وَالْعبْرَة من هَذِهِ الْآيَاتِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى زَادَ نَبِيئَهُ ﷺ عِلْمًا عَظِيمًا مِنَ الْحِكْمَةِ النَّبَوِيَّةِ، وَرَفَعَ دَرَجَةَ عِلْمِهِ إِلَى أَسْمَى مَا تَبْلُغُ إِلَيْهِ عُقُولُ الْحُكَمَاءِ رُعَاةِ الْأُمَمِ، فَنَبَّهَهُ إِلَى أَنَّ فِي مُعْظَمِ الْأَحْوَالِ أَوْ جَمِيعِهَا نَوَاحِيَ صَلَاحٍ وَنَفْعٍ قَدْ تَخْفَى لِقِلَّةِ اطِّرَادِهَا، وَلَا يَنْبَغِي تَرْكُ اسْتِقْرَائِهَا عِنْدَ الِاشْتِغَالِ بِغَيْرِهَا وَلَوْ ظَنَّهُ الْأَهَمَّ، وَأَنْ لَيْسَ الْإِصْلَاحُ بِسُلُوكِ طَرِيقَةٍ وَاحِدَةٍ لِلتَّدْبِيرِ بِأَخْذِ قَوَاعِدَ كُلِّيَّةٍ مُنْضَبِطَةٍ تُشْبِهُ قَوَاعِدَ الْعُلُومِ يُطَبِّقُهَا فِي الْحَوَادِثِ وَيُغْضِي عَمَّا يُعَارِضُهَا بِأَنْ يُسْرِعَ إِلَى تَرْجِيحِ الْقَوِيِّ عَلَى الضَّعِيفِ مِمَّا فِيهِ صِفَةُ الصَّلَاحِ، بَلْ شَأْنُ مُقَوِّمِ الْأَخْلَاقِ أَنْ يَكُونَ بِمَثَابَةِ الطَّبِيبِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الطَّبَائِعِ وَالْأَمْزِجَةِ فَلَا يَجْعَلُ لِجَمِيعِ الْأَمْزِجَةِ عِلَاجًا وَاحِدًا بَلِ الْأَمْرُ يَخْتَلِفُ بِاخْتِلَافِ النَّاسِ. وَهَذَا غَوْرٌ عَمِيقٌ يُخَاضُ إِلَيْهِ مِنْ سَاحِلِ الْقَاعِدَةِ الْأُصُولِيَّةِ فِي بَابِ الِاجْتِهَادِ الْقَائِلَةِ: إِنَّ الْمُجْتَهِدَ إِذَا لَاحَ لَهُ دَلِيلٌ: «يَبْحَثُ عَنِ الْمُعَارِضِ» وَالْقَاعِدَةِ الْقَائِلَةِ: «إِنَّ لِلَّهِ تَعَالَى حُكْمًا قَبْلَ الِاجْتِهَادِ نَصَّبَ عَلَيْهِ أَمَارَةً وَكَلَّفَ الْمُجْتَهِدَ بِإِصَابَتِهِ فَإِنْ أَصَابَهُ فَلَهُ أَجْرَانِ وَإِنْ أَخْطَأَهُ فَلَهُ أَجْرٌ وَاحِدٌ» .
Bu ayetlerden çıkarılacak ibret şudur: Yüce Allah, Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem nebevî hikmetten büyük bir ilim katmış ve onun ilim derecesini, ümmetlerin yöneticileri olan hakimlerin (önderlerin) akıllarının ulaşabileceği en yüce mertebeye yükseltmiştir. Böylece O'na, durumların çoğunda veya tamamında, az tekerrür etmesi sebebiyle gizli kalabilecek maslahat ve fayda yönlerinin bulunduğunu; başka bir şeyle meşgul olunurken, o meşgul olunan şeyin daha önemli olduğu zannedilse bile, bu gizli yönleri araştırmanın (istikrâ) terk edilmemesi gerektiğini; ıslahın (yönetimin), hadiselere tıpkı ilim kuralları gibi uygulanan ve bunlara zıt düşen durumları görmezden gelerek, içinde maslahat niteliği taşıyan şeyler arasından hemen güçlüyü zayıfa tercih etmek suretiyle değişmez kesin kurallar benimseyerek tek bir tedbir yolunu izlemekten ibaret olmadığını; bilakis ahlak eğiticisinin (ıslah edicisinin), mizaç ve tabiatlar karşısında bir tabip gibi davranması, dolayısıyla tüm mizaçlara tek bir tedavi uygulamayıp insanların durumuna göre hükmün değiştiğini bilmesi gerektiğini bildirmiştir. Bu, fıkıh usulünün içtihat bahsindeki: «Müçtehide bir delil zahir olduğunda, karşıt delili (muarızı) araştırır» kuralının ve: «Yüce Allah'ın içtihattan önce bir hükmü vardır; onun üzerine bir alamet koymuş ve müçtehidi onu bulmakla mükellef kılmıştır; eğer isabet ederse iki ecir, hata ederse bir ecir alır» kuralının sahilinden dalarak ulaşılan derin bir ilim ummanıdır.
فَإِذَا كَانَ ذَلِكَ مَقَامَ الْمُجْتَهِدِينَ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ لِأَنَّهُ مُسْتَطَاعُهُمْ فَإِنَّ غَوْرَهُ هُوَ اللَّائِقُ
Eğer bu, güçleri yettiği kadarıyla ilim ehlinden olan müçtehitlerin makamı ise; onun en derin boyutu ise,
بِمَرْتَبَةِ أَفْضَلِ الرُّسُلِ ﷺ فِيمَا لَمْ يَرِدْ لَهُ فِيهِ وَحْيٌ، فَبَحْثُهُ عَنِ الْحُكْمِ أَوْسَعُ مَدًى مِنْ مَدَى أَبْحَاثِ عُمُومِ الْمُجْتَهِدِينَ، وَتَنْقِيبُهُ عَلَى الْمُعَارِضِ أَعْمَقُ غَوْرًا مِنْ تَنَاوُشِهِمْ، لِئَلَّا يَفُوتَ سَيِّدَ الْمُجْتَهِدِينَ مَا فِيهِ مِنْ صَلَاحٍ وَلَوْ ضَعِيفًا، مَا لَمْ يَكُنْ
hakkında vahiy inmeyen hususlarda elçilerin en faziletlisine sallallâhu aleyhi ve sellem layık olan mertebedir. Bu bakımdan O'nun hükmü araştırması, genel müçtehitlerin araştırmasından daha geniş kapsamlıdır ve O'nun karşıt delili (muarızı) derinlemesine incelemesi, onların yüzeysel bakışlarından çok daha derindir; ta ki müçtehitlerin efendisinden, zayıf da olsa içinde bulunan bir maslahat kaçmasın —yeter ki
إِعْمَالُهُ يُبْطِلُ مَا فِي غَيْرِهِ مِنْ صَلَاحٍ أَقْوَى لِأَنَّ اجْتِهَادَ الرَّسُولِ ﷺ فِي مَوَاضِعِ اجْتِهَادِهِ قَائِمٌ مَقَامَ الْوَحْيِ فِيمَا لَمْ يُوحَ إِلَيْهِ فِيهِ.
bunun uygulanması, başkasında bulunan daha güçlü bir maslahatı iptal etmesin—. Çünkü Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem içtihat ettiği konulardaki içtihadı, kendisine vahyedilmeyen hususlarda vahyin yerini tutmaktadır.
فَالتَّزْكِيَةُ الْحَقُّ هِيَ الْمِحْوَرُ الَّذِي يَدُورُ عَلَيْهِ حَالُ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ وَحَالُ الْمُشْرِكِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا مَرْغُوبَةٌ لِلْأَوَّلِ وَمَزْهُودٌ فِيهَا مِنَ الثَّانِي، وَهِيَ مَرْمَى اجْتِهَادِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لِتَحْصِيلِهَا لِلثَّانِي وَالْأَمْنِ عَلَى قَرَارِهَا لِلْأَوَّلِ بِإِقْبَالِهِ عَلَى الَّذِي يَتَجَافَى عَنْ دَعْوَتِهِ، وَإِعْرَاضِهِ عَنِ الَّذِي يُعْلَمُ مِنْ حَالِهِ أَنَّهُ مُتَزَكٍّ بِالْإِيمَانِ.
Dolayısıyla hakiki tezkiye (arınma), İbn Ümmi Mektûm ile müşrikin durumunun etrafında döndüğü mihverdir; şöyle ki birincisi bunu arzularken, ikincisi bundan yüz çevirmektedir. Bu tezkiye, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem, davetinden uzak durana yönelip iman ile arındığı bilinen kimseden yüz çevirerek, ikinciye tezkiyenin kazandırılması ve birincide de onun sürekliliğinden emin olunması yolundaki içtihadının hedefidir.
وَفِي حَالَيْهِمَا حَالَانِ آخَرَانِ سِرُّهُمَا مِنْ أَسْرَارِ الْحِكْمَةِ الَّتِي لَقَّنَهَا اللَّهُ نَبِيئَهُ ﷺ وَهُوَ يَخْفَى فِي مُعْتَادِ نَظَرِ النُّظَّارِ فَأَنْبَأَهُ اللَّهُ بِهِ لِيُزِيلَ عَنْهُ سِتَارَ ظَاهِرِ حَالَيْهِمَا، فَإِنَّ ظَاهِرَ حَالَيْهِمَا قَاضٍ بِصَرْفِ الِاهْتِمَامِ إِلَى أَحَدِهِمَا وَهُوَ الْمُشْرِكُ لِدَعْوَتِهِ إِلَى الْإِيمَانِ حِينَ لَاحَ مِنْ لِينِ نَفْسِهِ لِسَمَاعِ الْقُرْآنِ مَا أَطْمَعَ النَّبِيءَ ﷺ بِأَنَّهُ قَدِ اقْتَرَبَ مِنَ الْإِيمَانِ فَمَحَّضَ تَوْجِيهَ كَلَامِهِ إِلَيْهِ لِأَنَّ هَدْيَ النَّاسِ إِلَى الْإِيمَانِ أَعْظَمُ غَرَضٍ بُعِثَ النَّبِيءُ ﷺ لِأَجْلِهِ، فَالِاشْتِغَالُ بِهِ يَبْدُو أَهَمَّ وَأَرْجَحَ مِنَ الِاشْتِغَالِ بِمَنْ هُوَ مُؤْمِنٌ خَالِصٌ، وَذَلِكَ مَا فَعَلَهُ النَّبِيءُ ﷺ.
Bu ikisinin halinde, Allah'ın Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem öğrettiği hikmetin sırlarından iki ayrı durum vardır ki, bu durumlar düşünenlerin (nâzırların) mutad bakışında gizli kalır; Allah ise bu iki halin zahir perdesini O'ndan kaldırmak için bunu O'na bildirmiştir. Çünkü onların durumunun zahiri, Kur'an'ı dinlemeye karşı gönlünün yumuşadığı görülüp Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem onun imana yaklaştığı ümidine sevk ettiği sırada ikisinden birine, yani müşrike imana davet amacıyla ilgi gösterilmesini gerektiriyordu. Bu sebeple Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem sözünü tamamen ona yöneltmiştir; zira insanları imana hidayet etmek, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilişinin en büyük gayesidir. Dolayısıyla onunla meşgul olmak, halis bir mümin olan kimseyle meşgul olmaktan daha önemli ve daha racih görünüyordu; Nitekim Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yaptığı da buydu.
