مَتاعاً لَكُمْ وَلِأَنْعامِكُمْ (٣٣)
{ مَتاعاً لَكُمْ وَلِأَنْعامِكُمْ (٣٣) } “Sizin ve hayvanlarınızın yararlanması için.” (33)
(الْمَتَاعُ) يُطْلَقُ عَلَى مَا يُنْتَفَعُ بِهِ مُدَّةً، فَفِيهِ مَعْنَى التَّأْجِيلِ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ وَأَمْتِعَتِكُمْ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [١٠٢] ، وَهُوَ هُنَا اسْمُ مَصْدَرِ مَتَّعَ، أَيْ إِعْطَاءٌ لِلِانْتِفَاعِ زَمَانًا، وَتَقَدَّمَ بَيَانُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٢٤] .
Metâ‘ (الْمَتَاعُ), belirli bir süre kendisinden faydalanılan şey hakkında kullanılır; dolayısıyla onda bir süre (vade) manası vardır. Bu kelime daha önce Nisâ Suresi'ndeki { وَأَمْتِعَتِكُمْ } “eşyalarınızı” [en-Nisâ: 102] ifadesinde geçmişti. Buradaki kullanımı ise mettea (مَتَّعَ) fiilinin ismi masdarıdır; yani bir süre yararlanmak üzere vermek demektir. Bunun açıklaması daha önce A‘râf Suresi'nde yer alan Yüce Allah'ın { وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ } “Sizin için yeryüzünde bir süreye kadar bir yerleşme ve yararlanma vardır” [el-A‘râf: 24] kavlinde geçmişti.
وَانْتُصِبَ مَتاعاً عَلَى النِّيَابَةِ عَنِ الْفِعْلِ. وَالتَّقْدِيرُ: مَتَّعْنَاكُمْ مَتَاعًا.
{ مَتاعاً } kelimesi, fiilin yerine nâib olarak (mef‘ûl-i mutlak olarak) nasb edilmiştir. Takdiri şöyledir: 'Sizi bir süre faydalandırdık' (مَتَّعْنَاكُمْ مَتَاعًا).
وَلَامُ لَكُمْ وَلِأَنْعامِكُمْ لَامُ التَّقْوِيَةِ لِأَنَّ الْمَصْدَرَ فَرْعٌ فِي الْعَمَلِ عَنِ الْفِعْلِ، وَهُوَ رَاجِعٌ إِلَى خَلْقِ الْأَرْضِ وَالْجِبَالِ، وَذَلِكَ فِي الْأَرْضِ ظَاهِرٌ، وَأَمَّا الْجِبَالُ فَلِأَنَّهَا مُعْتَصَمُهُمْ مِنْ عَدُوِّهِمْ، وَفِيهَا مَرَاعِي أَنْعَامِهِمْ تَكُونُ فِي الْجِبَالِ مَأْمُونَةً مِنَ الْغَارَةِ عَلَيْهَا عَلَى غِرَّةٍ.
{ لَكُمْ وَلِأَنْعامِكُمْ } ibaresindeki lâm harf-i cerri te’kid (takviye) lâmıdır; zira masdar, amel bakımından fiilin bir fer‘idir (dalıdır). Bu faydalanma, yerin ve dağların yaratılmasına râcidir. Bunun yeryüzündeki yönü açıktır; dağlara gelince, dağlar düşmanlarından sığındıkları bir kale olduğu gibi, hayvanlarının otlakları da dağlarda baskınlardan ansızın gelecek tehlikelere karşı güvende olur.
وَهَذَا إِدْمَاجُ الِامْتِنَانِ فِي الِاسْتِدْلَالِ لِإِثَارَةِ شُكْرِهِمْ حَقَّ النِّعْمَةِ بِأَنْ يَعْبُدُوا الْمُنْعِمَ وَحْدَهُ وَلَا يُشْرِكُوا بِعِبَادَتِهِ غَيْرَهُ.
Bu, yalnızca O nimet verene kulluk etmeleri ve O'na ibadette hiçbir şeyi ortak koşmamaları suretiyle nimetin hakkı olan şükrü harekete geçirmek için delil getirme (istidlâl) içerisine lütuf ve ihsanı hatırlatmanın (imtinân) dâhil edilmesidir (idmâc sanatı).
وَفِي قَوْلِهِ: وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحاها [النازعات: ٣٠] إِلَى وَلِأَنْعامِكُمْ مُحَسِّنُ الْجَمْعِ ثمَّ التَّقْسِيم.
Yüce Allah'ın { وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحاها } [en-Nâziât: 30] kavlinden { وَلِأَنْعامِكُمْ } kavline kadar olan kısımda önce topluca zikredip ardından kısımlara ayırma (cem‘ ve taksim) bedîî sanatı vardır.
[سُورَة النازعات (٧٩) : الْآيَات ٣٤ إِلَى ٤١]
[Nâziât Suresi (79), Ayetler 34-41]
فَإِذا جاءَتِ الطَّامَّةُ الْكُبْرى (٣٤) يَوْمَ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسانُ مَا سَعى (٣٥) وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِمَنْ يَرى (٣٦) فَأَمَّا مَنْ طَغى (٣٧) وَآثَرَ الْحَياةَ الدُّنْيا (٣٨)
{ فَإِذا جاءَتِ الطَّامَّةُ الْكُبْرى (٣٤) يَوْمَ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسانُ مَا سَعى (٣٥) وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِمَنْ يَرى (٣٦) فَأَمَّا مَنْ طَغى (٣٧) وَآثَرَ الْحَياةَ الدُّنْيا (٣٨) } “Fakat o en büyük felaket geldiği zaman, o gün insan ne için çalıştığını hatırlar ve cehennem görecek kimseler için apaçık ortaya çıkarılır. Artık kim azgınlık etmiş ve dünya hayatını tercih etmişse,” (34-38)
فَإِنَّ الْجَحِيمَ هِيَ الْمَأْوى (٣٩) وَأَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى (٤٠) فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى (٤١)
{ فَإِنَّ الْجَحِيمَ هِيَ الْمَأْوى (٣٩) وَأَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى (٤٠) فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى (٤١) } “şüphesiz o cehennem, barınağın ta kendisidir! Kim de Rabbinin makamından korkmuş ve nefsini kötü arzulardan men etmişse, şüphesiz o cennet, barınağın ta kendisidir!” (39-41)
يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ التَّفْرِيعُ عَلَى الِاسْتِدْلَالِ الَّذِي تَضَمَّنَهُ قَوْلُهُ: أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّماءُ [النازعات: ٢٧] الْآيَاتِ، فَإِنَّ إِثْبَاتَ الْبَعْثِ يَقْتَضِي الْجَزَاءَ إِذْ هُوَ حِكْمَتُهُ. وَإِذَا اقْتَضَى الْجَزَاءَ كَانَ عَلَى الْعَاقِلِ أَنْ يَعْمَلَ لِجَزَاءِ الْحُسْنَى وَيَجْتَنِبَ مَا يُوقِعُ فِي الشَّقَاءِ وَأَنْ يَهْتَمَّ بِالْحَيَاةِ الدَّائِمَةِ فَيُؤْثِرَهَا وَلَا يَكْتَرِثَ بِنَعِيمٍ زَائِلٍ فَيَتَوَرَّطَ فِي اتِّبَاعِهِ، فَلِذَلِكَ فُرِّعَ عَلَى دَلِيلِ إِثْبَاتِ الْبَعْثِ تَذْكِيرٌ بِالْجَزَاءَيْنِ، وَإِرْشَادٌ إِلَى النَّجْدَيْنِ.
Bu ifadenin, { أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّماءُ } “Sizi yaratmak mı daha güç, yoksa göğü mü?” [en-Nâziât: 27] ayetlerinin içerdiği istidlâle (delillendirmeye) bir tafri‘ (sonuç çıkarma) olması caizdir; zira öldükten sonra dirilmeyi (ba‘s) ispat etmek, karşılığı (cezâyı) gerektirir; çünkü ba‘sın hikmeti cezadır. Ceza zorunlu kılınınca, akıl sahibine düşen en güzel karşılık için amel etmek, kendisini bedbahtlığa sürükleyecek şeylerden kaçınmak, ebedî hayatı önemseyip onu tercih etmek ve peşine düşüp bataklığa sürükleneceği geçici nimetlere aldırış etmemektir. İşte bundan dolayı ba‘sı ispat delilinden, iki karşılığı hatırlatma ve iki apaçık yola (hidayet ve dalalete) yönlendirme sonucu çıkarılmıştır.
وَإِذْ قَدْ قُدِّمَ قَبْلَ الِاسْتِدْلَالِ تَحْذِيرٌ إِجْمَالِيٌّ بِقَوْلِهِ: يَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ [النازعات: ٦] الْآيَةَ كَمَا يُذْكَرُ الْمَطْلُوبُ قَبْلَ الْقِيَاسِ فِي الْجَدَلِ، جِيءَ عَقِبَ الِاسْتِدْلَالِ بِتَفْصِيلِ ذَلِكَ التَّحْذِيرِ مَعَ قَرْنِهِ بِالتَّبْشِيرِ لِمَنْ تَحَلَّى بِضِدِّهِ فَلِذَلِكَ عُبِّرَ عَنِ الْبَعْثِ ابْتِدَاءً بِالرَّاجِفَةِ لِأَنَّهَا مَبْدَؤُهُ، ثُمَّ بِالزَّجْرَةِ، وَأَخِيرًا بِالطَّامَّةِ الْكُبْرَى لِمَا فِي هَذَيْنِ الْوَصْفَيْنِ مِنْ مَعْنًى يَشْمَلُ الرَّاجِفَةَ
Münazara ilminde kıyastan önce iddia edilen meselenin zikredildiği gibi, bu istidlâlden önce de { يَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ } “O gün sarsan sarsar” [en-Nâziât: 6] ayetiyle icmâlî (özet) bir uyarı yapıldığından, istidlâlin hemen ardından bu uyarının tafsilatı getirilmiş ve bunun zıddı ile bezenen kimselere yönelik müjdeyle birlikte sunulmuştur. İşte bu sebeple yeniden diriliş (ba‘s), başlangıcı olması hasebiyle ilk önce râcife (şiddetli sarsıntı), ardından zecre (korkunç ses), son olarak da bu iki vasfın râcifeyi de içine alan manasından ötürü et-Tâmmetü'l-Kübrâ (en büyük felaket)
وَمَا بَعْدَهَا مِنَ الْأَهْوَالِ إِلَى أَنْ يَسْتَقِرَّ كُلُّ فَرِيقٍ فِي مَقَرِّهِ.
ve her grubun kendi ebedî yurduna yerleşmesine kadar sonrasında yaşanacak dehşetleri kapsayan bir ifadeyle beyan edilmiştir.
وَمِنْ تَمَامِ الْمُنَاسَبَةِ لِلتَّذْكِيرِ بِيَوْمِ الْجَزَاءِ وُقُوعُهُ عَقِبَ التَّذْكِيرِ بِخَلْقِ الْأَرْضِ، وَالِامْتِنَانُ بِمَا هَيَّأَ مِنْهَا لِلْإِنْسَانِ مَتَاعًا بِهِ، لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ ذَلِك يَنْتَهِي عِنْد مَا يَحِينُ يَوْمُ الْبَعْثِ وَالْجَزَاءِ.
