وَمَعْنَى التَّكْذِيبِ بِ «يَوْمِ الدِّينِ» التَّكْذِيبُ بِوُقُوعِهِ.
“Din gününü” yalanlamanın anlamı, onun gerçekleşeceğini yalanlamaktır.
فَالتَّكْذِيبُ بِيَوْمِ الْجَزَاءِ هُوَ مَنْشَأُ الْإِقْدَامِ عَلَى السَّيِّئَاتِ وَالْجَرَائِمِ، وَلِذَلِكَ أَعْقَبَهُ بِقَوْلِهِ:
Ceza gününü yalanlamak, kötülüklere ve suçlara cüret etmenin kaynağıdır; bu yüzden [Cenâb-ı Hak] onun peşinden şöyle buyurmuştur:
وَما يُكَذِّبُ بِهِ إِلَّا كُلُّ مُعْتَدٍ أَثِيمٍ إِذا تُتْلى عَلَيْهِ آياتُنا قالَ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ
{ وَما يُكَذِّبُ بِهِ إِلَّا كُلُّ مُعْتَدٍ أَثِيمٍ إِذا تُتْلى عَلَيْهِ آياتُنا قالَ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “Onu ancak haddi aşan, günaha batmış her kimse yalanlar. Kendisine ayetlerimiz okunduğu zaman: ‘Öncekilerin masalları!’ der.”
أَيْ أَنَّ
Yani şudur ki:
تَكْذِيبَهُمْ بِهِ جَهْلٌ بِحِكْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى فِي خلق النَّاس وَتَكْلِيفِهِمْ إِذِ الْحِكْمَةُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ تَقْتَضِي تَحْسِينَ أَعْمَالِهِمْ وَحِفْظَ نِظَامِهِمْ. فَلِذَلِكَ جَاءَتْهُمُ الشَّرَائِعُ آمِرَةً بِالصَّلَاحِ وَنَاهِيَةً عَنِ الْفَسَادِ. وَرَتَّبَ لَهُمُ الْجَزَاءَ عَلَى أَعْمَالِهِمُ الصَّالِحَةِ بِالثَّوَابِ وَالْكَرَامَةِ، وَعَلَى أَعْمَالِهِمُ السَّيِّئَةِ بِالْعَذَابِ وَالْإِهَانَةِ. كُلٌّ عَلَى حَسَبِ عَمَلِهِ: فَلَوْ أَهْمَلَ الْخَالِقُ تَقْوِيمَ مَخْلُوقَاتِهِ وَأَهْمَلَ جَزَاءَ الصَّالِحِينَ وَالْمُفْسِدِينَ، لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ مِنْ حِكْمَةِ الْخَلْقِ قَالَ تَعَالَى: أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لَا تُرْجَعُونَ فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ [الْمُؤْمِنُونَ: ١١٥، ١١٦] .
Onların bunu yalanlamaları, Yüce Allah’ın insanları yaratmasındaki ve onları yükümlü kılmasındaki hikmeti bilmemelerindendir. Zira insanların yaratılış hikmeti, amellerinin güzelleştirilmesini ve düzenlerinin korunmasını gerektirir. Bu sebeple şeriatlar onlara iyiliği emredip fesadı yasaklayarak gelmiştir. [Allah], herkesin ameline göre olmak üzere, salih amellerine mükâfat ve ikramla, kötü amellerine de azap ve zilletle karşılık takdir etmiştir. Eğer Yaratıcı, yarattıklarını terbiye etmeyi ve iyilerle bozguncuları cezalandırıp ödüllendirmeyi ihmal etseydi, bu yaratılışın hikmetine uymazdı. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لَا تُرْجَعُونَ فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ } [Mü'minûn: 115-116] “Sizi boşuna yarattığımızı ve bize döndürülmeyeceğinizi mi sandınız? Hak padişah olan Allah yücedir.”
وَقَدْ ذُكِرَ لِلْمُكَذِّبِينَ بِيَوْمِ الدِّينِ ثَلَاثَةُ أَوْصَافٍ وَهِيَ: مُعْتَدٍ، أَثِيمٍ، يَقُولُ إِنَّ الْآيَاتِ أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ.
Din gününü yalanlayanlar için üç vasıf zikredilmiştir; bunlar: Haddi aşan (mu'ted), günahkâr (esîm) ve ayetlerin öncekilerin masalları olduğunu söyleyen kimsedir.
وَالِاعْتِدَاءُ: الظُّلْمُ، وَالْمُعْتَدِي: الْمُشْرِكُ وَالْكَافِرُ بِمَا جَاءَهُ مِنَ الشَّرَائِعِ لِأَنَّهُمُ اعْتَدَوْا عَلَى اللَّهِ بِالْإِشْرَاكِ، وَعَلَى رُسُلِهِ بِالتَّكْذِيبِ، وَاعْتَدَوْا عَلَى دَلَائِلِ الْحَقِّ فَلَمْ يَنْظُرُوا فِيهَا أَوْ لَمْ يَعْمَلُوا بِهَا.
İ'tidâ (الِاعْتِدَاء), zulüm demektir; mu'tedî (الْمُعْتَدِي) ise şirk koşan ve kendisine gelen şeriatları inkâr eden kimsedir. Çünkü onlar şirk koşarak Allah'a, yalanlayarak peygamberlerine ve hak delillere karşı haddi aşıp onlara ibretle bakmamış veya onlarla amel etmemişlerdir.
وَالْأَثِيمُ: مُبَالَغَةٌ فِي الْآثِمِ، أَيْ كَثِيرُ الْإِثْمِ.
Esîm (الْأَثِيمُ) ise âsim (günahkâr) kelimesinin mübalağası olup çok günahkâr demektir.
وَصِيغَةُ الْقَصْرِ مِنَ النَّفْيِ وَالِاسْتِثْنَاءِ تُفِيدُ قَصْرَ صِفَةِ التَّكْذِيبِ بِيَوْمِ الدِّينِ عَلَى الْمُعْتَدِينَ الْآثِمِينَ الزَّاعِمِينَ الْقُرْآنَ أَسَاطِيرَ الْأَوَّلِينَ.
Nefiy (olumsuzluk) ve istisna yoluyla oluşan kasr kalıbı, din gününü yalanlama sıfatını, Kur'an'ın öncekilerin masalları olduğunu iddia eden haddi aşmış günahkârlara hasretmeyi ifade eder.
فَهُوَ قَصْرُ صِفَةٍ عَلَى مَوْصُوفٍ وَهُوَ قَصْرٌ حَقِيقِيٌّ لِأَنَّ يَوْمَ الدِّينِ لَا يُكَذِّبُ بِهِ إِلَّا غَيْرُ الْمُتَدَيِّنِينَ الْمُشْرِكُونَ وَالْوَثَنِيُّونَ وَأَضْرَابُهُمْ مِمَّنْ جَمَعَ الْأَوْصَافَ الثَّلَاثَةَ، وَأَعْظَمُهَا التَّكْذِيبُ بِالْقُرْآنِ فَإِنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ وَالصَّابِئَةَ لَا يُكَذِّبُونَ بِيَوْمِ الدِّينِ، وَكَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الشِّرْكِ لَا يُكَذِّبُونَ بِيَوْمِ الدِّينِ مِثْلَ أَصْحَابِ دِيَانَةِ الْقِبْطِ.
Bu, sıfatın mevsufa kasrıdır ve hakiki bir kasrdır. Çünkü din gününü, ancak din bağı olmayan müşrikler, putperestler ve bu üç vasfı kendinde toplayan benzerleri yalanlar; bunların en büyüğü de Kur'an'ı yalanlamaktır. Nitekim Ehl-i Kitap ve Sâbiîler din gününü yalanlamazlar; Kıptî dinine mensup olanlar gibi müşriklerin birçoğu da din gününü yalanlamaz.
فَالَّذِينَ يُكَذِّبُونَ بِيَوْمِ الدِّينِ هُمْ مُشْرِكُو الْعَرَبِ وَمَنْ شَابَهَهُمْ مِثْلُ الدَّهْرِيِّينَ فَإِنَّهُمْ تَحَقَّقَتْ فِيهِمُ الصِّفَتَانِ الْأُولَى وَالثَّانِيَةُ وَهِيَ الِاعْتِدَاءُ وَالْإِثْمُ وَهُوَ ظَاهِرٌ، وَأَمَّا زَعْمُ الْقُرْآنِ أَسَاطِيرَ الْأَوَّلِينَ فَهُوَ مَقَالَةُ الْمُشْرِكِينَ مِنَ الْعَرَبِ وَهُمُ الْمَقْصُودُ ابْتِدَاءً وَأَمَّا غَيْرُهُمْ مِمَّنْ لَمْ يُؤْثَرْ عَنْهُمْ هَذَا الْقَوْلُ فَهُمْ مُتَهَيِّئُونَ لِأَنْ يَقُولُوهُ، أَوْ يَقُولُوا مَا يُسَاوِيه أَو يؤول إِلَيْهِ، لِأَنَّ مَنْ لم يعرض عَلَيْهِم الْقُرْآنُ مِنْهُمْ لَوْ عُرِضَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ لَكَذَّبَ بِهِ
Dolayısıyla din gününü yalanlayanlar, Arap müşrikleri ve dehrîler (materyalistler) gibi onlara benzeyenlerdir. Zira haddi aşmak ve günahkârlık olan birinci ve ikinci sıfatlar onlarda gerçekleşmiştir ki bu açıktır. Kur'an'ın öncekilerin masalları olduğunu iddia etmeye gelince; bu, Arap müşriklerinin sözüdür ve ilk planda kastedilenler onlardır. Kendilerinden bu söz nakledilmemiş olan diğerlerine gelince; onlar da bunu söylemeye veya buna denk düşen ya da bu anlama varan bir şey söylemeye hazırdırlar. Çünkü kendilerine Kur'an tebliğ edilmemiş olanlarına şayet Kur'an sunulsaydı, onu yalanlarlardı;
تَكْذِيبًا يُسَاوِي اعْتِقَادَ أَنَّهُ مِنْ وَضْعِ الْبَشَرِ، فَهَؤُلَاءِ وَإِنْ لَمْ يَقُولُوا الْقُرْآنُ أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ فَظَنُّهُمْ فِي الْقُرْآنِ يُسَاوِي ظَنَّ الْمُشْرِكِينَ فَنُزِّلُوا مَنْزِلَةَ مَنْ يَقُولُهُ.