غَيْرَ أَنَّ وَرَاءَ ذَلِكَ الظَّاهِرِ حَالًا آخَرَ كَامِنًا عَلِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى الْعَالِمُ بِالْخَفِيَّاتِ وَلَمْ يُوحِ لِرَسُولِهِ ﷺ التَّنْقِيبَ عَلَيْهِ وَهُوَ حَالُ مُؤْمِنٍ هُوَ مَظِنَّةُ الِازْدِيَادِ مِنَ الْخَيْرِ، وَحَالُ كَافِرٍ مُصَمِّمٍ عَلَى الْكُفْرِ تُؤْذِنُ سَوَابِقُهُ بِعِنَادِهِ وَأَنَّهُ لَا يُفِيدُ فِيهِ الْبُرْهَانُ شَيْئًا. وَإِنَّ عَمِيقَ التَّوَسُّمِ فِي كِلَا الْحَالَيْنِ قَدْ يُكْشَفُ لِلنَّبِيءِ ﷺ بِإِعَانَةِ اللَّهِ رُجْحَانَ حَالِ الْمُؤْمِنِ الْمُزْدَادِ مِنَ الرُّشْدِ وَالْهَدْيِ عَلَى حَالِ الْكَافِرِ الَّذِي لَا يَغُرُّ مَا أظهره من اللَّبن مُصَانَعَةً أَوْ حَيَاءً مِنَ الْمُكَابَرَةِ، فَإِنْ كَانَ فِي إِيمَانِ الْكَافِرِ نَفْعٌ عَظِيمٌ عَامٌّ لِلْأُمَّةِ بِزِيَادَةِ عَدَدِهَا وَنَفَعٌ خَاصٌّ لِذَاتِهِ. وَفِي ازْدِيَادِ الْمُؤْمِنِ مِنْ وَسَائِلِ الْخَيْرِ وَتَزْكِيَةِ النَّفْسِ نَفْعٌ خَاصٌّ لَهُ وَالرَّسُولُ رَاعٍ لِآحَادِ الْأُمَّةِ وَلِمَجْمُوعِهَا، فَهُوَ مُخَاطَبٌ بِالْحِفَاظِ عَلَى مَصَالِحِ الْمَجْمُوعِ وَمَصَالِحِ الْآحَادِ بِحَيْثُ لَا يَدْحَضُ مَصَالِحَ الْآحَادِ لِأَجْلِ مَصَالِحِ الْمَجْمُوعِ إِلَّا إِذَا تَعَذَّرَ الْجَمْعُ بَيْنَ الصَّالِحِ الْعَامِّ وَالصَّالِحِ الْخَاصِّ، بَيْدَ أَنَّ الْكَافِرَ صَاحِبَ هَذِه الْقَضِيَّة تنبىء دَخِيلَتُهُ بِضَعْفِ الرَّجَاءِ فِي إِيمَانِهِ لَوْ أُطِيلَ التَّوَسُّمُ فِي حَالِهِ، وَبِذَلِكَ تَعَطَّلَ الِانْتِفَاعُ بِهَا عُمُومًا وَخُصُوصًا وَتَمَخَّضَ أَنَّ لِتَزْكِيَةِ الْمُؤْمِنِ
Ne var ki, o zahirin ardında, gizlilikleri bilen Yüce Allah'ın bildiği ve Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem derinlemesine araştırmayı vahyetmediği gizli başka bir durum vardı; o da hayrını artırması kuvvetle muhtemel olan bir müminin hali ile geçmişi inadını ve delillerin kendisine hiçbir fayda vermeyeceğini gösteren, küfürde kararlı bir kâfirin haliydi. Gerçekten her iki durumu da derinlemesine ferasetle incelemek, Allah'ın yardımıyla Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem, gösteriş olsun diye ya da inat etmekten utandığı için sergilediği yumuşaklığın aldatıcı olduğu kâfirin durumuna kıyasla, doğru yolu ve hidayeti artan müminin durumunun üstünlüğünü ortaya çıkarabilirdi. Kâfirin iman etmesinde hem sayısını artırmasıyla ümmet için büyük ve genel bir fayda hem de kendi zatı için özel bir fayda bulunsa da; müminin hayır vasıtalarını ve nefis tezkiyesini artırmasında da onun için özel bir fayda vardır. Resûl ise ümmetin hem fertlerinin hem de bütününün gözetleyicisidir; dolayısıyla genel fayda ile özel faydayı bir araya getirmek imkânsız olmadıkça, fertlerin maslahatlarını bütünün maslahatları uğruna feda etmeyecek şekilde hem bütünün hem de fertlerin maslahatlarını korumakla muhataptır. Bununla birlikte, eğer bu hadisenin tarafı olan kâfirin durumu üzerinde uzun uzadıya ferasetle durulsaydı, iç dünyasının iman etme ümidinin zayıflığını haber verdiği anlaşılırdı. Böylece onun vasıtasıyla umulan genel ve özel fayda ortadan kalkmış, hadisenin tarafı olan müminin tezkiyesinin,
صَاحِبِ الْقَضِيَّةِ نَفْعًا لِخَاصَّةِ نَفْسِهِ وَلَا يَخْلُو مِنْ عَوْدِ تَزْكِيَةٍ بِفَائِدَةٍ عَلَى الْأُمَّةِ بِازْدِيَادِ الْكَامِلِينَ مِنْ أَفْرَادِهَا.
bizzat kendi nefsi için bir fayda olduğu ve ferdlerinin yetkinleşmesi suretiyle bu tezkiyenin ümmete de bir fayda sağlamaktan uzak kalmayacağı netleşmiş oldu.
وَقَدْ حصل من هَذَا إِشْعَارٌ مِنَ اللَّهِ لِرَسُولِهِ ﷺ، بِأَنَّ الِاهْتِدَاءَ صُنُوفٌ عَدِيدَةٌ وَلَهُ مَرَاتِبُ سَامِيَةٌ، وَلَيْسَ الِاهْتِدَاءُ مُقْتَصِرًا عَلَى حُصُولِ الْإِيمَانِ مَرَاتِبَ وَمَيَادِينَ لِسَبْقِ هِمَمِ النُّفُوسِ لَا يُغْفَلُ عَنْ تَعَهُّدِهَا بِالتَّثْبِيتِ وَالرَّعْيِ وَالْإِثْمَارِ، وَذَلِكَ التَّعَهُّدُ إِعَانَةٌ عَلَى تَحْصِيلِ زِيَادَةِ الْإِيمَانِ.
Bundan, Allah'tan Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem, hidayetin pek çok çeşidi ve yüce mertebeleri olduğu, hidayetin yalnızca imanın gerçekleşmesinden ibaret kalmayıp nefislerin gayretlerinin yarışacağı dereceler ve meydanlar bulunduğu, bunların sebat, gözetim ve verimlilikle takip edilmesinden gafil olunmaması gerektiği ve bu takibin imanın artırılmasına bir yardım olduğu uyarısı gerçekleşmiştir.
وَتِلْكَ سَرَائِرُ لَا يَعْلَمُ حَقَّهَا وَفُرُوقَهَا إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى. فَعَلَى الرَّسُولِ ﷺ وَهُوَ خَلِيفَةُ اللَّهِ فِي خَلْقِهِ أَنْ يَتَوَخَّاهَا بِقَدْرِ الْمُسْتَطَاعِ، فَمَا أَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ فِي شَأْنِهِ اتَّبَعَ مَا يُوحَى إِلَيْهِ وَمَا لَمْ يَنْزِلْ عَلَيْهِ وَحْيٌ فِي شَأْنِهِ فَعَلَيْهِ أَنْ يُصَرِّفَ اجْتِهَادَهُ كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْ نَشاءُ لَأَرَيْناكَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيماهُمْ وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ [مُحَمَّد: ٣٠] .
Bunlar, hakikatini ve aralarındaki farkları ancak Yüce Allah'ın bileceği sırlardır. Allah'ın mahlukatı üzerindeki halifesi olan Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem düşen, gücü yettiğince bunları gözetmektir. Hakkında Allah'ın kendisine vahyettiği hususlarda O, kendisine vahyedilene uyar; hakkında bir vahiy indirilmeyen hususlarda ise, Yüce Allah'ın: { وَلَوْ نَشاءُ لَأَرَيْناكَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيماهُمْ وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ } “Eğer dileseydik onları sana gösterirdik de sen onları simalarından tanırdın ve onları konuşma tarzlarından mutlaka tanırsın” [Muhammed 30] buyruğunun işaret ettiği üzere içtihadını sarf etmesi gerekir.
فَكَانَ ذَلِكَ مَوْقِعَ هَذِهِ الْوَصِيَّةِ الْمُفْرَغَةِ فِي قَالَبِ الْمُعَاتَبَةِ لِلتَّنْبِيهِ إِلَى الِاكْتِرَاثِ بِتَتَبُّعِ تِلْكَ الْمَرَاتِبِ وَغَرْسِ الْإِرْشَادِ فِيهَا عَلَى مَا يُرْجَى مِنْ طِيبِ تُرْبَتِهَا لِيَخْرُجَ مِنْهَا نَبَات نَافِع للخاص وللعامة.
İşte, söz konusu mertebelerin takibine önem verilmesine ve toprağının bereketinden umulan faydaya göre hem fert hem toplum için yararlı bir nebatın ortaya çıkması adına buralara irşat ekilmesine dikkat çekmek maksadıyla, sitem (muâtebe) kalıbında sunulan bu tavsiyenin konumu buydu.
وَالْحَاصِلُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَعْلَمَ رَسُولَهُ ﷺ أَنَّ ذَلِكَ الْمُشْرِكَ الَّذِي مَحَضَهُ نُصْحَهُ لَا يُرْجَى مِنْهُ صَلَاحٌ، وَأَنَّ ذَلِكَ الْمُؤْمِنَ الَّذِي اسْتَبْقَى الْعِنَايَةَ بِهِ إِلَى وَقْتٍ آخَرَ يَزْدَادُ صَلَاحًا تُفِيدُ الْمُبَادَرَةُ بِهِ، لِأَنَّهُ فِي حَالَةِ تَلَهُّفِهِ عَلَى التَّلَقِّي مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَشَدُّ اسْتِعْدَادًا مِنْهُ فِي حِينٍ آخَرَ.
Özetle Yüce Allah, Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem, nasihatini sırf kendisine hasrettiği o müşrikten bir ıslah umulmayacağını; ilgiyi başka bir zamana ertelediği o müminin ise ıslahını daha da artıracağını ve ona öncelik vermenin fayda sağlayacağını bildirmiştir. Çünkü o, Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem ilim almaya duyduğu şiddetli arzu anında, başka bir zamandakinden çok daha fazla istidat ve hazırlık içindeydi.
فَهَذِهِ الْحَادِثَةُ منوال ينسج عَلَيْهِ الِاجْتِهَادُ النَّبَوِيُّ إِذَا لَمْ يَرِدْ لَهُ الْوَحْيُ لِيَعْلَمَ أَنَّ مِنْ وَرَاءِ الظَّوَاهِرِ خَبَايَا، وَأَنَّ الْقَرَائِنَ قَدْ تَسْتُرُ الْحَقَائِقَ.
İşte bu hadise, kendisine vahiy gelmediği durumlarda nebevî içtihadın üzerinde dokunacağı bir örnektir; ta ki zahirlerin arkasında gizli haller olduğunu ve karinelerin bazen hakikatleri örtebileceğini bilsin.
وَفِي مَا قَرَّرْنَا مَا يُعْرَفُ بِهِ أَنَّ مَرْجِعَ هَذِهِ الْآيَةِ وَقَضِيَّتَهَا إِلَى تَصَرُّفِ النَّبِيءِ ﷺ بِالِاجْتِهَادِ فِيمَا لَمْ يُوحَ إِلَيْهِ فِيهِ، وَأَنَّهُ مَا حَادَ عَنْ رِعَايَةِ أُصُولِ الِاجْتِهَادِ قَيْدَ أُنْمُلَةٍ. وَهِيَ دَلِيلٌ لِمَا تَقَرَّرَ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ مِنْ جَوَازِ الِاجْتِهَادِ لِلنَّبِيءِ ﷺ وَوُقُوعِهِ، وَأَنَّهُ جَرَى عَلَى قَاعِدَةِ إِعْمَالِ أَرْجَحِ الْمَصْلَحَتَيْنِ بِحَسَبِ الظَّاهِرِ، لِأَنَّ السَّرَائِرَ مَوْكُولَةٌ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَأَنَّ اجْتِهَاده ﷺ لَا يخطىء بِحَسْبَ مَا نَصَبَهُ اللَّهُ مِنَ الْأَدِلَّةِ، وَلَكِنَّهُ
Ortaya koyduğumuz bu açıklamalarda, bu ayetin ve meselenin dayanağının, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine vahyolunmayan hususlarda içtihatla amel etmesi olduğu ve O'nun içtihat usulünü gözetmekten bir parmak ucu kadar dahi sapmadığı anlaşılır. Bu ayet, fıkıh usulünde Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem içtihat etmesinin caiz olduğuna ve bunun vaki olduğuna bir delildir. Ayrıca O'nun, gizli haller Yüce Allah'a havale edildiği için zahire göre iki maslahattan daha racih olanıyla amel etme kuralı üzere hareket ettiğine ve O'nun içtihadının sallallâhu aleyhi ve sellem Allah'ın koyduğu deliller bakımından hata etmeyeceğine, fakat
قَدْ يُخَالِفُ مَا فِي عِلْمِ اللَّهِ، وَأَنَّ اللَّهَ لَا يُقِرُّ رَسُولَهُ ﷺ عَلَى مَا فِيهِ مُخَالَفَةٌ لِمَا أَرَادَهُ اللَّهُ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ.
bazen Allah'ın ilmindeki duruma zıt düşebileceğine ve Allah'ın, işin aslında murad ettiği şeye aykırı olan bir husus üzerinde Resûlü'nü sallallâhu aleyhi ve sellem öylece bırakmayacağına delildir.