Ceza gününün hatırlatılmasının, yerin yaratılışının zikredilmesinin ve insana ondan bir faydalanma vesilesi olarak hazırlanan nimetlerin hatırlatılmasının hemen ardına gelmesindeki tam münasebet; bu faydalanmanın, diriliş ve ceza günü vakti geldiğinde sona ereceğine işaret etmektir.
وَيَجُوزُ أَنْ يُجْعَلَ قَوْلُهُ: فَإِذا جاءَتِ الطَّامَّةُ الْكُبْرى مُفَرَّعًا عَلَى قَوْلِهِ: فَإِنَّما هِيَ زَجْرَةٌ واحِدَةٌ فَإِذا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ [النازعات: ١٣، ١٤] فَإِنَّ الطَّامَّةَ هِيَ الزَّجْرَةُ.
{ فَإِذا جاءَتِ الطَّامَّةُ الْكُبْرى } kavlinin, { فَإِنَّما هِيَ زَجْرَةٌ واحِدَةٌ فَإِذا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ } “O ancak tek bir korkunç sestir. Bir de bakarsın ki onlar uyanık vaziyettedirler.” [en-Nâziât: 13-14] kavline müferra‘ (oradan çıkarılmış) kılınması da caizdir; zira Tâmme, zecrenin (o tek sesin) ta kendisidir.
وَمَنَاطُ التَّفْرِيعِ هُوَ مَا عَقَّبَهُ مِنَ التَّفْصِيلِ بِقَوْلِهِ: فَأَمَّا مَنْ طَغى إِلَخْ إِذْ لَا يَلْتَئِمُ تَفْرِيعُ الشَّيْءِ عَلَى نَفْسِهِ.
Tafriin (bağlantının) dayanak noktası, ardından gelen { فَأَمَّا مَنْ طَغى } “Artık kim azgınlık etmişse...” kavliyle yapılan detaylandırmadır; çünkü bir şeyin bizzat kendi üzerine tafri‘ edilmesi (sonuç olarak bağlanması) uygun düşmez.
(وَإِذا) ظَرْفٌ لِلْمُسْتَقْبَلِ فَلِذَلِكَ إِذَا وَقَعَ بَعْدَ الْفِعْلِ الْمَاضِي صُرِفَ إِلَى
İzâ (وَإِذا), gelecek zaman (istikbâl) zarfıdır. Bu sebeple mazi fiilden sonra gelse dahi
الِاسْتِقْبَالِ، وَإِنَّمَا يُؤْتَى بَعْدَ (إِذا) بِفعل الْمَاضِي لِزِيَادَةِ تَحْقِيقِ مَا يُفِيدُهُ (إِذَا) مِنْ تَحَقُّقِ الْوُقُوعِ.
istikbâl manasına çevrilir. (إِذا) edatından sonra mazi fiil getirilmesi ise, (إِذَا) edatının ifade ettiği vuku bulmanın kesinliğini daha da pekiştirmek içindir.
وَالْمَجِيءُ: هُنَا مَجَازٌ فِي الْحُصُولِ وَالْوُقُوعِ لِأَنَّ الشَّيْءَ الْمُوَقَّتَ الْمُؤَجَّلَ بِأَجَلٍ يُشْبِهُ شَخْصًا سَائِرًا إِلَى غَايَةٍ، فَإِذَا حَصَلَ ذَلِكَ الْمُؤَجَّلُ عِنْدَ أَجَلِهِ فَكَأَنَّهُ السائر إِلَى، إِذا بَلَغَ الْمَكَانَ الْمَقْصُودَ.
Buradaki geliş (mecî’); gerçekleşme ve meydana gelme hususunda mecazdır. Çünkü vakti belirlenmiş ve bir süreye bağlanmış olan bir şey, bir hedefe doğru yürüyen şahsa benzer; o süreli şey vakti geldiğinde gerçekleşince, sanki o yürüyen kimsenin hedeflenen mekâna ulaşması gibi olur.
وَالطَّامَّةُ: الْحَادِثَةُ، أَوِ الْوَقْعَةُ الَّتِي تَطِمُّ، أَيْ تَعْلُو وَتَغْلِبُ بِمَعْنَى تَفُوقُ أَمْثَالَهَا مِنْ نَوْعِهَا بِحَيْثُ يَقِلُّ مِثْلُهَا فِي نَوْعِهَا، مَأْخُوذٌ مَنْ طَمَّ الْمَاءُ، إِذَا غَمَرَ الْأَشْيَاءَ وَهَذَا الْوَصْفُ يُؤْذِنُ بِالشِّدَّةِ وَالْهَوْلِ إِذْ لَا يُقَالُ مِثْلُهُ إِلَّا فِي الْأُمُورِ الْمَهُولَةِ ثُمَّ بُولِغَ فِي تَشْخِيصِ هَوْلِهَا بِأَنْ وُصِفَتْ بِ الْكُبْرى فَكَانَ هَذَا أَصْرَحَ الْكَلِمَاتِ لِتَصْوِيرِ مَا يقارن هَذِه الْحَادِثَةَ مِنَ الْأَهْوَالِ.
Tâmme (الطَّامَّةُ): Basan, yani kendi türündeki benzerlerinin pek az bulunacağı derecede onların üstüne çıkan, onları bastırıp galebe çalan hadise veya vakadır. Bu kelime, su eşyaları bütünüyle kaplayıp bastığında kullanılan tamme’l-mâu (طَمَّ الْمَاءُ) ifadesinden türetilmiştir. Bu vasıf şiddet ve dehşet bildirir; zira böylesi bir ifade ancak son derece korkunç durumlar için kullanılır. Ardından onun dehşeti, { الْكُبْرى } şeklinde nitelenerek mübalağalı biçimde somutlaştırılmıştır. Bu da o hadiseye eşlik eden dehşetleri tasvir eden en açık ifadelerden biri olmuştur.
وَالْمُرَادُ بِالطَّامَّةِ الْكُبْرَى: الْقِيَامَةُ وَقَدْ وُصِفَتْ بِأَوْصَافٍ عَدِيدَةٍ فِي الْقُرْآنِ مِثْلَ الصَّاخَّةِ وَالْقَارِعَةِ وَالرَّاجِفَةِ وَوُصِفَتْ بِالْكُبْرَى.
et-Tâmmetü'l-Kübrâ ile kastedilen kıyamettir. Nitekim o, Kur'an'da es-Sâhha (kulakları sağır eden çığlık), el-Kâria (çarpan felaket) ve er-Râcife (sarsıntı) gibi pek çok sıfatla anılmış ve 'en büyük' (el-Kübrâ) şeklinde nitelenmiştir.
ويَوْمَ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسانُ مَا سَعى بَدَلٌ من جملَة إِذا جاءَتِ الطَّامَّةُ الْكُبْرى بَدَلُ اشْتِمَالٍ لِأَنَّ مَا أُضِيفَ إِلَيْهِ يَوْمٌ هُوَ مِنَ الْأَحْوَالِ الَّتِي يَشْتَمِلُ عَلَيْهَا زَمَنُ مَجِيءِ الطَّامَّةِ وَهُوَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ وَيَوْمُ الْحِسَابِ.
{ يَوْمَ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسانُ مَا سَعى } ifadesi, { إِذا جاءَتِ الطَّامَّةُ الْكُبْرى } cümlesinden bedel-i iştimaldir; zira 'yevm' kelimesinin kendisine muzaf olduğu husus, Tâmme’nin geliş zamanının içerdiği durumlardandır; o da kıyamet günü ve hesap günüdür.
وَتَذَكُّرُ الْإِنْسَانِ مَا سَعَاهُ: أَنْ يُوقَفَ عَلَى أَعْمَالِهِ فِي كِتَابِهِ لِأَنَّ التَّذَكُّرَ مُطَاوِعُ ذَكَّرَهُ.
İnsanın neye çalıştığını hatırlaması (tezekkürü): Kitabındaki amellerine vâkıf kılınmasıdır; çünkü tezekkür, zekkere (hatırlattı) fiilinin mutavaatıdır (etkiyi kabul edişidir).
وَالتَّذَكُّرُ يَقْتَضِي سَبْقَ النِّسْيَانِ وَهُوَ انْمِحَاءُ الْمَعْلُومِ مِنَ الْحَافِظَةِ.
Tezekkür (hatırlama), öncesinde bir unutmanın geçmiş olmasını gerektirir; unutma ise bilinen şeyin hafızadan silinmesidir.
وَالْمَعْنَى: يَوْمَ يُذَكَّرُ الْإِنْسَانُ فَيَتَذَكَّرُ، أَيْ يُعْرَضُ عَلَيْهِ عَمَلُهُ فَيَعْتَرِفُ بِهِ إِذْ لَيْسَ الْمَقْصُودُ مِنَ التَّذَكُّرِ إِلَّا أَثَرُهُ، وَهُوَ الْجَزَاءُ فَكُنِّيَ بِالتَّذَكُّرِ عَنِ الْجَزَاءِ قَالَ تَعَالَى: اقْرَأْ كِتابَكَ كَفى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً [الْإِسْرَاء: ١٤] .
Mana şöyledir: İnsana hatırlatıldığı, onun da hatırladığı; yani ameli kendisine sunulup onu itiraf ettiği gündür. Zira hatırlamaktan maksat ancak onun neticesidir ki o da karşılıktır (cezadır). Dolayısıyla hatırlama ifadesi ceza manasında kinaye olarak kullanılmıştır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { اقْرَأْ كِتابَكَ كَفى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً } “Kitabını oku! Bugün sana hesap sorucu olarak kendi nefsin yeter!” [el-İsrâ: 14].
وَتَبْرِيزُ الْجَحِيمِ: إِظْهَارُهَا لِأَهْلِهَا. وَجِيءَ بِالْفِعْلِ الْمُضَاعَفِ لِإِفَادَةِ إِظْهَارِ الْجَحِيمِ لِأَنَّهُ إِظْهَارٌ لِأَجْلِ الْإِرْهَابِ.
Cahîm’in tebrîzi: Onun ehline açıkça gösterilmesidir. Şeddeli fiilin (بُرِّزَتْ) getirilmesi, cehennemin iyice gözler önüne serildiğini ifade etmek içindir; zira bu gösterme korkutmak amacıyla yapılmaktadır.
وَالْجَحِيمُ: جَهَنَّمُ. وَلِذَلِكَ قُرِنَ فِعْلُهُ بِتَاءِ التَّأْنِيثِ لِأَنَّ جَهَنَّمَ مُؤَنَّثَةٌ فِي
el-Cahîm (الْجَحِيمُ), cehennem demektir. Bu sebeple fiili müenneslik tasıyla bitiştirilmiştir; zira cehennem dildeki
الِاسْتِعْمَالِ، أَوْ هُوَ بِتَأْوِيلِ النَّارِ، وَالْجَحِيمُ كُلُّ نَارٍ عَظِيمَةٍ فِي حُفْرَةٍ عَمِيقَةٍ.
kullanımda müennestir yahut en-nâr (ateş) manası kastedildiği içindir. Cahîm ise derin bir çukur içerisindeki her büyük ateşe denir.
وَبُنِيَ فِعْلُ بُرِّزَتِ لِلْمَجْهُولِ لِعَدَمِ الْغَرَضِ بِبَيَانِ مُبَرِّزِهَا إِذِ الْمَوْعِظَةُ فِي الْإِعْلَامِ بِوُقُوعِ إِبْرَازِهَا يَوْمَئِذٍ.
{ بُرِّزَتِ } fiili, onu ortaya çıkaranı açıklamaya bir ihtiyaç bulunmadığı için meçhul (edilgen) kalıpta kurulmuştur; zira buradaki ibret ve öğüt, o gün onun gözler önüne serileceğinin bildirilmesindedir.
