وَانْتَصَبَ صَبًّا وشَقًّا عَلَى الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ لِ صَبَبْنَا وشَقَقْنَا مُؤَكِّدًا لِعَامِلِهِ لِيَتَأَتَّى تَنْوِينُهُ لِمَا فِي التَّنْكِيرِ مِنَ الدِّلَالَةِ عَلَى التَّعْظِيمِ وَتَعْظِيمُ كُلِّ شَيْءٍ بِمَا يُنَاسِبُهُ وَهُوَ تَعْظِيمُ تَعْجِيبٍ.
{ صَبًّا } ve { شَقًّا } lafızları, { صَبَبْنَا } ve { شَقَقْنَا } fiillerinin mef'ûl-i mutlakı olarak, amilini pekiştirmek ve tenvinlenmesini mümkün kılmak için mansub kılınmıştır; zira tenkîrde (belirsizlikte) tâzim (büyüklük) bildirimi vardır ve her şeyin tâzimi kendine uygun şekilde olur, buradaki de hayret uyandırma amaçlı bir tâzimdir.
وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَأَنْبَتْنا لِلتَّفْرِيعِ وَالتَّعْقِيبِ وَهُوَ فِي كُلِّ شَيْءٍ بِحَسَبِهِ.
{ فَأَنْبَتْنا } ifadesindeki fâ harfi, tefrî' (sonuç bildirme) ve ta'kîb (ardışıklık) içindir; bu da her şeyde kendi durumuna göredir.
وَالْحَبُّ أُرِيدَ مِنْهُ الْمُقْتَاتُ مِنْهُ لِلْإِنْسَانِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٦١] .
Habb (el-habb) ile insanın kendisiyle gıdalandığı şeyler kastedilmiştir. Bu kelime daha önce Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın: { كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ } “Yedi başak bitiren bir tohum tanesi gibi” [Bakara: 261] buyruğunda geçmişti.
وَالْعِنَبُ: ثَمَرُ الْكَرْمِ، وَيُتَّخَذُ مِنْهُ الْخَمْرُ وَالْخَلُّ، وَيُؤْكَلُ رَطْبًا، وَيُتَّخَذُ مِنْهُ الزَّبِيبُ.
İneb (el-ineb): Asmanın meyvesidir; ondan şarap ve sirke yapılır, yaş olarak yenir ve ondan kuru üzüm elde edilir.
وَالْقَضْبُ: الْفِصْفِصَةُ الرَّطْبَةُ، سُمِّيَتْ قَضْبًا لِأَنَّهَا تُعْلَفُ لِلدَّوَابِّ رَطْبَةً فَتُقَضَّبُ،
Kadb (el-kadb): Yaş yoncadır. Kadb olarak isimlendirilmiştir; çünkü binek hayvanlarına yaş olarak yedirilir ve bu yüzden budanıp kesilir (tukaddabu),
أَيْ تُقَطَّعُ مَرَّةً بَعْدَ أُخْرَى وَلَا تَزَالُ تُخَلِّفُ مَا دَامَ الْمَاءُ يَنْزِلُ عَلَيْهَا، وَتُسَمَّى الْقَتَّ.
yani defalarca kesilir ve üzerine su döküldüğü sürece sürgün vermeye devam eder; buna *katt* da denir.
وَالزَّيْتُونُ: الثَّمَرُ الَّذِي يُعْصَرُ مِنْهُ الزَّيْتُ الْمَعْرُوفُ.
Zeytûn (ez-zeytûn): Kendisinden bilinen yağın sıkıldığı meyvedir.
وَالنَّخْلُ: الشَّجَرُ الَّذِي ثَمَرَتُهُ التَّمْرُ وَأَطْوَارُهُ.
Nahl (en-nahl): Meyvesi hurma ve onun [olgunlaşma] evreleri olan ağaçtır.
وَالْحَدَائِقُ: جَمْعُ حَدِيقَةٍ وَهِيَ الْجَنَّةُ مِنْ نَخْلٍ وَكَرْمٍ وَشَجَرٍ فواكه، وَعَطْفُهَا عَلَى النَّخْلِ مِنْ عَطْفِ الْأَعَمِّ عَلَى الْأَخَصِّ، وَلِأَنَّ فِي ذِكْرِ الْحَدَائِقِ إِدْمَاجًا لِلِامْتِنَانِ بِهَا لِأَنَّهَا مَوَاضِعُ تَنَزُّهِهِمْ وَاخْتِرَافِهِمْ.
Hadâik (el-hadâik): Hadîka kelimesinin çoğuludur; hurma, asma ve meyve ağaçlarından oluşan bahçedir (cennet). Bunun hurmaya (en-nahl) atfedilmesi, genel olanın özel olana atfı kabilindendir. Ayrıca hadâikın zikredilmesinde bunlarla minnet duyurmanın idrâcı (araya yerleştirilmesi) vardır; zira buralar insanların gezinti ve meyve toplama yerleridir.
وَإِنَّمَا ذُكِرَ النَّخْلُ دُونَ ثَمَرَتِهِ، وَهُوَ التَّمْرُ، خِلَافًا لِمَا قُرِنَ بِهِ مِنَ الثِّمَارِ وَالْفَوَاكِهِ وَالْكَلَأِ، لِأَنَّ مَنَافِعَ شَجَرِ النَّخِيلِ كَثِيرَةٌ لَا تَقْتَصِرُ عَلَى ثَمَرِهِ، فَهُمْ يَقْتَاتُونَ ثَمَرَتَهُ مِنْ تَمْرٍ وَرُطَبٍ وَبُسْرٍ، وَيَأْكُلُونَ جُمَّارَهُ، وَيَشْرَبُونَ مَاءَ عُودِ النَّخْلَةِ إِذَا شُقَّ عَنْهُ، وَيَتَّخِذُونَ مِنْ نَوَى التَّمْرِ عَلَفًا لِإِبِلِهِمْ، وَكُلُّ ذَلِكَ مِنَ الطَّعَامِ، فَضْلًا عَنِ اتِّخَاذِهِمُ الْبُيُوتَ وَالْأَوَانِيَ مِنْ خَشَبِهِ، وَالْحُصْرَ مِنْ سَعَفِهِ، وَالْحِبَالَ مِنْ لِيفِهِ. فَذِكْرُ اسْمِ الشَّجَرَةِ الْجَامِعَةِ لِهَذِهِ الْمَنَافِعِ أَجْمَعُ فِي الِاسْتِدْلَالِ بِمُخْتَلِفِ الْأَحْوَالِ وَإِدْمَاجِ الِامْتِنَانِ بِوَفْرَةِ النِّعَمِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ قَرِيبًا فِي سُورَةِ النَّبَأِ.
Beraberinde zikredilen meyveler, yemişler ve otların aksine, meyvesi olan hurma yerine bizzat hurma ağacının (en-nahl) zikredilmesi; hurma ağacının faydalarının çok olup yalnızca meyvesiyle sınırlı kalmamasındandır. Nitekim insanlar onun kuru hurma, yaş hurma ve koruk hurma şeklindeki meyvesiyle beslenirler; göbeğini (cummâr) yerler, yarıldığında hurma kütüğünün suyunu içerler, hurma çekirdeğini develerine yem yaparlar ve bütün bunlar yiyecektendir. Ayrıca ahşabından evler ve kaplar, dallarından hasırlar ve lifinden ipler yaparlar. Dolayısıyla bu faydaları kendinde toplayan ağacın isminin zikredilmesi, muhtelif hallerle istidlal etme ve nimetlerin bolluğunu hatırlatarak minnet duyurmayı dercetme hususunda daha kapsamlıdır. Bu konu yakın bir yerde, Nebe' Suresi'nde geçmişti.