وَنَظِيرُ هَذِهِ الْقَضِيَّةِ قَضِيَّةُ أَسْرَى بَدْرٍ الَّتِي حَدَثَتْ بَعْدَ سِنِينَ مِنْ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ وَالْمَوْقِفُ فِيهِمَا مُتَمَاثِلٌ.
Bu hadisenin benzeri, bu ayetin nüzulünden yıllar sonra meydana gelen Bedir esirleri hadisesidir; her ikisinde de tavır birbirine benzemektedir.
وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّهُ يَزَّكَّى [عبس: ٣] إِيمَاءٌ إِلَى عُذْرِ النَّبِيءِ ﷺ فِي
Yüce Allah'ın: { وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّهُ يَزَّكَّى } [Abese 3] buyruğunda, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem,
تَأْخِيرِهِ إِرْشَادَ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ لِمَا عَلِمْتَ مِنْ أَنَّهُ يُسْتَعْمَلُ فِي التَّنْبِيهِ عَلَى أَمْرٍ مَغْفُولٍ عَنْهُ، وَالْمَعْنَى: لَعَلَّهُ يَزَّكَّى تَزْكِيَةً عَظِيمَةً كَانَتْ نَفْسُهُ مُتَهَيِّئَةً لَهَا سَاعَتَئِذٍ إِذْ جَاءَ مُسْتَرْشِدًا حَرِيصًا، وَهَذِهِ حَالَةٌ خَفِيَّةٌ.
İbn Ümmi Mektûm'un irşadını ertelemesindeki mazeretine bir ima vardır; zira bildiğin gibi bu ifade, dikkatten kaçan bir hususa uyarmak için kullanılır. Anlamı şudur: «Ne bilirsin, belki de o, doğru yolu arayan ve istekli bir halde geldiğinde o anda nefsinin hazır olduğu büyük bir arınmayla arınacaktır.» Bu ise gizli bir durumdur.
وَكَذَلِكَ عُذْرُهُ فِي الْحِرْصِ عَلَى إِرْشَادِ الْمُشْرِكِ بِقَوْلِهِ: وَما عَلَيْكَ أَلَّا يَزَّكَّى [عبس:
Aynı şekilde Yüce Allah'ın: { وَما عَلَيْكَ أَلَّا يَزَّكَّى } [Abese
٧] إِذْ كَانَ النَّبِيءُ ﷺ يَخْشَى تَبِعَةً مِنْ فَوَاتِ إِيمَانِ الْمُشْرِكِ بِسَبَبِ قِطْعِ الْمُحَاوَرَةِ مَعَهُ وَالْإِقْبَالِ عَلَى اسْتِجَابَةِ الْمُؤْمِنِ الْمُسْتَرْشِدِ.
7] buyruğunda da, O'nun müşrikin irşadına hırs göstermesindeki mazeretine işaret vardır; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, onunla olan konuşmayı kesip hidayet arayan mümine yönelmek sebebiyle müşrikin imandan mahrum kalmasının sorumluluğundan endişe ediyordu.
فَإِنْ قَالَ قَائِل: فَلَمَّا ذَا لَمْ يُعْلِمِ اللَّهُ رَسُولَهُ ﷺ مِنْ وَقْتِ حُضُورِ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ بِمَا تَضَمَّنَهُ هَذَا التَّعْلِيمُ الَّذِي ذَكَرْتُمْ.
Eğer biri: «Peki, İbn Ümmi Mektûm geldiği anda Allah, Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem bahsettiğiniz bu öğretinin içerdiği hususu neden hemen bildirmedi?» diye soracak olursa;
قُلْنَا: لِأَنَّ الْعِلْمَ الَّذِي يَحْصُلُ عَنْ تَبَيُّنِ غَفْلَةٍ، أَوْ إِشْعَارٍ بِخَفَاءٍ يَكُونُ أَرْسَخَ فِي النَّفْسِ مِنَ الْعِلْمِ الْمَسُوقِ عَنْ غَيْرِ تَعَطُّشٍ وَلِأَنَّ وُقُوعَ ذَلِكَ بَعْدَ حُصُولِ سَبَبِهِ أَشْهَرُ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ وَلِيَحْصُلَ لِلنَّبِيءِ ﷺ مَزِيَّةُ كِلَا الْمَقَامَيْنِ: مَقَامُ الِاجْتِهَادِ، وَمَقَامُ الْإِفَادَةِ.
Şöyle deriz: Çünkü bir gafletin ortaya çıkmasından veya gizli bir hususun fark ettirilmesinden sonra elde edilen ilim, bir arzu ve ihtiyaç duyulmaksızın aktarılan ilimden nefiste daha köklü yer eder. Ayrıca bunun sebebinin gerçekleşmesinden sonra vaki olması Müslümanlar arasında daha meşhur ve kalıcı olur; hem böylece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için her iki makamın da —yani içtihat makamı ile talim (fayda verme) makamının— fazileti hâsıl olur.
وَحِكْمَةُ ذَلِكَ كُلِّهِ أَنْ يُعْلِمَ اللَّهُ رَسُولَهُ ﷺ بِهَذَا الْمَهِيعِ مِنْ عَلِيِّ الِاجْتِهَادِ لِتَكُونَ نَفْسُهُ غَيْرَ غَافِلَةٍ عَنْ مِثْلِهِ وَلِيَتَأَسَّى بِهِ عُلَمَاءُ أُمَّتِهِ وَحُكَّامُهَا وَوُلَاةُ أُمُورِهَا.
Bütün bunların hikmeti, Yüce Allah'ın Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem yüce içtihadın bu yolunu öğretmesi, böylece nefsinin benzeri durumlardan gafil kalmaması ve ümmetinin âlimleri, hâkimleri ile yöneticilerinin O'nu örnek almasıdır.
وَنَظِيرُ هَذَا مَا ضَرَبَهُ اللَّهُ لِمُوسَى ﵇ مِنَ الْمَثَلِ فِي مُلَاقَاةِ الْخَضِرِ، وَمَا جَرَى مِنَ الْمُحَاوَرَةِ بَيْنَهُمَا، وَقَوْلِ الْخَضِرِ لِمُوسَى: وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً [الْكَهْف: ٦٨] ثُمَّ قَوْلِهِ لَهُ: ذلِكَ تَأْوِيلُ مَا لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً [الْكَهْف: ٨٢] . وَقَدْ سَبَقَ مِثْلُهُ فِي الشَّرَائِعِ السَّابِقَةِ كَقَوْلِهِ فِي قِصَّةِ نُوحٍ: يَا نُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ [هود: ٤٦] وَقَوْلِهِ لِإِبْرَاهِيمَ: لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ [الْبَقَرَة: ١٢٤] .
Bunun bir benzeri, Allah'ın Mûsâ'ya aleyhisselâm Hızır ile buluşmasında verdiği misal, aralarında geçen konuşma ve Hızır'ın Mûsâ'ya: { وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً } “İçyüzünü kavrayamadığın bir şeye nasıl sabredeceksin?” [Kehf 68], ardından da ona: { ذلِكَ تَأْوِيلُ مَا لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً } “İşte sabredemediğin şeylerin içyüzü budur” [Kehf 82] demesidir. Bunun bir benzeri önceki şeriatlarda da geçmiştir; nitekim Nûh kıssasında: { يا نُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ } “Ey Nûh! O senin ailenden değildir; çünkü onun yaptığı salih olmayan bir iştir” [Hûd 46] buyurması ve İbrâhim'e: { لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ } “Benim ahdim zalimlere erişmez” [Bakara 124] demesi böyledir.
هَذَا مَا لَاحَ لِي فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَاتِ تَأْصِيلًا وَتَفْصِيلًا، وَهُوَ بِنَاءٌ عَلَى أَسَاسِ
Bu ayetlerin asılları ve detayları itibarıyla tefsiri hususunda bana zahir olan budur. Bu da,
مَا سَبَقَ إِلَيْهِ الْمُفَسِّرُونَ مِنْ جَعْلِهِمْ مَنَاطَ الْعِتَابِ مَجْمُوعَ مَا فِي الْقِصَّةِ مِنَ الْإِعْرَاضِ عَنْ إِرْشَادِ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ، وَمِنَ الْعُبُوسِ لَهُ، وَالتَّوَلِّي عَنْهُ، وَمِنَ التَّصَدِّي الْقَوِيِّ لِدَعْوَةِ الْمُشْرِكِ وَالْإِقْبَالِ عَلَيْهِ.
müfessirlerin daha önce benimsediği ve azarlamanın (itâbın) illetini (menâtını) kıssada yer alan İbn Ümmi Mektûm'u irşat etmekten yüz çevirme, ona yüzünü ekşitme, ondan geri dönme ve müşrikin davetine şiddetle yönelip ona ilgi gösterme hususlarının tamamı olarak kabul ettikleri temel üzerine kuruludur.
وَالْأَظْهَرُ عِنْدِي أَنَّ مَنَاطَ الْعِتَابِ الَّذِي تُؤْتِيهِ لَهْجَةُ الْآيَةِ وَالَّذِي
Bana göre daha açık olan ise, ayetin üslubunun hissettirdiği ve
رُوِيَ عَنِ النَّبِيءِ ﷺ ثُبُوتُهُ مِنْ كَثْرَةِ مَا يَقُولُ لِابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ: «مَرْحَبًا بِمَنْ عَاتَبَنِي رَبِّي لِأَجْلِهِ»
Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem sabit olduğu rivayet edilen, İbn Ümmi Mektûm'a sık sık söylediği: «Merhaba, kendisi sebebiyle Rabbimin beni azarladığı zat!» sözünden anlaşılan itâb illetinin (menâtının),
إِنَّمَا هُوَ عِتَابٌ عَلَى الْعُبُوسِ وَالتَّوَلِّي، لَا عَلَى مَا حَفَّ بِذَلِكَ مِنَ الْمُبَادَرَةِ بِدَعْوَةٍ، وَتَأْخِيرِ إِرْشَادٍ، لِأَنَّ مَا سَلَكَهُ النَّبِيءُ ﷺ فِي هَذِهِ الْحَادِثَةِ مِنْ سَبِيلِ الْإِرْشَادِ لَا يَسْتَدْعِي عِتَابًا إِذْ مَا سَلَكَ إِلَّا سَبِيلَ
davette acele edip irşadı ertelemek gibi hadiseyi çevreleyen hususlar üzerine değil, yalnızca yüz ekşitme ve yüz çevirme üzerine bir azarlama olduğudur. Çünkü Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem bu hadisede irşat yolu olarak izlediği tutum bir azarlamayı gerektirmez; zira O,
الِاجْتِهَادِ الْقَوِيمِ لِأَنَّ الْمَقَامَ الَّذِي أُقِيمَتْ فِيهِ هَذِهِ الْحَادِثَةُ تَقَاضَاهُ إِرْشَادَانِ لَا مَحِيصَ مِنْ تَقْدِيمِ أَحَدِهِمَا عَلَى الْآخَرِ، هُمَا: إِرْشَادُ كَافِرٍ إِلَى الْإِسْلَامِ عَسَاهُ أَنْ يُسْلِمَ، وَإِرْشَادُ مُؤْمِنٍ إِلَى شُعَبِ الْإِسْلَامِ عَسَاهُ أَنْ يَزْدَادَ تَزْكِيَةً.
dosdoğru içtihat yolundan başkasını izlememiştir. Çünkü bu hadisenin gerçekleştiği ortam, birinin diğerine takdim edilmesinin kaçınılmaz olduğu iki ayrı irşadı gerektiriyordu: Birincisi, belki Müslüman olur ümidiyle kâfiri İslâm'a irşat etmek; ikincisi, arınmasını daha da artırır ümidiyle mümini İslâm'ın esaslarına irşat etmektir.
وَلَيْسَ فِي حَالِ الْمُؤْمِنِ مَا يُفِيتُ إِيمَانًا وَلَيْسَ فِي تَأْخِيرِ إِرْشَادِهِ عَلَى نِيَّةِ التَّفَرُّغِ إِلَيْهِ بَعْدَ حِينٍ مَا يُنَاكِدُ زِيَادَةَ صَلَاحِهِ فَإِنَّ زِيَادَةَ صَلَاحِهِ مُسْتَمِرَّةٌ عَلَى مَمَرِّ الْأَيَّامِ.