ولِمَنْ يَرى، أَيْ لِكُلِّ رَاءٍ، فَفِعْلُ يَرى مُنَزَّلٌ مَنْزِلَةَ اللَّازِمِ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ لِمَنْ لَهُ بَصَرٌ، كَقَوْلِ الْبُحْتُرِيِّ:
{ لِمَنْ يَرى } ifadesi, 'her gören kimse için' demektir. Dolayısıyla { يَرى } fiili lâzım (geçişsiz) makamına indirilmiştir; çünkü maksat 'görme yetisine sahip olan kimse'dir; nitekim Buhturî'nin şu sözünde olduğu gibi:
أَنْ يَرَى مُبْصِرٌ وَيَسْمَعَ وَاعٍ وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَأَمَّا مَنْ طَغى رَابِطَةٌ لِجَوَابِ (إِذَا) لِأَنَّ جُمْلَةَ مَنْ طَغى إِلَى آخِرِهَا جُمْلَةٌ اسْمِيَّةٌ لَيْسَ فِيهَا فِعْلٌ يَتَعَلَّقُ بِهِ (إِذَا) فَلَمْ يَكُنْ بَيْنَ (إِذَا) وَبَيْنَ جَوَابِهَا ارْتِبَاطٌ لَفْظِيٌّ فَلِذَلِكَ تُجْلَبُ الْفَاءُ لِرَبْطِ الْجَوَابِ فِي ظَاهِرِ اللَّفْظِ، وَأَمَّا فِي الْمَعْنَى فَيُعْلَمُ أَنَّ (إِذَا) ظَرْفٌ يَتَعَلَّقُ بِمَعْنَى الِاسْتِقْرَارِ الَّذِي بَيْنَ الْمُبْتَدَأِ وَالْخَبَرِ.
Gören birinin görmesi ve kavrayan birinin işitmesi... Yüce Allah'ın { فَأَمَّا مَنْ طَغى } kavlindeki fâ (فَ), (إِذَا) edatının cevabını bağlayan rabıtadır; çünkü { مَنْ طَغى } cümlesinden ayetin sonuna kadar olan kısım, içerisinde (إِذَا) edatının taalluk edeceği (bağlanacağı) bir fiil bulunmayan bir isim cümlesidir. Bu sebeple (إِذَا) ile cevabı arasında lafzî bir irtibat kalmamış, zahirdeki lafızda cevabı bağlamak için fâ getirilmiştir. Manaya gelince, (إِذَا) edatının mübteda ile haber arasındaki istikrar manasına taalluk eden bir zarf olduğu bilinmektedir.
وَ (أَمَّا) حَرْفُ تَفْصِيلٍ وَشَرْطٍ لِأَنَّهَا فِي مَعْنَى: مَهْمَا يَكُنْ شَيْءٌ.
Emmâ (وَأَمَّا), tafsilat ve şart harfidir; zira o 'her ne olursa olsun' (مَهْمَا يَكُنْ شَيْءٌ) manasındadır.
وَالطُّغْيَانُ تَقَدَّمَ مَعْنَاهُ آنِفًا. وَالْمُرَادُ هُنَا: طَغَى عَلَى أَمْرِ اللَّهِ، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ:
Tuğyân (azgınlık) kelimesinin anlamı az önce geçmişti. Burada kastedilen ise,
وَأَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ.
{ وَأَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ } “Kim de Rabbinin makamından korkmuşsa” kavlinin delalet ettiği üzere Allah'ın emrine karşı azgınlık etmektir.
وَقُدِّمَ ذِكْرُ الطُّغْيَانِ عَلَى إِيثَارِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا لِأَنَّ الطُّغْيَانَ مِنْ أَكْبَرِ أَسْبَابِ إِيثَارِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَلَمَّا كَانَ مُسَبَّبًا عَنْهُ ذُكِرَ عَقِبَهُ مُرَاعَاةً لِلتَّرَتُّبِ الطَّبِيعِيِّ.
Tuğyânın zikri, dünya hayatını tercihten öne alınmıştır; çünkü azgınlık, dünya hayatını tercih etmenin en büyük sebeplerindendir. Dolayısıyla o, azgınlığın bir sonucu (müsebbebi) olduğundan, tabiî sıralamaya riayet edilerek onun hemen peşinden zikredilmiştir.
وَالْإِيثَارُ: تَفْضِيلُ شَيْءٍ عَلَى شَيْءٍ فِي حَالٍ لَا يَتَيَسَّرُ فِيهَا الْجَمْعُ بَيْنَ أَحْوَالِ كُلٍّ مِنْهُمَا.
Îsâr (tercih etmek): Her ikisinin durumlarını bir arada toplamanın mümkün olmadığı bir halde, bir şeyi diğer bir şeye üstün tutmaktır.
وَيُعَدَّى فِعْلُ الْإِيثَارِ إِلَى اسْمِ الْمَأْثُورِ بِتَعْدِيَةِ الْفِعْلِ إِلَى مَفْعُولِهِ، وَيُعَدَّى إِلَى الْمَأْثُورِ عَلَيْهِ بِحَرْفِ (عَلَى) قَالَ تَعَالَى حِكَايَةً لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنا [يُوسُف: ٩١] ، وَقَدْ يُتْرَكُ ذِكْرُ
Îsâr fiili, tercih edilen şeyin ismine fiilin doğrudan mef‘ulüne geçişiyle müteaddî olur; üzerine tercih edilen şeye ise alâ (عَلَى) harf-i cerriyle geçiş yapar. Nitekim Yüce Allah hikâye ederek şöyle buyurmuştur: { لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنا } “Andolsun ki Allah seni bize üstün kıldı” [Yûsuf: 91]. Bazen de tercih edilen şeyin zikri,
الْمَأْثُورِ عَلَيْهِ إِذَا كَانَ ذِكْرُ الْمَأْثُورِ يُشِيرُ إِلَيْهِ كَمَا إِذَا كَانَ الْمَأْثُورُ وَالْمَأْثُورُ عَلَيْهِ ضِدَّيْنِ كَمَا هُنَا لِمَا هُوَ شَائِعٌ مِنَ الْمُقَابَلَةِ بَيْنَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ.
üzerine tercih edilene işaret ettiğinde terk edilir; tıpkı tercih edilen ile üzerine tercih edilenin iki zıt olduğu durumlarda olduğu gibi. Dünya hayatı ile ahiret arasındaki mukabele (karşıtlık) yaygın olarak bilindiğinden buradaki durum da böyledir.
وَقَدْ يُتْرَكُ ذِكْرُ الْمَأْثُورِ اكْتِفَاءً بِذِكْرِ الْمَأْثُورِ عَلَيْهِ إِذَا كَانَ هُوَ الْأَهَمَّ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
Bazen de üzerine tercih edilen şey daha önemli olduğunda, onun zikriyle yetinilerek tercih edilenin zikri bırakılır; tıpkı Yüce Allah'ın şu kavlinde olduğu gibi:
وَيُؤْثِرُونَ عَلى أَنْفُسِهِمْ [الْحَشْر: ٩] لِظُهُورِ أَنَّ الْمُرَادَ يُؤْثِرُونَ الْفُقَرَاءَ.
{ وَيُؤْثِرُونَ عَلى أَنْفُسِهِمْ } “Kendilerini değil [onları] tercih ederler” [el-Haşr: 9]; zira burada kastedilenin yoksulları tercih etmek olduğu açıktır.
وَالْمُرَادُ بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا حُظُوظُهَا وَمَنَافِعُهَا الْخَاصَّةُ بِهَا، أَيِ الَّتِي لَا تُشَارِكُهَا فِيهَا حُظُوظُ الْآخِرَةِ، فَالْكَلَامُ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ، تَقْدِيرُهُ: نَعِيمَ الْحَيَاةِ.
Dünya hayatı ile kastedilen, onun kendine has payları ve menfaatleridir; yani ahiret paylarının ortak olmadığı şeylerdir. Dolayısıyla ifadede hazfedilmiş bir mudaf (tamlanan) vardır ve takdiri şöyledir: Hayatın nimetini [tercih etti].
وَيُفْهَمُ مِنْ فِعْلِ الْإِيثَارِ أَنَّ مَعَهُ نَبْذًا لِنَعِيمِ الْآخِرَةِ. وَيَرْجِعُ إِيثَارُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا إِلَى إِرْضَاءِ هَوَى النَّفْسِ، وَإِنَّمَا يُعْرَفُ كِلَا الْحَظَّيْنِ بِالتَّوْقِيفِ الْإِلَهِيِّ كَمَا عُرِفَ الشِّرْكُ وَتَكْذِيبُ الرُّسُلِ وَالِاعْتِدَاءُ عَلَى النَّاسِ وَالْبَطَرُ وَالصَّلَفُ وَمَا يَسْتَتْبِعُهُ ذَلِكَ مِنَ الْأَحْوَالِ الذَّمِيمَةِ.
Îsâr (tercih) fiilinden, beraberinde ahiret nimetini bir kenara atmanın bulunduğu anlaşılır. Dünya hayatını tercih etmek ise nefsin hevasını tatmin etmeye dayanır. Bu iki pay ancak ilahî bildirimle (tevkîf) bilinir; nitekim şirk, elçileri yalanlama, insanlara saldırma, şımarıklık, böbürlenme ve bunların beraberinde getirdiği yerilmiş haller de böyle bilinmiştir.
وَمِلَاكُ هَذَا الْإِيثَارِ هُوَ الطُّغْيَانُ عَلَى أَمْرِ اللَّهِ، فَإِنَّ سَادَتَهُمْ وَمُسَيِّرِيهِمْ يَعْلَمُونَ أَنَّ مَا يَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ الرَّسُولُ هُوَ الْحَقُّ وَلَكِنَّهُمْ يَكْرَهُونَ مُتَابَعَته استكبارا عَن أَنْ يَكُونُوا تَبَعًا لِلْغَيْرِ فَتَضِيعَ سِيَادَتُهُمْ.
Bu tercihin temeli Allah'ın emrine karşı azgınlık etmektir; nitekim onların önderleri ve yöneticileri, Resul'ün onları davet ettiği şeyin hak olduğunu bilmekte, fakat başkasına tâbi olup liderliklerini kaybetmeyi kibirlerine yediremedikleri için ona uymaktan hoşlanmamaktadırlar.
وَقَدْ زَادَ هَذَا الْمُفَادَ بَيَانًا قَوْلُهُ بَعْدَهُ: وَأَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ الْآيَةَ. وَبِهِ يَظْهَرُ أَنَّ مَنَاطَ الذَّمِّ فِي إِيثَارِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا هُوَ إِيثَارُهَا عَلَى الْآخِرَةِ، فَأَمَّا الْأَخْذُ بِحُظُوظِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا الَّتِي لَا يُفِيتُ الْأَخْذُ بِهَا حُظُوظَ الْآخِرَةِ فَذَلِكَ غَيْرُ مَذْمُومٍ، وَهُوَ مَقَامُ كَثِيرٍ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ حَكَاهُ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ صَالِحِي بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ قَوْلِهِمْ لِقَارُونَ: وَابْتَغِ فِيما آتاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيا [الْقَصَص: ٧٧] .