[öyle bir] yalanlama ki onun insan sözü olduğuna inanmaya denktir. Dolayısıyla bunlar, her ne kadar Kur'an öncekilerin masallarıdır dememiş olsalar da Kur'an hakkındaki zanları müşriklerin zannına denk olduğu için bunu söyleyen kimse konumunda kabul edilmişlerdir.
وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ الْقَصْرَ ادِّعَائِيًّا وَلَا تَلْتَفِتَ إِلَى تَنْزِيلِ مَنْ لَمْ يَقُلْ ذَلِكَ فِي الْقُرْآنِ.
Bu kasrı iddiâî (mübalağalı) sayıp Kur'an hakkında bunu söylememiş olanları [söylemiş gibi] değerlendirmeye iltifat etmemen de mümkündür.
وَمَعْنَى الِادِّعَاءِ أَنَّ مَنْ لَمْ يُؤْثَرْ عَنْهُمُ الْقَوْلُ فِي الْقُرْآنِ بِأَنَّهُ أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ قَدْ جُعِلَ تَكْذِيبُهُمْ بِيَوْمِ الدِّينِ كَلَا تَكْذِيبٍ مُبَالَغَةً فِي إِبْطَالِ تَكْذِيبِ الْمُشْرِكِينَ بِيَوْمِ الدِّينِ.
İddiâî olmasının anlamı şudur: Kur'an hakkında 'öncekilerin masallarıdır' dedikleri nakledilmemiş olanların din gününü yalanlamaları, müşriklerin din gününü yalanlamalarını iptal etmede mübalağa olsun diye adeta hiç yalanlama yokmuş gibi sayılmıştır.
وَجُمْلَةُ: إِذا تُتْلى عَلَيْهِ آياتُنا قالَ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ صِفَةٌ لِمُعْتَدٍ أَوْ حَالٌ مِنْهُ.
{ إِذا تُتْلى عَلَيْهِ آياتُنا قالَ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } cümlesi, { مُعْتَدٍ } lafzının sıfatı veya ondan bir haldir.
وَالْآيَاتُ هُنَا الْقُرْآنُ وَأَجْزَاؤُهُ لِأَنَّهَا الَّتِي تُتْلَى وَتُقْرَأُ.
Buradaki ayetlerden maksat Kur'an ve onun kısımlarıdır; çünkü tilavet edilen ve okunan odur.
وَالْأَسَاطِيرُ: جَمْعُ أُسْطُورَةٍ وَهِيَ الْقِصَّةُ، وَالْأَكْثَرُ أَنْ يُرَادَ الْقِصَّةُ الْمُخْتَرَعَةُ الَّتِي لَمْ تَقَعْ وَكَانَ الْمُشْرِكُونَ يُنَظِّرُونَ قِصَصَ الْقُرْآنِ بِقِصَّةِ رُسْتُمَ، وَإِسْفِنْدِيَارَ، عِنْدَ الْفُرْسِ، وَلَعَلَّ الْكَلِمَةَ مُعَرَّبَةٌ عَنِ الرُّومِيَّةِ، وَتُقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَيْهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٢٥] .
Esâtîr (الْأَسَاطِير), ustûre (أُسْطُورَة) kelimesinin çoğuludur ve hikâye/masal demektir; çoğunlukla vuku bulmamış uydurma hikâyeler için kullanılır. Müşrikler, Kur'an kıssalarını Farslar nezdindeki Rüstem ve İsfendiyar hikâyeleriyle kıyaslarlardı. Muhtemelen bu kelime Rumcadan Arapçalaşmıştır (muarrebdir). Buna dair açıklama, En'âm Suresi'nde Yüce Allah'ın { يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } [25] kavlinin tefsirinde geçmişti.
وَالْمُرَادُ بِالْأَوَّلِينَ الْأُمَمُ السَّابِقَةُ لِأَنَّ الْأَوَّلَ يُطْلَقُ عَلَى السَّابِقِ عَلَى وَجْهِ التَّشْبِيهِ بِأَنَّهُ أَوَّلٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى ثَانٍ بَعْدَهُ وَإِنْ كَانَ هُوَ قَدْ سَبَقَتْهُ أَجْيَالٌ، وَقَدْ كَانَ الْمُشْرِكُونَ يَصِفُونَ الْقُرْآنَ بِذَلِكَ لِمَا سَمِعُوا فِيهِ مِنَ الْقِصَصِ الَّتِي سِيقَتْ إِلَيْهِمْ مَسَاقَ الْمَوْعِظَةِ وَالِاعْتِبَارِ، فَحَسِبُوهَا مِنْ قِصَصِ الْأَسْمَارِ. وَاقْتَصَرُوا عَلَى ذَلِكَ دُونَ مَا فِي أَكْثَرِ الْقُرْآنِ مِنَ الْحَقَائِقِ الْعَالِيَةِ وَالْحِكْمَةِ، بُهْتَانًا مِنْهُمْ.
Öncekilerden (el-Evvelîn) maksat geçmiş ümmetlerdir. Çünkü 'evvel' kelimesi, kendisinden önce nesiller geçmiş olsa bile kendisinden sonraki ikinciye nispetle ilk olduğu benzetmesiyle geçmiş olan hakkında kullanılır. Müşrikler, kendilerine öğüt ve ibret amacıyla sevk edilen kıssaları işittiklerinde onları gece masallarından sanarak Kur'an'ı böyle vasıflandırmışlardı. Bir iftira olarak, Kur'an'ın çoğundaki yüce hakikatleri ve hikmeti görmezden gelip sadece bununla yetindiler.
وَمِمَّنْ كَانُوا يَقُولُونَ ذَلِكَ النَّضْرُ بْنُ الْحَارِثِ وَكَانَ قَدْ كَتَبَ قِصَّةَ رُسْتُمَ وَقِصَّةَ إِسْفِنْدِيَارَ وَجَدَهَا فِي الْحِيرَةِ فَكَانَ يُحَدِّثُ بِهَا فِي مَكَّةَ وَيَقُولُ: أَنَا أَحْسَنُ حَدِيثًا مِنْ مُحَمَّدٍ فَإِنَّمَا يُحَدِّثُكُمْ بِأَسَاطِيرِ الْأَوَّلِينَ.
Bunu söyleyenlerden biri de Nadr b. el-Hâris idi; o, Hîre'de bulduğu Rüstem ve İsfendiyar kıssasını yazmış, Mekke'de bunu anlatıyor ve şöyle diyordu: 'Ben Muhammed'den daha güzel söz söylüyorum; o size sadece öncekilerin masallarını anlatıyor.'
وَلَيْسَ الْمُرَادُ فِي الْآيَةِ خُصُوصَهُ لِأَنَّ كَلِمَةَ كُلُّ مُعْتَدٍ ظَاهِرٌ فِي عَدَمِ التَّخْصِيصِ.
Ayetten maksat yalnızca o değildir; çünkü { كُلُّ مُعْتَدٍ } ifadesi tahsis edilmediğine (genel olduğuna) açıktır.
[١٤- ١٧]
[14-17]
[سُورَة المطففين (٨٣) : الْآيَات ١٤ الى ١٧]
[Mutaffifîn Suresi (83), Ayetler 14-17]
كَلاَّ بَلْ رانَ عَلى قُلُوبِهِمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ (١٤) كَلاَّ إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ (١٥) ثُمَّ إِنَّهُمْ لَصالُوا الْجَحِيمِ (١٦) ثُمَّ يُقالُ هذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ (١٧)
{ كَلاَّ بَلْ رانَ عَلى قُلُوبِهِمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ (١٤) كَلاَّ إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ (١٥) ثُمَّ إِنَّهُمْ لَصالُوا الْجَحِيمِ (١٦) ثُمَّ يُقالُ هذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ (١٧) } “Hayır, hayır! Doğrusu onların kazanmakta oldukları şeyler kalplerinin üzerine pas bağlamıştır. Hayır! Şüphesiz onlar o gün Rablerinden perdelenmişlerdir. Sonra onlar mutlaka cehenneme gireceklerdir. Sonra da: ‘İşte yalanlayıp durduğunuz şey budur!’ denilecektir.”
كَلَّا بَلْ رانَ عَلى قُلُوبِهِمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ (١٤) كَلَّا اعْتِرَاضٌ بِالرَّدْعِ وَبَيَانٌ لَهُ، لِأَنَّ كَلَّا رَدْعٌ لِقَوْلِهِمْ أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ، أَيْ أَنَّ قَوْلَهُمْ
{ كَلَّا بَلْ رانَ عَلى قُلُوبِهِمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ (١٤) } [ayetindeki] { كَلَّا }, bir men ve reddediş itirazıdır (ara cümledir) ve onun beyanıdır; çünkü { كَلَّا }, onların { أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ } sözünü reddetmektir; yani onların bu sözü
بَاطِلٌ. وَحَرْفُ بَلْ لِلْإِبْطَالِ تَأْكِيدًا لِمَضْمُونٍ كَلَّا وَبَيَانًا وَكَشْفًا لِمَا حَمَلَهُمْ عَلَى أَنْ يَقُولُوا فِي الْقُرْآنِ مَا قَالُوا وَأَنَّهُ مَا أَعْمَى بَصَائِرَهُمْ مِنَ الرَّيْنِ.
bâtıldır. { بَلْ } edatı, { كَلَّا } lafzının içeriğini tekit etmek ve onları Kur'an hakkında söyledikleri şeyi söylemeye sevk eden etkeni beyan edip açığa çıkarmak üzere ibtal (düzeltme) içindir; o da kalplerini kör eden paslanmadır (reyn).
وَالرَّيْنُ: الصَّدَأُ الَّذِي يَعْلُو حَدِيدَ السَّيْفِ وَالْمِرْآةِ، وَيُقَالُ فِي مَصْدَرِ الرَّيْنِ الرَّانُ مِثْلَ الْعَيْبِ وَالْعَابِ، وَالذَّيْمِ وَالذَّامِ.
