin ve ihtiva ettiği şeylerin yaratılışındaki delalete ehemmiyet verilmesinden ötürü { الْأَرْضَ } ismi fiilinden ve failinden öne alınarak iştigal yoluyla mansub kılınmıştır. İştigal; öne geçen ismin zamiriyle meşgul olan zahir fiilin delalet ettiği ve meşgul olunan isimde amel eden takdirî fiil bakımından bir tekit ihtiva eder.
وَالدَّحْوُ وَالدَّحْيُ يُقَالُ: دَحَوْتُ وَدَحَيْتُ. وَاقْتَصَرَ الْجَوْهَرِيُّ عَلَى الْوَاوِيِّ وَهُوَ الْجَارِي فِي كَلَامِ الْمُفَسِّرِينَ هُوَ: الْبَسْطُ وَالْمَدُّ بِتَسْوِيَةٍ.
Dahv (دَحْو) ve dahy (دَحْي) hakkında dehavtu ve dehaytu denir. Cevherî yalnız vâv'lı kullanımı zikretmiştir; müfessirlerin sözlerinde cari olan da budur ki: Düzleyerek yaymak ve sermektir.
وَالْمَعْنَى: خَلَقَهَا مَدْحُوَّةً، أَيْ مَبْسُوطَةً مُسَوَّاةً.
Mana şudur: Onu serilip döşenmiş, yani yayılmış ve düzlenmiş olarak yarattı.
وَالْإِشَارَةُ مِنْ قَوْلِهِ: بَعْدَ ذلِكَ إِلَى مَا يُفْهَمُ مِنْ بَناها رَفَعَ سَمْكَها فَسَوَّاها [النازعات: ٢٧، ٢٨] ، أَيْ بَعْدَ خَلَقَ السَّمَاءَ خَلَقَ الْأَرْضَ مَدْحُوَّةً.
{ بَعْدَ ذلِكَ } kavlindeki işaret, { بَناها رَفَعَ سَمْكَها فَسَوَّاها } [en-Nâziât: 27, 28] kavlinden anlaşılan manayadır; yani göğü yarattıktan sonra yeri yayılıp döşenmiş olarak yarattı.
وَالْبَعْدِيَّةُ ظَاهِرُهَا: تَأَخُّرُ زَمَانِ حُصُولِ الْفِعْلِ، وَهَذِهِ الْآيَةُ أَظْهَرُ فِي الدِّلَالَةِ عَلَى أَنَّ الْأَرْضَ خُلِقَتْ بَعْدَ السَّمَاوَاتِ وَهُوَ قَوْلُ قَتَادَةَ وَمُقَاتِلٍ وَالسُّدِّيِّ، وَهُوَ الَّذِي تُؤَيِّدُهُ أَدِلَّةُ عِلْمِ الْهَيْئَةِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٩] ، وَمَا وَرَدَ مِنَ الْآيَاتِ مِمَّا ظَاهِرُهُ كَظَاهِرِ آيَةِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ تَأْوِيلُهُ وَاضِحٌ.
Sonralığın zahiri, fiilin meydana geliş zamanının gecikmesidir. Bu ayet, yerin göklerden sonra yaratıldığına açıkça delalet etmektedir; bu da Katâde, Mukātil ve Süddî'nin kavlidir ve kozmoloji (ilm-i hey'et) delillerinin desteklediği görüştür. Bunun beyanı, Bakara Suresi'ndeki { هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ } “O ki, yeryüzünde ne varsa hepsini sizin için yarattı; sonra göğe yönelip onları yedi gök olarak düzenledi.” [29] kavlinde geçmişti. Zahiri Bakara Suresi'ndeki ayetin zahiri gibi olan ayetlerin tevili ise açıktır.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْبَعْدِيَّةُ مَجَازًا فِي نُزُولِ رُتْبَةِ مَا أُضِيفَ إِلَيْهِ بَعْدَ عَنْ رُتْبَةِ مَا ذُكِرَ قَبْلَهُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: عُتُلٍّ بَعْدَ ذلِكَ زَنِيمٍ [الْقَلَم: ١٣] .
Sonralığın, Yüce Allah'ın { عُتُلٍّ بَعْدَ ذلِكَ زَنِيمٍ } “Kaba, üstelik kulağı kesik (kötülükle damgalı).” [el-Kalem: 13] kavlinde olduğu gibi, { بَعْدَ } kelimesinin izafe edildiği şeyin rütbesinin kendisinden önce zikredilenin rütbesinden aşağıda olması anlamında mecaz olması da caizdir.
وَجُمْلَةُ أَخْرَجَ مِنْها ماءَها وَمَرْعاها بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ جُمْلَةِ دَحاها لِأَنَّ الْمَقْصِدَ مِنْ دَحْوِهَا بِمُقْتَضَى مَا يُكَمِّلُ تَيْسِيرَ الِانْتِفَاعِ بِهَا.