Bu manayı, ardından gelen { وَأَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ } ayeti daha da açıklamıştır. Bundan açıkça anlaşılmaktadır ki dünya hayatını tercihteki kınamanın dayanağı, onun ahirete tercih edilmesidir. Dünya hayatının ahiret paylarını kaçırtmayacak nimetlerinden yararlanmaya gelince; bu kınanmış değildir. Bu, Allah'ın salih kullarından pek çoğunun makamıdır; nitekim Yüce Allah İsrailoğullarının salihlerinin Kârûn'a şöyle dediğini nakletmiştir: { وَابْتَغِ فِيما آتاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيا } “Allah'ın sana verdiğinde ahiret yurdunu ara, dünyadan da nasibini unutma!” [el-Kasas: 77].
وَقَوْلُهُ: مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ مُقَابِلُ قَوْلِهِ: مَنْ طَغى لِأَنَّ الْخَوْفَ ضِدُّ الطُّغْيَانِ وَقَوْلُهُ: نَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى مُقَابِلُ قَوْلِهِ: وَآثَرَ الْحَياةَ الدُّنْيا وَنَهْيُ الْخَائِفِ نَفْسَهُ مُسْتَعَارٌ لِلِانْكِفَافِ عَنْ تَنَاوُلِ مَا تُحِبُّهُ النَّفْسُ مِنَ الْمَعَاصِي وَالْهَوَى، فَجُعِلَتْ نَفْسُ الْإِنْسَانِ بِمَنْزِلَةِ شَخْصٍ آخَرَ يَدْعُوهُ إِلَى السَّيِّئَاتِ وَهُوَ يَنْهَاهُ عَنْ هَذِهِ الدَّعْوَةِ، وَهَذَا يُشْبِهُ مَا يُسَمَّى بِالتَّجْرِيدِ، يَقُولُونَ: قَالَتْ لَهُ نَفْسُهُ كَذَا فَعَصَاهَا، وَيُقَالُ: نَهَى قَلْبَهُ، وَمِنْ أَحْسَنِ مَا قِيلَ فِي ذَلِكَ قَوْلُ عُرْوَةَ بْنِ أُذَيْنَةَ:
{ مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ } kavli, { مَنْ طَغى } kavlinin mukabilidir (karşıtıdır); çünkü korku azgınlığın zıddıdır. { نَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى } kavli ise { وَآثَرَ الْحَياةَ الدُّنْيا } kavlinin mukabilidir. Korkan kimsenin nefsini nehyetmesi (yasaklaması); nefsin arzuladığı günahları ve hevaları işlemekten geri durması için müstear kılınmıştır (eğretilenmiştir). Böylece insanın nefsi, kendisini kötülüklere çağıran başka bir şahıs konumuna konulmuş, o da nefsini bu çağrıdan men etmektedir. Bu, tecrîd sanatına benzemektedir; nitekim 'nefsi ona şöyle dedi, o ise nefsine karşı geldi' veya 'kalbini nehyetti' derler. Bu hususta söylenmiş en güzel sözlerden biri Urve b. Üzeyne'nin şu beytidir:
وَإِذَا وَجَدْتُ لَهَا وَسَاوِسَ سَلْوَةً ... شَفَعَ الْفُؤَادُ إِلَى الضَّمِيرِ فَسَلَّهَا
Ona dair teselli fısıltıları bulduğumda... / Kalp iç aleme şefaatçi oldu da onu çekip aldı.
وَالْمُرَادُ بِ الْهَوى مَا تَهْوَاهُ النَّفْسُ فَهُوَ مَصْدَرٌ بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ مِثْلَ الْخَلْقِ بِمَعْنَى الْمَخْلُوقِ، فَهُوَ مَا تَرْغَبُ فِيهِ قُوَى النَّفْسِ الشَّهَوِيَّةُ وَالْغَضَبِيَّةُ مِمَّا يُخَالِفُ الْحَقَّ وَالنَّفْعَ
Hevâ (الْهَوى) ile kastedilen, nefsin meylettiği ve arzuladığı şeylerdir. Dolayısıyla o, yaratılan anlamına gelen halk (الْخَلْق) kelimesinde olduğu gibi mef‘ul manasında bir masdardır. Bu da nefsin şehvet ve öfke güçlerinin hakka ve tam faydaya aykırı olarak
الْكَامِلَ. وَشَاعَ الْهَوَى فِي الْمَرْغُوبِ الذَّمِيمِ وَلِذَلِكَ قِيلَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
meylettiği şeylerdir. Hevâ kelimesi yerilmiş arzular hakkında yaygınlaşmıştır. Bu sebeple Yüce Allah'ın şu kavli hakkında şöyle denilmiştir:
وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَواهُ بِغَيْرِ هُدىً مِنَ اللَّهِ [الْقَصَص: ٥٠] أَنَّ بِغَيْرِ هُدىً حَال فمؤكدة لَيْسَتْ تَقْيِيدًا إِذْ لَا يَكُونُ الْهَوَى إِلَّا بِغَيْرِ هُدًى.
{ وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَواهُ بِغَيْرِ هُدىً مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir yol gösterici olmaksızın kendi hevasına uyandan daha sapık kim olabilir?” [el-Kasas: 50] ayetindeki 'hidayet olmaksızın' (بِغَيْرِ هُدىً) ifadesi tekid bildiren bir haldir; sınırlayıcı (takyîd) bir kayıt değildir, çünkü heva ancak hidayetten yoksun olarak bulunur.
وَتَعْرِيفُ الْهَوى تَعْرِيفُ الْجِنْسِ.
el-Hevâ (الْهَوى) kelimesindeki belirlilik (harf-i tarif), cins belirten belirliliktir (ta‘rîfü'l-cins).
وَالتَّعْرِيفُ فِي الْمَأْوى الْأَوَّلِ وَالثَّانِي تَعْرِيفُ الْعَهْدِ، أَيْ مَأْوَى مَنْ طَغَى، وَمَأْوَى مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ، وَهُوَ تَعْرِيفٌ مُغْنٍ عَنْ ذِكْرِ مَا يُضَافُ إِلَيْهِ (مَأْوَى) وَمَثَلُهُ شَائِعٌ فِي الْكَلَامِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: غُضَّ الطَّرْفَ ، أَيِ الطَّرْفَ الْمَعْهُودَ مِنَ الْأَمْرِ، أَيْ غُضَّ طَرْفَكَ.
Birinci ve ikinci { الْمَأْوى } kelimelerindeki belirlilik ise ahid belirten belirliliktir (ta‘rîfü'l-ahd); yani azgınlık edenin barınağı ve Rabbinin makamından korkanın barınağı demektir. Bu belirlilik, (me'vâ) kelimesinin kendisine muzaf olduğu şeyin zikredilmesine ihtiyaç bırakmaz. Bunun bir benzeri, [şairin] şu sözünde olduğu gibi kelamda yaygındır: { غُضَّ الطَّرْفَ } Yani durumdan bilinen gözü [yum], demek ki 'gözünü yum' (غُضَّ طَرْفَكَ) anlamındadır.
وَقَوْلِهِ: وَامْلَأِ السَّمْعَ، أَيْ سَمْعَكَ (٢) وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَبَيْنَهُما حِجابٌ وَعَلَى الْأَعْرافِ رِجالٌ [الْأَعْرَافِ: ٤٦] ، أَيْ عَلَى أَعْرَافِ الْحِجَابِ، وَلِذَلِكَ فَتَقْدِيرُ الْكَلَامِ عِنْدَ نُحَاةِ الْبَصْرَةِ الْمَأْوَى لَهُ أَوْ مَأْوَاهُ عِنْدَ نُحَاةِ الْكُوفَةِ، وَيُسَمِّي نُحَاةُ الْكُوفَةِ الْأَلِفَ وَاللَّامَ هَذِهِ عِوَضًا عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ وَهِيَ تَسْمِيَةٌ حَسَنَةٌ لِوُضُوحِهَا وَاخْتِصَارِهَا، وَيَأْبَى ذَلِكَ الْبَصْرِيُّونَ، وَهُوَ خِلَافٌ ضَئِيلٌ، إِذِ الْمَعْنَى مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ.
Aynı şekilde şairin: { وَامْلَأِ السَّمْعَ } yani 'kulağını doldur' (٢) sözünde ve Yüce Allah'ın: { وَبَيْنَهُما حِجابٌ وَعَلَى الْأَعْرافِ رِجالٌ } “İkisi arasında bir perde ve A‘râf üzerinde de adamlar vardır” [el-A‘râf: 46] ayetinde, yani perdenin a‘râfı üzerinde demektir. Bu sebeple ifadenin takdiri, Basra nahivcilerine göre { الْمَأْوَى لَهُ } (barınak onundur), Kûfe nahivcilerine göre ise { مَأْوَاهُ } (onun barınağı) şeklindedir. Kûfe nahivcileri bu elif-lâmı, muzafun ileyhin yerine geçen (ıvaz) olarak adlandırırlar; bu, açıklığı ve kısalığı sebebiyle güzel bir isimlendirmedir. Basralılar ise bunu kabul etmezler; ancak mana üzerinde ittifak edildiği için bu önemsiz bir ihtilaftır.
وَالْمَأْوَى: اسْمُ مَكَانٍ مِنْ أَوَى، إِذَا رَجَعَ، فَالْمُرَادُ بِهِ: الْمَقَرُّ وَالْمَسْكَنُ لِأَنَّ الْمَرْءَ يَذْهَبُ إِلَى قَضَاءِ شُؤُونِهِ ثُمَّ يَرْجِعُ إِلَى مَسْكَنِهِ.
el-Me'vâ (الْمَأْوَى); döndü anlamına gelen eve (أَوَى) fiilinden bir mekân ismidir (ism-i mekân). Dolayısıyla onunla kastedilen; karar kılınan yer ve meskendir, çünkü insan işlerini görmeye gider, sonra meskenine döner.
ومَقامَ رَبِّهِ مَجَازٌ عَنِ الْجَلَالِ وَالْمَهَابَةِ وَأَصْلُ الْمَقَامِ مَكَانُ الْقِيَامِ فَكَانَ أَصْلُهُ مَكَانَ مَا يُضَافُ هُوَ إِلَيْهِ، ثُمَّ شَاعَ إِطْلَاقُهُ عَلَى نَفْسِ مَا يُضَافُ إِلَيْهِ عَلَى طَرِيقَةِ الْكِنَايَةِ بِتَعْظِيمِ الْمَكَانِ عَنْ تَعْظِيمِ صَاحِبِهِ، مِثْلُ أَلْفَاظِ: جَنَابٍ، وَكَنَفٍ، وَذَرًى، قَالَ تَعَالَى: وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ [الرَّحْمَن: ٤٦] وَقَالَ: ذلِكَ لِمَنْ خافَ مَقامِي [إِبْرَاهِيم: ١٤] وَذَلِكَ مِنْ قَبِيلِ الْكِنَايَةِ الْمَطْلُوبِ بِهَا نِسْبَةٌ إِلَى الْمُكَنَّى عَنْهُ فَإِنَّ خَوْفَ مَقَامِ اللَّهِ مُرَادٌ بِهِ خَوْفُ اللَّهِ وَالْمُرَادُ بِالنِّسْبَةِ مَا يَشْمَلُ التَّعَلُّقَ بِالْمَفْعُولِ.