Reyn (الرَّيْنُ), kılıç demirini ve aynayı kaplayan pas demektir. Aynen el-ayb ve el-âb, ez-zeym ve ez-zâm gibi reynin masdarı olarak er-rân (الرَّانُ) da denir.
وَأَصْلُ فِعْلِهِ أَنْ يُسْنَدَ إِلَى الشَّيْءِ الَّذِي أَصَابَهُ الرَّيْنُ، فَيُقَالُ: رَانَ السَّيْفُ وَرَانَ الثَّوْبُ، إِذَا أَصَابَهُ الرَّيْنُ، أَيْ صَارَ ذَا رَيْنٍ، وَلِمَا فِيهِ مِنْ مَعْنَى التَّغْطِئَةِ أُطْلِقَ عَلَى التَّغْطِيَةِ فَجَاءَ مِنْهُ فِعْلُ رَانَ بِمَعْنَى غَشِيَ، فَقَالُوا: رَانَ النُّعَاسُ عَلَى فُلَانٍ، وَرَانَتِ الْخَمْرُ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: رانَ عَلى قُلُوبِهِمْ هُوَ مِنْ بَابِ رَانَ الرَّيْنُ على السَّيْف، وَلَيْسَ من بَاب ران السَّيْفِ، وَمِنِ اسْتِعْمَالِ الْقُرْآنِ هَذَا الْفِعْلَ صَارَ النَّاسُ يَقُولُونَ: رِينَ عَلَى قَلْبِ فُلَانٍ وَفُلَانٌ مَرِينٌ عَلَى قَلْبِهِ.
Bu fiilin aslı, pasa maruz kalan şeye isnat edilmesidir; paslandığı zaman 'kılıç paslandı' (râne's-seyf) ve 'elbise kirlendi/paslandı' (râne's-sevb) yani pas sahibi oldu denir. Örtme anlamı taşıdığı için kaplama/örtme hakkında da kullanılmış, böylece râne fiili 'kapladı/bürüdü' (gaşiye) anlamında gelmiştir. Nitekim 'uyku falanı kapladı' (râne'n-nuâsu alâ fulân) ve 'şarap aklı örttü' (râneti'l-hamr) demişlerdir. Yüce Allah'ın { رانَ عَلى قُلُوبِهِمْ } kavli de 'kılıcı pas kapladı' (râne'r-reynu ale's-seyf) babındandır, 'kılıç paslandı' babından değildir. Kur'an'ın bu fiili kullanmasından ötürü insanlar 'falanın kalbi pasla kaplandı/perdelendi' (rîne alâ kalbi fulân) ve 'falanın kalbi örtülmüştür' (fulânun merînun alâ kalbihî) der olmuşlardır.
وَالْمَعْنَى: غَطَّتْ عَلَى قُلُوبِهِمْ أَعْمَالُهُمْ أَنْ يَدْخُلَهَا فَهْمُ الْقُرْآنِ وَالْبَوْنُ الشَّاسِعُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ أَسَاطِيرِ الْأَوَّلِينَ.
Anlamı şudur: Yaptıkları ameller kalplerini öyle örtmüştür ki Kur'an'ı ve Kur'an ile öncekilerin masalları arasındaki derin uçurumu anlamak kalplerine giremez olmuştur.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ بِإِدْغَامِ اللَّامِ فِي الرَّاءِ بَعْدَ قَلْبِهَا رَاءً لِتَقَارُبِ مَخْرَجَيْهَا.
Cumhur, mahreçlerinin yakınlığı sebebiyle lâm harfini râ harfine dönüştürdükten sonra râ'ya idğam ederek (berrâne şeklinde) okumuştur.
وَقَرَأَهُ عَاصِمٌ بِالْوَقْفِ عَلَى لَامِ (بَلْ) وَالِابْتِدَاءِ بِكَلِمَةِ رَانَ تَجَنُّبًا لِلْإِدْغَامِ.
Âsım ise idğamdan kaçınmak için { بَلْ } lafzının lâm'ı üzerinde durup (vakıf yapıp) { رَانَ } kelimesiyle başlayarak okumuştur.
وَقَرَأَهُ حَفْصٌ بِسَكْتَةٍ خَفِيفَةٍ عَلَى لَامِ بَلْ لِيُبَيِّنَ أَنَّهَا لَامٌ. قَالَ فِي «اللِّسَانِ» : إِظْهَارُ اللَّامِ لُغَةً لِأَهْلِ الْحِجَازِ. قَالَ سِيبَوَيْهِ: هُمَا حَسَنَانِ، وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْإِدْغَامُ أَرْجَحُ.
Hafs ise onun lâm olduğunu belirtmek için { بَلْ } lafzının lâm'ı üzerinde hafif bir sekte ile okumuştur. Lisânü'l-Arab'da şöyle denir: 'Lâm'ı izhar etmek Hicaz ehlinin lügatidir.' Sibeveyh: 'Her ikisi de güzeldir' demiş; Zeccâc ise: 'İdğam daha tercihe şayandır' demiştir.
وَالْقُلُوبُ: الْعُقُولُ وَمَحَالُّ الْإِدْرَاكِ. وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٧] .
Kalpler; akıllar ve idrak mahalleridir. Bu, Bakara Suresi'ndeki Yüce Allah'ın { خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ } [7] “Allah onların kalplerini mühürlemiştir” kavli gibidir.
وَمِنْ كَلَامِ رُعَاةِ الْأَعْرَابِ يُخَاطِبُونَ إِبِلَهُمْ فِي زَمَنِ شِدَّةِ الْبَرْدِ إِذَا أَوْرَدُوهَا الْمَاءَ فَاشْمَأَزَّتْ مِنْهُ لِبَرْدِهِ «بَرِّدِيهِ تَجِدِيهِ سَخِينًا» أَيْ بَلْ رُدِّيهِ وَذَلِكَ مِنَ الْمُلَحِ الشَّبِيهَةِ بِالْمُعَايَاةِ إِذْ فِي ظَاهِرِهِ طَلَبُ تَبْرِيدِهِ وَأَنَّهُ بِالتَّبْرِيدِ يُوجَدُ سَخِينًا.
Bedevi çobanlarının, şiddetli soğuk zamanında develerini suya götürdüklerinde soğukluğundan ötürü sudan ürküp çekinmeleri üzerine onlara hitaben söyledikleri şu söz de [buna] bir örnektir: “بَرِّدِيهِ تَجِدِيهِ سَخِينًا” (Onu soğut, sıcak bulursun) yani 'Hayır, sen ona gir/onu iç' (Bel ruddîhi) demektir; bu, bilmeceye/muammaya benzeyen nükleer kelamlardandır, zira görünüşte onun soğutulmasını ve soğutulmakla sıcak bulunacağını istemektedir.
وَمَا كانُوا يَكْسِبُونَ مَا عَمِلُوهُ سَالِفًا مِنْ سَيِّئَاتِ أَعْمَالِهِمْ وَجِمَاحِهِمْ عَنْ
{ وَمَا كانُوا يَكْسِبُونَ } ise, geçmişte işledikleri kötü amelleri ve
التَّدَبُّرِ فِي الْآيَاتِ حَتَّى صَارَ الْإِعْرَاضُ وَالْعِنَادُ خُلُقًا مُتَأَصِّلًا فِيهِمْ فَلَا تَفْهَمُ عُقُولُهُمْ دَلَالَةَ الْأَدِلَّةِ عَلَى مَدْلُولَاتِهَا.
ayetleri tefekkür etmekten kaçınmalarıdır; öyle ki yüz çevirmek ve inatçılık onlarda kökleşmiş bir huy haline gelmiş, bu yüzden akılları delillerin gösterdiği hakikatleri anlayamaz olmuştur.
رَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا أَخْطَأَ خَطِيئَةً نُكِتَتْ فِي قَلْبِهِ نُكْتَةٌ سَوْدَاءُ فَإِذَا هُوَ نَزَعَ وَاسْتَغْفَرَ اللَّهَ وَتَابَ صُقِلَ قَلْبُهُ فَإِنَّ عَادَ زِيِدَ فِيهَا حَتَّى تَعْلُوَ عَلَى قَلْبِهِ وَهُوَ الرَّانُ الَّذِي ذَكَرَ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ: كَلَّا بَلْ رانَ عَلى قُلُوبِهِمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ»
Tirmizî, Ebû Hüreyre'den, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Kul bir günah işlediğinde kalbinde siyah bir nokta oluşur. Şayet o günahtan vazgeçer, Allah'tan af diler ve tövbe ederse kalbi cilalanır. Eğer tekrar günaha dönerse o nokta artırılır, ta ki kalbini kaplayıncaya kadar. İşte Allah'ın Kitabı'nda { كَلَّا بَلْ رانَ عَلى قُلُوبِهِمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ } “Hayır, hayır! Doğrusu onların kazanmakta oldukları şeyler kalplerinin üzerine pas bağlamıştır” diye zikrettiği pas (rân) budur.»
قَالَ التِّرْمِذِيُّ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ.
Tirmizî: 'Bu, hasen sahih bir hadistir' demiştir.
وَمَجِيءُ يَكْسِبُونَ بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ دُونَ الْمَاضِي لِإِفَادَةِ تَكَرُّرِ ذَلِكَ الْكَسْبِ وَتَعَدُّدِهِ فِي الْمَاضِي.
{ يَكْسِبُونَ } fiilinin mazi değil de muzari kalıbında gelmesi, geçmişte o kazanmanın (günah işlemenin) tekrarlandığını ve çokluğunu ifade etmek içindir.
وَفِي ذِكْرِ فِعْلِ كانُوا دُونَ أَنْ يُقَالَ: مَا يَكْسِبُونَ، إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الْمُرَادَ: مَا كَسَبُوهُ فِي أَعْمَارِهِمْ مِنَ الْإِشْرَاكِ قَبْلَ مَجِيءِ الْإِسْلَامِ فَإِنَّهُمْ وَإِنْ لَمْ يَكُونُوا مَنَاطَ تَكْلِيفٍ أَيَّامَئِذٍ.