Müminin durumunda imanın elden kaçması gibi bir tehlike yoktu ve biraz sonra ona vakit ayırma niyetiyle irşadını ertelemekte, onun ıslahının artmasına engel olacak bir durum da bulunmuyordu; çünkü onun ıslahının artması günlerin akışıyla devam eden bir süreçtir.
وَمِنَ الْقَوَاعِدِ الْمُسْتَقْرَاةِ مِنْ تَصَارِيفِ الشَّرِيعَةِ وَالشَّاهِدَةِ بِهَا الْعُقُولُ السَّلِيمَةُ تَقْدِيمُ دَرْءِ الْمَفَاسِدِ عَلَى جَلْبِ الْمَصَالِحِ، وَنَفْيُ الضُّرِّ الْأَكْبَرِ قَبْلَ نَفْيِ الضُّرِّ الْأَصْغَرِ، فَلَمْ يَسْلُكِ النَّبِيءُ ﷺ إِلَّا مَسْلَكَ الِاجْتِهَادِ الْمَأْمُورِ بِهِ فِيمَا لَمْ يُوحَ إِلَيْهِ فِيهِ. وَهُوَ دَاخِلٌ تَحْتِ قَوْلِهِ تَعَالَى لِعُمُومِ الْأُمَّةِ: فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ [التغابن: ١٦] وَهُوَ الْقَائِلُ: «إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ وَإِنَّكُمْ تَخْتَصِمُونَ إِلَيَّ وَلَعَلَّ بَعْضَكُمْ أَنْ يَكُونَ أَلْحَنَ بِحُجَّتِهِ مِنْ بَعْضٍ فَأَقْضِيَ لَهُ عَلَى نَحْوِ مَا أَسْمَعُ. فَمَنْ قَضَيْتُ لَهُ بِحَقِّ أَخِيهِ فَلَا يَأْخُذْهُ فَإِنَّمَا أَقْتَطِعُ لَهُ قِطْعَةً مِنْ نَارٍ» ، وَهُوَ الْقَائِلُ:
Şeriatın hükümlerinden çıkarılan (istikrâ edilen) ve selim akılların da şahitlik ettiği kaidelerden biri: Mefsedetleri defetmenin maslahatları celbetmeye takdim edilmesi ve daha küçük zararı gidermeden önce daha büyük zararın giderilmesidir. Dolayısıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, hakkında vahiy indirilmeyen konularda emredildiği içtihat yolundan başkasına başvurmamıştır. Bu durum, Yüce Allah'ın bütün ümmete hitaben: { فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ } “Gücünüz yettiğince Allah'tan korkun” [Teğâbun 16] buyruğunun kapsamına girer. Nitekim O: «Ben ancak bir beşerim; sizler bana davalaşmak için geliyorsunuz. Olabilir ki biriniz delilini diğerinden daha güzel ifade eder de ben de dinlediğime göre onun lehine hüküm veririm. Kime kardeşinin hakkından bir şey hükmetmişsem sakın onu almasın, zira ben ona ateşten bir parça kesip vermiş olurum» buyuran zattır. Yine O:
«أُمِرْتُ أَنْ أَحْكُمَ بِالظَّاهِرِ وَاللَّهُ يَتَوَلَّى السَّرَائِرَ» وَهُوَ حَدِيثٌ صَحِيحُ الْمَعْنَى وَإِنْ كَانَ فِي إِسْنَادِهِ تَرَدُّدٌ. فَلَا قِبَلَ لَهُ بِعِلْمِ الْمُغَيَّبَاتِ إِلَّا أَنْ يُطْلِعَهُ اللَّهُ عَلَى شَيْءٍ مِنْهَا، فَلَا يَعْلَمُ أَنَّ هَذَا الْمُشْرِكَ مُضْمِرُ الْكُفْرِ وَالْعِنَادِ وَأَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ أَنَّهُ لَا يُؤْمِنُ وَلَا أَنَّ لِذَلِكَ الْمُؤْمِنِ فِي ذَلِكَ صَفَاءَ نَفْسٍ وَإِشْرَاقَ قَلْبٍ لَا يَتَهَيَّآنِ لَهُ فِي كُلِّ وَقْتٍ.
«Ben zahire göre hükmetmekle emrolundum, gizli sırları ise Allah üstlenir» buyuran zattır; isnadında tereddüt olsa da bu hadis mana bakımından sahihtir. Dolayısıyla Allah kendisine bunlardan bir şey bildirmedikçe O'nun gaybları bilmeye gücü yetmez; bu sebeple o müşrikin küfrü ve inadı içinde gizlediğini, Allah'ın onun iman etmeyeceğini bildiğini bilemeyeceği gibi, o anda o müminin her vakit bulamayacağı bir gönül duruluğuna ve kalp aydınlığına sahip olduğunu da bilemez.
وَبِذَلِكَ يَسْتَبِينُ أَنَّ مَا أَوْحَى اللَّهُ بِهِ إِلَى نَبِيئِهِ ﷺ فِي هَذِهِ السُّورَةِ هُوَ وَحْيٌ لَهُ بِأَمْرٍ كَانَ مُغَيَّبًا عَنْهُ حِينَ أَقْبَلَ عَلَى دَعْوَةِ الْمُشْرِكِ وَأَرْجَأَ إِرْشَادَ الْمُؤْمِنِ. وَلَيْسَ فِي ظَاهِرِ حَالِهِمَا مَا يُؤْذِنُ بِبَاطِنِهِ وَمَا أَظْهَرَ اللَّهُ فِيهَا غَيْبَ عِلْمِهِ إِلَّا لِإِظْهَارِ مَزِيَّةِ مُؤْمِنٍ رَاسِخِ الْإِيمَانِ وَتَسْجِيلِ كَفْرِ مُشْرِكٍ لَا يُرْجَى مِنْهُ الْإِيمَانُ، مَعَ مَا فِي ذَلِكَ مِنْ تَذْكِيرِ النبيء ﷺ بِمَا علمه اللَّهُ مِنْ حُسْنِ أَدَبِهِ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ وَرَفْعِ شَأْنِهِمْ أَمَامَ الْمُشْرِكِينَ. فَمَنَاطُ الْمُعَاتَبَةِ هُوَ الْعُبُوسُ لِلْمُؤْمِنِ بِحَضْرَةِ الْمُشْرِكِ الَّذِي يَسْتَصْغِرُ أَمْثَالَ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ، فَمَا وَقَعَ فِي خِلَالِ هَذَا الْعِتَابِ مِنْ ذِكْرِ حَالِ الْمُؤْمِنِ وَالْكَافِرِ إِنَّمَا هُوَ إِدْمَاجٌ لِأَنَّ فِي الْحَادِثَةِ فُرْصَةً مِنَ التَّنْوِيهِ بِسُمُوِّ مَنْزِلَةِ الْمُؤْمِنِ لِانْطِوَاءِ قَلْبِهِ عَلَى أَشِعَةٍ تُؤَهِّلُهُ لِأَنْ يَسْتَنِيرَ بِهَا وَيُفِيضَهَا عَلَى غَيْرِهِ جَمْعًا بَيْنَ الْمُعَاتَبَةِ وَالتَّعْلِيمِ، عَلَى سَنَنِ هَدْيِ الْقُرْآنِ فِي الْمُنَاسَبَاتِ.
Böylelikle anlaşılmaktadır ki, Allah'ın bu surede Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem vahyettiği husus; O, müşriki davet etmeye yönelip müminin irşadını ertelediği sırada kendisinden gizli kalmış bir durumun O'na vahyedilmesidir. İkisinin zahir halinden batınları anlaşılmıyordu. Allah bu surede gayb ilmini, ancak imanı kökleşmiş bir müminin faziletini ortaya koymak ve kendisinden iman beklenmeyen bir müşrikin küfrünü tescil etmek için açıklamıştır; bununla birlikte Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem müminlere karşı güzel edebi ve müşriklerin önünde onların değerini yüceltmesi hususunda Allah'ın kendisine öğrettiği şeyleri de hatırlatmaktadır. Dolayısıyla sitemin (muâtebenin) asıl sebebi, İbn Ümmi Mektûm gibilerini hor gören müşrikin huzurunda mümine yüz ekşitilmesidir. Bu sitem arasında müminin ve kâfirin hallerinin zikredilmesi ise bir idraçtır (araya yerleştirmedir); çünkü hadisede, sitem ile öğretimi bir arada sunarak Kur'an'ın münasebetlerdeki hidayet usulü gereğince, kalbinde kendisini aydınlatacak ve başkalarına da nur saçacak ışıklar barındıran müminin yüce makamını övme fırsatı vardır.
[١١- ١٦]
[11-16]
[سُورَة عبس (٨٠) : الْآيَات ١١ الى ١٦]
[Abese Suresi (80), Ayetler 11-16]
كَلاَّ إِنَّها تَذْكِرَةٌ (١١) فَمَنْ شاءَ ذَكَرَهُ (١٢) فِي صُحُفٍ مُكَرَّمَةٍ (١٣) مَرْفُوعَةٍ مُطَهَّرَةٍ (١٤) بِأَيْدِي سَفَرَةٍ (١٥)
{ كَلاَّ إِنَّها تَذْكِرَةٌ (11) فَمَنْ شاءَ ذَكَرَهُ (12) فِي صُحُفٍ مُكَرَّمَةٍ (13) مَرْفُوعَةٍ مُطَهَّرَةٍ (14) بِأَيْدِي سَفَرَةٍ (15) } “Hayır! Şüphesiz o [Kur'an], bir öğüttür. Artık dileyen ondan öğüt alır. [O], çok değerli, yüceltilmiş, tertemiz sahifelerdedir; [yazıcı/elçi meleklerin] ellerindedir.”
كِرامٍ بَرَرَةٍ (١٦)
{ كِرامٍ بَرَرَةٍ (16) } “Hayır! Şüphesiz o [Kur'an], bir öğüttür. Artık dileyen ondan öğüt alır. [O], çok değerli, yüceltilmiş, tertemiz sahifelerdedir; pek saygıdeğer, itaatkâr elçilerin [meleklerin] ellerindedir.”
كَلَّا إِبْطَالٌ وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ (كَلَّا) فِي سُورَةِ مَرْيَمَ [٧٩- ٨٢] ، وَتَقَدَّمَ قَرِيبًا فِي سُورَةِ النَّبَأِ [٤، ٥] ، وَهُوَ هُنَا إِبْطَالٌ لِمَا جَرَى فِي الْكَلَامِ السَّابِقِ وَلَوْ بِالْمَفْهُومِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّهُ يَزَّكَّى [عبس: ٣] . وَلَوْ بِالتَّعْرِيضِ أَيْضًا كَمَا فِي قَوْلِهِ: عَبَسَ وَتَوَلَّى [عبس: ١] .
*Kellâ* (كَلَّا) ibtal (red ve men) edatıdır; Meryem Suresi'nde [79-82] ve yakın zamanda Nebe' Suresi'nde [4, 5] zikri geçmişti. Buradaki kullanımı ise, { وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّهُ يَزَّكَّى } [Abese 3] ayetinde mefhum yoluyla olduğu gibi ya da { عَبَسَ وَتَوَلَّى } [Abese 1] ayetinde tariz yoluyla olduğu gibi, önceki sözlerde geçen durumları iptal ve reddetmek içindir.
وَعَلَى التَّفْسِيرِ الثَّانِي الْمُتَقَدِّمِ يَنْصَرِفُ الْإِبْطَالُ إِلَى عَبَسَ وَتَوَلَّى خَاصَّةً.
Yukarıda geçen ikinci tefsire göre ise bu iptal, özellikle { عَبَسَ وَتَوَلَّى } ifadesine raci olur.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تَأْكِيدًا لِقَوْلِهِ: وَما عَلَيْكَ أَلَّا يَزَّكَّى [عبس: ٧] عَلَى التَّفْسِيرَيْنِ، أَيْ لَا تظن أَنَّك مسؤول عَنْ مُكَابَرَتِهِ وَعِنَادِهِ فَقَدْ بَلَّغْتَ مَا أُمِرْتَ بِتَبْلِيغِهِ.
Her iki tefsire göre de bunun { وَما عَلَيْكَ أَلَّا يَزَّكَّى } [Abese 7] buyruğunun bir teyidi olması caizdir; yani onun kibrinden ve inadından sorumlu olduğunu sanma, sen tebliğ etmekle emrolunduğun şeyi tebliğ ettin demektir.