{ مَقامَ رَبِّهِ } ifadesi celal ve heybetten mecazdır. Makamın aslı kıyam yeri (durulacak yer) demektir; bu bakımdan aslı kendisine izafe edilen şeyin yeri idi, daha sonra mekânın yüceltilmesi yoluyla mekân sahibinin yüceltilmesini ifade eden bir kinaye üslubuyla bizzat kendisine izafe edilen şey için kullanımı yaygınlaşmıştır. Tıpkı cenâb, kenef ve zerâ kelimeleri gibi. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ } “Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır” [er-Rahmân: 46] ve şöyle buyurmuştur: { ذلِكَ لِمَنْ خافَ مَقامِي } “Bu, makamımdan korkan içindir” [İbrâhîm: 14]. Bu, kendisiyle kinaye edilen zata nisbet kastedilen kinaye türündendir; çünkü Allah'ın makamından korkmak ile kastedilen Allah'tan korkmaktır. Nisbet ile kastedilen ise mef‘ule taalluk eden şeyi de içine alan durumdur.
وَفِي قَوْلِهِ: يَوْمَ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسانُ مَا سَعى إِلَى قَوْلِهِ: فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى مُحَسِّنُ الْجَمْعِ مَعَ التَّقْسِيمِ.
Yüce Allah'ın { يَوْمَ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسانُ مَا سَعى } “İnsanın neyin peşinde koştuğunu hatırlayacağı gün” kavlinden { فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى } “Şüphesiz barınak ancak cennettir” kavline kadar olan kısımda cem‘ ile taksîm (toplama ve kısımlara ayırma) bediî sanatı vardır.
وَتَعْرِيفُ النَّفْسَ فِي قَوْلِهِ: وَنَهَى النَّفْسَ هُوَ مِثْلُ التَّعْرِيفِ فِي الْمَأْوى وَفِي تَعْرِيفِ «أَصْحَابِ الْجَحِيمِ» وَ «أَصْحَابِ الْجَنَّةِ» بِطَرِيقِ الْمَوْصُولِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ الصِّلَتَيْنِ عِلَّتَانِ فِي اسْتِحْقَاقِ ذَلِك المأوى.
{ وَنَهَى النَّفْسَ } kavlindeki { النَّفْسَ } kelimesinin belirliliği, { الْمَأْوى } kelimesindeki belirlilik gibidir. Cehennemliklerin ve cennetliklerin ism-i mevsûl yoluyla tanıtılmasında, bu iki sılanın (bağlantılı cümlenin) o barınağı hak etmede birer illet olduğuna bir işaret (îmâ) vardır.
[٤٢- ٤٥]
[42-45]
[سُورَة النازعات (٧٩) : الْآيَات ٤٢ إِلَى ٤٥]
[Nâziât Suresi (79): Ayetler 42'den 45'e]
يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها (٤٢) فِيمَ أَنْتَ مِنْ ذِكْراها (٤٣) إِلى رَبِّكَ مُنْتَهاها (٤٤) إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ يَخْشاها (٤٥)
{ يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها (٤٢) فِيمَ أَنْتَ مِنْ ذِكْراها (٤٣) إِلى رَبِّكَ مُنْتَهاها (٤٤) إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ يَخْشاها (٤٥) } “Sana o kıyameti, onun ne zaman demir atacağını (kopacağını) soruyorlar. (42) Sen nerede, onun vaktini bildirmek nerede? (43) Onun nihai bilgisi ancak Rabbine aittir. (44) Sen ancak ondan korkacak olanı uyarıcısın. (45)”
اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ مَنْشَؤُهُ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا يَسْأَلُونَ عَنْ وَقْتِ حُلُولِ السَّاعَةِ الَّتِي يَتَوَعَّدُهُمْ بِهَا النَّبِيءُ ﷺ كَمَا حَكَاهُ اللَّهُ عَنْهُمْ غَيْرَ مَرَّةٍ فِي الْقُرْآنِ كَقَوْلِهِ: وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ [يُونُس: ٤٨] .
Bu, beyânî bir isti'nâftır; kaynağı ise müşriklerin, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendilerini tehdit ettiği kıyametin ne zaman geleceğini sormalarıdır. Nitekim Allah Kur'an'da onların bu durumunu defalarca nakletmiştir; şu kavlinde olduğu gibi: { وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Ve derler ki: 'Eğer doğru sözlüler iseniz bu vaat ne zaman?'” [Yûnus: 48].
وَكَانَ سُؤَالُهُمُ اسْتِهْزَاءً وَاسْتِخْفَافًا لِأَنَّهُمْ عَقَدُوا قُلُوبَهُمْ عَلَى اسْتِحَالَةِ وُقُوعِ السَّاعَةِ وَرُبَّمَا طَلَبُوا التَّعْجِيلَ بِوُقُوعِهَا وَأَوْهَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَشْيَاعَهُمْ أَنَّ تَأَخُّرَ وُقُوعِهَا دَلِيلٌ عَلَى الْيَأْسِ مِنْهَا لِأَنَّهُمْ يَتَوَهَّمُونَ أَنَّهُمْ إِذَا فَعَلُوا ذَلِكَ مَعَ الرَّسُولِ ﷺ لَوْ كَانَ صَادِقًا لَحَمِيَ غَضَبُ اللَّهِ مُرْسِلِهِ سُبْحَانَهُ فَبَادَرَ بِإِرَاءَتِهِمُ الْعَذَابَ وَهُمْ يَتَوَهَّمُونَ شُؤُونَ الْخَالِقِ كَشِؤُونَ النَّاسِ إِذَا غَضِبَ أَحَدُهُمْ عَجَّلَ بِالِانْتِقَامِ طَيْشًا وَحَنَقًا قَالَ تَعَالَى: لَوْ يُؤاخِذُهُمْ بِما كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذابَ بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلًا [الْكَهْف: ٥٨] .
Onların sorması alay ve hafife alma amaçlıydı; çünkü kalplerini kıyametin kopmasının imkânsız olduğuna bağlamışlardı. Hatta bazen onun bir an önce kopmasını talep ediyorlar ve kendilerine ve yandaşlarına, vaktinin gecikmesinin ondan ümit kesildiğine delil olduğunu vehmettirmeye çalışıyorlardı. Zira onlar, Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) karşı bunu yaptıklarında, şayet o doğru sözlü olsaydı onu gönderen Yüce Allah'ın gazabının alevleneceğini ve onlara azabı göstermekte acele edeceğini vehmediyorlardı. Onlar Yaratıcının işlerini insanların işleri gibi sanıyorlardı; insanlardan biri öfkelendiğinde taşkınlık ve kızgınlıkla hemen intikam almaya kalkışır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { لَوْ يُؤاخِذُهُمْ بِما كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذابَ بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلًا } “Eğer kazandıkları yüzünden onları hesaba çekecek olsaydı, onlara azabı hemen acele verirdi. Bilakis onlar için bir buluşma vakti vardır ki, O'ndan başka asla sığınacak bir yer bulamazlar” [el-Kehf: 58].
فَلَا جَرَمَ لَمَّا قُضِيَ حَقُّ الِاسْتِدْلَالِ عَلَى إِمْكَانِ الْبَعْثِ بِإِقَامَةِ الدَّلِيلِ وَضَرْبِ الْأَمْثَالِ، وَعُرِّضَ بعقاب الَّذين استحقوا بِهَا فِي قَوْلِهِ: فَإِذا جاءَتِ الطَّامَّةُ الْكُبْرى [النازعات: ٣٤] ، كَانَ ذَلِكَ مَثَارًا لِسُؤَالِهِمْ أَنْ يَقُولُوا: هَلْ لِمَجِيءِ هَذِهِ الطَّامَّةِ الْكُبْرَى وَقْتٌ مَعْلُومٌ؟ فَكَانَ الْحَالُ مُقْتَضِيًا هَذَا الِاسْتِئْنَافَ الْبَيَانِيَّ قَضَاءً لِحَقِّ الْمَقَامِ وَجَوَابًا عَنْ سَابِقِ الْكَلَامِ.
Kuşkusuz, delil getirilerek ve misaller verilerek öldükten sonra dirilmenin (ba‘s) imkânına dair istidlalin hakkı verilip, { فَإِذا جاءَتِ الطَّامَّةُ الْكُبْرى } “O en büyük felaket geldiği zaman” [en-Nâziât: 34] kavlinde buna müstahak olanların cezalandırılacağına üstü kapalı işaret edilince; bu durum onların: 'Bu en büyük felaketin gelişinin belirli bir vakti var mıdır?' diye sormalarına yol açtı. Dolayısıyla durum, makamın hakkını vermek ve önceki söze bir cevap olmak üzere bu beyânî isti'nâfı gerektirmiştir.
فَضَمِيرُ «يَسْأَلُونَ» عَائِدٌ إِلَى الْمُشْرِكِينَ أَصْحَابِ الْقُلُوبِ الْوَاجِفَةِ وَالَّذِينَ قَالُوا: أَإِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِي الْحافِرَةِ [النازعات: ١٠] .
{ يَسْأَلُونَ } fiilindeki zamir, yürekleri korkudan titreyen ve: { أَإِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِي الْحافِرَةِ } “Biz gerçekten ilk halimize mi döndürüleceğiz?” [en-Nâziât: 10] diyen müşriklere dönmektedir.
وَحُكِيَ فِعْلُ السُّؤَالِ بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ لِلدِّلَالَةِ عَلَى تَجَدُّدِ هَذَا السُّؤَالِ وَتَكَرُّرِهِ.
Sorma fiili, bu sorunun yenilenip tekrarlandığına delalet etmesi için muzari kipiyle hikâye edilmiştir.
وَالسَّاعَةُ: هِيَ الطَّامَّةُ فَذِكْرُ السَّاعَةِ إِظْهَارٌ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِقَصْدِ اسْتِقْلَالِ الْجُمْلَةِ بِمَدْلُولِهَا مَعَ تَفَنُّنٍ فِي التَّعْبِيرِ عَنْهَا بِهَذَيْنِ الاسمين الطَّامَّةُ [النازعات: ٣٤] والسَّاعَةِ وأَيَّانَ مُرْساها جُمْلَةٌ مُبَيِّنَةٌ لِلسُّؤَالِ.
es-Sâat (السَّاعَةُ), o en büyük felaketin (et-Tâmme) kendisidir. Dolayısıyla 'kıyamet'in (es-Sâat) zikredilmesi, cümlenin kendi medlûlüyle müstakil olması kastıyla zamir makamında açık ismin getirilmesidir (izhâr fî makâmi'l-idmâr). Bununla birlikte ondan { الطَّامَّةُ } [en-Nâziât: 34] ve { السَّاعَةِ } şeklinde bu iki isimle söz edilerek bir ifade çeşitliliği yapılmıştır. { أَيَّانَ مُرْساها } ise soruyu açıklayan bir cümledir.
وأَيَّانَ اسْمٌ يُسْتَفْهَمُ بِهِ عَنْ تَعْيِينِ الْوَقْتِ.
{ أَيَّانَ }, kendisiyle vaktin belirlenmesi hakkında soru sorulan bir isimdir.
وَالِاسْتِفْهَامُ مُسْتَعْمَلٌ فِي الِاسْتِبْعَادِ كِنَايَةً وَهُوَ أَيْضًا كِنَايَةٌ عَنِ الِاسْتِحَالَةِ ومُرْساها مَصْدَرٌ مِيمِيٌّ لِفِعْلِ أَرْسَى، وَالْإِرْسَاءُ: جَعْلُ السَّفِينَةِ عِنْدَ الشَّاطِئِ لِقَصْدِ النُّزُولِ مِنْهَا.
Buradaki soru, kinaye yoluyla uzak görme (istib‘âd) için kullanılmıştır ve bu aynı zamanda imkânsız görmekten (istihâle) de bir kinayedir. { مُرْساها }, ersâ (أَرْسَى) fiilinin mimli masdarıdır (masdar-ı mîmî). İrsâ (الْإِرْسَاءُ) ise inmek amacıyla gemiyi kıyıya yanaştırıp demirletmektir.