{ مَا يَكْسِبُونَ } denilmeyip { كانُوا } fiilinin zikredilmesinde, kastedilenin İslam'ın gelişinden önce ömürleri boyunca şirk koşarak kazandıkları şeyler olduğuna bir işaret vardır; zira her ne kadar o günlerde mükellefiyet konumunda olmasalar da
فَهُمْ مُخَالِفُونَ لِمَا جَاءَتْ بِهِ الشَّرَائِعُ السَّالِفَةُ وَتَوَاتَرَ وَشَاعَ فِي الْأُمَمِ مِنَ الدَّعْوَةِ إِلَى تَوْحِيدِ اللَّهِ بِالْإِلَهِيَّةِ عَلَى قَوْلِ الْأَشْعَرِيِّ وَأَهْلِ السُّنَّةِ فِي تَوْجِيهِ مُؤَاخَذَةِ أَهْلِ الْفَتْرَةِ بِذَنْبِ الْإِشْرَاكِ بِاللَّهِ حَسْبَمَا اقْتَضَتْهُ الْأَدِلَّةُ مِنَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ أَوْ مُخَالِفُونَ لِمُقْتَضَى دَلَالَةِ الْعَقْلِ الْوَاضِحَةِ عَلَى قَوْلِ الْمَاتْرِيدِيِّ وَالْمُعْتَزِلَةِ وَلَحِقَ بِذَلِكَ مَا اكْتَسَبُوهُ مِنْ وَقْتِ مَجِيءِ الْإِسْلَامِ إِلَى أَنْ نَزَلَتْ هَذِهِ السُّورَةُ فَهِيَ مُدَّةٌ لَيْسَتْ بِالْقَصِيرَةِ.
Kitap ve Sünnet delillerinin gerektirdiği doğrultuda fetret ehlinin Allah'a şirk koşma günahından ötürü sorumlu tutulması gerekçesinde Eş'arî ve Ehl-i Sünnet'in kavline göre önceki şeriatların getirdiği ve ümmetler arasında tevatürle yayılmış olan ulûhiyette Allah'ın birliği (tevhid) davetine muhaliftirler; yahut Mâtürîdî ve Mu'tezile'nin kavline göre açık aklî delilin gereğine muhaliftirler. Buna, İslam'ın gelişinden bu surenin inişine kadar geçen sürede kazandıkları şeyler de eklenmiştir ki bu da kısa bir süre değildir.
وكَلَّا الثَّانِيَةُ تَأْكِيدٌ لِ كَلَّا الْأُولَى زِيَادَةً فِي الرَّدْعِ لِيَصِيرَ تَوْبِيخًا.
İkinci { كَلَّا } ise, kınamaya dönüşecek derecede caydırmayı artırmak için birinci { كَلَّا }'nın tekitidir.
إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ (١٥) ثُمَّ إِنَّهُمْ لَصالُوا الْجَحِيمِ (١٦) ثُمَّ يُقالُ هذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ (١٧) .
{ إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ (١٥) ثُمَّ إِنَّهُمْ لَصالُوا الْجَحِيمِ (١٦) ثُمَّ يُقالُ هذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ (١٧) } “Şüphesiz onlar o gün Rablerinden perdelenmişlerdir. Sonra onlar mutlaka cehenneme gireceklerdir. Sonra da: ‘İşte yalanlayıp durduğunuz şey budur!’ denilecektir.”
جُمْلَةُ: إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ وَمَا عُطِفَ عَلَيْهَا ابْتِدَائِيَّةٌ وَقَدِ اشْتَمَلَتِ الْجُمْلَةُ وَمَعْطُوفَاهَا عَلَى أَنْوَاعٍ ثَلَاثَةٍ مِنَ الْوَيْلِ وَهِيَ الْإِهَانَةُ، وَالْعَذَابُ، وَالتَّقْرِيعُ مَعَ التَّأْيِيسِ مِنَ الْخَلَاصِ مِنَ الْعَذَابِ.
{ إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ } cümlesi ve ona atfedilenler ibtidâiyyedir (yeni bir başlangıçtır). Bu cümle ile iki matufu, üç tür helak/azap (veyl) içermiştir: Zillet/aşağılanma, fiilî azap ve azaptan kurtulmaktan ümit kestiren azarlama/kınama.
فَأَمَّا الْإِهَانَةُ فَحَجْبُهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ، وَالْحَجْبُ هُوَ السَّتْرُ، وَيُسْتَعْمَلُ فِي الْمَنْعِ مِنَ
Aşağılanmaya gelince; onların Rablerinden perdelenmeleridir. Hacb (الْحَجْبُ), örtmek demektir ve
الْحُضُورِ لَدَى الْمَلِكِ وَلَدَى سَيِّدِ الْقَوْمِ، قَالَ الشَّاعِرُ الَّذِي لَمْ يُسَمَّ وَهُوَ مِنْ شَوَاهِدِ «الْكَشَّافِ» :
hükümdarın ve kavmin efendisinin huzuruna çıkmaktan menedilmek anlamında da kullanılır. el-Keşşâf'ın şahit beyitlerinden olan ve ismi belirtilmeyen şair şöyle demiştir:
إِذَا اعْتَرَوْا بَابَ ذِي عُبِّيَّةٍ رُجِبُوا ... وَالنَّاسُ مِنْ بَيْنِ مَرْجُوبٍ وَمَحْجُوبِ
Kibirli birinin kapısına vardıklarında saygı görürler / İnsanlar ise saygı gören ve huzurdan engellenen (mahcup) diye ayrılır.
وَكِلَا الْمَعْنَيَيْنِ مُرَادٌ هُنَا لِأَنَّ الْمُكَذِّبِينَ بِيَوْمِ الدِّينِ لَا يَرَوْنَ اللَّهَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حِينَ يَرَاهُ أَهْلُ الْإِيمَانِ.
Burada her iki anlam da kastedilmiştir; çünkü din gününü yalanlayanlar, kıyamet gününde iman ehli Allah'ı görürken O'nu göremeyeceklerdir.
وَيُوَضِّحُ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ فِي حِكَايَةِ أَحْوَالِ الْأَبْرَارِ: عَلَى الْأَرائِكِ يَنْظُرُونَ [المطففين: ٢٣] وَكَذَلِكَ أَيْضًا لَا يَدْخُلُونَ حَضْرَةَ الْقُدُسِ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ [الْأَعْرَاف: ٤٠] ، وَلِيَكُونَ الْكَلَامُ مُفِيدًا لِلْمَعْنَيَيْنِ قِيلَ: «عَنْ رَبِّهِمْ لَمَحْجُوبُونَ» دُونَ أَنْ يُقَالَ: عَنْ رُؤْيَةِ رَبِّهِمْ، أَوْ عَنْ وَجْهِ رَبِّهِمْ كَمَا قَالَ فِي آيَةِ آلِ عِمْرَانَ [٧٧] : وَلا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَأَمَّا الْعَذَابُ فَهُوَ مَا فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ إِنَّهُمْ لَصالُوا الْجَحِيمِ وَقَدْ عُطِفَتْ جُمْلَتُهُ بِحَرْفِ ثُمَّ الدَّالَّةِ فِي عَطْفِهَا الْجُمَلَ عَلَى التَّرَاخِي الرُّتْبِيِّ وَهُوَ
İyilerin (ebrâr) hallerini anlatırken buyurduğu { عَلَى الْأَرائِكِ يَنْظُرُونَ } [Mutaffifîn: 23] “Koltuklar üzerinde bakarlar” kavli bu anlamı açıklar. Keza onlar kudsiyet makamına da giremezler; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ } [A'râf: 40] “Şüphesiz ayetlerimizi yalanlayıp onlara karşı büyüklük taslayanlara gök kapıları açılmaz.” Sözün her iki anlamı da ifade etmesi için, Âl-i İmrân Suresi'ndeki ayette [77]: { وَلا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Kıyamet günü onlara bakmaz” buyrulduğu gibi 'Rablerini görmekten' veya 'Rablerinin vechinden' denilmeyip { عَنْ رَبِّهِمْ لَمَحْجُوبُونَ } “Rablerinden perdelenmişlerdir” denilmiştir. Azaba gelince; o da { ثُمَّ إِنَّهُمْ لَصالُوا الْجَحِيمِ } kavlindedir. Bu cümle, cümleleri atfetmede rütbece tedricîliği (terâhî-i rütbî) ifade eden { ثُمَّ } harfi ile atfedilmiştir; bu da
ارْتِقَاءٌ فِي الْوَعِيدِ لِأَنَّهُ وَعِيدٌ بِأَنَّهُمْ مِنْ أَهْلِ النَّارِ وَذَلِكَ أَشَدُّ مِنْ خزي الإهانة.
tehditte dereceyi yükseltmektir (irtikâ); çünkü onların cehennem ehlinden olacağına dair bir tehdittir ve bu da aşağılanma zilletinden daha şiddetlidir.
و «صالوا» جَمْعُ صَالٍ وَهُوَ الَّذِي مَسَّهُ حَرُّ النَّارِ، وَتَقَدَّمَ فِي آخِرِ سُورَةِ الِانْفِطَارِ.
{ صَالُوا }, 'sâlin' (صَالٍ) kelimesinin çoğuludur ve ateşin sıcağı kendisine dokunan kimse demektir; bu [açıklama] İnfitâr Suresi'nin sonunda geçmişti.
وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ سيصلون عَذَاب جَهَنَّم.
Anlam şudur: Onlar cehennem azabına gireceklerdir (yaslevne).
وَأَمَّا التَّقْرِيعُ مَعَ التَّأْيِيسِ مِنَ التَّخْفِيفِ فَهُوَ مَضْمُونُ جُمْلَةِ: ثُمَّ يُقالُ هذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ فَعَطْفُ الْجُمْلَةِ بِحَرْفِ ثُمَّ اقْتَضَى تَرَاخِيَ مَضْمُونِ الْجُمْلَةِ عَلَى مَضْمُونِ الَّتِي قَبْلَهَا، أَيْ بُعْدُ دَرَجَتِهِ فِي الْغَرَضِ الْمَسُوقِ لَهُ الْكَلَامُ.