{ أَخْرَجَ مِنْها ماءَها وَمَرْعاها } cümlesi { دَحاها } cümlesinden bedel-i iştimaldir; çünkü yerin döşenmesinden maksat, ondan yararlanmanın kolaylaştırılmasını tamamlayan şeylerin gereğidir.
وَلَا يَصِحُّ جَعْلُ جُمْلَةَ أَخْرَجَ مِنْها ماءَها إِلَى آخِرِهَا بَيَانًا لِجُمْلَةِ دَحاها
{ أَخْرَجَ مِنْها ماءَها } ve devamındaki cümlenin { دَحاها } cümlesine beyan kılınması sahih olmaz;
لِاخْتِلَافِ مَعْنَى الْفِعْلَيْنِ.
çünkü iki fiilin manası birbirinden farklıdır.
وَالْمَرْعَى: مَفْعَلٌ مِنْ رَعَى يَرْعَى، وَهْوَ هُنَا مَصْدَرٌ مِيمِيٌّ أُطْلِقَ عَلَى الْمَفْعُولِ كَالْخَلْقِ بِمَعْنَى الْمَخْلُوقِ، أَيْ أَخْرَجَ مِنْهَا مَا يُرْعَى.
Mer'â (مَرْعَى), ra'â yer'â fiilinden mef'al veznindedir. Buradaki, 'mahlûk' anlamındaki 'halk' kelimesi gibi mef'ul anlamında kullanılmış mimli bir masdardır; yani 'ondan otlanılacak şeyleri çıkardı' demektir.
وَالرَّعْيُ: حَقَيْقَتُهُ تَنَاوُلُ الْمَاشِيَةِ الْكَلَأَ وَالْحَشِيشَ وَالْقَصِيلَ.
Ra'y (رَّعْي): Hakikati itibarıyla hayvanların otu, çimeni ve taze yeşilliği yemesidir.
فَالِاقْتِصَارُ عَلَى الْمَرْعَى اكْتِفَاءٌ عَنْ ذِكْرِ مَا تُخْرِجُهُ الْأَرْضُ مِنَ الثِّمَارِ وَالْحُبُوبِ لِأَنَّ ذِكْرَ الْمَرْعَى يَدُلُّ عَلَى لُطْفِ اللَّهِ بِالْعَجْمَاوَاتِ فَيُعْرَفُ مِنْهُ أَنَّ اللُّطْفَ بِالْإِنْسَانِ أَحْرَى بِدِلَالَةِ فَحْوَى الْخِطَابِ، وَالْقَرِينَةُ عَلَى الِاكْتِفَاءِ قَوْلُهُ بَعْدَهُ مَتاعاً لَكُمْ وَلِأَنْعامِكُمْ [النازعات: ٣٣] .
Yalnızca otlağın zikredilmesiyle yetinilmesi, yeryüzünün çıkardığı meyveler ve hububatı anmaktan müstağni kılar; çünkü otlağın zikri Allah'ın dilsiz hayvanlara olan lütfuna delalet eder; bundan da fehva'l-hitab (öncelik) delaletiyle insana olan lütfun daha evla olduğu anlaşılır. İktifanın karinesi ise hemen ardından gelen { مَتاعاً لَكُمْ وَلِأَنْعامِكُمْ } [en-Nâziât: 33] kavlidir.
وَقَدْ دَلَّ بِذِكْرِ الْمَاءِ وَالْمَرْعَى عَلَى جَمِيعِ مَا تُخْرِجُهُ الْأَرْضُ قُوتًا لِلنَّاسِ وَلِلْحَيَوَانِ حَتَّى مَا تُعَالَجُ بِهِ الْأَطْعِمَةُ مِنْ حَطَبٍ لِلطَّبْخِ فَإِنَّهُ مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ، وَحَتَّى الْمِلْحُ فَإِنَّهُ مِنَ الْمَاءِ الَّذِي عَلَى الْأَرْضِ.
Su ve otlağın zikredilmesiyle, yeryüzünün insanlar ve hayvanlar için gıda olarak çıkardığı her şeye; hatta yemeklerin pişirilmesinde kullanılan yakacak oduna kadar delalet edilmiştir, zira o da yerin bitirdiği şeylerdendir; hatta tuza kadar, zira o da yeryüzündeki sudandır.
وَنَصْبُ وَالْجِبالَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَلَى طَرِيقَةِ نَصْبِ وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحاها وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَطْفًا عَلَى ماءَها وَمَرْعاها وَيَكُونُ الْمَعْنَى: وَأَخْرَجَ مِنْهَا جِبَالَهَا، فَتَكُونُ (الْ) عِوَضًا عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ مِثْلَ فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى [النازعات: ٤١] أَيْ مَأْوَى مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ فَإِنَّ الْجِبَالَ قِطَعٌ مِنَ الْأَرْضِ نَاتِئَةٌ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ.