وَاسْتُعِيرَ الْإِرْسَاءُ لِلْوُقُوعِ وَالْحُصُولِ تَشْبِيهًا لِلْأَمْرِ الْمُغَيَّبِ حُصُولُهُ بِسَفِينَةٍ مَاخِرَةِ الْبَحْرِ لَا يُعْرَفُ وُصُولُهَا إِلَّا إِذَا رَسَتْ، وَعَلَيْهِ فَ أَيَّانَ تَرْشِيحٌ لِلِاسْتِعَارَةِ، وَتَقَدَّمَ نَظِيرُ هَذِهِ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ.
İrsâ kelimesi, vuku bulma ve meydana gelme için istiare kılınmıştır; çünkü vuku bulması gayb olan iş, denizi yaran ve ancak demirlediğinde gelişi bilinen bir gemiye benzetilmiştir. Buna göre { أَيَّانَ } kelimesi istiarenin terşîhidir (destekleyici unsurudur). Bunun bir benzeri daha önce A‘râf Suresi'nde geçmişti.
وَقَوْلُهُ: فِيمَ أَنْتَ مِنْ ذِكْراها وَاقِعٌ مَوْقِعَ الْجَوَابِ عَنْ سُؤَالِهِمْ عَنِ السَّاعَةِ بِاعْتِبَارِ مَا يَظْهَرُ مِنْ حَالِ سُؤَالِهِمْ عَنِ السَّاعَةِ مِنْ إِرَادَةِ تَعْيِينِ وَقْتِهَا وَصَرْفِ النَّظَرِ عَنْ إِرَادَتِهِمْ بِهِ الِاسْتِهْزَاءَ، فَهَذَا الْجَوَابُ مِنْ تَخْرِيجِ الْكَلَامِ عَلَى خِلَافِ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ، وَهُوَ مِنْ تَلَقِّي السَّائِلِ بِغَيْرِ مَا يَتَطَلَّبُ تَنْبِيهًا لَهُ عَلَى أَنَّ الْأَوْلَى بِهِ أَنْ يَهْتَمَّ بِغَيْرِ ذَلِكَ، وَهُوَ مَضْمُونُ قَوْلِهِ:
{ فِيمَ أَنْتَ مِنْ ذِكْراها } kavli, onların kıyamet hakkındaki sorularına, vaktini belirleme arzusu taşımaları yönündeki zahiri durumları dikkate alınarak ve bununla alay etmeyi kastetmiş olmaları göz ardı edilerek verilmiş bir cevap konumundadır. Dolayısıyla bu cevap, kelamın zahirin gerektirdiğinin dışına çıkarılması (tahrîcü'l-kelâm alâ hilâfi muktezâ'z-zâhir) kabilindendir. Bu da soran kimseye, onun için daha uygun olanın başka bir şeyle ilgilenmesi gerektiğine dikkat çekmek amacıyla soruyu talep ettiğinden farklı bir şekilde karşılama sanatıdır; nitekim şu kavlin içeriği de budur:
إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ يَخْشاها وَهَذَا مَا يُسَمَّى بِالْأُسْلُوبِ الْحَكِيمِ، وَنَظِيرُهُ مَا
{ إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ يَخْشاها } “Sen ancak ondan korkacak olanı uyarıcısın.” Buna üslûb-ı hakîm (hikmetli üslup) denir. Bunun benzeri,
رُوِيَ فِي الصَّحِيحِ أَنَّ رَجُلًا سَأَلَ النَّبِيءَ ﷺ عَنِ السَّاعَةِ فَقَالَ لَهُ: «مَاذَا أَعْدَدْتَ لَهَا؟»
Sahîh'te rivayet edilen; bir adamın Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) kıyameti sorması üzerine ona: «Onun için ne hazırladın?» buyurmasıdır.
، أَيْ كَانَ الْأَوْلَى لَكَ أَنْ تَصْرِفَ عِنَايَتَكَ إِلَى الِاسْتِكْثَارِ مِنَ الْحَسَنَاتِ إِعْدَادًا لِيَوْمِ السَّاعَةِ.
Yani: Senin için daha uygun olan, kıyamet gününe hazırlık olarak ilgini iyilikleri çoğaltmaya yöneltmendi [demektir].
وَالْخِطَابُ وَإِنْ كَانَ مُوَجَّهًا إِلَى النَّبِيءِ ﷺ فَالْمَقْصُودُ بُلُوغُهُ إِلَى مَسَامِعِ الْمُشْرِكِينَ فَلِذَلِكَ اعْتُبِرَ اعْتِبَارَ جَوَابٍ عَنْ كَلَامِهِمْ وَذَلِكَ مُقْتَضَى فَصْلِ الْجُمْلَةِ عَنِ الَّتِي قَبْلَهَا شَأْنَ الْجَوَابِ وَالسُّؤَالِ.
Hitap Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) yöneltilmiş olsa da kastedilen şey müşriklerin kulaklarına ulaşmasıdır. Bu sebeple onların sözüne bir cevap olarak değerlendirilmiştir; soru ile cevap arasındaki durumun gereği olarak cümlenin kendisinden öncekine fasledilmesinin (bağlaçsız gelmesinin) sebebi de budur.
وَ (مَا) فِي قَوْلِهِ: فِيمَ اسْمُ اسْتِفْهَامٍ بِمَعْنَى: أَيِّ شَيْءٍ؟ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي التَّعْجِيبِ مِنْ سُؤَالِ السَّائِلِينَ عَنْهَا ثُمَّ تَوْبِيخِهِمْ. وَ (فِي) لِلظَّرْفِيَّةِ الْمَجَازِيَّةِ بِجَعْلِ الْمُشْرِكِينَ فِي إِحْفَائِهِمْ بِالسُّؤَالِ عَنْ وَقْتِ السَّاعَةِ كَأَنَّهُمْ جَعَلُوا النَّبِيءَ ﷺ مَحُوطًا
{ فِيمَ } kavlindeki (mâ), 'hangi şey?' anlamında bir soru ismidir; soranların kıyamet hakkındaki sorusunu yadırgama (taaccüb) ve ardından onları azarlama için kullanılmıştır. (fî) harfi ise mecazi zarfiyyet içindir; müşrikler kıyametin vaktini ısrarla sormakla sanki Peygamber'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) kuşatmış
بِذِكْرِ وَقْتِ السَّاعَةِ، أَيْ مُتَلَبِّسًا بِهِ تَلَبُّسَ الْعَالِمِ بِالْمَعْلُومِ فَدَلَّ عَلَى ذَلِكَ بِحَرْفِ الظَّرْفِيَّةِ عَلَى طَرِيقَةِ الِاسْتِعَارَةِ فِي الْحَرْفِ.
kıyametin vaktini anmakla çevrili kılmışlar, yani bilenin bilinenle iç içe olması gibi onu bu bilgiyle iç içe kılmışlar gibi kabul edilmiştir. Harfte istiare yoluyla buna zarfiyyet harfiyle delalet edilmiştir.
وَحَذْفُ أَلِفِ (مَا) لِوُقُوعِهَا بَعْدَ حَرْفِ الْجَرِّ مِثْلَ عَمَّ يَتَساءَلُونَ [النبأ: ١] . وفِيمَ خَبَرٌ مُقَدَّمٌ وأَنْتَ مُبْتَدَأٌ، ومِنْ ذِكْراها إِمَّا مُتَعَلِّقٌ بِالِاسْتِقْرَارِ الَّذِي فِي الْخَبَرِ أَوْ هُوَ حَالٌ مِنَ الْمُبْتَدَأِ.
(mâ) kelimesinin elifinin hazfedilmesi, { عَمَّ يَتَساءَلُونَ } “Neyi soruşturuyorlar?” [en-Nebe: 1] ayetinde olduğu gibi cer harfinden sonra gelmesinden dolayıdır. { فِيمَ } öne geçmiş haber (haber-i mukaddem), { أَنْتَ } mübtedadır. { مِنْ ذِكْراها } ise ya haberdeki istikrara (yerleşik anlama) taalluk etmektedir ya da mübtedanın halidir.
ومِنْ: إِمَّا مُبَيِّنَةٌ لِلْإِبْهَامِ الَّذِي فِي (مَا) الِاسْتِفْهَامِيَّةِ، أَيْ فِي شَيْءٍ هُوَ ذِكْرَاهَا، أَيْ فِي شَيْءٍ هُوَ أَنْ تَذْكُرَهَا، أَيْ لَسْتَ مُتَصَدِّيًا لِشَيْءٍ هُوَ ذِكْرَى السَّاعَةِ، وَإِمَّا صِفَةٌ لِلْمُبْتَدَأِ فَهِيَ اتِّصَالِيَّةٌ وَهِيَ ضَرْبٌ مِنَ الِابْتِدَائِيَّةِ ابْتِدَاؤُهَا مَجَازِيٌّ، أَيْ لَسْتَ فِي شَيْءٍ يَتَّصِلُ بِذِكْرَى السَّاعَةِ وَيَحُومُ حَوْلَهُ، أَيْ مَا أَنْتَ فِي شَيْءٍ هُوَ ذِكْرُ وَقْتِ السَّاعَةِ، وَعَلَى الثَّانِي: مَا أَنْتِ فِي صِلَةٍ مَعَ ذِكْرِ السَّاعَةِ، أَيْ لَا مُلَابَسَةَ بَيْنَكَ وَبَيْنَ تَعْيِينِ وَقْتِهَا.
{ مِنْ } harfi: Ya soru ifade eden (mâ)'daki kapalılığı açıklayıcıdır; yani 'onun zikri olan bir şeyde', yani 'onu zikretmen olan bir şeyde', demek ki 'sen kıyametin zikri olan bir şeyle vazifeli değilsin' demektir. Ya da mübtedanın sıfatıdır; bu durumda ittisâliyye (bağlantı bildiren) olur ki bu da başlangıcı mecazi olan ibtidâiyye harf-i cerinin bir türüdür; yani 'sen kıyametin zikrine bitişen ve onun etrafında dolaşan bir şeyde değilsin', yani 'sen kıyametin vaktini zikretme durumunda değilsin' demektir. İkinci ihtimale göre ise: 'Sen kıyametin zikriyle bir irtibat içinde değilsin', yani 'seninle onun vaktinin belirlenmesi arasında hiçbir alaka yoktur' manasındadır.
وَتَقْدِيمُ فِيمَ عَلَى الْمُبْتَدَأِ لِلِاهْتِمَامِ بِهِ لِيُفِيدَ أَنَّ مَضْمُونَ الْخَبَرِ هُوَ مَنَاطُ الْإِنْكَارِ بِخِلَافِ مَا لَوْ قِيلَ: أَأَنْتَ فِي شَيْءٍ مِنْ ذِكْرَاهَا؟
{ فِيمَ } ifadesinin mübtedanın önüne geçirilmesi, haberin içeriğinin inkârın (kınamanın) odak noktası olduğunu bildirmek üzere ona önem verilmesi içindir. Bu durum, 'Sen onun zikrinden bir şeyde misin?' denilmesinden farklıdır.
وَالذِّكْرَى: اسْمُ مَصْدَرِ الذِّكْرِ، وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا الذِّكْرُ اللِّسَانِيُّ.
ez-Zikrâ (الذِّكْرَى); zikr kelimesinin ism-i masdarıdır. Burada onunla kastedilen dil ile anmadır.