Azabın hafifletilmesinden ümit kestiren azarlamaya gelince; bu da { ثُمَّ يُقالُ هذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ } “Sonra: İşte yalanlayıp durduğunuz şey budur, denilir” cümlesinin içeriğidir. Cümlenin { ثُمَّ } harfi ile atfedilmesi, bu cümlenin içeriğinin kendisinden önceki cümlenin içeriğine göre bir terâhîsini (rütbece sonralığını), yani sözün kendisi için sevk edildiği gaye bakımından derecesinin daha ileri olduğunu gerektirmiştir.
وَاقْتَضَى اسْمُ الْإِشَارَةِ أَنَّهُمْ صَارُوا إِلَى الْعَذَابِ، وَالْإِخْبَارُ عَنِ الْعَذَابِ بِأَنَّهُ الَّذِي كَانُوا بِهِ يُكَذِّبُونَ يُفِيدُ أَنَّهُ الْعَذَابُ الَّذِي تَكَرَّرَ وَعِيدُهُمْ بِهِ وَهُمْ يُكَذِّبُونَهُ، وَذَلِكَ هُوَ الْخُلُودُ وَهُوَ دَرَجَةٌ أَشَدُّ فِي الْوَعِيدِ، وَبِذَلِكَ كَانَ مَضْمُون الْجُمْلَة أرقى رُتْبَة فِي الْغَرَض من مَضْمُونُ الْجُمْلَةِ الْمَعْطُوفَةِ هِيَ عَلَيْهَا.
İşaret ismi onların azaba uğradıklarını gerektirmiş; azabın 'kendisini yalanladıkları şey' olarak haber verilmesi de onun, yalanlayıp durdukları halde kendisiyle mükerreren tehdit edildikleri azap olduğunu ifade etmiştir. Bu da ebediyettir (hulûd) ve tehditte daha şiddetli bir derecedir. Böylece bu cümlenin içeriği, matuf olduğu cümlenin içeriğinden gaye bakımından daha üstün bir mertebede olmuştur.
أَوْ يَكُونُ قَوْلُهُ: ثُمَّ يُقالُ هذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ إِشَارَةً إِلَى جَوَابِ مَالِكٍ
Yahut O'nun { ثُمَّ يُقالُ هذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ } “Sonra: İşte yalanlayıp durduğunuz şey budur, denilir” kavli, Mâlik'in cevabına bir işaret olur;
خَازِنِ جَهَنَّمَ الْمَذْكُورِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَنادَوْا يَا مالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ قالَ إِنَّكُمْ ماكِثُونَ لَقَدْ جِئْناكُمْ بِالْحَقِّ وَلكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ [الزخرف: ٧٧، ٧٨] فَطُوِيَ سُؤَالُهُمْ وَاقْتُصِرَ عَلَى جَوَابِ مَالِكٍ خَازِنِ جَهَنَّمَ اعْتِمَادًا عَلَى قَرِينَةِ عَطْفِ جُمْلَةِ هَذَا الْمَقَالِ بِ ثُمَّ الدَّالَّةِ عَلَى التَّرَاخِي.
Yüce Allah'ın şu buyruğunda zikredilen cehennem bekçisi [Mâlik'in]: { وَنادَوْا يَا مالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ قالَ إِنَّكُمْ ماكِثُونَ لَقَدْ جِئْناكُمْ بِالْحَقِّ وَلكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ } [Zuhruf: 77-78] “'Ey Mâlik! Rabbin bizim işimizi bitirsin' diye seslenirler. O da: 'Siz [burada] kalıcısınız; andolsun size hakkı getirdik fakat çoğunuz haktan hoşlanmıyordunuz' der.” Böylece terâhî bildiren { ثُمَّ } ile bu söz cümlesinin atfedilmesi karinesine dayanılarak onların istekleri katlanıp gizlenmiş (hazfedilmiş) ve sadece cehennem bekçisi Mâlik'in cevabıyla yetinilmiştir.
وَبُنِيَ فِعْلُ يُقالُ لِلْمَجْهُولِ لِعَدَمِ تَعَلُّقِ الْغَرَضِ بِمَعْرِفَةِ الْقَائِلِ وَالْمَقْصِدِ هُوَ القَوْل.
{ يُقالُ } fiili, söyleyenin bilinmesine gaye taalluk etmediği ve asıl maksat söylenen söz olduğu için meçhul olarak bina edilmiştir.
وَجِيء باسم الْمَوْصُول ليذكّروا تكذيبهم بِهِ فِي الدُّنْيَا تنديما لَهُم وتحزينا.
İsm-i mevsûl, onları pişman etmek ve üzmek maksadıyla dünyadaki yalanlamalarını hatırlatmak için getirilmiştir.
وَتَقْدِيمُ بِهِ عَلَى تُكَذِّبُونَ لِلِاهْتِمَامِ بِمَعَادِ الضَّمِيرِ مَعَ الرِّعَايَةِ عَلَى الْفَاصِلَةِ وَالْبَاءُ لِتَعْدِيَةِ فِعْلِ تُكَذِّبُونَ إِلَى تَفْرِقَةٍ بَيْنَ تَعْدِيَتِهِ إِلَى الشَّخْصِ الْكَاذِبِ فَيُعَدَّى بِنَفْسِهِ وَبَيْنَ تَعْدِيَتِهِ إِلَى الْخَبَرِ الْمُكَذَّبِ فَيُعَدَّى بِالْبَاءِ. وَلَعَلَّ أَصْلَهَا بَاءُ السَّبَبِيَّةِ وَالْمَفْعُولُ مَحْذُوفٌ، أَيْ كَذَّبَ بِسَبَبِهِ مَنْ أَخْبَرَهُ بِهِ، وَلِذَلِكَ قَدَّرَهُ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ: هَذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ رُسُلَ اللَّهِ فِي الدُّنْيَا.
{ بِهِ } ifadesinin { تُكَذِّبُونَ } üzerine takdim edilmesi, fâsıla riayetiyle birlikte zamirin merciine önem vermek içindir. Bâ harfi, { تُكَذِّبُونَ } fiilini geçişli kılmak içindir; bu da fiilin yalancı şahsa geçişli olduğunda bizzat (harf-i cersiz) geçişli olması ile yalanlanan habere geçişli olduğunda bâ ile geçişli olması arasındaki farkı belirtir. İhtimal ki bunun aslı sebebiyet bildiren bâ'dır ve meful hazfedilmiştir; yani 'kendisine bunu haber veren kimseyi bu sebeple yalanladı' demektir. Bundan dolayı bazı müfessirler bunu şöyle takdir etmişlerdir: 'Bu, dünyada Allah'ın elçilerini kendisi sebebiyle yalanladığınız şeydir.'
[١٨- ٢١]
[18-21]
[سُورَة المطففين (٨٣) : الْآيَات ١٨ إِلَى ٢١]
[Mutaffifîn Suresi (83): Ayet 18-21]
كَلاَّ إِنَّ كِتابَ الْأَبْرارِ لَفِي عِلِّيِّينَ (١٨) وَما أَدْراكَ مَا عِلِّيُّونَ (١٩) كِتابٌ مَرْقُومٌ (٢٠) يَشْهَدُهُ الْمُقَرَّبُونَ (٢١)
{ كَلاَّ إِنَّ كِتابَ الْأَبْرارِ لَفِي عِلِّيِّينَ (١٨) وَما أَدْراكَ مَا عِلِّيُّونَ (١٩) كِتابٌ مَرْقُومٌ (٢٠) يَشْهَدُهُ الْمُقَرَّبُونَ (٢١) } “Hayır! Şüphesiz iyilerin kitabı İlliyyûn'dadır. İlliyyûn'un ne olduğunu sana ne bildirdi? [O,] yazılmış bir kitaptır. Ona yakınlaştırılmış olanlar şahit olur.”
كَلَّا.
{ كَلَّا } “Hayır!”
رَدْعٌ وَإِبْطَالٌ لِمَا تَضْمَنُهُ مَا يُقَالُ لَهُمْ: هذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ [المطففين: ١٧] فَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ كَلِمَةُ كَلَّا مِمَّا قِيلَ لَهُمْ مَعَ جُمْلَةِ هذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ رَدْعًا لَهُمْ فَهِيَ مِنَ الْمَحْكِيِّ بِالْقَوْلِ.
Onlara söylenen { هذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ } [Mutaffifîn: 17] sözünün içerdiği şeyi bir caydırma ve iptal etmedir. Dolayısıyla { كَلَّا } kelimesinin, onları caydırmak amacıyla { هذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ } cümlesiyle birlikte kendilerine söylenen sözlerden olması caizdir; bu durumda kavil ile hikaye edilen sözlerdendir.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مُعْتَرِضَةً مِنْ كَلَامِ اللَّهِ فِي الْقُرْآنِ إِبْطَالًا لِتَكْذِيبِهِمُ الْمَذْكُورِ.
Onların anılan yalanlamalarını iptal etmek üzere Kur'an'da Allah'ın kelamından bir itiraz cümlesi olması da caizdir.
إِنَّ كِتابَ الْأَبْرارِ لَفِي عِلِّيِّينَ (١٨) وَما أَدْراكَ مَا عِلِّيُّونَ (١٩) كِتابٌ مَرْقُومٌ (٢٠) يَشْهَدُهُ الْمُقَرَّبُونَ (٢١) .
{ إِنَّ كِتابَ الْأَبْرارِ لَفِي عِلِّيِّينَ (١٨) وَما أَدْراكَ مَا عِلِّيُّونَ (١٩) كِتابٌ مَرْقُومٌ (٢٠) يَشْهَدُهُ الْمُقَرَّبُونَ (٢١) } “Şüphesiz iyilerin kitabı İlliyyûn'dadır. İlliyyûn'un ne olduğunu sana ne bildirdi? [O,] yazılmış bir kitaptır. Ona yakınlaştırılmış olanlar şahit olur.”