{ وَالْجِبالَ } kelimesinin nasbı, { وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحاها } kelimesinin nasbı usulünce olabileceği gibi, { ماءَها وَمَرْعاها } üzerine matuf olması da caizdir. Bu takdirde mana: 'Ondan dağlarını da çıkardı' şeklinde olur ve harf-i tarif (ال), { فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى } [en-Nâziât: 41] ayetinde yani 'Rabbinin makamından korkanın barınağı' ifadesinde olduğu gibi mudafun ileyhin yerine geçer; zira dağlar yeryüzünde çıkıntı yapmış yer parçalarıdır.
وَإِرْسَاءُ الْجِبَالِ: إِثْبَاتُهَا فِي الْأَرْضِ، وَيُقَالُ: رَسَتِ السَّفِينَةُ، إِذَا شُدَّتْ إِلَى الشَّاطِئِ فَوَقَفَتْ عَلَى الْأَنْجَرِ، وَيُوصَفُ الْجَبَلُ بِالرُّسُوِّ حَقِيقَةً كَمَا فِي «الْأَسَاسِ» ، قَالَ السَّمَوْأَلُ أَوْ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ عَبْدِ الرَّحِيمِ يَذْكُرُ جَبَلَهُمْ:
Dağların irsâsı: Onların yeryüzünde sabit kılınmasıdır. Gemi kıyıya bağlanıp demir attığında raseti's-sefînetu (رَسَتِ السَّفِينَةُ) denir. el-Esâs'ta belirtildiği üzere dağ da hakiki manada rüsuv (sabit durma) ile nitelenir. Semev'el yahut Abdülmelik b. Abdürrahim kendi dağlarından bahsederken şöyle demiştir:
رَسَا أَصْلُهُ فَوْقَ الثَّرَى وَسَمَا بِهِ ... إِلَى النَّجْمِ فَرْعٌ لَا يُنَالُ طَوِيلُ
Kökü toprağın üstünde sağlam durdu ve yükseldi onunla... / Yıldızlara doğru erişilmez, uzun bir dalı.
وَإِثْبَاتُ الْجِبَالِ: هُوَ رُسُوخُهَا بِتَغَلْغُلِ صُخُورِهَا وَعُرُوقِ أَشْجَارِهَا لِأَنَّهَا خُلِقَتْ ذَاتَ صُخُورٍ سَائِخَةٍ إِلَى بَاطِنِ الْأَرْضِ وَلَوْلَا ذَلِكَ لَزَعْزَعَتْهَا الرِّيَاحُ، وَخُلِقَتْ تَتَخَلَّلُهَا الصُّخُورُ وَالْأَشْجَارُ وَلَوْلَا ذَلِكَ لَتَهَيَّلَتْ أَتْرِبَتُهَا وَزَادَهَا فِي ذَلِكَ أَنَّهَا جُعِلَتْ أَحْجَامُهَا مُتَنَاسِبَةً بِأَنْ خُلِقَتْ مُتَّسِعَةَ الْقَوَاعِدِ ثُمَّ تَتَصَاعَدُ مُتَضَائِقَةً.
Dağların sabit kılınması; kayalarının ve ağaç köklerinin derinlere nüfuz etmesiyle sağlamlaşmasıdır. Çünkü onlar yerin derinliklerine batmış kayalara sahip olarak yaratılmıştır; öyle olmasaydı rüzgârlar onları sarsardı. İçlerine kayalar ve ağaçlar yerleşmiş olarak yaratılmıştır; öyle olmasaydı toprakları kayıp dökülürdü. Tabanları geniş yaratılıp yukarıya doğru daralarak yükselmesi suretiyle hacimlerinin dengeli kılınmış olması da bu sağlamlığı artırmıştır.
وَمِنْ مَعْنَى إِرْسَائِهَا: أَنَّهَا جُعِلَتْ مُنْحَدِرَةً لِيَتَمَكَّنَ النَّاسُ مِنَ الصُّعُودِ فِيهَا بِسُهُولَةٍ كَمَا يَتَمَكَّنُ الرَّاكِبُ مِنْ رُكُوبِ السَّفِينَةِ الرَّاسِيَةِ وَلَوْ كَانَتْ فِي دَاخِلِ الْبَحْرِ مَا تمكن الرَّاكِب مِنْ رُكُوبِهَا إِلَّا بِمَشَقَّة.
Onların sağlamlaştırılması (irsâ) manalarından biri de: İnsanların kolaylıkla çıkabilmesi için yamaçlı (eğimli) kılınmasıdır; tıpkı demir atmış (sabit) gemiye binicinin binebilmesi gibi. Şayet denizin ortasında olsaydı binici ancak büyük bir zahmetle ona binebilirdi.
[سُورَة النازعات (٧٩) : آيَة ٣٣]
[Nâziât Suresi (79), Ayet 33]