وَالْغُلْبُ: جَمْعُ غَلْبَاءَ، وَهِيَ مُؤَنَّثُ الْأَغْلَبِ، وَهُوَ غَلِيظُ الرَّقَبَةِ، يُقَالُ: غَلِبَ كَفَرِحَ،
Gulb (el-gulb): Galbâ kelimesinin çoğuludur; galbâ ise kalın boyunlu anlamına gelen ağleb kelimesinin müennesidir. [Fariha vezninde] «galibe» denilir,
يُوصَفُ بِهِ الْإِنْسَانُ وَالْبَعِيرُ، وَهُوَ هُنَا مُسْتَعَارٌ لِغِلَظِ أُصُولِ الشَّجَرِ فَوَصْفُ الْحَدَائِقِ بِهِ إِمَّا عَلَى تَشْبِيهِ الْحَدِيقَةِ فِي تَكَاثُفِ أَوْرَاقِ شَجَرِهَا وَالْتِفَافِهَا بِشَخْصٍ غَلِيظِ الْأَوْدَاجِ وَالْأَعْصَابِ فَتَكُونُ اسْتِعَارَةً، وَإِمَّا عَلَى تَقْدِيرِ مَحْذُوفٍ، أَيْ غُلْبٌ شَجَرُهَا، فَيَكُونُ نَعْتًا سَبَبِيًّا وَتَكُونُ الِاسْتِعَارَةُ فِي تَشْبِيهِ كُلِّ شَجَرَةٍ بِامْرَأَةٍ غَلِيظَةِ الرَّقَبَةِ، وَذَلِكَ مِنْ مَحَاسِنِ الْحَدَائِقِ لِأَنَّهَا تَكُونُ قَدِ اسْتَكْمَلَتْ قُوَّةَ الْأَشْجَارِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَجَنَّاتٍ أَلْفافاً [النبأ: ١٦] .
bununla insan ve deve nitelenir. Burada ise ağaç gövdelerinin kalınlığı için istiare yoluyla kullanılmıştır. Bahçelerin bu vasıfla nitelenmesi; ya bahçenin, ağaç yapraklarının yoğunluğu ve birbirine sarılması bakımından boyun damarları ve sinirleri kalın bir şahsa benzetilmesiyle olur ki bu durumda istiare gerçekleşir; ya da mahzuf bir takdirle, yani [ağaçları gür ve kalın gövdeli bahçeler anlamında] «ağaçları gulb olan» takdiriyle olur ki bu durumda sebebî sıfat olur ve istiare her bir ağacın kalın boyunlu bir kadına benzetilmesinde gerçekleşir. Bu da bahçelerin güzelliklerindendir; çünkü ağaçların kuvvetini kemale erdirmiş halidir, nitekim Yüce Allah'ın: { وَجَنَّاتٍ أَلْفافاً } “Sarmaş dolaş olmuş bağlar bahçeler” [Nebe: 16] buyruğunda da böyledir.
وَخُصَّتِ الْحَدَائِقُ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهَا مَوَاضِعُ التَّنَزُّهِ وَالِاخْتِرَافِ، وَلِأَنَّهَا تَجْمَعُ أَصْنَافًا مِنَ الْأَشْجَارِ.
Bahçelerin (hadâik) özellikle zikredilmesi; gezinti ve meyve toplama yerleri olmaları ve ağaçların türlü çeşitlerini bir araya getirmeleri sebebiyledir.
وَالْفَاكِهَةُ: الثِّمَارُ الَّتِي تُؤْكَلُ لِلتَّفَكُّهِ لَا لِلِاقْتِيَاتِ، مِثْلَ الرُّطَبِ وَالْعِنَبِ الرَّطْبِ وَالرُّمَّانِ وَاللَّوْزِ.
Fâkihe (el-fâkihe): Temel gıda olarak değil zevkle tadına varılmak için yenen meyvelerdir; yaş hurma, taze üzüm, nar ve badem gibi.
وَالْأَبُّ: بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ وَتَشْدِيدِ الْبَاءِ: الْكَلَأُ الَّذِي تَرْعَاهُ الْأَنْعَامُ، رُوِيَ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ الصِّدِّيقَ سُئِلَ عَنِ الْأَبِّ: مَا هُوَ؟ فَقَالَ: «أَيُّ سَمَاءٍ تُظِلُّنِي، وَأَيُّ أَرْضٍ تُقِلُّنِي إِذَا قُلْتُ فِي كِتَابِ اللَّهِ مَا لَا عِلْمَ لِي بِهِ» وَرُوِيَ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ قَرَأَ يَوْمًا عَلَى الْمِنْبَرِ: فَأَنْبَتْنا فِيها حَبًّا إِلَى وَأَبًّا فَقَالَ: كُلُّ هَذَا قَدْ عَرَفْنَاهُ فَمَا الْأَبُّ؟ ثُمَّ رَفَعَ عَصًا كَانَتْ فِي يَدِهِ، وَقَالَ: هَذَا لَعَمْرُ اللَّهِ هُوَ التَّكَلُّفُ فَمَا عَلَيْكَ يَا ابْنَ أُمِّ عُمَرَ أَنْ لَا تَدْرِيَ مَا الْأَبُّ ابْتَغُوا مَا بُيِّنَ لَكُمْ مِنْ هَذَا الْكِتَابِ فَاعْمَلُوا بِهِ، وَمَا لَمْ تَعْرِفُوهُ فَكِلُوهُ إِلَى رَبِّهِ» . وَفِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» عَنْ عُمَرَ بَعْضُ هَذَا مُخْتَصَرًا.
Ebb (el-ebb) ise hemzenin fethası ve bâ'nın şeddesiyle olup, hayvanların otladığı ottur. Rivayet edildiğine göre Ebû Bekir es-Sıddîk'a ebb'in ne olduğu sorulmuş, o da: «Allah'ın Kitabı hakkında bilmediğim bir şeyi söylersem beni hangi gök gölgelendirir, hangi yer taşır?» demiştir. Yine rivayet edildiğine göre Ömer b. el-Hattâb bir gün minberde { فَأَنْبَتْنا فِيها حَبًّا } ayetinden { وَأَبًّا } lafzına kadar okumuş ve: «Bunların hepsini bildik, peki ebb nedir?» demiş; sonra elindeki asayı kaldırıp: «Allah'a yemin olsun ki bu, tekellüften (lüzumsuz zorlamadan) ibarettir. Ey Ümmü Ömer'in oğlu, ebb'in ne olduğunu bilmemenden sana ne zarar gelir! Bu Kitap'tan size açıklanan şeyleri arayıp bulun ve onunla amel edin; bilmediğinizi ise Rabbine havale edin!» demiştir. Sahîh-i Buhârî'de Ömer'den bunun bir kısmı muhtasar olarak rivayet edilmiştir.
وَالَّذِي يَظْهَرُ لِي فِي انْتِفَاءِ عِلْمِ الصِّدِّيقِ وَالْفَارُوقِ بِمَدْلُولِ الْأَبِّ وَهُمَا مِنْ خُلَّصِ الْعَرَبِ لِأَحَدِ سَبَبَيْنِ:
Saf Arap olmalarına rağmen Sıddîk ve Fârûk'un ebb kelimesinin anlamını bilmemesi bana göre iki sebepten birine dayanmaktadır:
إِمَّا لِأَنَّ هَذَا اللَّفْظَ كَانَ قَدْ تُنُوسِيَ مِنَ اسْتِعْمَالِهِمْ فَأَحْيَاهُ الْقُرْآنُ لِرِعَايَةِ الْفَاصِلَةِ فَإِنَّ الْكَلِمَةَ قَدْ تَشْتَهِرُ فِي بَعْضِ الْقَبَائِلِ أَوْ فِي بَعْضِ الْأَزْمَانِ وَتُنْسَى فِي بَعْضِهَا مِثْلَ اسْمِ السِّكِّينِ عِنْدَ الْأَوْسِ وَالْخَزْرَجِ، فَقَدَ
Ya bu lafız onların kullanımında unutulmaya yüz tutmuştu da Kur'an fâsılayı gözetmek için onu ihya etti. Nitekim bir kelime bazı kabilelerde veya bazı zamanlarda meşhur olup bazılarında unutulabilir; Evs ve Hazrec nezdinde «bıçak» (es-sikkîn) isminde olduğu gibi. Zira
قَالَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ: «مَا كُنَّا نَقُولُ إِلَّا الْمُدْيَةُ حَتَّى سَمِعْتُ قَوْلَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يَذْكُرُ أَنَّ سُلَيْمَانَ ﵇ قَالَ: «ايتوني بِالسِّكِّينِ أَقْسِمُ الطِّفْلَ بَيْنَهُمَا نِصْفَيْنِ»
Enes b. Mâlik: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Süleyman aleyhisselâm'ın: “Bana bir bıçak (es-sikkîn) getirin de çocuğu ikisi arasında ikiye böleyim” dediğini zikrettiğini işitene kadar biz sadece *el-müdye* derdik» demiştir.