يَظْهَرُ أَنَّ هَذِهِ الْآيَاتِ الْمُنْتَهِيَةَ بِقَوْلِهِ: يَشْهَدُهُ الْمُقَرَّبُونَ مِنَ الْحِكَايَةِ وَلَيْسَتْ مِنَ الْكَلَامِ الْمَحْكِيِّ بِقَوْلِهِ: ثُمَّ يُقالُ إِلَخْ، فَإِنَّ هَذِهِ الْجُمْلَةَ بِحَذَافِرِهَا تُشْبِهُ جُمْلَةَ: إِنَّ كِتابَ الفُجَّارِ لَفِي سِجِّينٍ [المطففين: ١٧] إِلَخْ أُسْلُوبًا وَمُقَابَلَةً. فَالْوَجْهُ أَنْ يَكُونَ
Görünen o ki, { يَشْهَدُهُ الْمُقَرَّبُونَ } kavliyle sona eren bu ayetler hikayedendir ve { ثُمَّ يُقالُ } vb. kavliyle hikaye edilen sözden değildir. Çünkü bu cümle baştan sona üslup ve mukabele bakımından { إِنَّ كِتابَ الفُجَّارِ لَفِي سِجِّينٍ } [Mutaffifîn: 7] cümlesine tam olarak benzemektedir. Uygun olan şudur ki;
مَضْمُونُهَا قَسِيمًا لِمَضْمُونِ شَبِيهِهَا فَتَحْصُلُ مُقَابَلَةُ وَعِيدِ الْفُجَّارِ بِوَعْدِ الْأَبْرَارِ وَمِنْ عَادَةِ الْقُرْآنِ تَعْقِيبُ الْإِنْذَارِ بِالتَّبْشِيرِ وَالْعَكْسُ لِأَنَّ النَّاسَ رَاهِبٌ وَرَاغِبٌ فَالتَّعَرُّضُ لِنَعِيمِ الْأَبْرَارِ إِدْمَاجٌ اقْتَضَتْهُ الْمُنَاسَبَةُ وَإِنْ كَانَ الْمَقَامُ مِنْ أَوَّلِ السُّورَةِ مَقَامَ إِنْذَارٍ.
bunun içeriği, benzerinin içeriğinin dengi (kasîmi) olsun; böylece facirlerin tehdidi ile iyilerin (ebrâr) vaadi arasında bir mukabele gerçekleşir. İnsanlar korkan ve ümit eden kimseler olduğu için uyarının ardından müjde getirmek ve bunun aksi Kur'an'ın adetindendir. Bu sebeple iyilerin nimetine değinilmesi, surenin başından itibaren makam uyarı makamı olsa bile münasebetin gerektirdiği bir idmâcdır (konu içi geçiştir).
وَيَكُونُ الْمُتَكَلِّمُ بِالْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ وَاحِدًا وَجَّهَ كَلَامَهُ لِلْفُجَّارِ الَّذِينَ لَا يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ، وَأَعْقَبَهُ بِتَوْجِيهِ كَلَامٍ لِلْأَبْرَارِ الَّذِينَ هُمْ بِضِدِّ ذَلِكَ، فَتَكُونُ هَذِهِ الْآيَاتُ مُعْتَرِضَةً مُتَّصِلَةً بِحَرْفِ الرَّدْعِ عَلَى أَوْضَحِ الْوَجْهَيْنِ الْمُتَقَدِّمَيْنِ فِيهِ.
Vaad ve vaîdi söyleyen tek bir mütekellim olup sözünü diriltileceklerini zannetmeyen facirlere yöneltmiş, ardından da bunun zıddı olan iyilere söz yöneltmeyi eklemiştir. Böylece bu ayetler, caydırma harfine bağlı itirazî cümleler olur; bu da onun hakkındaki iki görüşün en açık olanına göredir.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْمَحْكِيِّ بِالْقَوْلِ فِي: ثُمَّ يُقالُ هذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ [المطففين: ١٧] فَتَكُونُ مَحْكِيَّةً بِالْقَوْلِ الْمَذْكُورِ مُتَّصِلَةً بِالْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا وَبِحَرْفِ الْإِبْطَالِ عَلَى أَنْ يَكُونَ الْقَائِلُونَ لَهُمْ: هذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ عَلَى وَجْهِ التَّوْبِيخِ، أَعْقَبُوا تَوْبِيخَهُمْ بِوَصْفِ نَعِيمِ الْمُؤْمِنِينَ بِالْبَعْثِ تَنْدِيمًا لِلَّذِينَ أَنْكَرُوهُ وَتَحْسِيرًا لَهُمْ عَلَى مَا أَفَاتُوهُ مِنَ الْخَيْرِ.
{ ثُمَّ يُقالُ هذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ } [Mutaffifîn: 17] ayetindeki kavil ile hikaye edilenlerden olması da caizdir. Bu takdirde zikredilen kavil ile hikaye edilmiş, önceki cümleye ve iptal harfine bağlanmış olur. Şu şartla ki onlara kınama yoluyla { هذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ } diyenler, inkarcıları pişman etmek ve kaçırdıkları hayırdan ötürü onları üzüntüye boğmak için bu kınamalarının ardından dirilişe inanan müminlerin nimetlerini vasfetmiş olsunlar.
والْأَبْرارِ: جَمْعُ بَرٍّ بِفَتْحِ الْبَاءِ، وَهُوَ الَّذِي يَعْمَلُ الْبِرَّ، وَتَقَدَّمَ فِي السُّورَةِ الَّتِي قَبْلَ هَذِهِ.
{ الْأَبْرارِ }, bâ harfinin fethasıyla berr (بَرّ) kelimesinin çoğuludur ve iyilik (birr) yapan kimse demektir; bundan önceki surede geçmişti.
وَالْقَوْلُ فِي الْكِتَابِ وَمَظْرُوفِيَّتِهِ فِي عِلِّيِّينَ، كَالْقَوْلِ فِي إِنَّ كِتابَ الفُجَّارِ لَفِي سِجِّينٍ [المطففين: ٧] .
Kitap ve onun İlliyyûn'da yer alması (mazrûfiyeti) hakkındaki açıklama, { إِنَّ كِتابَ الفُجَّارِ لَفِي سِجِّينٍ } [Mutaffifîn: 7] hakkındaki açıklama gibidir.
وَعِلِّيُّونَ: جَمْعُ عِلِّيٍّ، وَعِلِّيٌّ عَلَى وَزْنِ فِعِّيلٍ مِنَ الْعُلُوِّ، وَهُوَ زِنَةُ مُبَالِغَةٍ فِي الْوَصْفِ جَاءَ عَلَى صُورَةِ جَمْعِ الْمُذَكَّرِ السَّالِمِ وَهُوَ مِنَ الْأَسْمَاءِ الَّتِي أُلْحِقَتْ بِجَمْعِ الْمُذَكَّرِ السَّالِمِ عَلَى غَيْرِ قِيَاسٍ.
{ عِلِّيُّونَ }, 'ılliyy' (عِلِّيّ) kelimesinin çoğuludur; 'ılliyy' ise ulüvv (yücelik) kökünden 'fi'îl' veznindedir. Bu, vasıfta mübalağa veznidir, kurallı eril çoğul (cem-i müzekker-i salim) suretinde gelmiştir ve kıyasa aykırı olarak cem-i müzekker-i salime mülhak kılınan isimlerdendir.
وَعَنِ الْفَرَّاءِ أَنَّ عِلِّيِّينَ لَا وَاحِدَ لَهُ. يُرِيدُ: أَنَّ عِلِّيِّينَ لَيْسَ جَمْعَ (عِلِّيٍّ) وَلَكِنَّهُ عَلَمٌ عَلَى مَكَانِ الْأَبْرَارِ فِي الْجَنَّةِ إِذْ لَمْ يُسْمَعْ عَنِ الْعَرَبِ (عِلِّيٌّ) وَإِنَّمَا قَالُوا: عِلِّيَّةٌ لِلْغُرْفَةِ، وَعِلِّيُّونَ عَلَمٌ بِالْغَلَبَةِ لِمَحَلَّةِ الْأَبْرَارِ.
Ferrâ'dan nakledildiğine göre İlliyyûn'un tekili yoktur. Şunu kastetmektedir: İlliyyûn, 'ılliyy'in çoğulu değildir; aksine cennette iyilerin kaldığı yerin özel adıdır (alem). Zira Araplardan 'ılliyy' duyulmamıştır; onlar oda için sadece 'ılliyye' demişlerdir. İlliyyûn ise galebe yoluyla iyilerin mekanının özel adı olmuştur.
وَاشْتُقَّ هَذَا الِاسْمُ مِنَ الْعُلُوِّ، وَهُوَ عُلُوٌّ اعْتِبَارِيٌّ، أَيْ رِفْعَةٌ فِي مَرَاتِبِ الشَّرَفِ وَالْفَضْلِ، وَصِيغَ عَلَى صِيغَةِ جَمْعِ الْمُذَكَّرِ لِأَنَّ أَصْلَ تِلْكَ الصِّيغَةِ أَنْ تُجْمَعَ بِهَا أَسْمَاءُ الْعُقَلَاءِ وَصِفَاتُهُمْ، فَاسْتُكْمِلَ لَهُ صِيغَةُ جَمْعِ الْعُقَلَاءِ الذُّكُورِ إِتْمَامًا لِشَرَفِ الْمَعْنَى بِاسْتِعَارَةِ الْعُلُوِّ وَشَرَفِ النَّوْعِ بِإِعْطَائِهِ صِيغَةَ التَّذْكِيرِ.
Bu isim ulüvvden (yücelikten) türetilmiştir; bu da itibari bir yüceliktir, yani şeref ve fazilet derecelerindeki yüksekliktir. Eril çoğul sığasında kalıplanmıştır; çünkü bu sığanın aslı, akıl sahiplerinin isim ve sıfatlarının kendisiyle çoğul yapılmasıdır. Böylece yüceliğin istiaresiyle anlamın şerefi, müzekker sığası verilmesiyle de türün şerefi tamamlanarak akıl sahibi erkeklerin çoğul kalıbı onun için ikmal edilmiştir.
وَالْقَوْلُ فِي وَما أَدْراكَ مَا عِلِّيُّونَ كَالْقَوْلِ فِي وَما أَدْراكَ مَا سِجِّينٌ كِتابٌ مَرْقُومٌ [المطففين: ٨، ٩] الْمُتَقَدِّمِ.
