وَفُسِّرَ خِتامُهُ مِسْكٌ بِأَنَّ الْمَعْنَى خِتَامُ شُرْبِهِ، أَيْ آخِرُ شُرْبِهِ مِسْكٌ، أَيْ طَعْمُ الْمِسْكِ بِمَعْنَى نَكْهَتِهِ، وَأَنْشَدَ ابْنُ عَطِيَّةَ قَوْلَ ابْنِ مُقْبِلٍ:
ِ{ خِتامُهُ مِسْكٌ } ifadesi, içiminin sonu, yani içiminin hitamı misktir, yani kokusu ve tadı misk gibidir şeklinde de açıklanmıştır. İbn Atiyye, İbn Mukbil'in şu beytini şahit getirmiştir:
مِمَّا يُعَتِّقُ فِي الْحَانُوتِ قَاطِفُهَا ... بِالْفُلْفُلِ الْجَوْنِ وَالرُّمَّانِ مَخْتُومُ
Meyvesini toplayanın dükkânda yıllandırdığı, / Kara biber ve nar ile mühürlenmiş [şaraplardan].
أَيْ يَنْتَهِي بِلَذْعِ الْفُلْفُلِ وَطَعْمِ الرُّمَّانِ.
Yani sonu biberin yakıcılığı ve narın tadıyla biter.
وَجُمْلَةُ: خِتامُهُ مِسْكٌ نَعْتٌ لِ رَحِيقٍ أَوْ بَدَلٌ مُفَصَّلٌ مِنْ مُجْمَلٍ، أَوِ اسْتِئْنَاف بياني ناشىء عَنْ وَصْفِ الرَّحِيقِ بِأَنَّهُ مَخْتُومٍ أَنْ يَسْأَلَ سَائِلٌ عَنْ خِتَامِهَا أَيُّ شَيْءٍ هُوَ مِنْ أَصْنَافِ الْخِتَامِ لِأَنَّ غَالِبَ الْخِتَامِ أَنْ يَكُونَ بِطِينٍ أَوْ سِدَادٍ.
{ خِتامُهُ مِسْكٌ } cümlesi, { رَحِيقٍ } kelimesinin sıfatıdır veya mücmelin mufassal bir bedelidir ya da rahîkın mühürlü olarak nitelenmesinden doğan beyânî bir istînâftır; zira bir kimse onun mührünün hangi mühür çeşitlerinden olduğunu sorabilir; çünkü mühürleme çoğunlukla kil ya da tıpa ile yapılır.
وَجُمْلَةُ: وَفِي ذلِكَ فَلْيَتَنافَسِ الْمُتَنافِسُونَ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ جُمْلَةِ خِتامُهُ مِسْكٌ وَجُمْلَةِ وَمِزاجُهُ مِنْ تَسْنِيمٍ وَاعْلَمْ أَنَّ نَظْمَ التَّرْكِيبِ فِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ دَقِيقٌ يَحْتَاجُ إِلَى بَيَانٍ وَذَلِكَ أَنْ نَجْعَلَ الْوَاوَ اعْتِرَاضِيَّةً فَقَوْلُهُ: وَفِي ذلِكَ هُوَ مَبْدَأُ الْجُمْلَةِ. وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ لِإِفَادَةِ الْحَصْرِ أَيْ وَفِي ذَلِكَ الرَّحِيقِ فَلْيَتَنَافَسِ النَّاسُ لَا فِي رَحِيقِ الدُّنْيَا الَّذِي يَتَنَافَسُ فِيهِ أَهْلُ
{ وَفِي ذلِكَ فَلْيَتَنافَسِ الْمُتَنافِسُونَ } cümlesi, { خِتامُهُ مِسْكٌ } cümlesi ile { وَمِزاجُهُ مِنْ تَسْنِيمٍ } cümlesi arasında bir ara cümledir (i'tiraziyye). Bil ki bu cümledeki terkibin dizilişi ince olup açıklamaya muhtaçtır. Şöyle ki: Vav harfini i'tirâziyye kabul ettiğimizde { وَفِي ذلِكَ } sözü cümlenin başlangıcı olur. Mecrûrun (tümlecin) öne alınması hasr (kısıtlama) bildirmek içindir; yani insanlar lüks düşkünlerinin