. وَإِمَّا لِأَنَّ كَلِمَةَ الْأَبِّ تُطْلَقُ عَلَى أَشْيَاءَ كَثِيرَةٍ مِنْهَا النَّبْتُ الَّذِي تَرْعَاهُ الْأَنْعَامُ، وَمِنْهَا التِّبْنُ، وَمِنْهَا يَابِسُ الْفَاكِهَةِ، فَكَانَ إِمْسَاكُ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ عَنْ بَيَانِ مَعْنَاهُ لِعَدَمِ الْجَزْمِ بِمَا أَرَادَ اللَّهُ مِنْهُ عَلَى التَّعْيِينِ، وَهَلِ الْأَبُّ مِمَّا يَرْجِعُ إِلَى قَوْلِهِ: مَتاعاً لَكُمْ أَوْ إِلَى قَوْلِهِ:
Yahut ebb kelimesi pek çok şeye ıtlak olunmaktadır; bunlardan biri hayvanların otladığı bitki, biri saman, biri de meyvenin kurusudur. Bu sebeple Ebû Bekir ve Ömer'in onun anlamını açıklamaktan imtina etmesi, Allah'ın bununla tayin olarak neyi kastettiğini kesin olarak bilememelerinden ve ebb'in { مَتاعاً لَكُمْ } “sizin için bir faydalanma” buyruğuna mı yoksa
وَلِأَنْعامِكُمْ فِي جَمْعِ مَا قُسِّمَ قَبْلَهُ.
daha önce taksim edilenleri cem etme makamındaki { وَلِأَنْعامِكُمْ } “ve hayvanlarınız için” buyruğuna mı raci olduğu hususundaki tereddütlerindendir.
وَذَكَرَ فِي «الْكَشَّافِ» وَجْهًا آخَرَ خَاصًّا بِكَلَامِ عُمَرَ فَقَالَ: «إِنَّ الْقَوْمَ كَانَتْ أَكْبَرُ هِمَّتِهِمْ عَاكِفَةً عَلَى الْعَمَلِ، وَكَانَ التَّشَاغُلُ بِشَيْءٍ مِنَ الْعِلْمِ لَا يُعْمَلُ بِهِ تَكَلُّفًا عِنْدَهُمْ، فَأَرَادَ عُمَرُ أَنَّ الْآيَةَ مَسُوقَةٌ فِي الِامْتِنَانِ عَلَى الْإِنْسَانِ. وَقَدْ عُلِمَ مِنْ فَحْوَى الْآيَةِ أَنَّ الْأَبَّ بَعْضُ مَا أَنْبَتَهُ اللَّهُ لِلْإِنْسَانِ مَتَاعًا لَهُ وَلِأَنْعَامِهِ فَعَلَيْكَ بِمَا هُوَ أَهَمُّ مِنَ النُّهُوضِ بِالشُّكْرِ لِلَّهِ عَلَى مَا تَبَيَّنَ لَكَ مِمَّا عُدِّدَ مِنْ نِعَمِهِ وَلَا تَتَشَاغَلْ عَنهُ بِطَلَب معنى الْأَبِّ وَمَعْرِفَةِ النَّبَاتِ الْخَاصِّ الَّذِي هُوَ اسْمٌ لَهُ وَاكْتَفِ بِالْمَعْرِفَةِ الْجُمَلِيَّةِ إِلَى أَنْ يَتَبَيَّنَ لَكَ فِي غَيْرِ هَذَا الْوَقْتِ، ثُمَّ وَصَّى النَّاسَ بِأَنْ يَجْرُوا عَلَى هَذَا
Keşşâf'ta Ömer'in sözüne mahsus başka bir vecih zikredilerek şöyle denilmiştir: «O topluluğun en büyük gayreti amele yönelikti; kendisiyle amel edilmeyecek bir ilimle meşgul olmak onların nazarında tekellüf (boş yere külfete girmek) sayılırdı. Ömer ayetin insana yapılan minneti beyan etmek üzere sevk edildiğini kastetti. Ayetin bağlamından ebb'in, Allah'ın insan ve hayvanları için bir faydalanma vesilesi olarak bitirdiği şeylerin bir kısmı olduğu zaten anlaşılmıştır. Dolayısıyla sana düşen, Allah'ın sayılan nimetlerinden senin için açıkça anlaşılanlara şükretme gayreti göstermek gibi daha mühim olanla meşgul olmandır; ebb'in anlamını ve onun ismi olduğu hususi bitkiyi öğrenmeye çalışarak bununla oyalanma ve başka bir vakitte sana açıklanıncaya kadar genel bilgiyle yetin! Sonra insanlara bu»
السَّنَنِ فِيمَا أَشْبَهَ ذَلِكَ مِنْ مُشْكِلَاتِ الْقُرْآنِ اهـ» . وَلَمْ يَأْتِ كَلَامُ «الْكَشَّافِ» بِأَزْيَدَ مِنْ تَقْرِيرِ الْإِشْكَالِ.
«yolu Kur'an'ın benzer müşkil lafızlarında da takip etmelerini tavsiye etti.» Keşşâf'ın sözü, müşkilin tespit edilip pekiştirilmesinden öte bir şey getirmemiştir.
وَقَوْلُهُ: مَتاعاً لَكُمْ حَالٌ مِنَ الْمَذْكُورَاتِ يَعُودُ إِلَى جَمِيعِهَا عَلَى قَاعِدَةِ وُرُودِ الْحَالِ بَعْدَ مُفْرَدَاتٍ مُتَعَاطِفَةٍ، وَهَذَا نَوْعٌ مِنَ التَّنَازُعِ.
{ مَتاعاً لَكُمْ } “Sizin için bir faydalanma olmak üzere” buyruğu, birbiri ardına matuf tekil lafızlardan sonra halin gelmesi kuralı gereğince zikredilenlerin hepsine dönen bir haldir; bu da bir tür tenâzu'dur.
وَقَوْلُهُ: وَلِأَنْعامِكُمْ عَطْفُ قَوْلِهِ: لَكُمْ وَالْمَتَاعُ: مَا يُنْتَفَعُ بِهِ زَمَنًا ثُمَّ يَنْقَطِعُ، وَفِيهِ لَفٌّ وَنَشْرٌ مُشَوِّشٌ، وَالسَّامِعُ يُرْجِعُ كُلَّ شَيْءٍ مِنَ الْمَذْكُورَاتِ إِلَى مَا يَصْلُحُ لَهُ لِظُهُورِهِ. وَهَذِهِ الْحَالُ وَاقِعَةٌ مَوْقِعَ الْإِدْمَاجِ أُدْمِجَتِ الْمَوْعِظَةُ وَالْمِنَّةُ فِي خلال الِاسْتِدْلَال.
{ وَلِأَنْعامِكُمْ } “Ve hayvanlarınız için” buyruğu, { لَكُمْ } ifadesine matuftur. Metâ ise bir süre yararlanılıp sonra sona eren şeydir. Burada gayrimuntazam leff ü neşir (lafzın karışık zikri) vardır; dinleyen kişi açıklığından ötürü zikredilenlerin her birini kendisine uygun olana raci kılar. Bu hal idrâc konumundadır; öğüt ve minnet istidlalin arasına dercedilmiştir.