وَجُمْلَةُ إِلى رَبِّكَ مُنْتَهاها فِي مَوْقِعِ الْعِلَّةِ لِلْإِنْكَارِ الَّذِي اقْتَضَاهُ قَوْلُهُ: فِيمَ أَنْتَ مِنْ ذِكْراها وَلِذَلِكَ فُصِلَتْ، وَفِي الْكَلَامِ تَقْدِيرُ مُضَافٍ، وَالْمَعْنَى: إِلَى رَبِّكَ عِلْمُ مُنْتَهَاهَا.
{ إِلى رَبِّكَ مُنْتَهاها } cümlesi, { فِيمَ أَنْتَ مِنْ ذِكْراها } kavlinin gerektirdiği inkârın illeti konumundadır; bu sebeple fasledilmiştir (atıfsız getirilmiştir). İfadede takdiri bir muzaf vardır; anlamı ise: Onun nihai bilgisi Rabbine aittir, demektir.
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ عَلَى الْمُبْتَدَأِ فِي قَوْلِهِ: إِلى رَبِّكَ مُنْتَهاها لِإِفَادَةِ الْقَصْرِ، أَيْ لَا إِلَيْكَ، وَهَذَا قَصْرُ صِفَةٍ عَلَى مَوْصُوفٍ.
{ إِلى رَبِّكَ مُنْتَهاها } kavlinde mecrurun mübtedanın önüne geçirilmesi hasr (kasr) bildirmek içindir; yani 'sana değil [ancak O'na aittir]' demektir. Bu, sıfatın mevsufa kasredilmesidir.
وَالْمُنْتَهَى: أَصْلُهُ مَكَانُ انْتِهَاءِ السَّيْرِ، ثُمَّ أُطْلِقَ عَلَى الْمَصِيرِ لِأَنَّ الْمَصِيرَ لَازِمٌ لِلِانْتِهَاءِ قَالَ تَعَالَى: وَأَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى [النَّجْم: ٤٢] ثُمَّ تُوُسِّعَ فِيهِ فَأُطْلِقَ عَلَى الْعِلْمِ، أَيْ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا اللَّهُ، فَقَوْلُهُ: مُنْتَهاها هُوَ فِي الْمَعْنَى عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ، أَيْ عِلْمُ وَقْتِ حُصُولِهَا كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: أَيَّانَ مُرْساها وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُنْتَهاها بِمَعْنَى بُلُوغِ خَبَرِهَا كَمَا يُقَالُ: أَنْهَيْتُ إِلَى فُلَانٍ حَادِثَةَ كَذَا، وَانْتَهَى إِلَيَّ نَبَأُ كَذَا.
el-Müntehâ (الْمُنْتَهَى) kelimesinin aslı yürüyüşün bittiği yerdir. Daha sonra varış yeri/sonuç (masîr) için kullanılmıştır; çünkü varış yeri sona ermenin ayrılmaz bir sonucudur. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَأَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى } “Ve şüphesiz nihai varış ancak Rabbinedir” [en-Necm: 42]. Daha sonra bu kelimede genişlemeye gidilerek ilim için kullanılmıştır; yani 'onu ancak Allah bilir' demektir. Dolayısıyla O'nun { مُنْتَهاها } kavli, mana bakımından bir muzafın hazfi üzeredir; yani { أَيَّانَ مُرْساها } kavlinin de delalet ettiği üzere 'onun vuku vaktinin ilmi' demektir. { مُنْتَهاها } kelimesinin, 'filana şu olayı ulaştırdım (haber verdim)' ve 'bana şu haber ulaştı' denildiği gibi haberinin ulaşması anlamında olması da caizdir.
وَقَوْلُهُ: إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ يَخْشاها اسْتِئْنَاف بياني ناشىء عَنْ جُمْلَةِ فِيمَ أَنْتَ مِنْ ذِكْراها إِلى رَبِّكَ مُنْتَهاها وَهُوَ أَنْ يَسْأَلَ السَّامِعُ عَنْ وَجْهِ إِكْثَارِ النَّبِيءِ ﷺ ذِكْرَهَا وَأَنَّهَا قَرِيبَةٌ، فَأُجِيبَ بِأَنَّ النَّبِيءَ ﷺ حَظُّهُ التَّحْذِيرُ مِنْ بِغْتَتِهَا، وَلَيْسَ حَظُّهُ الْإِعْلَامَ بِتَعْيِينِ وَقْتِهَا، عَلَى أَنَّ الْمُشْرِكِينَ قَدِ اتَّخَذُوا إِعْرَاضَ الْقُرْآنِ عَنْ تَعْيِينِ وَقْتِهَا حُجَّةً لَهُمْ عَلَى إحالتها لأَنهم لجهلهم بِالْحَقَائِقِ يَحْسَبُونَ أَنَّ مِنْ شَأْنِ النَّبِيءِ ﷺ أَنْ يَعْلَمَ الْغَيْبَ وَلِذَلِكَ تَكَرَّرَ فِي الْقُرْآنِ تَبْرِئَةُ النَّبِيءِ ﷺ مِنْ ذَلِكَ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ لَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ [الْأَنْعَام: ٥٠] .
O'nun: { إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ يَخْشاها } kavli, { فِيمَ أَنْتَ مِنْ ذِكْراها إِلى رَبِّكَ مُنْتَهاها } cümlesinden doğan beyânî bir isti'nâftır. Bu da dinleyicinin, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) kıyameti çokça zikretmesinin ve onun yakın olduğunu söylemesinin gerekçesini sorması ihtimaline dayanır; buna karşılık, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) payının onun ansızın gelmesinden sakındırmak olduğu, payının onun vaktini belirleyerek bildirmek olmadığı şeklinde cevap verilmiştir. Kaldı ki müşrikler, Kur'an'ın onun vaktini belirlemekten yüz çevirmesini, kıyametin imkânsızlığına kendilerince bir delil saymışlardır; çünkü onlar hakikatleri bilmediklerinden, gaybı bilmenin peygamberin (sallallâhu aleyhi ve sellem) şanından olduğunu sanıyorlardı. Bu sebeple Kur'an'da Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) bundan berî olduğu defalarca vurgulanmıştır; nitekim Yüce Allah'ın şu kavlinde olduğu gibi: { قُلْ لَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ } “De ki: Size Allah'ın hazineleri yanımdadır demiyorum, gaybı da bilmem” [el-En‘âm: 50].
وَأَفَادَتْ إِنَّما قَصْرَ الْمُخَاطَبِ عَلَى صِفَةِ الْإِنْذَارِ، أَيْ تَخْصِيصَهُ بِحَالِ الْإِنْذَارِ وَهُوَ قَصْرٌ مَوْصُوفٌ عَلَى صِفَةٍ فَهُوَ قَصْرٌ إِضَافِيٌّ، أَيْ بِالنِّسْبَةِ إِلَى مَا اعْتَقَدُوهُ فِيهِ بِمَا دَلَّ عَلَيْهِ إِلْحَافُهُمْ فِي السُّؤَالِ مِنْ كَوْنِهِ مُطَّلِعًا عَلَى الْغَيْبِ.
{ إِنَّما } edatı, muhatabın uyarma sıfatına hasredildiğini (kasredildiğini), yani onun durumunun sadece uyarıcılık ile sınırlandırıldığını ifade etmiştir. Bu, mevsûfun sıfata kasredilmesidir (kasr-ı mevsûf ale's-sıfat); dolayısıyla izâfî bir kasrdır (kasr-ı izâfî). Yani onların soruda ısrarcı olmalarının delalet ettiği 'onun gayba muttali olduğu' şeklindeki inançlarına nisbetle bir kasrdır.
وَقَوْلُهُ: مُنْذِرُ مَنْ يَخْشاها قَرَأَهُ الْجُمْهُورُ بِإِضَافَةِ مُنْذِرُ إِلَى مَنْ يَخْشاها وَقَرَأَهُ أَبُو جَعْفَرٍ بِتَنْوِينِ مُنْذِرُ عَلَى أَنَّ مَنْ يَخْشاها مَفْعُولُهُ.
O'nun: { مُنْذِرُ مَنْ يَخْشاها } kavlini cumhur, { مُنْذِرُ } kelimesini { مَنْ يَخْشاها } ifadesine izafe ederek (tamlayan olarak) okumuştur. Ebû Ca‘fer ise { مَنْ يَخْشاها } ifadesinin onun mef‘ulü olması üzere { مُنْذِرُ } kelimesini tenvin ile okumuştur.
وَفِي إِضَافَةِ مُنْذِرُ إِلَى مَنْ يَخْشاها أَوْ نَصْبِهِ بِهِ إِيجَازُ حَذْفٍ تَقْدِيرُهُ: مُنْذِرُهَا فَيَنْتَذِرُ مَنْ يَخْشَاهَا، وَقَرِينَةُ ذَلِكَ حَالِيَّةٌ لِلْعِلْمِ الْمُتَوَاتِرِ مِنَ الْقُرْآنِ بِأَنَّ النَّبِيءَ ﷺ كَانَ يُنْذِرُ جَمِيعَ النَّاسِ لَا يَخُصُّ قَوْمًا دُونَ آخَرِينَ فَإِنَّ آيَاتِ الدَّعْوَةِ مِنَ الْقُرْآنِ وَمَقَامَاتِ دَعْوَةِ النَّبِيءِ ﷺ لَمْ تَكُنْ إِلَّا عَامَّةً. وَلَا يُعْرَفُ مَنْ يَخْشَى السَّاعَةَ إِلَّا بَعْدَ أَنْ يُؤْمِنَ الْمُؤْمِنُ وَلَوْ عُرِفَ أَحَدٌ بِعَيْنِهِ أَنَّهُ لَا يُؤْمِنُ أَبَدًا لَمَا وُجِّهَتْ إِلَيْهِ الدَّعْوَةُ، فَتَعَيَّنَ أَنَّ الْمُرَادَ: أَنَّهُ لَا يَنْتَفِعُ بِالْإِنْذَارِ إِلَّا مَنْ يَخْشَى السَّاعَةَ وَمَنْ عَدَاهُ تَمُرُّ الدَّعْوَةُ بِسَمْعِهِ فَلَا يَأْبَهُ بِهَا، فَكَانَ ذِكْرُ مَنْ يَخْشاها تَنْوِيهًا بِشَأْنِ الْمُؤْمِنِينَ وَإِعْلَانًا لِمَزِيَّتِهِمْ وَتَحْقِيرًا لِلَّذِينَ بَقُوا عَلَى الْكُفْرِ قَالَ تَعَالَى:
{ مُنْذِرُ } kelimesinin { مَنْ يَخْشاها } ifadesine izafe edilmesinde veya onunla mansub kılınmasında bir hazif îcâzı (îcâz-ı hazif) vardır ki takdiri şöyledir: 'Kıyameti uyarırsın da ondan korkan kimse uyarılır.' Bunun karinesi hal karinesidir; zira Kur'an'dan tevatür derecesinde bilinen bir husustur ki Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) başka bir topluluğu ayırmaksızın bütün insanları uyarmaktaydı. Nitekim Kur'an'daki davet ayetleri ve Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) davet makamları ancak umumi idi. Kıyametten kimin korktuğu ise ancak mümin iman ettikten sonra bilinir; şayet belirli bir kimsenin asla iman etmeyeceği bilinseydi ona davet yöneltilmezdi. Bu durumda kastedilenin şu olduğu kesinleşir: Uyarıdan ancak kıyametten korkan kimse faydalanır; bunun dışındakilerin ise davet kulağının yanından geçer gider de ona aldırış etmezler. Dolayısıyla { مَنْ يَخْشاها } ifadesinin zikredilmesi, müminlerin şanını yüceltmek, onların üstünlüğünü ilan etmek ve inkârda ısrar edenleri ise küçümsemek içindir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
وَما أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ إِنْ أَنْتَ إِلَّا نَذِيرٌ [فاطر: ٢٢، ٢٣] .