الْبَذَخِ وَيَجْلِبُونَهُ مِنْ أَقَاصِي الْبِلَادِ وَيُنْفِقُونَ فِيهِ الْأَمْوَالَ. وَلَمَّا كَانَتِ الْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةً لم يكن البذخ ويجلبونه من أقاضي الْبِلَاد وينفقون فِيهِ الْأَمْوَال. وَلما كَانَت الْوَاو اعتراضية لَمْ يَكُنْ إِشْكَالٌ فِي وُقُوعِ فَاءِ الْجَوَابِ بَعْدَهَا. وَالْفَاءُ إِمَّا أَنْ تَكُونَ فَصِيحَةً، وَالتَّقْدِيرُ: إِذَا عَلِمْتُمُ الْأَوْصَافَ لِهَذَا الرَّحِيقِ فَلْيَتَنَافَسْ فِيهِ الْمُتَنَافِسُونَ، أَوِ التَّقْدِيرُ: وَفِي ذَلِكَ فَلْتَتَنَافَسُوا فَلْيَتَنَافَسْ فِيهِ الْمُتَنَافِسُونَ فَتَكُونُ الْجُمْلَةُ فِي قُوَّةِ التَّذْيِيلِ لِأَنَّ الْمُقَدَّرَ هُوَ تَنَافُسُ الْمُخَاطَبِينَ، وَالْمُصَرَّحُ بِهِ تَنَافُسُ جَمِيعِ
uğrunda yarıştığı, ülkelerin en uzak yerlerinden getirttiği ve yolunda mallar harcadığı dünya rahîkında (şarabında) değil, işte bu rahîkta yarışsınlar. Vav i'tirâziyye olunca, kendisinden sonra cevap fa'sının gelmesinde bir müşkillik kalmaz. Fa ya fasîhadır ve takdiri: "Bu rahîkın sıfatlarını bildiğinizde, artık yarışanlar onun için yarışsın!" şeklindedir; yahut takdiri: "İşte bunda yarışın ve yarışanlar onda yarışsın!" biçimindedir. Bu durumda cümle fezleke ve tezyîl (pekiştirici genelleme) kuvvetinde olur; zira takdir edilen muhatapların yarışmasıdır, açıkça zikredilen ise bütün
الْمُتَنَافِسِينَ فَهُوَ تَعْمِيمٌ بَعْدَ تَخْصِيصٍ، وَإِمَّا أَنْ تَكُونَ الْفَاءُ فَاءَ جَوَابٍ لِشَرْطٍ مُقَدَّرٍ فِي الْكَلَامِ يُؤْذِنُ بِهِ تَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ لِأَنَّ تَقْدِيمَ الْمَجْرُورِ كَثِيرًا مَا يُعَامَلُ مُعَامَلَةَ الشَّرْطِ، كَمَا
yarışanların yarışmasıdır; dolayısıyla bu, husustan sonra bir umûmdur (özelden genele geçiştir). Ya da fa, kelamda takdir edilen bir şartın cevap fa'sıdır ki mecrûrun öne alınması buna işaret eder; zira mecrûrun öne alınması çoğunlukla şart muamelesi görür; nitekim
رُوِيَ قَوْلُ النَّبِيءِ ﷺ: «كَمَا تَكُونُوا يُوَلَّ عَلَيْكُمْ»
Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «كَمَا تَكُونُوا يُوَلَّ عَلَيْكُمْ» "Nasılsanız öyle yönetilirsiniz" sözü,
بِجَزْمِ «تَكُونُوا» وَ «يُولَّ» ، فَالتَّقْدِيرُ: إِنْ عَلِمْتُمْ ذَلِكَ فَلْيَتَنَافَسْ فِيهِ الْمُتَنَافِسُونَ. وَإِمَّا أَنْ تَكُونَ الْفَاءُ تَفْرِيعًا عَلَى مَحْذُوفٍ عَلَى طَرِيقَةِ الْحَذْفِ عَلَى شَرِيطَةِ التَّفْسِيرِ، وَالتَّقْدِيرُ: وَتَنَافَسُوا صِيغَةَ أَمْرٍ فِي ذَلِكَ، فَلْيَتَنَافَسِ الْمُتَنَافِسُونَ فِيهِ، وَيَكُونُ الْكَلَامُ مُؤَذِنًا بِتَوْكِيدِ فِعْلِ التَّنَافُسِ لِأَنَّهُ بِمَنْزِلَةِ الْمَذْكُورِ مَرَّتَيْنِ، مَعَ إِفَادَةِ التَّخَصُّصِ بِتَقْدِيمِ الْمَجْرُورِ.