[٣٣- ٤٢]
[33-42]
[سُورَة عبس (٨٠) : الْآيَات ٣٣ إِلَى ٤٢]
[Abese Suresi (80), 33 ila 42. Ayetler]
فَإِذا جاءَتِ الصَّاخَّةُ (٣٣) يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ (٣٤) وَأُمِّهِ وَأَبِيهِ (٣٥) وَصاحِبَتِهِ وَبَنِيهِ (٣٦) لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ (٣٧)
{ فَإِذا جاءَتِ الصَّاخَّةُ (٣٣) يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ (٣٤) وَأُمِّهِ وَأَبِيهِ (٣٥) وَصاحِبَتِهِ وَبَنِيهِ (٣٦) لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ (٣٧) } “Kulakları sağır eden o ses geldiği zaman; işte o gün kişi kardeşinden, annesinden ve babasından, eşinden ve oğullarından kaçar. O gün onlardan her birinin kendine yetecek bir meşgalesi vardır.”
وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ (٣٨) ضاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ (٣٩) وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْها غَبَرَةٌ (٤٠) تَرْهَقُها قَتَرَةٌ (٤١) أُولئِكَ هُمُ الْكَفَرَةُ الْفَجَرَةُ (٤٢)
{ وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ (٣٨) ضاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ (٣٩) وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْها غَبَرَةٌ (٤٠) تَرْهَقُها قَتَرَةٌ (٤١) أُولئِكَ هُمُ الْكَفَرَةُ الْفَجَرَةُ (٤٢) } “O gün birtakım yüzler parıl parıldır; güleçtir, müjdelenmiştir. Birtakım yüzlerin üzerinde de o gün toz toprak vardır; onları bir karanlık ve karartı kaplar. İşte onlar kâfirlerin, fâcirlerin ta kendileridir.”
الْفَاءُ لِلتَّفْرِيعِ عَلَى اللَّوْمِ وَالتَّوْبِيخِ فِي قَوْلِهِ: قُتِلَ الْإِنْسانُ مَا أَكْفَرَهُ [عبس: ١٧] وَمَا تَبِعَهُ مِنَ الِاسْتِدْلَالِ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مِنْ قَوْلِهِ: مِنْ أَيِّ شَيْءٍ خَلَقَهُ إِلَى قَوْلِهِ أَنَّا صَبَبْنَا الْماءَ صَبًّا [عبس: ١٨- ٢٥] ، فَفُرِّعَ عَلَى ذَلِكَ إِنْذَارٌ بِيَوْمِ الْجَزَاءِ، مَعَ مُنَاسَبَةِ وُقُوعِ هَذَا الْإِنْذَارِ عَقِبَ التَّعْرِيضِ وَالتَّصْرِيحِ بِالِامْتِنَانِ فِي قَوْلِهِ: إِلى طَعامِهِ [عبس: ٢٤] وَقَوْلِهِ:
Fâ harfi; { قُتِلَ الْإِنْسانُ مَا أَكْفَرَهُ } “Kahrolası insan, ne kadar da nankördür!” [Abese: 17] buyruğundaki kınama ve azarlamaya, ayrıca bunu takip eden { مِنْ أَيِّ شَيْءٍ خَلَقَهُ } “[Allah] onu hangi şeyden yarattı?” ayetinden { أَنَّا صَبَبْنَا الْماءَ صَبًّا } “Biz suyu bol bol döktük” [Abese: 18-25] ayetine kadar müşriklere karşı serdedilen delillere tefri' içindir. Dolayısıyla bunun üzerine ceza günü ile ilgili bir uyarı tefri' edilmiş; ayrıca bu uyarının, { إِلى طَعامِهِ } “yiyeceğine” [Abese: 24] ve
مَتاعاً لَكُمْ وَلِأَنْعامِكُمْ [عبس: ٣٢] عَلَى نَحْوِ مَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: فَإِذا جاءَتِ الطَّامَّةُ الْكُبْرى مِنْ سُورَةِ النَّازِعَاتِ [٣٤] .
{ مَتاعاً لَكُمْ وَلِأَنْعامِكُمْ } “Sizin ve hayvanlarınızın faydalanması için” [Abese: 32] buyruklarındaki üstü kapalı ve açık minnet beyanının hemen ardından gelmesi, Nâziât Suresi'ndeki { فَإِذا جاءَتِ الطَّامَّةُ الْكُبْرى } “En büyük felaket geldiği zaman” [Nâziât: 34] ayetinde geçen duruma benzer bir münasebet taşımaktadır.
والصَّاخَّةُ: صَيْحَةٌ شَدِيدَةٌ مِنْ صَيْحَاتِ الْإِنْسَانِ تَصُخُّ الْأَسْمَاعَ، أَيْ تُصِمُّهَا.
Sâhha (es-Sâhhah): Kulakları delen (tasuhhu'l-asmâ‘), yani onları sağır eden çok şiddetli bir insan çığlığıdır.
يُقَالُ: صَخَّ يَصُخُّ قَاصِرًا وَمُتَعَدِّيًا، وَمُضَارِعُهُ يَصُخُّ بِضَمِّ عَيْنِهِ فِي الْحَالَيْنِ. وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ اللُّغَةِ فِي اشْتِقَاقِهَا اخْتِلَافًا لَا جَدْوَى لَهُ، وَمَا ذَكَرْنَاهُ هُوَ خُلَاصَةُ قَوْلِ الْخَلِيلِ وَالرَّاغِبِ وَهُوَ أَحْسَنُ وَأَجْرَى عَلَى قِيَاسِ اسْمِ الْفَاعِلِ مِنَ الثُّلَاثِيِّ، فَالصَّاخَّةُ صَارَتْ فِي الْقُرْآنِ عَلَمًا بِالْغَلَبَةِ عَلَى حَادِثَةِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَانْتِهَاءِ
«Sahha / yasuhhu» şeklinde hem lâzım (geçişsiz) hem müteaddî (geçişli) olarak kullanılır; her iki durumda da muzarisi ayn harfinin zammesiyle «yasuhhu» gelir. Dilciler bu kelimenin iştikakı (türeyişi) hususunda faydasız bir ihtilafa düşmüşlerdir; bizim zikrettiğimiz ise Halîl ve Râgıb'ın görüşlerinin özeti olup en güzel ve sülâsî fiilden gelen ism-i fâil kıyasına en uygun olanıdır. Nitekim es-Sâhha, Kur'an'da galebe yoluyla kıyamet gününün ve bu âlemin sona ermesi
هَذَا الْعَالَمِ، وَتَحْصُلُ صَيْحَاتٌ مِنْهَا أَصْوَاتٌ تُزَلْزِلُ الْأَرْضَ وَاصْطِدَامُ بَعْضِ الْكَوَاكِبِ بِالْأَرْضِ مَثَلًا، وَنَفْخَةُ الصُّورِ الَّتِي تُبْعَثُ عِنْدَهَا النَّاسُ.
hadisesine özel bir isim olmuştur. Orada çığlıklar meydana gelir; yer sarsıntısına yol açan sesler, mesela bazı gök cisimlerinin yeryüzüne çarpması ve insanların diriltileceği Sûr'a üfleniş gibi.
وَ (إِذَا) ظَرْفٌ وَهُوَ مُتَعَلِّقٌ بِ جاءَتِ الصَّاخَّةُ وَجَوَابُهُ قَوْلُهُ: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ الْآيَاتِ.
{ إِذَا } bir zarftır; { جاءَتِ الصَّاخَّةُ } ifadesine taalluk eder, cevabı ise { وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ } ayetleri ve devamıdır.
وَالْمَجِيءُ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْحُصُولِ مَجَازًا، شُبِّهَ حُصُولُ يَوْمِ الْجَزَاءِ بِشَخْصٍ جَاءَ مِنْ مَكَانٍ آخَرَ.
Gelmek (mecî') kelimesi mecaz yoluyla gerçekleşme (husûl) anlamında kullanılmıştır; ceza gününün gerçekleşmesi başka bir yerden gelen bir şahsa benzetilmiştir.
ويَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ بَدَلٌ مِنْ إِذَا جاءَتِ الصَّاخَّةُ بَدَلًا مُطَابِقًا.
{ يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ } ifadesi, { إِذَا جاءَتِ الصَّاخَّةُ } zarfından mutabık bedeldir (bedel-i kül).
وَالْفِرَارُ: الْهُرُوبُ لِلتَّخَلُّصِ مِنْ مُخِيفٍ.
Firar: Korkutucu bir şeyden kurtulmak için kaçmaktır.
وَحَرْفُ (مِنْ) هُنَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى التَّعْلِيلِ الَّذِي يُعَدَّى بِهِ فِعْلُ الْفِرَارِ إِلَى سَبَبِ الْفِرَارِ حِينَ يُقَالُ: فَرَّ مِنَ الْأَسَدِ، وَفَرَّ مِنَ الْعَدُوِّ، وَفَرَّ مِنَ الْمَوْتِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى الْمُجَاوَزَةِ مِثْلَ (عَنْ) .
Buradaki { مِنْ } harf-i cerri; «ferra mine'l-esed» (aslandan kaçtı), «ferra mine'l-adüvv» (düşmandan kaçtı) ve «ferra mine'l-mevt» (ölümden kaçtı) denildiğinde firar fiilinin kaçış sebebine geçişini sağlayan ta'lîl (gerekçe) anlamında olabileceği gibi, { عَنْ } gibi mücâvezet (uzaklaşma) anlamında da olabilir.
وَكَوْنُ أَقْرَبِ النَّاسِ لِلْإِنْسَانِ يَفِرُّ مِنْهُمْ يَقْتَضِي هَوْلَ ذَلِكَ الْيَوْمِ بِحَيْثُ إِذَا رَأَى مَا يَحِلُّ مِنَ الْعَذَابِ بِأَقْرَبِ النَّاسِ إِلَيْهِ تَوَهَّمَ أَنَّ الْفِرَارَ مِنْهُ يُنْجِيهِ مِنَ الْوُقُوعِ فِي مِثْلِهِ، إِذْ قَدْ عَلِمَ أَنَّهُ كَانَ مُمَاثِلًا لَهُمْ فِيمَا ارْتَكَبُوهُ مِنَ الْأَعْمَالِ فَذُكِرَتْ هُنَا أَصْنَافٌ مِنَ الْقَرَابَةِ، فَإِنَّ الْقَرَابَةَ آصِرَةٌ تَكُونُ لَهَا فِي النَّفْسِ مَعَزَّةٌ وَحِرْصٌ عَلَى سَلَامَةِ صَاحِبِهَا وَكَرَامَتِهِ. وَالْإِلْفُ يُحْدِثُ فِي النَّفْسِ حِرْصًا عَلَى الْمُلَازَمَةِ وَالْمُقَارَنَةِ. وَكِلَا هَذَيْنِ الْوِجْدَانَيْنِ يَصُدُّ صَاحِبَهُ عَنِ الْمُفَارَقَةِ فَمَا ظَنُّكَ بِهَوْلٍ يَغْشَى على هذَيْن الواجدين فَلَا يَتْرُكُ لَهُمَا مَجَالًا فِي النَّفْسِ.
İnsanın en yakınlarından kaçması, o günün dehşetini iktiza eder; öyle ki en yakınının başına gelen azabı gördüğünde, ondan kaçmanın kendisini de benzer bir azaba düşmekten kurtaracağını vehmeder; zira onların işledikleri amellerde kendisinin de onlarla aynı durumda olduğunu bilmektedir. İşte bu sebeple burada akrabalık sınıfları zikredilmiştir. Çünkü akrabalık, nefiste bir azizlik ve sahibinin selametine ve izzetine karşı düşkünlük oluşturan bir bağdır. Ülfet ve alışkanlık da nefiste beraberlik ve ayrılmama arzusu meydana getirir. Bu iki hissiyatın her biri insanı ayrılmaktan meneder. Hal böyleyken, bu iki duyguyu bürüyüp nefiste bunlara hiçbir yer bırakmayan bir dehşeti var sen düşün!
وَرُتِّبَتْ أَصْنَافُ الْقَرَابَةِ فِي الْآيَةِ حَسَبَ الصُّعُودِ مِنَ الصِّنْفِ إِلَى مَنْ هُوَ أَقْوَى مِنْهُ تَدَرُّجًا فِي تَهْوِيلِ ذَلِكَ الْيَوْمِ.
Ayetteki akrabalık sınıfları, o günün dehşetini tedrici olarak artırmak üzere, bir sınıftan daha kuvvetli olanına doğru yükselen bir tertiple sıralanmıştır.
فَابْتُدِئَ بِالْأَخِ لِشِدَّةِ اتِّصَالِهِ بِأَخِيهِ مِنْ زَمَنِ الصِّبَا فَيَنْشَأُ بِذَلِكَ إِلْفٌ بَيْنَهُمَا يَسْتَمِرُّ طُولَ الْحَيَاةِ، ثُمَّ ارْتُقِيَ مِنَ الْأَخِ إِلَى الْأَبَوَيْنِ وَهُمَا أَشَدُّ قُرْبًا لِابْنَيْهِمَا، وَقُدِّمَتِ الْأُمُّ فِي الذِّكْرِ لِأَنَّ إِلْفَ ابْنِهَا بِهَا أَقْوَى مِنْهُ بِأَبِيهِ وَلِلرَّعْيِ عَلَى الْفَاصِلَةِ، وَانْتُقِلَ إِلَى الزَّوْجَةِ وَالْبَنِينَ وَهُمَا مُجْتَمَعُ عَائِلَةِ الْإِنْسَانِ وَأَشَدُّ النَّاسِ قُرْبًا بِهِ وَمُلَازَمَةً.
Çocukluktan itibaren kardeşiyle olan bağının kuvvetli olması ve böylece aralarında hayat boyu süren bir ülfet oluşması sebebiyle önce kardeşle başlanmış; ardından kardeşten, evlatlarına daha yakın olan anne-babaya geçilmiştir. Annenin önce zikredilmesi, evladın onunla olan ülfetinin babasına kıyasla daha güçlü olması ve fâsılanın gözetilmesi sebebiyledir. Sonra da insanın aile birliğini oluşturan, kendisine en yakın ve en çok birlikte olduğu eşe ve oğullara geçilmiştir.
وَأُطْنِبَ بِتَعْدَادِ هَؤُلَاءِ الْأَقْرِبَاءِ دُونَ أَنْ يُقَالَ: يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَقْرَبِ قَرَابَتِهِ مَثَلًا لِإِحْضَارِ صُورَةِ الْهَوْلِ فِي نَفْسِ السَّامِعِ.
Mesela «kişinin en yakın akrabasından kaçtığı gün» denilmeyip bu akrabaların tek tek sayılarak sözün uzatılması (ıtnâb), dinleyicinin zihninde o dehşet tablosunu canlandırmak içindir.
وَكُلٌّ مِنْ هَؤُلَاءِ الْقَرَابَةِ إِذَا قَدَّرْتَهُ هُوَ الْفَارَّ كَانَ مَنْ ذُكِرَ مَعَهُ مَفْرُورًا مِنْهُ إِلَّا قَوْلَهُ:
Bu akrabaların her birini kaçan kişi olarak takdir ettiğinde, beraberinde zikredilen kimse kendisinden kaçılan olur; şu ifade müstesnadır:
وَصاحِبَتِهِ لِظُهُورِ أَنَّ مَعْنَاهُ: وَالْمَرْأَةِ مِنْ صَاحِبِهَا، فَفِيهِ اكْتِفَاءٌ، وَإِنَّمَا ذُكِرَتْ بِوَصْفِ الصَّاحِبَةِ الدَّالِّ عَلَى الْقُرْبِ وَالْمُلَازَمَةِ دُونَ وَصْفِ الزَّوْجِ لِأَنَّ الْمَرْأَةَ قَدْ تَكُونُ غَيْرَ حَسَنَةِ الْعِشْرَةِ لِزَوْجِهَا فَلَا يَكُونُ فِرَارُهُ مِنْهَا كِنَايَةً عَنْ شِدَّةِ الْهَوْلِ فَذُكِرَ بِوَصْفِ الصَّاحِبَةِ.