إِنَّها تَذْكِرَةٌ (١١) فَمَنْ شاءَ ذَكَرَهُ (١٢) فِي صُحُفٍ مُكَرَّمَةٍ (١٣) مَرْفُوعَةٍ مُطَهَّرَةٍ (١٤) بِأَيْدِي سَفَرَةٍ (٥٠) كِرامٍ بَرَرَةٍ (١٦) .
{ إِنَّها تَذْكِرَةٌ (11) فَمَنْ شاءَ ذَكَرَهُ (12) فِي صُحُفٍ مُكَرَّمَةٍ (13) مَرْفُوعَةٍ مُطَهَّرَةٍ (14) بِأَيْدِي سَفَرَةٍ (15) كِرامٍ بَرَرَةٍ (16) } “Şüphesiz o [Kur'an], bir öğüttür. Artık dileyen ondan öğüt alır. [O], çok değerli, yüceltilmiş, tertemiz sahifelerdedir; pek saygıdeğer, itaatkâr elçilerin [meleklerin] ellerindedir.”
اسْتِئْنَافٌ بَعْدَ حَرْفِ الْإِبْطَالِ، وَهُوَ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ لِأَنَّ مَا تَقَدَّمَ مِنَ الْعِتَابِ ثُمَّ مَا عَقِبَهُ مِنَ الْإِبْطَالِ يُثِيرُ فِي خَاطِرِ الرَّسُولِ ﷺ الْحَيْرَةَ فِي كَيْفَ يَكُونُ الْعَمَلُ فِي دَعْوَةِ صَنَادِيدِ قُرَيْشٍ إِذَا لَمْ يَتَفَرَّغْ لَهُمْ لِئَلَّا يَنْفِرُوا عَنِ التَّدَبُّرِ فِي الْقُرْآنِ، أَوْ يُثِيرُ
İbtal harfinden sonra gelen bu cümle bir istînâftır; bu, istînâf-ı beyânîdir. Çünkü önce geçen sitem ve ardından gelen ibtal, Kureyş'in ileri gelenleri Kur'an'ı düşünmekten kaçmasınlar diye onlara özel vakit ayırmadığı takdirde onların davetinde nasıl hareket edileceği hususunda Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem zihninde bir tereddüt uyandırabilir ya da
فِي نَفْسِهِ مَخَافَةَ أَنْ يَكُونَ قَصَّرَ فِي شَيْءٍ مِنْ وَاجِبِ التَّبْلِيغِ.
içinde tebliğ görevinin herhangi bir kısmında kusur işlemiş olma korkusunu doğurabilir.
وَضمير إِنَّها عَائِد إِلَى الدَّعْوَةِ الَّتِي تَضَمَّنَهَا قَوْلُهُ: فَأَنْتَ لَهُ تَصَدَّى [عبس: ٦] .
{ إِنَّها } ifadesindeki zamir, { فَأَنْتَ لَهُ تَصَدَّى } [Abese 6] buyruğunun içerdiği davete dönmektedir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: أَنَّ هَذِهِ الْمَوْعِظَةَ تَذْكِرَةٌ لَكَ وَتَنْبِيهٌ لِمَا غَفَلْتَ عَنْهُ وَلَيْسَتْ مَلَامًا وَإِنَّمَا يُعَاتِبُ الْحَبِيبُ حَبِيبَهُ.
Anlamın şöyle olması da caizdir: Bu öğüt senin için bir hatırlatma ve gafil kaldığın hususa karşı bir uyarıdır; bir kınama değildir, zira seven sadece sevdiğine sitem eder.
وَيَجُوزُ عِنْدِي أَنْ يَكُونَ كَلَّا إِنَّها تَذْكِرَةٌ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا مُوَجَّهًا إِلَى مَنْ كَانَ النَّبِيءُ ﷺ يَدْعُوهُ قُبَيْلَ نُزُولِ السُّورَةِ فَإِنَّهُ كَانَ يَعْرِضُ الْقُرْآنَ عَلَى الْوَلِيدِ بْنِ الْمُغِيرَةِ وَمَنْ مَعَهُ، وَكَانُوا لَا يَسْتَجِيبُونَ إِلَى مَا دَعَاهُمْ وَلَا يُصَدِّقُونَ بِالْبَعْثِ، فَتَكُونُ (كَلَّا) إِبْطَالًا لِمَا نَعَتُوا بِهِ الْقُرْآنَ مِنْ أَنَّهُ أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ أَوْ نَحْوُ ذَلِكَ.
Bana göre { كَلاَّ إِنَّها تَذْكِرَةٌ } ifadesinin, surenin inişinden hemen önce Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem davet ettiği kimselere yönelik bir istînâf-ı ibtidâî olması da caizdir. Zira O, Kur'an'ı Velîd b. Mugîre ve beraberindekilere arz ediyordu; onlar ise davet ettiği şeye icabet etmiyor ve dirilişi (ba'sı) tasdik etmiyorlardı. Dolayısıyla *kellâ* (كَلَّا), onların Kur'an'ı «öncekilerin masalları» veya benzeri şekillerde nitelemelerini iptal ve reddetmek için gelmiş olur.
فَيَكُونُ ضَمِيرُ إِنَّها تَذْكِرَةٌ عَائِدًا إِلَى الْآيَاتِ الَّتِي قَرَأَهَا النَّبِيءُ ﷺ عَلَيْهِمْ فِي ذَلِكَ الْمَجْلِسِ ثُمَّ أُعِيدَ عَلَيْهَا الضَّمِيرُ بِالتَّذْكِيرِ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ آيَاتُ الْقُرْآنِ.
Bu takdirde { إِنَّها تَذْكِرَةٌ } ifadesindeki zamir, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem o mecliste onlara okuduğu ayetlere döner; ardından kastedilenin Kur'an ayetleri olduğuna dikkat çekmek amacıyla zamir müzekker olarak (ذَكَرَهُ şeklinde) tekrar edilmiştir.
وَيُؤَيِّدُ هَذَا الْوَجْهَ قَوْلُهُ تَعَالَى عَقِبَهُ: قُتِلَ الْإِنْسانُ مَا أَكْفَرَهُ [عبس: ١٧] الْآيَاتِ حَيْثُ سَاقَ لَهُمْ أَدِلَّةَ إِثْبَاتِ الْبَعْثِ.
Bu vechi, bunun hemen ardından gelen ve kendilerine dirilişin ispatına dair delilleri sunduğu Yüce Allah'ın: { قُتِلَ الْإِنْسانُ ما أَكْفَرَهُ } “Kahrolası o insan, ne kadar da nankördür!” [Abese 17] ve devamındaki ayetler de desteklemektedir.
فَكَانَ تَأْنِيثُ الضَّمِيرِ نُكْتَةً خُصُوصِيَّةً لِتَحْمِيلِ الْكَلَامِ هَذِهِ الْمَعَانِي.
Dolayısıyla zamirin müennes kılınması, söze bu anlamları yüklemek için özel bir nükte olmuştur.
وَالضَّمِيرُ الظَّاهِرُ فِي قَوْلِهِ: ذَكَرَهُ يَجُوزُ أَنْ يَعُودَ إِلَى تَذْكِرَةٌ لِأَن مَا صدقهَا الْقُرْآنُ الَّذِي كَانَ النَّبِيءُ ﷺ يَعْرِضُهُ عَلَى صَنَادِيدِ قُرَيْشٍ قُبَيْلَ نُزُولِ هَذِهِ السُّورَةِ، أَيْ فَمَنْ شَاءَ ذَكَرَ الْقُرْآنَ وَعَمِلَ بِهِ.
{ ذَكَرَهُ } buyruğundaki açık zamirin { تَذْكِرَةٌ } kelimesine dönmesi caizdir; çünkü onun gerçek karşılığı, bu surenin inişinden hemen önce Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Kureyş'in ileri gelenlerine sunduğu Kur'an'dır. Yani dileyen Kur'an'ı hatırlar, düşünür ve onunla amel eder.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ عَائِدًا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فَإِنَّ إِعَادَةَ ضَمِيرِ الْغَيْبَةِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى دُونَ ذِكْرِ مَعَادِهِ فِي الْكَلَامِ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ لِأَنَّ شُؤُونَهُ تَعَالَى وَأَحْكَامَهُ نَزَلَ الْقُرْآنُ لِأَجْلِهَا فَهُوَ مَلْحُوظٌ لِكُلِّ سَامِعٍ لِلْقُرْآنِ، أَيْ فَمَنْ شَاءَ ذَكَرَ اللَّهَ وَتَوَخَّى مَرْضَاتَهُ.
Zamirin Yüce Allah'a dönmesi de caizdir. Zira sözde merci açıkça zikredilmeksizin gaib zamirinin Yüce Allah'a döndürülmesi Kur'an'da çokça görülür; çünkü O'nun şanları ve hükümleri Kur'an'ın iniş gayesidir, bu yüzden Kur'an'ı dinleyen her kimse tarafından O zaten mülahaza edilmektedir. Yani dileyen Allah'ı hatırlar/anar ve O'nun rızasını gözetir.
وَالذِّكْرُ عَلَى كِلَا الْوَجْهَيْنِ: الذِّكْرُ بِالْقَلْبِ، وَهُوَ تَوَخِّي الْوُقُوفِ عِنْدَ الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ.
Zikir her iki veche göre de kalbî zikirdir; bu da emir ve yasaklara riayet etmeyi gözetmektir.
وَتَعْدِيَةُ فِعْلِ (ذَكَرَ) إِلَى ذَلِكَ الضَّمِيرِ عَلَى الْوَجْهَيْنِ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ يُنَاسِبُ الْمَقَامَ.
(Zekere / ذَكَرَ) fiilinin bu iki veche göre de söz konusu zamire geçişli olması, makama uygun bir muzafın hazfiyledir.
وَالَّذِي اقْتَضَى الْإِتْيَانَ بِالضَّمِيرِ وَكَوْنَهُ ضَمِيرَ مُذَكَّرٍ مُرَاعَاةُ الْفَوَاصِلِ وَهِيَ: تَذْكِرَةٌ، مُطَهَّرَةٍ، سَفَرَةٍ، بَرَرَةٍ وَجُمْلَةُ: فَمَنْ شاءَ ذَكَرَهُ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ قَوْلِهِ: تَذْكِرَةٌ وَقَوْلِهِ: فِي صُحُفٍ وَالْفَاءُ لِتَفْرِيعِ مَضْمُونِ الْجُمْلَةِ عَلَى جُمْلَةِ إِنَّها تَذْكِرَةٌ فَإِنَّ الْجُمْلَةَ الْمُعْتَرِضَةَ تَقْتَرِنُ بِالْفَاءِ إِذَا كَانَ مَعْنَى الْفَاءِ قَائِمًا، فَالْفَاءُ مِنْ جُمْلَةِ الِاعْتِرَاضِ، أَيْ هِيَ تَذْكِرَةٌ لَكَ بِالْأَصَالَةِ وَيَنْتَفِعُ بِهَا مَنْ شَاءَ أَنْ يَتَذَكَّرَ عَلَى حَسَبِ اسْتِعْدَادِهِ، أَيْ يَتَذَكَّرُ بِهَا كُلُّ مُسْلِمٍ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
Zamirin getirilmesini ve müzekker zamir olmasını gerektiren şey fasılaların gözetilmesidir; bunlar da: { تَذْكِرَةٌ }, { مُطَهَّرَةٍ }, { سَفَرَةٍ }, { بَرَرَةٍ } kelimeleridir. { فَمَنْ شاءَ ذَكَرَهُ } cümlesi ise { تَذْكِرَةٌ } buyruğu ile { فِي صُحُفٍ } buyruğu arasında bir itiraziyedir (ara cümledir). Başındaki fâ harfi, cümlenin içeriğini { إِنَّها تَذْكِرَةٌ } cümlesine bağlayıp dallandırmak (tefri') içindir; nitekim itiraziye cümleleri, fâ harfinin anlamı mevcut olduğunda fâ ile bitişebilir. Dolayısıyla fâ itiraz cümlesindendir. Yani o, esas itibarıyla senin için bir öğüttür; hatırlamak isteyen kimse de kabiliyetine göre ondan istifade eder, yani Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi her müslüman onunla öğüt alır:
وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ [الزخرف: ٤٤] .
{ وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ } “Şüphesiz o [Kur'an], hem senin için hem kavmin için bir şereftir / öğüttür.” [Zuhruf 44].