«تَكُونُوا» ve «يُوَلَّ» kelimelerinin cezmiyle rivayet edilmiştir. Buna göre takdir: "Eğer bunu bildiyseniz, yarışanlar onda yarışsın" şeklindedir. Ya da fa, tefsir şartıyla hazif yolu üzere mahzuf bir ifadeye tefri'dir (bağlantıdır); takdiri de: "Bunda yarışın -ki emir sîgasıdır-, yarışanlar bunda yarışsın" şeklindedir. Böylece bu söz, yarışma eyleminin iki kez zikredilmiş gibi olması sebebiyle tekit bildirir ve mecrûrun öne alınmasıyla da tahsis ifade eder.
وَجُمْلَةُ: وَفِي ذلِكَ فَلْيَتَنافَسِ الْمُتَنافِسُونَ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ جُمْلَةِ: يُسْقَوْنَ مِنْ رَحِيقٍ إِلَخْ وَجُمْلَةِ: وَمِزاجُهُ مِنْ تَسْنِيمٍ وَالتَّنَافُسُ: تَفَاعُلٌ مِنْ نَفِسَ عَلَيْهِ بِكَذَا إِذَا شَحَّ بِهِ عَلَيْهِ وَلَمْ يَرَهُ أَهْلًا لَهُ وَهُوَ مِنْ قَبِيلِ الِاشْتِقَاقِ مِنَ الشَّيْءِ النَّفِيسِ، وَهُوَ الرَّفِيعُ فِي نَوْعِهِ الْمَرْغُوبُ فِي تَحْصِيلِهِ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الْأَصْلَ فِي هَذِهِ الْمَادَّةِ هُوَ النَّفْسُ. فَالتَّنَافُسُ حُصُولُ النفاسة بَين مُتَعَدد.
{ وَفِي ذلِكَ فَلْيَتَنافَسِ الْمُتَنافِسُونَ } cümlesi, { يُسْقَوْنَ مِنْ رَحِيقٍ ... } cümlesi ile { وَمِزاجُهُ مِنْ تَسْنِيمٍ } cümlesi arasında bir ara cümledir (i'tiraziyye). Tenâfüs (التَّنَافُسُ), bir şeyi kıskanıp onu başkasına layık görmemek manasındaki 'nefise aleyhi' fiilinden türemiş tefâ'ul kalıbıdır. Bu da, türü içinde üstün ve elde edilmesi arzulanan anlamına gelen 'nefîs' kelimesinden türetilme kabîlindendir. Bu kökün aslının nefis (ruh/can) olduğu da söylenmiştir. Dolayısıyla tenâfüs, birden çok kimse arasında nefasetin (değerli şeyin) meydana gelmesidir.
وَلَامُ الْأَمْرِ فِي فَلْيَتَنافَسِ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي التَّحْرِيضِ وَالْحَثِّ.
{ فَلْيَتَنافَسِ } ifadesindeki emir lâmı, teşvik ve gayrete getirme anlamında kullanılmıştır.