{ وَصاحِبَتِهِ } “ve eşinden” buyruğudur; zira anlamının «kadının da kocasından [kaçtığı gün]» olduğu açıktır ve burada iktifâ (kısaltma) sanatı vardır. Zevce vasfı yerine yakınlık ve birliktelik bildiren sâhibe vasfıyla zikredilmesi ise; kadının kocasıyla geçiminin iyi olmayabileceği ve dolayısıyla ondan kaçışının dehşetin şiddetinden kinaye olmayacağı ihtimaline binaendir; bu yüzden sâhibe vasfıyla zikredilmiştir.
وَالْأَقْرَبُ أَنَّ هَذَا فِرَارُ الْمُؤْمِنِ مِنْ قَرَابَتِهِ الْمُشْرِكِينَ خَشْيَةَ أَنْ يُؤَاخَذَ بِتَبِعَتِهِمْ إِذْ بَقُوا عَلَى الْكُفْرِ.
En kuvvetli ihtimal, bunun müminin, küfür üzere kalan müşrik akrabalarından, onların sorumluluğuyla hesaba çekilme endişesiyle kaçması olduğudur.
وَتَعْلِيقُ جَارِ الْأَقْرِبَاءِ بِفِعْلِ: يَفِرُّ الْمَرْءُ يَقْتَضِي أَنَّهُمْ قَدْ وَقَعُوا فِي عَذَابٍ يَخْشَوْنَ تَعَدِّيَهُ إِلَى مَنْ يَتَّصِلُ بِهِمْ.
Akrabaları bildiren car-mecrurun { يَفِرُّ الْمَرْءُ } fiiline bağlanması, onların kendileriyle bağı olan kimselere de sirayet etmesinden korktukları bir azaba uğradıklarını iktiza eder.
وَقَدِ اجْتَمَعَ فِي قَوْلِهِ: يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ إِلَى آخِرِهِ أَبْلَغُ مَا يُفِيدُ هَوْلَ ذَلِكَ الْيَوْمِ بِحَيْثُ لَا يَتْرُكُ هَوْلُهُ لِلْمَرْءِ بَقِيَّةً مِنْ رُشْدِهِ فَإِنَّ نَفْسَ الْفِرَارِ لِلْخَائِفِ مَسَبَّةٌ فِيمَا تَعَارَفُوهُ لِدِلَالَتِهِ عَلَى جُبْنِ صَاحِبِهِ وَهُمْ يَتَعَيَّرُونَ بِالْجُبْنِ وَكَوْنَهُ يَتْرُكُ أَعَزَّ الْأَعِزَّةِ عَلَيْهِ مَسَبَّةٌ عُظْمَى.
{ يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ } ayetinden sonuna kadar olan kısımda, o günün dehşetini ifade eden en beliğ unsurlar bir araya gelmiştir; öyle ki dehşeti insanda aklından hiçbir kırıntı bırakmaz. Zira korkan kimsenin kaçması, kendi aralarında bildikleri üzere korkaklığa delalet etmesi sebebiyle bir utanç vesilesidir ve onlar korkaklıkla ayıplanırlardı; insanın en aziz bildiği kimseleri terk etmesi ise çok daha büyük bir utançtır.
وَجُمْلَةُ: لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا لِزِيَادَةِ تَهْوِيلِ الْيَوْمِ، وَتَنْوِينُ شَأْنٌ لِلتَّعْظِيمِ.
{ لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ } “O gün onlardan her birinin kendine yetecek bir meşgalesi vardır” cümlesi, o günün dehşetini daha da artırmak için ibtidaî olarak getirilmiş bir müste'nefe cümledir; { شَأْنٌ } kelimesindeki tenvin ise tazim (durumun vahameti ve büyüklüğü) içindir.
وَحَيْثُ كَانَ فِرَارُ الْمَرْءِ مِنَ الْأَقْرِبَاءِ الْخَمْسَةِ يَقْتَضِي فِرَارَ كُلِّ قَرِيبٍ مِنْ أُولَئِكَ مِنْ مِثْلِهِ كَانَ الِاسْتِئْنَافُ جَامِعًا لِلْجَمِيعِ تَصْرِيحًا بِذَلِكَ الْمُقْتَضَى، فَقَالَ: لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ أَيْ عَنِ الِاشْتِغَالِ بِغَيْرِهِ مِنَ الْمَذْكُورَاتِ بَلْهَ الِاشْتِغَالَ عَمَّنْ هُوَ دُونَ أُولَئِكَ فِي الْقَرَابَةِ وَالصُّحْبَةِ.
Kişinin bu beş akrabasından kaçması, o akrabaların her birinin de benzer şekilde kendisinden kaçmasını iktiza ettiğinden, bu gerekliliği açıkça belirtmek üzere söz başı (isti'nâf) hepsini kapsayacak şekilde gelmiş ve { لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ } “O gün onlardan her birinin kendine yetecek bir meşgalesi vardır” buyrulmuştur; yani zikredilen diğer kişilerle ilgilenmekten, hele hele akrabalık ve arkadaşlıkta bunlardan daha aşağıda olanlarla meşgul olmaktan [alıkoyacak bir meşgalesi vardır].
وَالشَّأْنُ: الْحَالُ الْمُهِمُّ.
Şe'n (شَأْن), önemli durum/iş demektir.
وَتَقْدِيمُ الْخَبَرِ فِي قَوْلِهِ: لِكُلِّ امْرِئٍ عَلَى الْمُبْتَدَأِ لِيَتَأَتَّى تَنْكِيرُ شَأْنٌ الدَّالِّ عَلَى التَّعْظِيمِ لِأَنَّ الْعَرَبَ لَا يَبْتَدِئُونَ بِالنَّكِرَةِ فِي جُمْلَتِهَا إِلَّا بِمُسَوِّغٍ مِنْ مُسَوِّغَاتٍ عَدَّهَا النُّحَاةُ بِضْعَةَ عَشَرَ مُسَوِّغًا، وَمِنْهَا تَقْدِيمُ الْخَبَرِ عَلَى الْمُبْتَدَأِ.
{ لِكُلِّ امْرِئٍ } ifadesinde haberin mübtedadan önce getirilmesi, tazime (vahamete) delalet eden { شَأْنٌ } kelimesinin nekire (belirsiz) yapılabilmesini sağlamak içindir. Zira Araplar, nahiv âlimlerinin on küsur olarak saydığı gerekçelerden (müsevvigât) biri olmadıkça cümleye nekire ile başlamazlar; haberin mübtedadan önce gelmesi de bu gerekçelerdendir.
وَالْإِغْنَاءُ: جَعْلُ الْغَيْرِ غَنِيًّا، أَيْ غَيْرَ مُحْتَاجٍ لِشَيْءٍ فِي غَرَضِهِ. وَأَصْلُ الْإِغْنَاءِ وَالْغِنَى:
İğnâ (إِغْنَاء); başkasını zengin, yani amacına ulaşmada hiçbir şeye muhtaç olmayan kılmaktır. İğnâ ve gınânın aslı ise,
حُصُولُ النَّافِعِ الْمُحْتَاجِ إِلَيْهِ، قَالَ تَعَالَى: وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ [يُوسُف: ٦٧]
ihtiyaç duyulan faydalı şeyin elde edilmesidir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } “Ben Allah'tan [gelecek] hiçbir şeyi sizden savamam.”
وَقَالَ: مَا أَغْنى عَنِّي مالِيَهْ [الحاقة: ٢٨] . وَقَدِ اسْتُعْمِلَ هُنَا فِي مَعْنَى الْإِشْغَالِ وَالْإِشْغَالُ أَعَمُّ.
Ve yine şöyle buyurmuştur: { مَا أَغْنى عَنِّي مالِيَهْ } “Malım bana hiçbir fayda vermedi.” Burada ise işgal etme (meşgul etme) anlamında kullanılmıştır ki meşgul etme daha geneldir.