وَفِي قَوْلِهِ: فَمَنْ شاءَ ذَكَرَهُ تَعْرِيضٌ بِأَنَّ مَوْعِظَةَ الْقُرْآنِ نَافِعَةٌ لِكُلِّ أَحَدٍ تَجَرَّدَ عَنِ الْعِنَادِ وَالْمُكَابَرَةِ، فَمَنْ لَمْ يَتَّعِظْ بِهَا فَلِأَنَّهُ لَمْ يَشَأْ أَنْ يَتَّعِظَ. وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ يَخْشاها [النازعات: ٤٥] وَقَوْلِهِ: لِمَنْ شاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَسْتَقِيمَ [التكوير: ٢٨] وَقَوْلِهِ:
{ فَمَنْ شاءَ ذَكَرَهُ } “Dileyen onu düşünüp öğüt alır.” buyruğunda, inat ve kibri terk eden herkes için Kur'an'ın öğüdünün faydalı olacağına dair bir tariz (üstü kapalı anlatım) vardır; dolayısıyla ondan öğüt almayan kimse, sadece öğüt almayı dilemediği için almamıştır. Bu, Yüce Allah'ın: { إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ يَخْشاها } “Sen ancak ondan [kıyametten] korkanı uyaransın” [Nâziât 45], { لِمَنْ شاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَسْتَقِيمَ } “İçinizden dosdoğru olmak dileyen için” [Tekvîr 28] ve:
وَإِنَّهُ لَتَذْكِرَةٌ لِلْمُتَّقِينَ [الحاقة: ٤٨] وَنَحْوُهُ كَثِيرٌ، وَقَدْ تَقَدَّمَ قَرِيبٌ مِنْهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا فِي سُورَةِ الْإِنْسَانِ [٢٩] .
{ وَإِنَّهُ لَتَذْكِرَةٌ لِلْمُتَّقِينَ } “Şüphesiz o, takva sahipleri için bir öğüttür.” [Hâkka 48] buyrukları gibidir ve bunun benzerleri pek çoktur. Bunun benzeri daha önce İnsan Suresi'ndeki [29] Yüce Allah'ın: { فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا } “Artık dileyen Rabbine bir yol tutar.” buyruğunda da geçmişti.
وَالتَّذْكِرَةُ: اسْمٌ لِمَا يُتَذَكَّرُ بِهِ الشَّيْءُ إِذَا نُسِيَ. قَالَ الرَّاغِبُ: وَهِيَ أَعَمُّ مِنَ الدِّلَالَةِ وَالْأَمَارَةِ قَالَ تَعَالَى: فَما لَهُمْ عَنِ التَّذْكِرَةِ مُعْرِضِينَ وَتَقَدَّمَ نَظِيرُهُ فِي سُورَةِ الْمُدَّثِّرِ [٤٩] .
*Tezkire* (تَذْكِرَة), unutulduğunda bir şeyin kendisiyle hatırlandığı şeye verilen isimdir. Râgıb şöyle demiştir: “O, delâlet ve emareden daha kapsamlıdır.” Yüce Allah: { فَما لَهُمْ عَنِ التَّذْكِرَةِ مُعْرِضِينَ } “Öyleyken onlara ne oluyor da öğütten yüz çeviriyorlar?” buyurmuştur. Bunun bir benzeri Müddessir Suresi'nde [49] geçmişti.
وَكُلٌّ مِنْ تَذْكِرَةٌ وذَكَرَهُ هُوَ مِنَ الذِّكْرِ الْقَلْبِيِّ الَّذِي مصدره بِضَم الدَّال فِي الْغَالِبِ، أَيْ فَمَنْ شَاءَ عَمِلَ بِهِ وَلَا يَنْسَهُ.
{ تَذْكِرَةٌ } ve { ذَكَرَهُ } kelimelerinin her biri, masdarı çoğunlukla zâl harfinin ötresiyle gelen (*zükr*) kalbî zikirdendir; yani dileyen onunla amel eder ve onu unutmaz.
وَالصُّحُفُ: جَمْعُ صَحِيفَةٍ، وَهِيَ قِطْعَةٌ مِنْ أَدِيمٍ أَوْ وَرَقٍ أَوْ خِرْقَةٌ يُكْتَبُ فِيهَا الْكِتَابُ، وَقِيَاسُ جَمْعِهَا صَحَائِفُ، وَأَمَّا جَمْعُهَا عَلَى صُحُفٍ فَمُخَالِفٌ لِلْقِيَاسِ، وَهُوَ الْأَفْصَحُ وَلَمْ يَرِدْ فِي الْقُرْآنِ إِلَّا صُحُفٌ، وَسَيَأْتِي فِي سُورَةِ الْأَعْلَى، وَتُطْلَقُ الصَّحِيفَةُ عَلَى مَا يُكْتَبُ فِيهِ.
*Suhuf* (صُحُف), *sahîfe* (صَحِيفَة) kelimesinin çoğuludur; o da üzerine yazı yazılan bir deri parçası, kâğıt veya bezdir. Kıyasî çoğulu *sahâif* (صَحَائِف) şeklindedir. *Suhuf* şeklindeki çoğulu ise kıyasa aykırı olmakla birlikte en fasih olanıdır ve Kur'an'da sadece *suhuf* olarak gelmiştir; A'lâ Suresi'nde de gelecektir. Sahîfe, üzerine yazı yazılan şeye de denir.
ومُطَهَّرَةٍ اسْمُ مَفْعُولٍ مِنْ طَهَّرَهِ إِذَا نَظَّفَهُ. وَالْمُرَادُ هُنَا: الطَّهَارَةُ الْمَجَازِيَّةُ وَهِيَ الشَّرَفُ، فَيَجُوزُ أَنْ يُحْمَلَ الصُّحُفُ عَلَى حَقِيقَتِهِ فَتَكُونُ أَوْصَافُهَا بِ مُكَرَّمَةٍ، مَرْفُوعَةٍ، مُطَهَّرَةٍ مَحْمُولَةً عَلَى الْمَعَانِي الْمَجَازِيَّةِ وَهِيَ مَعَانِي الِاعْتِنَاءِ بِهَا
{ مُطَهَّرَةٍ } kelimesi, temizlediği zaman kullanılan *tahhara* (طَهَّرَ) fiilinin ism-i mef'ûlüdür. Burada kastedilen mecazî temizliktir ki bu da şereftir. Dolayısıyla sahifelerin hakikat anlamına hamledilmesi caiz olup bu takdirde onun { مُكَرَّمَةٍ }, { مَرْفُوعَةٍ }, { مُطَهَّرَةٍ } şeklindeki sıfatları mecazî anlamlara, yani onlara özen gösterilmesi anlamlarına hamledilir;
كَمَا قَالَ تَعَالَى: قالَتْ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتابٌ كَرِيمٌ [النَّمْل: ٢٩] . وَتَشْرِيفِهَا كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّ كِتابَ الْأَبْرارِ لَفِي عِلِّيِّينَ [المطففين: ١٨] وَقُدْسِيَّةِ مَعَانِيهَا كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ [الْبَقَرَة: ١٢٩] ، وَكَانَ الْمُرَادُ بِالصُّحُفِ الْأَشْيَاءَ الَّتِي كُتِبَ فِيهَا الْقُرْآنُ مِنْ رُقُوقٍ وَقَرَاطِيسَ، وَأَكْتَافٍ، وَلِخَافٍ، وَجَرِيدٍ.
Nitekim Yüce Allah: { قالَتْ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتابٌ كَرِيمٌ } “[Melike] dedi ki: 'Ey ileri gelenler! Bana çok değerli bir mektup bırakıldı.'” [Neml 29] buyurmuştur. Onların şerefli kılınması ise Yüce Allah'ın: { إِنَّ كِتابَ الْأَبْرارِ لَفِي عِلِّيِّينَ } “Hayır, şüphesiz iyilerin kitabı İlliyyîn'dedir” [Mutaffifîn 18] buyruğu gibidir; manalarının kutsiyeti de Yüce Allah'ın: { وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ } “Onlara kitabı ve hikmeti öğretsin ve onları arındırsın” [Bakara 129] buyruğu gibidir. Sahifelerden maksat da Kur'an'ın yazıldığı parşömenler (rakk), kâğıtlar, kürek kemikleri (ektâf), yassı taşlar (lihâf) ve hurma dalları (cerîd) gibi şeylerdir.
فَقَدْ رُوِيَ أَنَّ كُتَّابَ الْوَحْيِ كَانُوا يَكْتُبُونَ فِيهَا كَمَا جَاءَ فِي خَبَرِ جَمْعِ أَبِي بَكْرٍ لِلْمُصْحَفِ حِينَ أَمَرَ بِكِتَابَتِهِ فِي رُقُوقٍ أَوْ قَرَاطِيسَ، وَيَكُونُ إِطْلَاقُ الصُّحُفِ عَلَيْهَا تَغْلِيبًا وَيَكُونُ حَرْفُ (فِي) لِلظَّرْفِيَّةِ الْحَقِيقِيَّةِ وَيَكُونُ الْمُرَادُ بِالسَّفَرَةِ جَمْعَ سَافِرٍ، أَيْ كَاتِبٍ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَإِنَّمَا قِيلَ لِلْكِتَابِ سِفْرٌ (بِكَسْرِ السِّينِ) وَلِلْكَاتِبِ سَافِرٌ لِأَنَّ مَعْنَاهُ أَنَّهُ يُبَيِّنُ الشَّيْءَ وَيُوَضِّحُهُ يُقَالُ: أَسْفَرَ الصُّبْحُ، إِذَا أَضَاءَ وَقَالَهُ الْفَرَّاءُ.
Nitekim Ebû Bekir'in mushafı cem etmesi rivayetinde, parşömenlere veya kâğıtlara yazılmasını emrettiğinde geçtiği üzere vahiy kâtiplerinin bunlara yazdığı rivayet edilmiştir. Bunlara *sahifeler* denmesi tağlîb yoluyladır; { فِي } harfi hakikî zarfiyet içindir ve *sefere* kelimesinden maksat da kâtip anlamına gelen *sâfir*in çoğuludur. Bu, İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. Zeccâc şöyle demiştir: “Kitaba *sifr* (سِفْر - sîn harfinin kesresiyle) ve kâtibe *sâfir* denmesi, onun bir şeyi açığa çıkarıp açıklığa kavuşturması anlamından dolayıdır; nitekim sabah aydınlandığında *esfera's-subh* (أَسْفَرَ الصُّبْحُ) denir.” Bunu Ferrâ da söylemiştir.
وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِالصُّحُفِ كُتُبُ الرُّسُلِ الَّذِينَ قَبْلَ مُحَمَّدٍ ﷺ مِثْلَ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالزَّبُورِ وَصُحُفِ إِبْرَاهِيمَ ﵇. فَتَكُونُ هَذِهِ الْأَوْصَافُ تَأْيِيدًا لِلْقُرْآنِ بِأَنَّ الْكُتُبَ الْإِلَهِيَّةَ السَّابِقَةَ جَاءَتْ بِمَا جَاءَ بِهِ. وَمَعْنَى كَوْنِ هَذِهِ التَّذْكِرَةِ فِي كُتُبِ الرُّسُلِ السَّابِقِينَ: أَنَّ أَمْثَالَ مَعَانِيهَا وَأُصُولِهَا فِي كُتُبِهِمْ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّ هَذَا لَفِي الصُّحُفِ الْأُولى صُحُفِ إِبْراهِيمَ وَمُوسى [الْأَعْلَى: ١٨- ١٩] وَكَمَا قَالَ: وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ [الشُّعَرَاء: ١٩٦] وَكَمَا قَالَ: شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحاً وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ وَما وَصَّيْنا بِهِ إِبْراهِيمَ وَمُوسى وَعِيسى [الشورى: ١٣] .
Sahifelerden kastın, Hz. Muhammed'den sallallâhu aleyhi ve sellem önceki peygamberlerin Tevrat, İncil, Zebur ve İbrahim'in aleyhisselâm sahifeleri gibi kitapları olması da caizdir. Böylece bu nitelikler, önceki ilahî kitapların da Kur'an'ın getirdiği şeyleri getirdiğini belirterek Kur'an'ı desteklemiş olur. Bu öğüdün önceki peygamberlerin kitaplarında bulunmasının anlamı ise, onun anlam ve esaslarının birer benzerinin onların kitaplarında da yer almasıdır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّ هَذَا لَفِي الصُّحُفِ الْأُولى صُحُفِ إِبْراهِيمَ وَمُوسى } “Şüphesiz bu, ilk sahifelerde; İbrahim'in ve Musa'nın sahifelerinde de vardır.” [A'lâ 18-19]; ve: { وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ } “Şüphesiz o, öncekilerin kitaplarında da vardır.” [Şuarâ 196]; ve: { شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحاً وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ وَما وَصَّيْنا بِهِ إِبْراهِيمَ وَمُوسى وَعِيسى } “O, Nuh'a emrettiği şeyi ve sana vahyettiğimizi, İbrahim'e, Musa'ya ve İsa'ya emrettiğimizi sizin için de din kıldı” [Şûrâ 13].
وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِالصُّحُفِ صُحُفٌ مَجَازِيَّةٌ، أَيْ ذَوَاتٌ مَوْجُودَةٌ قُدْسِيَّةٌ يَتَلَقَّى جِبْرِيلُ ﵇ مِنْهَا الْقُرْآنَ الَّذِي يُؤْمَرُ بِتَبْلِيغِهِ لِلنَّبِيءِ ﷺ، وَيَكُونُ إِطْلَاقُ الصُّحُفِ عَلَيْهَا لِشِبْهِهَا بِالصُّحُفِ الَّتِي يَكْتُبُ النَّاسُ فِيهَا. وَمَعْنَى مُكَرَّمَةٍ عِنَايَةُ اللَّهِ بِهَا، وَمَعْنَى مَرْفُوعَةٍ أَنَّهَا مِنَ الْعَالَمِ الْعُلْوِيِّ، وَمَعْنَى مُطَهَّرَةٍ مُقَدَّسَةٌ مُبَارَكَةٌ، أَيْ هَذِهِ التَّذْكِرَةُ مِمَّا تَضَمَّنَهُ عِلْمُ اللَّهِ وَمَا كَتَبَهُ لِلْمَلَائِكَةِ فِي صُحُفٍ قُدْسِيَّةٍ.
Sahifelerden mecazî sahifelerin kastedilmiş olması da caizdir; yani Cebrail'in aleyhisselâm Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem tebliğ etmekle emrolunduğu Kur'an'ı kendisinden aldığı kutsal varlıklardır. Bunlara sahifeler denmesi, insanların içine yazdığı sahifelere benzemesindendir. { مُكَرَّمَةٍ } nitelemesinin anlamı Allah'ın onlara ihtimam göstermesidir; { مَرْفُوعَةٍ } nitelemesinin anlamı yüce âlemden olmasıdır; { مُطَهَّرَةٍ } nitelemesinin anlamı ise mukaddes ve mübarek olmasıdır. Yani bu öğüt, Allah'ın ilminin kapsadığı ve melekler için kutsal sahifelerde yazdığı şeylerdendir.
وَعَلَى الْوَجْهَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ فِي الْمُرَادِ بِالصُّحُفِ (فَسَفَرَةٌ) يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جَمْعَ سَافِرٍ، مِثْلَ كَاتِبٍ وَكَتَبَةٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اسْمَ جَمْعِ سَفِيرٍ، وَهُوَ الْمُرْسَلُ فِي أَمْرٍ
Sahifelerden kastedilene dair zikredilen iki veche göre (sefere / سَفَرَة) kelimesinin *kâtib* ve *ketebe* gibi *sâfir*in çoğulu olması caiz olduğu gibi, bir iş için
مُهِمٍّ، فَهُوَ فَعِيلٌ بِمَعْنَى فَاعِلٍ، وَقِيَاسُ جَمْعِهِ سُفَرَاءُ وَتَكُونُ (فِي) لِلظَّرْفِيَّةِ الْمَجَازِيَّةِ، أَيْ الْمُمَاثِلَةِ فِي الْمَعَانِي.
elçi gönderilen kimse demek olan *sefîr*in ism-i cem'i olması da caizdir; zira o *fâil* anlamında *faîl* veznindedir ve kıyasî çoğulu *suferâ*dır. { فِي } harfi ise mecazî zarfiyet içindir, yani manalardaki benzerliktir.
وَتَأْتِي وُجُوهٌ مُنَاسِبَةٌ فِي مَعْنَى سَفَرَةٍ، فَالْمُنَاسِبُ لِلْوَجْهِ الْأَوَّلِ: أَنْ يَكُونَ السَّفَرَةُ كُتَّابَ الْقُرْآنِ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، أَوْ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ قُرَّاءَ الْقُرْآنِ، وَبِهِ فَسَّرَ قَتَادَةُ وَقَالَ: هُمْ بِالنَّبَطِيَّةِ الْقُرَّاءُ، وَقَالَ غَيْرُهُمْ: الْوَرَّاقُونَ بِاللُّغَةِ الْعِبْرَانِيَّةِ.
*Sefere* kelimesinin anlamı hakkında uygun vecihler söz konusudur: Birinci veche uygun olanı, *sefere*nin Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashâbından Kur'an kâtipleri olması veya maksadın Kur'an okuyucuları (kurrâ) olmasıdır; Katâde bunu böyle tefsir etmiş ve: “Onlar Nabatî dilinde okuyuculardır” demiştir. Başkaları ise: “İbranice dilinde müstensihlerdir (varrâklar)” demiştir.
وَقَدْ عُدَّتْ هَذِهِ الْكَلِمَةُ فِي عِدَادِ مَا وَرَدَ فِي الْقُرْآنِ مِنَ الْمُعَرَّبِ كَمَا فِي «الْإِتْقَانِ» عَنِ ابْنِ أَبِي حَاتِمٍ، وَقَدْ أَغْفَلَهَا السُّيُوطِيُّ فِيمَا اسْتَدْرَكَهُ عَلَى ابْنِ السُّبْكِيِّ وَابْنِ حَجَرٍ فِي نَظْمَيْهِمَا فِي الْمُعَرَّبِ فِي الْقُرْآنِ أَوْ قَصَدَ عَدَمَ ذِكْرِهَا لِوُقُوعِ الِاخْتِلَافِ فِي تَعْرِيبِهَا.
İbn Ebî Hâtim'den aktarıldığı üzere *el-İtkân*da belirtildiği gibi bu kelime, Kur'an'da yer alan muarreb (yabancı kökenli) kelimeler arasında sayılmıştır. Süyûtî, İbnu's-Sübkî ve İbn Hacer'in Kur'an'daki muarreblerle ilgili manzumelerine yaptığı istidrakte bu kelimeyi ya gözden kaçırmış ya da muarreb oluşundaki ihtilaf sebebiyle zikretmemeyi kastetmiştir.
وَالْمُنَاسِبُ لِلْوَجْهِ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ مَحْمَلُهُ الرُّسُلَ.
İkinci veche uygun olanı ise, bunun peygamberlere hamledilmesidir.
وَالْمُنَاسِبُ لِلْوَجْهِ الثَّالِثِ: أَنْ يَكُونَ مَحْمَلُهُ الْمَلَائِكَةَ لِأَنَّهُمْ سُفَرَاءُ بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ.
Üçüncü veche uygun olanı ise, bunun meleklere hamledilmesidir; çünkü onlar Allah ile peygamberleri arasında elçilerdir (süferâdır).
وَالْمُرَادُ بِأَيْدِيهِمْ: حِفْظُهُمْ إِيَّاهُ إِلَى تَبْلِيغِهِ، فَمَثَّلَ حَالَ الْمَلَائِكَةِ بِحَالِ السُّفَرَاءِ الَّذِينَ يَحْمِلُونَ بِأَيْدِيهِمُ الْأَلُوكَ وَالْعُهُودَ.
Ellerinde olmasından maksat, tebliğ edinceye kadar onu korumalarıdır; böylece meleklerin durumu, ellerinde mektupları ve ahitnameleri taşıyan elçilerin durumuna benzetilmiştir.
وَإِمَّا أَنْ يُرَادَ: الرُّسُلُ الَّذِينَ كَانَتْ بِأَيْدِيهِمْ كُتُبُهُمْ مِثْلَ مُوسَى وَعِيسَى ﵉.
Ya da Musa ve İsa aleyhimesselâm gibi kitapları ellerinde bulunan peygamberler kastedilmiştir.
وَإِمَّا أَنْ يُرَادَ كُتَّابُ الْوَحْيِ مِثْلَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي سَرْحٍ، وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ، وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ وَعَلِيٍّ وَعَامِرِ بْنِ فُهَيْرَةَ.
Ya da Abdullah b. Sa'd b. Ebî Serh, Abdullah b. Amr b. el-Âs, Ömer, Osman, Ali ve Âmir b. Füheyre gibi vahiy kâtipleri kastedilmiştir.
وَكَانَ بَعْضُ الْمُسْلِمِينَ يَكْتُبُ مَا يَتَلَقَّاهُ مِنَ الْقُرْآنِ لِيَدْرُسَهُ مِثْلَ مَا وَرَدَ فِي حَدِيثِ إِسْلَامِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ مِنْ عُثُورِهِ عَلَى سُورَةِ طَهَ مَكْتُوبَةً عِنْدَ أُخْتِهِ أُمِّ جَمِيلٍ فَاطِمَةَ زَوْجِ سَعِيدِ بْنِ زَيْدٍ.
Müslümanlardan bazıları da okuyup öğrenmek için Kur'an'dan aldıkları şeyleri yazıyorlardı; nitekim Ömer b. el-Hattâb'ın müslüman oluşu hadisinde, Saîd b. Zeyd'in eşi olan kız kardeşi Ümmü Cemîl Fâtıma'nın yanında Tâhâ Suresi'ni yazılı olarak bulduğu aktarılmıştır.
وَفِي وَصْفِهِمْ بِالسَّفَرَةِ ثَنَاءٌ عَلَيْهِمْ لِأَنَّهُمْ يُبَلِّغُونَ الْقُرْآنَ لِلنَّاسِ وَهُمْ حُفَّاظُهُ وَوُعَاتُهُ قَالَ تَعَالَى: بَلْ هُوَ آياتٌ بَيِّناتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ [العنكبوت: ٤٩] فَهَذَا مَعْنَى
Onların *sefere* olarak nitelenmesinde bir övgü vardır; çünkü onlar Kur'an'ı insanlara tebliğ etmekte, onu ezberleyip kavramaktadırlar. Yüce Allah: { بَلْ هُوَ آياتٌ بَيِّناتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ } “Hayır, o kendilerine ilim verilenlerin göğüslerinde apaçık ayetlerdir” [Ankebût 49] buyurmuştur. İşte bu,
السَّفَرَةِ. وَفِيهِ بِشَارَةٌ بِأَنَّهُمْ سَيَنْشُرُونَ الْإِسْلَامَ فِي الْأُمَمِ وَقَدْ ظَهَرَ مِمَّا ذَكَرْنَا مَا لِكَلِمَةِ سَفَرَةٍ مِنَ الْوَقْعِ الْعَظِيمِ الْمُعْجِزِ فِي هَذَا الْمَقَامِ.
*sefere*nin manasıdır. Bunda onların İslam'ı milletler arasında yayacaklarına dair bir müjde de vardır. Zikrettiğimiz açıklamalardan, bu makamda *sefere* kelimesinin ne kadar azametli ve mucizevi bir tesiri olduğu ortaya çıkmıştır.
وَوَصْفُ كِرامٍ مِمَّا وُصِفَ بِهِ الْمَلَائِكَةُ فِي آيَاتٍ أُخْرَى كَقَوْلِهِ تَعَالَى كِراماً
{ كِرامٍ } nitelemesi, Yüce Allah'ın: { كِراماً
كاتِبِينَ
كاتِبِينَ } “şerefli kâtipler”
[الانفطار: ١١] .
“Şerefli kâtipler” [İnfitâr 11] buyruğu gibi başka ayetlerde de meleklerin vasfedildiği niteliklerdendir.
وَوَصْفُ الْبَرَرَةِ وَرَدَ صِفَةً لِلْمَلَائِكَةِ
*Berere* (الْبَرَرَة) nitelemesi ise,
فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ قَوْلِهِ: «الَّذِي يَقْرَأُ الْقُرْآنَ وَهُوَ مَاهِرٌ بِهِ مَعَ السَّفَرَةِ الْكِرَامِ الْبَرَرَةِ» .
sahih hadisteki: “Kur'an'ı maharetle okuyan kimse, şerefli ve itaatkâr elçilerle [meleklerle] beraberdir” buyruğunda meleklerin bir sıfatı olarak gelmiştir.