ومِزاجُهُ: مَا يُمْزَجُ بِهِ. وَأَصْلُهُ مَصْدَرُ مَازَجَ بِمَعْنَى مَزَجَ، وَأُطْلِقَ عَلَى الْمَمْزُوجِ بِهِ فَهُوَ مِنْ إِطْلَاقِ الْمَصْدَرِ عَلَى الْمَفْعُولِ، وَكَانُوا يَمْزُجُونَ الْخَمْرَ لِئَلَّا تَغْلِبَهُمْ سَوْرَتُهَا فَيُسْرِعُ إِلَيْهِمْ مَغِيبُ الْعُقُولِ لِأَنَّهُمْ يَقْصِدُونَ تَطْوِيلَ حِصَّةِ النَّشْوَةِ لِلِالْتِذَاذِ بِدَبِيبِ السُّكْرِ فِي الْعَقْلِ دُونَ أَنْ يَغُتَّهُ غَتًّا فَلِذَلِكَ أَكْثَرُ مَا تُشْرَبُ الْخَمْرُ الْمُعَتَّقَةُ الْخَالِصَةُ تُشْرَبُ مَمْزُوجَةً بِالْمَاءِ. قَالَ كَعْبُ بْنُ زُهَيْرٍ:
Mizâc (مِزاجُهُ), kendisiyle karıştırılan/katkı yapılan şeydir. Aslı, karıştırdı anlamındaki 'mâzece' fiilinin masdarıdır ve kendisiyle karıştırılan şey için kullanılmıştır; dolayısıyla bu, masdarın mef'ul yerine kullanılması kabîlindendir. [Araplar], şarabın sertliği ve yakıcılığı kendilerine baskın gelip akılları hemen baştan gitmesin diye onu suyla karıştırırlardı; zira sarhoşluğun akılda yavaş yavaş yayılmasının tadına varmak için neşelenme süresini uzatmayı hedefler, şarabın aklı bir anda boğmasını istemezlerdi. Bu sebeple yıllanmış saf şarap çoğunlukla suyla karıştırılarak içilirdi. Ka'b b. Züheyr şöyle demiştir:
شُجَّتْ بِذِي شَبَمٍ مِنْ مَاءٍ مُحْقِبَةٍ ... صَافٍ بِأَبْطَحَ أَضْحَى وَهُوَ مَشْمُولُ
[O şarap], yağmur yüklü bulutun soğuk suyuyla karıştırılmıştır; / Sabahleyin kuzey rüzgarı esen geniş bir vadideki berrak suyla.
وَقَالَ حَسَّانُ:
Hassân da şöyle demiştir:
يَسْقُونَ مَنْ وَرَدَ الْبَرِيضَ عَلَيْهِمُ ... بَرَدَى يُصَفِّقُ بِالرَّحِيقِ السَّلْسَلِ
Kendilerine gelen ve az suyla yetinen kimselere, / Tatlı ve saf rahîk şarabıyla harmanlanmış Beradâ suyundan içirirler.
وَتَنَافُسُهُمْ فِي الْخَمْرِ مَشْهُورٌ مِنْ عَوَائِدِهِمْ وَطَفَحَتْ بِهِ أَشْعَارُهُمْ. كَقَوْلِ لَبِيَدٍ:
Onların şarap hususundaki yarışları, adetlerinden bilinen bir husustur ve şiirleri bununla dolup taşmıştır; Lebîd'in şu sözünde olduğu gibi:
أَغْلِي السِّبَاءَ بِكُلَّ أَدْكَنِ عَاتِقٍ ... أَوْ جَوْنَةٍ قُدِحَتْ وَفُضَّ خِتَامُهَا
Her bir esmer ve yıllanmış küpün / Yahut testisi açılıp mührü kırılan siyah şarabın bedelini kat kat öderim.
وتَسْنِيمٍ عَلَمٌ لَعَيْنٍ فِي الْجَنَّةِ مَنْقُولٌ مِنْ مَصْدَرِ سَنَمَ الشَّيْءُ إِذَا جَعَلَهُ كَهَيْئَةِ السَّنَامِ.
Tesnîm (تَسْنِيمٍ), cennetteki bir pınarın özel adıdır; bir şeyi hörgüç şekline getirdiğinde kullanılan 'seneme' fiilinin masdarından nakledilmiştir.