فَاسْتُعْمِلَ الْإِغْنَاءُ الَّذِي هُوَ نَفْعٌ فِي مَعْنَى الْإِشْغَالِ الْأَعَمِّ عَلَى وَجْهِ الْمَجَازِ الْمُرْسَلِ أَوِ الِاسْتِعَارَةِ إِيمَاءً إِلَى أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ يَشْغَلُهُمْ عَنْ قَرَابَتِهِمُ الْمُشْرِكِينَ فَرْطُ النَّعِيمِ وَرَفْعُ الدَّرَجَاتِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ عَقِبَهُ: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ إِلَى آخِرِ السُّورَةِ.
Fayda anlamına gelen iğnâ, müminleri müşrik akrabalarından nimetlerin bolluğunun ve derecelerin yükseltilmesinin meşgul edeceğine ima yoluyla işaret etmek üzere mecâz-ı mürsel veya istiâre yoluyla daha genel olan işgal (meşgul etme) anlamında kullanılmıştır; nitekim hemen ardından gelen surenin sonuna kadarki { وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ } ayetleri de buna delalet etmektedir.
وَجُمْلَةُ: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ جَوَابُ (إِذَا) ، أَيْ إِذَا جَاءَتِ الصَّاخَّةُ كَانَ النَّاسُ صِنْفَيْنِ صِنْفٌ وُجُوهُهُمْ مُسْفِرَةٌ وَصِنْفٌ وُجُوهُهُمْ مُغْبَرَّةٌ.
{ وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ } “O gün yüzler vardır, pırıl pırıl parlar” cümlesi { إِذَا } şart edatının cevabıdır; yani kulakları sağır eden o şiddetli ses geldiğinde insanlar iki grup olur: Yüzleri parıldayan bir grup ve yüzleri toza toprağa batmış bir grup.
وَقُدِّمَ هُنَا ذِكْرُ وُجُوهِ أَهْلِ النَّعِيمِ عَلَى وُجُوهِ أَهْلِ الْجَحِيمِ خِلَافَ قَوْلِهِ فِي سُورَةِ النَّازِعَاتِ [٣٧] فَأَمَّا مَنْ طَغى ثُمَّ قَوْلِهِ: وَأَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ [النازعات: ٤٠] إِلَى آخِرِهِ لِأَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ أُقِيمَتْ عَلَى عِمَادِ التَّنْوِيهِ بِشَأْنِ رَجُلٍ مِنْ أَفَاضِلِ الْمُؤْمِنِينَ وَالتَّحْقِيرِ لِشَأْنِ عَظِيمٍ مِنْ صَنَادِيدِ الْمُشْرِكِينَ فَكَانَ حَظُّ الْفَرِيقَيْنِ مَقْصُودًا مَسُوقًا إِلَيْهِ الْكَلَامُ وَكَانَ حَظُّ الْمُؤْمِنِينَ هُوَ الْمُلْتَفَتَ إِلَيْهِ ابْتِدَاءً، وَذَلِكَ من قَوْلِهِ: وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّهُ يَزَّكَّى [عبس: ٣] إِلَى آخِرِهِ، ثُمَّ قَوْلِهِ: أَمَّا مَنِ اسْتَغْنى فَأَنْتَ لَهُ تَصَدَّى [عبس: ٥، ٦] .
Burada cennet ehlinin yüzlerinin cehennem ehlinin yüzlerinden önce zikredilmesi, Nâziât Suresi'ndeki { فَأَمَّا مَنْ طَغى } “Artık kim azgınlık etmişse...” buyruğu ve ardından gelen { وَأَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ } “Rabbinin makamından korkana gelince...” ayetlerinin aksinedir. Çünkü bu sure, müminlerin faziletlilerinden bir zatın şanını yüceltme ve müşriklerin elebaşlarından büyük birinin durumunu ise küçültme temeli üzerine bina edilmiştir. Dolayısıyla her iki zümrenin payı kastedilerek söz oraya sevk edilmiş ve başlangıçta dikkat çekilen husus müminlerin payı olmuştur. Bu durum { وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّهُ يَزَّكَّى } “Ne bilirsin, belki o arınacaktı” ayetinden sonrasına, ardından da { أَمَّا مَنِ اسْتَغْنى فَأَنْتَ لَهُ تَصَدَّى } “Kendini müstağni görene gelince, sen ona yöneliyorsun” ayetine kadar görülmektedir.
وَأَمَّا سُورَةُ النَّازِعَاتِ فَقَدْ بُنِيَتْ عَلَى تَهْدِيدِ الْمُنْكِرِينَ لِلْبَعْثِ ابْتِدَاءً مِنْ قَوْلِهِ: يَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ قُلُوبٌ يَوْمَئِذٍ واجِفَةٌ [النازعات: ٦- ٨] فَكَانَ السِّيَاقُ لِلتَّهْدِيدِ وَالْوَعِيدِ وَتَهْوِيلِ مَا يَلْقَوْنَهُ يَوْمَ الْحَشْرِ، وَأَمَّا ذِكْرُ حَظِّ الْمُؤْمِنِينَ يَوْمَئِذٍ فَقَدْ دَعَا إِلَى ذِكْرِهِ الِاسْتِطْرَادُ عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ مِنْ تَعْقِيبِ التَّرْهِيبِ بِالتَّرْغِيبِ.
Nâziât Suresi ise { يَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ قُلُوبٌ يَوْمَئِذٍ واجِفَةٌ } “O gün sarsan sarsacak, ardından gelen onu takip edecektir. O gün kalpler korkudan titreyecektir” buyruğundan itibaren öldükten sonra dirilmeyi inkâr edenleri tehdit etme esası üzerine kurulmuştur. Dolayısıyla bağlam tehdit, azap uyarısı ve haşir günü karşılaşacakları şeylerin dehşetini bildirme amacına matuftur. O gün müminlerin payının zikredilmesine ise Kur'an'ın korkutmanın (terhîb) ardından müjdelemeyi (tergîb) getirme âdeti üzere istıtrâd (konu dışına geçiş) vesile olmuştur.
وَتَنْكِيرُ وُجُوهٌ الْأَوَّلِ وَالثَّانِي لِلتَّنْوِيعِ، وَذَلِكَ مُسَوِّغُ وُقُوعِهِمَا مُبْتَدَأً.
Birinci ve ikinci { وُجُوهٌ } kelimelerinin nekire (belirsiz) yapılması çeşitlendirme (tenvî') içindir ve bu durum onların mübteda olmalarını caiz kılan gerekçedir (müsevvigdir).
وَإِعَادَةُ يَوْمَئِذٍ لِتَأْكِيدِ الرَّبْطِ بَيْنَ الشَّرْطِ وَجَوَابِهِ وَلِطُولِ الْفَصْلِ بَيْنَهُمَا وَالتَّقْدِيرُ:
{ يَوْمَئِذٍ } lafzının tekrar edilmesi, şart ile cevabı arasındaki bağı pekiştirmek ve ikisinin arasının uzunca ayrılmış olmasından dolayıdır; takdiri ise şöyledir:
وُجُوهٌ مُسْفِرَةٌ يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ إِلَى آخِرِهِ.
«Kişinin kardeşinden kaçtığı gün... parıldayan yüzler vardır» şeklindedir.
وَقَدْ أَغْنَتْ إِعَادَةُ يَوْمَئِذٍ عَنْ رَبْطِ الْجَوَابِ بِالْفَاءِ.
{ يَوْمَئِذٍ } lafzının tekrarı, cevabın 'fâ' (فَ) harfiyle bağlanması ihtiyacını ortadan kaldırmıştır.
وَالْمُسْفِرَةُ ذَاتُ الْإِسْفَارِ، وَالْإِسْفَارُ النُّورُ وَالضِّيَاءُ يُقَالُ: أَسْفَرَ الصُّبْحُ، إِذَا ظَهَرَ ضَوْءُ الشَّمْسِ فِي أُفُقِ الْفَجْرِ، أَيْ وُجُوهٌ مُتَهَلِّلَةٌ فَرَحًا وَعَلَيْهَا أَثَرُ النَّعِيمِ.