{ وَما أَدْراكَ مَا عِلِّيُّونَ } hakkındaki açıklama, daha önce geçen { وَما أَدْراكَ مَا سِجِّينٌ كِتابٌ مَرْقُومٌ } [Mutaffifîn: 8, 9] hakkındaki açıklama gibidir.
ويَشْهَدُهُ يَطَّلِعُونَ عَلَيْهِ، أَيْ يُعْلَنُ بِهِ عِنْدَ الْمُقَرَّبِينَ، وَهُمُ الْمَلَائِكَةُ وَهُوَ إِعْلَانُ تَنْوِيهٍ بِصَاحِبِهِ كَمَا يُعْلَنُ بِأَسْمَاءِ النَّابِغِينَ فِي التَّعْلِيمِ، وَأَسْمَاءِ الْأَبْطَالِ فِي الْكَتَائِب.
{ يَشْهَدُهُ } ona muttali olurlar demektir; yani mukarrebûnun (yakınlaştırılmış olanların) yanında ilan edilir. Onlar da meleklerdir. Bu, eğitimde üstün başarı gösterenlerin isimlerinin ve birliklerdeki kahramanların isimlerinin ilan edilmesi gibi, sahibini övmek için yapılan bir ilandır.
[٢٢- ٢٨]
[22-28]
[سُورَة المطففين (٨٣) : الْآيَات ٢٢ إِلَى ٢٨]
[Mutaffifîn Suresi (83): Ayet 22-28]
إِنَّ الْأَبْرارَ لَفِي نَعِيمٍ (٢٢) عَلَى الْأَرائِكِ يَنْظُرُونَ (٢٣) تَعْرِفُ فِي وُجُوهِهِمْ نَضْرَةَ النَّعِيمِ (٢٤) يُسْقَوْنَ مِنْ رَحِيقٍ مَخْتُومٍ (٢٥) خِتامُهُ مِسْكٌ وَفِي ذلِكَ فَلْيَتَنافَسِ الْمُتَنافِسُونَ (٢٦)
{ إِنَّ الْأَبْرارَ لَفِي نَعِيمٍ (٢٢) عَلَى الْأَرائِكِ يَنْظُرُونَ (٢٣) تَعْرِفُ فِي وُجُوهِهِمْ نَضْرَةَ النَّعِيمِ (٢٤) يُسْقَوْنَ مِنْ رَحِيقٍ مَخْتُومٍ (٢٥) خِتامُهُ مِسْكٌ وَفِي ذلِكَ فَلْيَتَنافَسِ الْمُتَنافِسُونَ (٢٦) } “Şüphesiz iyiler bir nimet içindedirler. Koltuklar üzerinde bakarlar. Yüzlerinde nimetin sevincini tanırsın. Mühürlü saf bir içkiden içirilirler; onun sonu (mührü) misktir. Yarışanlar işte bunun için yarışsınlar.”
وَمِزاجُهُ مِنْ تَسْنِيمٍ (٢٧) عَيْناً يَشْرَبُ بِهَا الْمُقَرَّبُونَ (٢٨)
{ وَمِزاجُهُ مِنْ تَسْنِيمٍ (٢٧) عَيْناً يَشْرَبُ بِهَا الْمُقَرَّبُونَ (٢٨) } “Onun karışımı Tesnîm'dendir. Yakınlaştırılmış olanların kendisinden içtiği bir pınardır.”
مَضْمُونُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ قَسِيمٌ لِمَضْمُونِ جُمْلَةِ: إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ [المطففين: ١٥] إِلَى آخِرِهَا. وَلِذَلِكَ جَاءَتْ عَلَى نَسِيجِ نَظْمِ قَسِيمَتِهَا افْتِتَاحًا وَتَوْصِيفًا وَفَصْلًا، وَهِيَ مُبَيِّنَةٌ لِجُمْلَةِ: إِنَّ كِتابَ الْأَبْرارِ لَفِي عِلِّيِّينَ [المطففين: ١٨] فَمَوْقِعُهَا مَوْقِعُ الْبَيَانِ أَوْ مَوْقِعُ بَدَلِ الِاشْتِمَالِ عَلَى كِلَا الْوَجْهَيْنِ فِي مَوْقِعِ الَّتِي قَبْلَهَا عَلَى أَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْكَلَامِ الَّذِي يُقَال لَهُم، وَهُوَ المحكي بقوله: ثُمَّ يُقالُ هذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ [المطففين: ١٧] فَيَكُونُ قَوْلُ ذَلِكَ لَهُمْ، تَحْسِيرًا وَتَنْدِيمًا عَلَى تَفْرِيطِهِمْ فِي الْإِيمَانِ.
Bu cümlenin içeriği, { إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ } [Mutaffifîn: 15] cümlesinden sonrasının içeriğinin dengidir (kasîmidir). Bu sebeple başlangıç, tavsif ve fasl (atıfsız bağlama) hususunda denginin nazım dokusu üzerine gelmiştir. Bu cümle, { إِنَّ كِتابَ الْأَبْرارِ لَفِي عِلِّيِّينَ } [Mutaffifîn: 18] cümlesini açıklayıcıdır (mübeyyinedir). Dolayısıyla konumu, kendisinden öncekinin konumuna dair her iki görüşe göre beyan veya bedel-i iştimal konumundadır. Bununla birlikte, onlara söylenecek sözlerden olması da caizdir; bu da { ثُمَّ يُقالُ هذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ } [Mutaffifîn: 17] kavliyle hikaye edilen sözdür. Bu durumda bunun onlara söylenmesi, imandaki kusurlarından dolayı onları hasret ve pişmanlığa sevk etmek içindir.
وَأَحَدُ الْوَجْهَيْنِ لَا يُنَاكِدُ الْوَجْهَ الْآخَرَ فِيمَا قُرِّرَ لِلْجُمْلَةِ مِنَ الْخُصُوصِيَّاتِ.
Bu iki vecihten biri, cümle için tespit edilen hususiyetler noktasında diğer vecihle çelişmez.
وَذُكِرَ الْأَبْرَارُ بِالِاسْمِ الظَّاهِرِ دُونَ ضَمِيرِهِمْ. خِلَافًا لِمَا جَاءَ فِي جُمْلَةِ: إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ [المطففين: ١٥] تَنْوِيهًا بِوَصْفِ الْأَبْرَارِ.
İyilerin vasfını yüceltmek için, { إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ } [Mutaffifîn: 15] cümlesinde gelenin aksine, iyiler (ebrâr) zamirle değil açık isimle zikredilmiştir.
وَقَوْلُهُ: عَلَى الْأَرائِكِ خَبَرٌ ثَانٍ عَنِ الْأَبْرَارِ، أَيْ هُمْ عَلَى الْأَرَائِكِ، أَيْ مُتَّكِئُونَ عَلَيْهَا.
O'nun { عَلَى الْأَرائِكِ } kavli, ebrârdan ikinci haberdir; yani onlar koltuklar üzerindedirler, diğer bir deyişle onlara yaslanmışlardır.
وَالْأَرَائِكُ: جَمْعُ أَرِيكَةٍ بِوَزْنِ سَفِينَةٍ، وَالْأَرِيكَةُ: اسْمٌ لِمَجْمُوعِ سَرِيرٍ وَوِسَادَتِهِ وَحَجَلَةٍ مَنْصُوبَةٍ عَلَيْهِمَا، فَلَا يُقَالُ: أَرِيكَةٌ إِلَّا لِمَجْمُوعِ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ، وَقِيلَ: إِنَّهَا حَبَشِيَّةٌ وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: مُتَّكِئِينَ فِيها عَلَى الْأَرائِكِ فِي سُورَةِ الْإِنْسَانِ
{ الْأَرَائِكُ }, sefine vezninde olan 'erîke'nin çoğuludur. Erîke; sedir, onun minderi ve ikisinin üzerine kurulmuş cibinliğin tamamının ismidir. Dolayısıyla sadece bu üçünün toplamına erîke denir. Habeşçe olduğu da söylenmiştir; İnsân Suresi'ndeki Yüce Allah'ın { مُتَّكِئِينَ فِيها عَلَى الْأَرائِكِ } kavlinin yanında geçmişti.
ويَنْظُرُونَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنَ الْأَبْرَارِ. وَحُذِفَ مَفْعُولُ يَنْظُرُونَ إِمَّا لِدَلَالَةِ مَا تَقَدَّمَ عَلَيْهِ مِنْ قَوْلِهِ فِي ضِدِّهِمْ: إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ [المطففين: ١٥] وَالتَّقْدِيرُ:
{ يَنْظُرُونَ } kelimesi ebrârdan hal konumundadır. { يَنْظُرُونَ } fiilinin mefulü hazfedilmiştir; bu ya onların zıddı hakkında daha önce geçen { إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ } [Mutaffifîn: 15] kavlinin delaleti sebebiyledir ki takdiri:
يَنْظُرُونَ إِلَى رَبِّهِمْ، وَإِمَّا لِقَصْدِ التَّعْمِيمِ، أَيْ يَنْظُرُونَ كُلَّ مَا يُبْهِجُ نُفُوسَهُمْ ويسرهم بِقَرِينَة مقَام الْوَعْدِ وَالتَّكْرِيمِ.
'Rablerine bakarlar' şeklindedir; ya da vaad ve ikram makamı karinesiyle genelleme (ta'mim) kastıyladır, yani 'gönüllerini ferahlatan ve kendilerini sevindiren her şeye bakarlar' demektir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: تَعْرِفُ بِصِيغَةِ الْخِطَابِ وَنَصْبِ نَضْرَةَ وَهُوَ خِطَابٌ لِغَيْرِ مُعَيَّنٍ.
Cumhur { تَعْرِفُ } fiilini muhatap sığasıyla ve { نَضْرَةَ } kelimesini nasb ile okumuştur; bu muayyen olmayan birine hitaptır.