وَالْبَرَرَةُ: جَمْعُ بَرٍّ، وَهُوَ الْمَوْصُوفُ بِكَثْرَةِ الْبُرُورِ. وَأَصْلُ بَرٍّ مَصْدَرُ بَرَّ يَبَرُّ مِنْ بَابِ فَرِحَ، وَمَصْدَرُهُ كَالْفَرَحِ، فَهَذَا مِنْ بَابِ الْوَصْفِ بِالْمَصْدَرِ مِثْلَ عَدْلٍ وَقَدِ اخْتُصَّ الْبَرَرَةُ بِجَمْعِ بَرٍّ وَلَا يَكُونُ جَمْعَ بَارٍّ.
*Berere* (الْبَرَرَة), *berr* (بَرّ) kelimesinin çoğuludur; o da iyilik ve itaati çok olan kimsedir. *Berr*in aslı, *feriha* bâbından *berra yeberru* (بَرَّ يَبَرُّ) fiilinin masdarıdır ve masdarı da *ferah* gibidir. Dolayısıyla bu, *adl* kelimesinde olduğu gibi masdarla niteleme kabilindendir. *Berere*, *berr* kelimesinin çoğuluna tahsis edilmiştir ve *bârr* (بَارّ) kelimesinin çoğulu olmaz.
وَالْغَالِبُ فِي اصْطِلَاحِ الْقُرْآنِ أَنَّ الْبَرَرَةَ الْمَلَائِكَةُ وَالْأَبْرَارَ الْآدَمِيُّونَ. قَالَ الرَّاغِبُ:
Kur'an ıstılahında galip olan şudur: *Berere* melekler, *ebrâr* ise insanlardır. Râgıb şöyle demiştir:
«لِأَنَّ بَرَرَةً أَبْلَغُ مِنْ أَبْرَارٍ إِذْ هُوَ جَمْعُ بَرٍّ، وَأَبْرَارٌ جَمْعُ بَارٍّ، وَبَرٌّ أَبْلَغُ مِنْ بَارٍّ كَمَا أَنَّ عَدْلًا أَبْلَغُ مِنْ عَادِلٍ» .
“Çünkü *berere*, *ebrâr*dan daha beliğdir; zira o *berr*in çoğuludur, *ebrâr* ise *bârr*ın çoğuludur. *Adl* kelimesinin *âdil*den daha beliğ olması gibi, *berr* de *bârr*dan daha beliğdir.”
وَهَذَا تَنْوِيهٌ بِشَأْنِ الْقُرْآنِ لِأَنَّ التَّنْوِيهَ بِالْآيَاتِ الْوَارِدَةِ فِي أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا بَعْضُ الْقُرْآنِ فَأُثْنِيَ عَلَى الْقُرْآنِ بِفَضِيلَةِ أَثَرِهِ فِي التَّذْكِيرِ وَالْإِرْشَادِ، وَبِرِفْعَةِ مَكَانَتِهِ، وَقُدْسِ مَصْدَرِهِ، وَكَرَمِ قَرَارِهِ، وَطَهَارَتِهِ، وَفَضَائِلِ حَمَلَتِهِ وَمُبَلِّغِيهِ، فَإِنَّ تِلْكَ الْمَدَائِحَ عَائِدَةٌ إِلَى الْقُرْآنِ بطرِيق الْكِنَايَة.
Bu, Kur'an'ın şanını yüceltmektir; çünkü bu surenin başında yer alan ayetlerin yüceltilmesi, onların Kur'an'ın bir parçası olması yönüyledir. Böylece Kur'an; hatırlatma ve irşattaki etkisinin üstünlüğü, makamının yüceliği, kaynağının kutsiyeti, mekânının şerefi, temizliği ve onu taşıyıp tebliğ edenlerin faziletleriyle övülmüştür; nitekim bu övgüler kinaye yoluyla Kur'an'a dönmektedir.
[١٧- ٢٢]
[17-22]
[سُورَة عبس (٨٠) : الْآيَات ١٧ إِلَى ٢٢]
[Abese Suresi (80), 17 ila 22. Ayetler]
قُتِلَ الْإِنْسانُ مَا أَكْفَرَهُ (١٧) مِنْ أَيِّ شَيْءٍ خَلَقَهُ (١٨) مِنْ نُطْفَةٍ خَلَقَهُ فَقَدَّرَهُ (١٩) ثُمَّ السَّبِيلَ يَسَّرَهُ (٢٠) ثُمَّ أَماتَهُ فَأَقْبَرَهُ (٢١)
{ قُتِلَ الْإِنْسانُ مَا أَكْفَرَهُ (١٧) مِنْ أَيِّ شَيْءٍ خَلَقَهُ (١٨) مِنْ نُطْفَةٍ خَلَقَهُ فَقَدَّرَهُ (١٩) ثُمَّ السَّبِيلَ يَسَّرَهُ (٢٠) ثُمَّ أَماتَهُ فَأَقْبَرَهُ (٢١) } “Kahrolası o insan, ne kadar da nankördür! Onu hangi şeyden yarattı? Bir nutfeden yarattı da ona biçim verdi. Sonra yolu ona kolaylaştırdı. Sonra onu öldürüp kabre koydurdu.”
ثُمَّ إِذا شاءَ أَنْشَرَهُ (٢٢)
ثُمَّ إِذا شاءَ أَنْشَرَهُ (٢٢) } “Kahrolası o insan, ne kadar da nankördür! Onu hangi şeyden yarattı? Bir nutfeden yarattı da ona biçim verdi. Sonra yolu ona kolaylaştırdı. Sonra onu öldürüp kabre koydurdu. Sonra dilediği vakit onu diriltip kaldıracaktır.”
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ نَشَأَ عَنْ ذِكْرِ مَنِ اسْتَغْنَى فَإِنَّهُ أُرِيدَ بِهِ مُعَيَّنٌ وَاحِدٌ أَوْ أَكْثَرُ، وَذَلِكَ يُبَيِّنُهُ مَا وَقَعَ مِنَ الْكَلَامِ الَّذِي دَارَ بَيْنَ النَّبِيءِ ﷺ وَبَيْنَ صَنَادِيدِ الْمُشْرِكِينَ فِي الْمَجْلِسِ الَّذِي دَخَلَ فِيهِ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ.
Bu, kendisiyle belirli bir veya birden fazla kişinin kastedildiği «kendini müstağni gören kimse»nin zikrinden doğan bir istînâf-ı ibtidâîdir. Bunu da İbn Ümmü Mektûm'un girdiği mecliste Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile müşriklerin ileri gelenleri arasında geçen konuşmalar açıklamaktadır.
وَالْمُنَاسَبَةُ وَصْفُ الْقُرْآنِ بِأَنَّهُ تَذْكِرَةٌ لِمَنْ شَاءَ أَنْ يَتَذَكَّرَ، وَإِذْ قَدْ كَانَ أَكْبَرُ
Ayetler arasındaki münasebet ise Kur'an'ın, öğüt almak isteyen kimse için bir öğüt olarak nitelenmesidir. Onların Kur'an'ı yalanlamalarındaki en büyük
دَوَاعِيهِمْ عَلَى التَّكْذِيبِ بِالْقُرْآنِ أَنَّهُ أَخْبَرَ عَنِ الْبَعْثِ وَطَالَبَهُمْ بِالْإِيمَانِ بِهِ كَانَ الِاسْتِدْلَالُ عَلَى وُقُوعِ الْبَعْثِ أَهَمَّ مَا يُعْتَنَى بِهِ فِي هَذَا التَّذْكِيرِ وَذَلِكَ مِنْ أَفْنَانِ قَوْلِهِ: فَمَنْ شاءَ ذَكَرَهُ [عبس:
etken, Kur'an'ın dirilişten (ba's) haber vermesi ve onları buna inanmaya çağırması olduğundan; dirilişin gerçekleşeceğine delil getirmek, bu hatırlatmada en çok özen gösterilen husus olmuştur. Bu da Yüce Allah'ın: { فَمَنْ شاءَ ذَكَرَهُ } [Abese:
١٢] .
12] buyruğunun dallarındandır.
وَالَّذِي عُرِّفَ بِقَوْلِهِ: مَنِ اسْتَغْنى [عبس: ٥] يَشْمَلُهُ الْعُمُومُ الَّذِي أَفَادَهُ تَعْرِيفُ الْإِنْسانُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُتِلَ الْإِنْسانُ مَا أَكْفَرَهُ وَفِعْلُ قُتِلَ فُلَانٌ أَصْلُهُ دُعَاءٌ عَلَيْهِ بِالْقَتْلِ. وَالْمُفَسِّرُونَ الْأَوَّلُونَ جَعَلُوا:
{ مَنِ اسْتَغْنى } [Abese 5] buyruğuyla belirtilen kimseyi, Yüce Allah'ın: { قُتِلَ الْإِنْسانُ مَا أَكْفَرَهُ } “Kahrolası o insan, ne kadar da nankördür!” buyruğundaki { الْإِنْسانُ } kelimesinin belirliliğinin ifade ettiği umum (genellik) kapsamaktadır. *Kutile fulân* (قُتِلَ فُلَانٌ) fiilinin aslı, onun aleyhine ölümle beddua etmektir. İlk müfessirler:
قُتِلَ الْإِنْسانُ أَنَّهُ لُعِنَ، رَوَاهُ الضَّحَّاكُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقَالَهُ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ وَأَبُو مَالِكٍ. قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : «دُعَاءٌ عَلَيْهِ وَهَذَا مِنْ أَشْنَعِ دَعَوَاتِهِمْ» ، أَيْ فَمَوْرِدُهُ غَيْرُ مَوْرِدِ قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ قُتِلَ الْإِنْسانُ } ifadesini “lânetlendi” manasında kabul etmişlerdir; bunu Dahhâk İbn Abbâs'tan rivayet etmiş olup Mücâhid, Katâde ve Ebû Mâlik de böyle söylemiştir. *el-Keşşâf*ta şöyle denilmiştir: “Onun aleyhine bir bedduadır ve bu, onların en çirkin beddualarındandır.” Yani bunun kullanıldığı yer, Yüce Allah'ın:
قاتَلَهُمُ اللَّهُ [التَّوْبَة: ٣٠] وَقَوْلِهِمْ: قَاتَلَ اللَّهُ فُلَانًا يُرِيدُونَ التعجيب مِنْ حَالِهِ، وَهَذَا أَمْرٌ مَرْجِعُهُ لِلِاسْتِعْمَالِ وَلَا دَاعِيَ إِلَى حَمْلِهِ عَلَى التَّعْجِيبِ لِأَنَّ قَوْلَهُ: مَا أَكْفَرَهُ يُغْنِي عَنْ ذَلِكَ.
{ قاتَلَهُمُ اللَّهُ } [Tevbe 30] buyruğunun ve durumuna hayret etmeyi kastederek söyledikleri «Kātelellâhu fulânen» sözlerinin kullanıldığı yerden farklıdır. Bu, kullanıma dayalı bir husustur; dolayısıyla bunu taaccübe (hayret bildirmeye) hamletmeye gerek yoktur, çünkü { مَا أَكْفَرَهُ } buyruğu buna zaten ihtiyaç bırakmamaktadır.
وَالدُّعَاءُ بِالسُّوءِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّحْقِيرِ وَالتَّهْدِيدِ لِظُهُورِ أَنَّ حَقِيقَةَ الدُّعَاءِ لَا تُنَاسِبُ الْإِلَهِيَّةَ لِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الَّذِي يَتَوَجَّهُ إِلَيْهِ النَّاسُ بِالدُّعَاءِ.
Yüce Allah'tan gelen kötülük duası (beddua), tahkir ve tehdit anlamında kullanılmıştır; zira duanın hakiki anlamının ulûhiyete uygun düşmeyeceği açıktır, çünkü insanların dua ile yöneldiği makam bizzat Allah'tır.
وَبِنَاءُ قُتِلَ لِلْمَجْهُولِ مُتَفَرِّعٌ عَلَى اسْتِعْمَالِهِ فِي الدُّعَاءِ، إِذْ لَا غَرَضَ فِي قَاتِلٍ يَقْتُلُهُ، وَكَثُرَ فِي الْقُرْآنِ مَبْنِيًّا لِلْمَجْهُولِ نَحْوَ فَقُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ [المدثر: ١٩] .
*Kutile* (قُتِلَ) fiilinin meçhul (edilgen) kalıpta kurulması, onun dua (beddua) anlamında kullanılmasının bir gereğidir; zira onu öldürecek katilin kim olduğunda bir maksat yoktur. Bu kullanım Kur'an'da meçhul kalıbıyla çokça yer almıştır; nitekim: { فَقُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ } “Kahrolası, nasıl da ölçüp biçti!” [Müddessir: 19] ayeti böyledir.