Müsfira (مُسْفِرَة); isfâr sahibi demektir. İsfâr ise nur ve aydınlıktır. Nitekim fecir ufkunda güneşin ışığı belirdiğinde «أَسْفَرَ الصُّبْحُ» (sabah aydınlandı) denir. Yani sevinçten parıldayan ve üzerlerinde nimetin eseri bulunan yüzlerdir.
وَ (ضاحِكَةٌ) أَيْ كِنَايَةٌ عَنِ السُّرُورِ.
{ ضاحِكَةٌ } “gülen” ifadesi, sevinçten kinayedir.
وَ (مُسْتَبْشِرَةٌ) مَعْنَاهُ فَرِحَةٌ، وَالسِّينُ وَالتَّاءُ فِيهِ لِلْمُبَالَغَةِ مِثْلَ: اسْتَجَابَ، وَيُقَالُ: بَشَرَ،
{ مُسْتَبْشِرَةٌ } “müjdelenip sevinen” ise sevinçli demektir; buradaki 'sîn' ve 'tâ' harfleri, { اسْتَجَابَ } kelimesinde olduğu gibi mübalağa içindir. Nitekim sevinip neşelendiğinde «بَشَرَ» denir,
أَيْ فَرِحَ وَسُرَّ، قَالَ تَعَالَى: قالَ يَا بُشْرى هَذَا غُلامٌ [يُوسُف: ١٩] أَيْ يَا فَرْحَتِي.
yani sevindi ve mutlu oldu. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { قالَ يَا بُشْرى هَذَا غُلامٌ } “«Müjde! İşte bir oğlan çocuğu!» dedi.” Yani: «Ey sevincim!»
وَإِسْنَادُ الضَّحِكِ وَالِاسْتِبْشَارِ إِلَى الْوُجُوهِ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ لِأَنَّ الْوُجُوهَ مَحَلُّ ظُهُورِ الضَّحِكِ وَالِاسْتِبْشَارِ، فَهُوَ مِنْ إِسْنَادِ الْفِعْلِ إِلَى مَكَانِهِ، وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ الْوُجُوهَ كِنَايَةً عَنِ الذَّوَاتِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ [الرَّحْمَن: ٢٧] .
Gülme ve müjdelenip sevinme fiillerinin yüzlere isnat edilmesi aklî mecazdır; zira yüzler, gülme ve sevinmenin tezahür ettiği yerdir. Dolayısıyla bu, fiilin mekânına isnat edilmesidir. Yüzleri, Yüce Allah'ın: { وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ } “Ancak Rabbinin zâtı bâkî kalacaktır” ayetinde olduğu gibi bizzat şahıslardan kinaye kılman da mümkündür.
وَهَذِهِ وُجُوهُ أَهْلِ الْجَنَّةِ الْمُطْمَئِنِّينَ بَالًا الْمُكْرَمِينَ عَرْضًا وَحُضُورًا.
Bunlar, içleri huzurlu olan, [hesap için] arzedilme ve huzura çıkarılma anında ikram olunan cennet ehlinin yüzleridir.
وَالْغَبَرَةُ بِفَتْحَتَيْنِ الْغُبَارُ كُلُّهُ، وَالْمُرَادُ هُنَا أَنَّهَا مُعَفَّرَةٌ بِالْغُبَارِ إِهَانَةً وَمِنْ أَثَرِ الْكَبَوَاتِ.
İki fetha ile Gabera (غَبَرَة), tozun bütünüdür. Burada kastedilen ise, bir aşağılanma olarak ve yüzüstü düşmelerin eseri sebebiyle yüzlerin toza toprağa bulanmış olmasıdır.
وتَرْهَقُها تَغْلِبُ عَلَيْهَا وَتَعْلُوهَا.
{ تَرْهَقُها } “onu kaplar”; onu bastırır ve üzerini örter demektir.
وَالْقَتَرَةُ: بِفَتْحَتَيْنِ شِبْهُ دُخَانٍ يَغْشَى الْوَجْهَ مِنَ الْكَرْبِ وَالْغَمِّ، كَذَا قَالَ الرَّاغِبُ، وَهُوَ غَيْرُ الْغَبَرَةِ كَمَا تَقْتَضِيهِ الْآيَةُ لِئَلَّا يَكُونَ مِنَ الْإِعَادَةِ، وَهِيَ خِلَافُ الْأَصْلِ وَلَا دَاعِيَ إِلَيْهَا.
İki fetha ile Katera (قَتَرَة); Râgıb'ın belirttiği üzere keder ve gamdan dolayı yüzü kaplayan dumanımsı bir karartıdır. Ayetin gerektirdiği üzere bu, gaberadan (tozdan) farklı bir şeydir; ta ki asla aykırı olan ve hiçbir gereği bulunmayan bir tekrar (tekerrür) olmasın.
وَسَوَّى بَيْنَهُمَا الْجَوْهَرِيُّ وَتَبِعَهُ ابْنُ مَنْظُورٍ وَصَاحِبُ «الْقَامُوسِ» .
Cevherî ise ikisini bir tutmuş, İbn Manzûr ile el-Kâmûs sahibi (Fîrûzâbâdî) de ona uymuştur.
وَهَذِهِ وُجُوهُ أَهْلِ الْكُفْرِ، يُعْلَمُ ذَلِكَ مِنْ سِيَاقِ هَذَا التَّنْوِيعِ، وَقَدْ صُرِّحَ بِذَلِكَ بِقَوْلِهِ:
Bunlar küfür ehlinin yüzleridir; bu husus bu çeşitlendirmenin bağlamından anlaşılmaktadır ve şu buyrukla da açıkça ifade edilmiştir:
أُولئِكَ هُمُ الْكَفَرَةُ الْفَجَرَةُ زِيَادَةً فِي تَشْهِيرِ حَالِهِمُ الْفَظِيعِ لِلسَّامِعِينَ.
{ أُولئِكَ هُمُ الْكَفَرَةُ الْفَجَرَةُ } “İşte onlar kâfirlerin, günahkârların tâ kendileridir”; bu, dinleyenlere onların korkunç durumlarını daha da teşhir etmek içindir.
وَجِيءَ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ لِزِيَادَةِ الْإِيضَاحِ تَشْهِيرًا بِالْحَالَةِ الَّتِي سَبَّبَتْ لَهُمْ ذَلِكَ.
İşaret isminin getirilmesi, kendilerine bu akıbeti hazırlayan durumu teşhir ederek konuyu daha da açıklığa kavuşturmak içindir.
وَضَمِيرُ الْفَصْلِ هُنَا لِإِفَادَةِ التَّقْوَى.
Buradaki fasıl zamiri takviye ifade etmek içindir.
وَأُتْبِعَ وَصْفُ الْكَفَرَةُ بِوَصْفِ الْفَجَرَةُ مَعَ أَنَّ وَصْفَ الْكُفْرِ أَعْظَمُ مِنْ وَصْفِ الْفُجُورِ لِمَا فِي مَعْنَى الْفُجُورِ مِنْ خَسَاسَةِ الْعَمَلِ فَذُكِرَ وصفاهم الدالان على مَجْمُوعِ فَسَادِ الِاعْتِقَادِ وَفَسَادِ الْعَمَلِ.
Küfür vasfı fücur (günahkârlık) vasfından daha büyük olmasına rağmen, { الْكَفَرَةُ } vasfının ardından { الْفَجَرَةُ } vasfının getirilmesi, fücur anlamında amelin alçaklığının bulunması sebebiyledir; böylece hem inanç bozukluğuna hem de amel bozukluğuna delalet eden iki vasıfları birlikte zikredilmiştir.
وَذِكْرُ وَصْفِ الْفَجَرَةُ بِدُونِ عَاطِفٍ يُفِيدُ أَنَّهُمْ جَمَعُوا بَيْنَ الْكُفْرِ وَالْفُجُورِ.
{ الْفَجَرَةُ } vasfının atıf harfi olmaksızın zikredilmesi, onların küfür ile fücuru kendilerinde birleştirdiklerini ifade eder.