{ وَما أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ إِنْ أَنْتَ إِلَّا نَذِيرٌ } “Sen kabirlerde olanlara işittirecek değilsin. Sen ancak bir uyarıcısın” [Fâtır: 22, 23].
وَعَلَى هَذَا القانون يفهم لماذَا وُجِّهَ الْخِطَابُ بِالْإِيمَانِ إِلَى نَاسٍ قَدْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ، وَكَشَفَ الْوَاقِعُ عَلَى أَنَّهُمْ هَلَكُوا وَلَمْ يُؤْمِنُوا مِثْلَ صَنَادِيدِ قُرَيْشٍ أَصْحَابِ الْقَلِيبِ قَلِيبِ بَدْرٍ مِثْلَ أَبِي جَهْلٍ وَالْوَلِيدِ بن الْمُغيرَة، وَلماذَا وُجِّهَ الْخِطَابُ بِطَلَبِ التَّقْوَى مِمَّنْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا يَتَّقِي مِثْلَ دُعَّارِ الْعَرَبِ الَّذِينَ أَسْلَمُوا وَلَمْ يَتْرُكُوا الْعُدْوَانَ وَالْفَوَاحِشَ، وَمِثْلَ أَهْلِ الرِّدَّةِ الَّذِينَ لَمْ يَكْفُرُوا مِنْهُمْ وَلَكِنَّهُمْ أَصَرُّوا عَلَى مَنْعِ الزَّكَاةِ
Bu kurala göre; Allah'ın iman etmeyeceklerini bildiği ve vâkıanın da Ebû Cehil ve Velîd b. Mugîre gibi Bedir kuyusu ehli olan Kureyş elebaşları misali iman etmeden helak olduklarını açığa çıkardığı insanlara neden iman hitabının yöneltildiği; yine Müslüman olup da azgınlığı ve çirkin hayasızlıkları bırakmayan çöl Araplarının haydutları ve dinden dönenlerden kâfir olmayıp sadece zekât vermemekte direnenler
وَقَاتَلَهُمْ أَبُو بَكْرٍ ﵁، فَمَنْ مَاتَ مِنْهُمْ فِي ذَلِكَ فَهُوَ مِمَّنْ لَمْ يَتَّقِ اللَّهَ لِأَنَّ مَا فِي عِلْمِ اللَّهِ لَا يَبْلُغُ النَّاسُ إِلَى عِلْمِهِ وَلَا تَظْهَرُ نِهَايَتُهُ إِلَّا بَعْدَ الْمَوْتِ وَهِيَ الْمَسْأَلَةُ الْمَعْرُوفَةُ عِنْدَ الْمُتَكَلِّمِينَ مِنْ أَصْحَابِنَا بِمَسْأَلَة الموافاة.
ve Ebû Bekir'in (radıyallâhu anh) kendileriyle savaştığı kimseler gibi Allah'ın takva sahibi olmayacağını bildiği kimselere neden takva talebi hitabının yöneltildiği anlaşılır. Onlardan bu hal üzere ölen kimse Allah'tan korkmamış olanlardandır; zira Allah'ın ilmindeki şeye insanların ilmi ulaşamaz ve bunun sonu ancak ölümden sonra ortaya çıkar. Bu da bizim [Eş‘arî] kelamcılarımızın yanında 'muvâfât meselesi' olarak bilinen meseledir.
[سُورَة النازعات (٧٩) : آيَة ٤٦]
[Nâziât Suresi (79): Ayet 46]
كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَها لَمْ يَلْبَثُوا إِلاَّ عَشِيَّةً أَوْ ضُحاها (٤٦)
{ كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَها لَمْ يَلْبَثُوا إِلاَّ عَشِيَّةً أَوْ ضُحاها (٤٦) } “Onu görecekleri gün, sanki sadece bir akşam yahut onun kuşluk vakti kadar kalmış gibi olurlar. (46)”
جَوَابٌ عَمَّا تضمنه قَوْله: يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها [النازعات: ٤٢] بِاعْتِبَارِ ظَاهِرِ حَالِ السُّؤَالِ مِنْ طَلَبِ الْمَعْرِفَةِ بِوَقْتِ حُلُولِ السَّاعَةِ وَاسْتِبْطَاءِ وُقُوعِهَا الَّذِي يَرْمُونَ بِهِ إِلَى تَكْذِيبِ وُقُوعِهَا، فَأُجِيبُوا عَلَى طَرِيقَةِ الْأُسْلُوبِ الْحَكِيمِ، أَيْ إِنْ طَالَ تَأَخُّرُ حُصُولِهَا فَإِنَّهَا وَاقِعَةٌ وَأَنَّهُمْ يَوْمَ وُقُوعِهَا كَأَنَّهُ مَا لَبِثُوا فِي انْتِظَارٍ إِلَّا بَعْضَ يَوْمٍ.
{ يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها } [en-Nâziât: 42] kavlinin kapsadığı hususa; kıyametin kopma vaktini bilmeyi istemek ve vukuunu yalanlamayı hedefledikleri şekilde vaktinin gecikmesini öne sürmek olan sorunun zahiri hali dikkate alınarak verilmiş bir cevaptır. Böylece üslûb-ı hakîm yoluyla onlara şöyle cevap verilmiştir: Onun meydana gelmesi ne kadar gecikirse geciksin o mutlaka gerçekleşecektir ve onlar onun koptuğu gün sanki bir günün bir parçasından başka bir süre beklememiş gibi olacaklardır.
وَالْعَشِيَّةُ: مُعَبَّرٌ بِهَا عَنْ مُدَّةٍ يَسِيرَةٍ مِنْ زَمَانٍ طَوِيلٍ عَلَى طَرِيقَةِ التَّشْبِيهِ، وَهُوَ مُسْتَفَادٌ مِنْ كَأَنَّهُمْ، فَهُوَ تَشْبِيهُ حَالِهِمْ بِحَالَةِ مَنْ لَمْ يَلْبَثْ إِلَّا عَشِيَّةً، وَهَذَا التَّشْبِيهُ مَقْصُودٌ مِنْهُ تقريب معنى المشبّه مِنَ الْمُتَعَارَفِ.
el-Aşiyye (الْعَشِيَّةُ); benzetme (teşbih) yoluyla uzun bir zamandan az bir süre olarak ifade edilmiştir; bu da { كَأَنَّهُمْ } ifadesinden anlaşılmaktadır. Bu, onların halinin sadece bir akşam vakti kadar kalmış kimsenin haline benzetilmesidir. Bu teşbih ile benzetilenin (müşebbeh) manasını bilinen ve alışılagelen şeylere yaklaştırmak kastedilmiştir.
وَقَوْلُهُ: أَوْ ضُحاها تَخْيِيرٌ فِي التَّشْبِيهِ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٩] . وَفِي هَذَا الْعَطْفِ زِيَادَةٌ فِي تَقْلِيلِ الْمُدَّةِ لِأَنَّ حِصَّةَ الضُّحَى
O'nun: { أَوْ ضُحاها } kavli, Bakara Suresi'ndeki: { أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ } “Yahut gökten boşanan bir yağmur gibi” [el-Bakara: 19] ayetinde olduğu gibi benzetmede serbest bırakma (tahyîr) bildirmektedir. Bu atıfta süreyi daha da kısaltma anlamı vardır; çünkü kuşluk vaktinin payı,
أَقْصَرُ مِنْ حِصَّةِ الْعَشِيَّةِ.
akşam vaktinin payından daha kısadır.
وَإِضَافَةُ (ضُحًى) إِلَى ضَمِيرِ (الْعَشِيَّةِ) جَرَى عَلَى اسْتِعْمَالٍ عَرَبِيٍّ شَائِعٍ فِي كَلَامِهِمْ.
(Duhâ) kelimesinin (aşiyye) zamirine izafe edilmesi, Arapların kelamında yaygın olan bir kullanım üzere cereyan etmiştir.
قَالَ الْفَرَّاءُ: أُضِيفَ الضُّحَى إِلَى الْعَشِيَّةِ، وَهُوَ الْيَوْمُ الَّذِي يَكُونُ فِيهِ عَلَى عَادَةِ الْعَرَبِ يَقُولُونَ: آتِيكَ الْغَدَاةَ أَوْ عَشِيَّتَهَا، وَآتِيكَ الْعَشِيَّةَ أَوْ غَدَاتَهَا، وَأَنْشَدَنِي بَعْضُ بَنِي عُقَيْلٍ:
Ferrâ şöyle demiştir: Kuşluk vakti, içinde bulunduğu gün olan akşam vaktine izafe edilmiştir; zira Araplar adetleri üzere: 'Sana sabahleyin veya onun akşamında gelirim' ve 'Sana akşamleyin veya onun sabahında gelirim' derler. Ukayloğullarından biri bana şu beyti okudu:
نَحْنُ صَبَّحْنَا عَامِرًا فِي دَارِهَا ... جُرْدًا تَعَادَى طَرَفَيْ نَهَارِهَا
Biz Âmir kabilesine yurtlarında bir sabah baskını yaptık... / Gündüzünün iki ucunda birbirini kovalayan kısa tüylü atlarla.
عَشِيَّةَ الْهِلَالِ أَوْ سِرَارِهَا أَرَادَ عَشِيَّةَ الْهِلَالِ أَوْ عَشِيَّةَ سِرَارِ الْعَشِيَّةِ: فَهُوَ أَشَدُّ مِنْ: آتِيكَ الْغَدَاةَ أَوْ عَشِيَّتَهَا اهـ.
Hilalin akşamında yahut onun son gecesinin akşamında. 'Hilalin akşamı yahut o akşamın son gecesinin akşamı' demek istemiştir. Dolayısıyla bu, 'Sana sabahleyin veya onun akşamında gelirim' [sözünden] daha ileri derecededir. (Ferrâ'nın sözü bitti).
وَمُسَوِّغُ الْإِضَافَةِ أَنَّ الضُّحَى أَسْبَقُ مِنَ الْعَشِيَّةِ إِذْ لَا تَقَعُ عَشِيَّةٌ إِلَّا بَعْدَ مُرُورِ ضُحًى، فَصَارَ ضُحَى ذَلِكَ الْيَوْمِ يُعَرَّفُ بِالْإِضَافَةِ إِلَى عَشِيَّةِ الْيَوْمِ لِأَنَّ الْعَشِيَّةَ
Bu izafeti caiz kılan gerekçe, kuşluk vaktinin akşam vaktinden önce olmasıdır; zira bir kuşluk vakti geçmeden akşam vakti gelmez. Böylece o günün kuşluk vakti, günün akşamına izafe edilerek tanıtılır; çünkü akşam vakti,
أَقْرَبُ إِلَى عِلْمِ النَّاسِ لِأَنَّهُمْ يَكُونُونَ فِي الْعَشِيَّةِ بَعْدَ أَنْ كَانُوا فِي الضُّحَى، فَالْعَشِيَّةُ أَقْرَبُ وَالضُّحَى أَسْبَقُ.
insanların bilgisine daha yakındır. Zira onlar kuşluk vaktinde bulunduktan sonra akşam vaktinde olurlar. Dolayısıyla akşam vakti daha yakın, kuşluk vakti ise daha öncedir.