أَيْ تَعْرِفُ يَا مَنْ يَرَاهُمْ. وَقَرَأَهُ أَبُو جَعْفَرٍ وَيَعْقُوبُ «تُعْرَفُ» بِصِيغَةِ الْبِنَاءِ لِلْمَجْهُولِ وَرَفْعِ «نَضْرَةُ» .
Yani 'ey onları gören kimse, tanırsın' demektir. Ebû Ca'fer ve Ya'kûb ise meçhul bina sığasıyla 'tu'rafu' ve ref ile 'nadratu' şeklinde okumuştur.
وَمَآلُ الْمَعْنَيَيْنِ وَاحِدٌ إِلَّا أَنَّ قِرَاءَةَ الْجُمْهُورِ جَرَتْ عَلَى الطَّرِيقَةِ الْخَاصَّةِ فِي اسْتِعْمَالِهِ.
İki anlamın varacağı yer birdir; şu kadar var ki cumhurun kıraati, onun kullanımındaki özel üsluba uygun cereyan etmiştir.
وَجَرَتْ قِرَاءَةُ أَبِي جَعْفَرٍ وَيَعْقُوبَ عَلَى الطَّرِيقَةِ الَّتِي لَا تَخْتَصُّ بِهِ.
Ebû Ca'fer ve Ya'kûb'un kıraati ise ona mahsus olmayan üslup üzere cereyan etmiştir.
وَالْخِطَابُ بِمِثْلِهِ فِي مَقَامِ وَصْفِ الْأُمُورِ الْعَظِيمَةِ طَرِيقَةٌ عَرَبِيَّةٌ مَشْهُورَةٌ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ خَبَرٌ ثَالِثٌ عَنِ الْأَبْرارَ أَوْ حَالٌ ثَانِيَةٌ لَهُ.
Büyük meseleleri vasfetme makamında bu gibi bir hitap meşhur bir Arap üslubudur. Bu cümle ebrârdan üçüncü haber yahut onun için ikinci haldir.
وَالنَّضْرَةُ: الْبَهْجَةُ وَالْحُسْنُ، وَإِضَافَةُ نَضْرَةَ إِلَى النَّعِيمِ مِنْ إِضَافَةِ الْمُسَبَّبِ إِلَى السَّبَبِ، أَيِ النَّضْرَةُ وَالْبَهْجَةُ الَّتِي تَكُونُ لِوَجْهِ الْمَسْرُورِ الرَّاضِي إِذْ تَبْدُو عَلَى وَجْهِهِ مَلَامِحُ السُّرُورِ.
Nadrat (النَّضْرَةُ); parlaklık, sevinç ve güzellik demektir. Nadratın naîme (nimete) izafeti, müsebbebin sebebe izafetindendir; yani sevinçli ve hoşnut kimsenin yüzünde görünen parlaklık ve neşedir; çünkü sevinç belirtileri onun yüzünde belirir.
وَجُمْلَةُ يُسْقَوْنَ مِنْ رَحِيقٍ خَبَرٌ رَابِعٌ عَنِ الْأَبْرَارِ أَوْ حَالٌ ثَالِثَةٌ مِنْهُ. وَعَبَّرَ بِ يُسْقَوْنَ دُونَ: يَشْرَبُونَ، لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُمْ مَخْدُومُونَ يَخْدِمُهُمْ مَخْلُوقَاتٌ لِأَجْلِ ذَلِكَ فِي الْجَنَّةِ. وَذَلِكَ مِنْ تَمَامِ التَّرَفُّهِ وَلَذَّةِ الرَّاحَةِ.
{ يُسْقَوْنَ مِنْ رَحِيقٍ } cümlesi ebrârdan dördüncü haber yahut ondan üçüncü haldir. 'İçerler' yerine { يُسْقَوْنَ } (içirilirler) ile ifade edilmesi, onların kendilerine hizmet edilen kimseler olduğunu, cennette bunun için yaratılmış varlıkların kendilerine hizmet ettiğini göstermek içindir. Bu da refahın ve rahatlık lezzetinin tamlığındandır.
وَالرَّحِيقُ: اسْمٌ لِلْخَمْرِ الصَّافِيَةِ الطَّيِّبَةِ.
Rahîk (الرَّحِيقُ), saf ve lezzetli şarabın adıdır.
وَالْمَخْتُومُ: الْمَسْدُودُ إِنَاؤُهُ، أَيْ بَاطِيَتُهُ، وَهُوَ اسْمُ مَفْعُولٍ مِنْ خَتَمَهُ إِذَا شَدَّ بِصِنْفٍ مِنَ الطِّينِ مَعْرُوفٍ بِالصَّلَابَةِ إِذَا يَبِسَ فَيَعْسُرُ قَلْعُهُ وَإِذَا قُلِعَ ظَهَرَ أَنَّهُ مَقْلُوعٌ كَانُوا يَجْعَلُونَهُ لِلْخَتْمِ عَلَى الرَّسَائِلِ لِئَلَّا يَقْرَأَ حَامِلُهَا مَا فِيهَا وَلِذَلِكَ يَقُولُونَ مِنْ كَرَمِ الْكِتَابِ خَتْمُهُ وَيَجْعَلُونَ عَلَامَةً عَلَيْهِ، تُطْبَعُ فِيهِ وَهُوَ رَطْبٌ فَإِذَا يَبِسَ تَعَذَّرَ فَسْخُهَا، وَيُسَمَّى مَا تُطْبَعُ بِهِ خَاتَمًا بِفَتْحِ الْفَوْقِيَّةِ، وَكَانَ الْمُلُوكُ وَالْأُمَرَاءُ وَالسَّادَةُ يَجْعَلُونَ لِأَنْفُسِهِمْ خَوَاتِيمَ يَضَعُونَهَا فِي أَحَدِ
{ الْمَخْتُومُ }, kabı, yani testisi/fıçısı mühürlenmiş olandır. Bu, 'hatemehû' fiilinin ism-i mef'ulüdür; kuruduğunda sertliğiyle bilinen, sökülmesi güçleşen ve söküldüğünde de söküldüğü belli olan bir çeşit kil/çamur ile sıkıca kapattığı zaman kullanılır. Taşıyan kişi içindekini okumasın diye mektupları mühürlemek için onu koyarlardı; bu yüzden 'Mektubun cömertliği mühürlenmesindedir' derlerdi. Islakken üzerine basılan bir işaret koyarlardı, kuruduğunda ise onu bozmak imkansızlaşırdı. Üzerine baskı yapılan şeye üstten fetha ile 'hâtem' (mühür) denir. Hükümdarlar, emirler ve efendiler, mektup çıkardıklarında hazır bulunsunlar diye kendilerine serçe parmaklarından birine taktıkları
الْخِنْصَرَيْنِ لِيَجِدُوهَا عِنْدَ إِصْدَارِ الرَّسَائِلِ عَنْهُمْ، قَالَ جَرِيرٌ:
mühürler (yüzükler) edinirlerdi. Cerîr şöyle demiştir:
يَكْفِي الْخَلِيفَةَ أَنَّ اللَّهَ سَرْبَلَهُ ... سِرْبَالَ مُلْكٍ بِهِ تُزْجَى الْخَوَاتِيمُ
Halifeye, Allah'ın kendisine giydirdiği / Mühürlerin yürütüldüğü mülk elbisesi yeter.
وَالْخِتَامُ بِوَزْنِ كِتَابٍ: اسْمٌ لِلطِّينِ الَّذِي يُخْتَمُ بِهِ كَانُوا يَجْعَلُونَ طِينَ الْخِتَامِ عَلَى مَحَلِّ السِّدَادِ مِنَ الْقَارُورَةِ أَوِ الْبَاطِيَةِ أَوِ الدَّنِّ لِلْخَمْرِ لِمَنْعِ تَخَلُّلِ الْهَوَاءِ إِلَيْهَا وَذَلِكَ أَصْلَحُ لِاخْتِمَارِهَا وَزِيَادَةِ صَفَائِهَا وَحِفْظِ رَائِحَتِهَا. وَجُعِلَ خِتَامُ خَمْرِ الْجَنَّةِ بِعَجِينِ الْمِسْكِ عِوَضًا عَنْ طِينِ الْخَتْمِ.
Kitâb veznindeki hıtâm (الْخِتَامُ), kendisiyle mühürleme yapılan kilin/çamurun ismidir. Şişenin, fıçının veya şarap küpünün tıpa yerine, içine havanın sızmasını engellemek için mühür kilini sürerlerdi; bu da onun olgunlaşması, berraklığının artması ve kokusunun korunması için en elverişli olanıdır. Mühür kili yerine cennet şarabının mührü misk hamurundan yapılmıştır.
وَالْمِسْكُ مَادَّةٌ حَيَوَانِيَّةٌ ذَاتُ عَرْفٍ طَيِّبٍ مَشْهُورٍ طِيبُهُ وَقُوَّةُ رَائِحَتِهِ مُنْذُ الْعُصُورِ الْقَدِيمَةِ، وَهَذِهِ الْمَادَّةُ تَتَكَوَّنُ فِي غُدَّةٍ مَمْلُوءَةٍ دَمًا تَخْرُجُ فِي عُنُقِ صِنْفٍ مِنَ الْغَزَالِ فِي بِلَادِ التِّيبِيتِ مِنْ أَرْضِ الصِّينِ فَتَبْقَى مُتَّصِلَةً بِعُنُقِهِ إِلَى أَنْ تَيْبَسَ فَتَسْقُطُ فَيَلْتَقِطُهَا طُلَّابُهَا وَيَتَّجِرُونَ فِيهَا. وَهِيَ جِلْدَةٌ فِي شَكْلِ فَأْرٍ صَغِيرٍ وَلِذَلِكَ يَقُولُونَ: فَأْرَةُ الْمِسْكِ.
Misk, eski çağlardan beri hoşluğu ve kokusunun kuvvetiyle meşhur, güzel kokulu hayvansal bir maddedir. Bu madde, Çin topraklarındaki Tibet diyarında bir ceylan türünün boynunda çıkan, içi kan dolu bir bezesinde oluşur; kuruyup düşünceye kadar boynuna yapışık kalır; sonra onu arayanlar toplayıp ticaretini yaparlar. Bu, küçük bir fare şeklinde bir deridir, bu yüzden ona 'misk faresi' derler.