وُوَجَّهُوا هَذِهِ التَّسْمِيَةَ بِأَنَّ هَذِهِ الْعَيْنَ تَصُبُّ عَلَى جِنَانِهِمْ مِنْ عُلُوٍّ فَكَأَنَّهَا سَنَامٌ. وَهَذَا الْعَلَمُ عَرَبِيُّ الْمَادَّةِ وَالصِّيغَةِ وَلَكِنَّهُ لَمْ يَكُنْ مَعْرُوفًا عِنْدَ الْعَرَبِ فَهُوَ مِمَّا أَخْبَرَ بِهِ الْقُرْآنُ، وَلِذَا قَالَ
Bu isimlendirmeyi, bu pınarın onların cennetlerine yüksekten akması sebebiyle sanki bir hörgüç gibi olmasına dayandırmışlardır. Bu özel isim kök ve kalıp bakımından Arapça olmakla birlikte Araplar tarafından bilinmemekteydi; dolayısıyla Kur'an'ın haber verdiği şeylerdendir. Bu sebeple
ابْنُ عَبَّاسٍ لَمَّا سُئِلَ عَنْهُ: «هَذَا مِمَّا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ [السَّجْدَة: ١٧] ، يُرِيدُ لَا يَعْلَمُونَ الْأَشْيَاءَ وَلَا أَسْمَاءَهَا إِلَّا مَا أَخْبَرَ اللَّهُ بِهِ. وَلِغَرَابَةِ ذَلِكَ احْتِيجَ إِلَى تَبْيِينِهِ بِقَوْلِهِ: عَيْناً يَشْرَبُ بِهَا الْمُقَرَّبُونَ، أَيْ حَالُ كَوْنِ التَّسْنِيمِ عينا يشرب مِنْهَا الْمُقَرَّبُونَ.
İbn Abbâs kendisine bundan sorulduğunda: «Bu, Allah Teâlâ'nın: { فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ } “Hiç kimse, kendileri için göz aydınlığı olarak nelerin saklandığını bilmez” [Secde: 17] buyurduğu şeylerdendir» demiştir; yani Allah'ın haber verdiği müstesna, insanların ne bu şeyleri ne de isimlerini bilemeyeceklerini kastetmiştir. Bu durumun garipliğinden ötürü, { عَيْناً يَشْرَبُ بِهَا الْمُقَرَّبُونَ } “Yakınlaştırılmış olanların içtiği bir pınardır” sözüyle açıklanmasına ihtiyaç duyulmuştur; yani Tesnîm, mukarreblerin kendisinden içtiği bir pınar halindedir.
والْمُقَرَّبُونَ: هُمُ الْأَبْرَارُ، أَيْ فَالشَّارِبُونَ مِنْ هَذَا الْمَاءِ مُقَرَّبُونَ.
{ الْمُقَرَّبُونَ } (mukarrebler), ebrâr (iyi ve itaatkâr) olanlardır; yani bu sudan içenler mukarreblerdir.
وَبَاءُ يَشْرَبُ بِهَا إِمَّا سَبَبِيَّةٌ، وَعُدِّيَ فِعْلُ يَشْرَبُ إِلَى ضَمِيرِ الْعَيْنِ بِتَضْمِينِ يَشْرَبُ مَعْنَى: يَمْزُجُ، لِقَوْلِهِ: وَمِزاجُهُ مِنْ تَسْنِيمٍ أَيْ يَمْزُجُونَ الرَّحِيقَ بِالتَّسْنِيمِ. وَإِمَّا بَاءُ الْمُلَابَسَةِ وَفِعْلُ يَشْرَبُ مُعَدًّى إِلَى مَفْعُولٍ مَحْذُوفٍ وَهُوَ الرَّحِيقُ، أَيْ يَشْرَبُونَ الرَّحِيقَ مُلَابِسِينَ لِلْعَيْنِ، أَيْ مُحِيطِينَ بِهَا وَجَالِسِينَ حَوْلَهَا. أَوِ الْبَاءُ بِمَعْنَى (مِنَ) التَّبْعِيضِيَّةِ وَقَدْ عَدَّهُ الْأَصْمَعِيُّ وَالْفَارِسِيُّ وَابْنُ قُتَيْبَةَ وَابْنُ مَالِكٍ فِي مَعَانِي الْبَاءِ، وَيُنْسَبُ إِلَى الْكُوفِيِّينَ.
{ يَشْرَبُ بِهَا } ifadesindeki bâ harfi ya sebebiyyedir ve { وَمِزاجُهُ مِنْ تَسْنِيمٍ } kavlinden dolayı 'yeşrabu' fiiline 'karıştırır' manası tazmin ettirilerek (içirilerek) pınarın zamirine geçişli kılınmıştır; yani rahîkı Tesnîm ile karıştırırlar. Ya da bâ mülâbese (birliktelik) içindir ve 'yeşrabu' fiili mahzuf bir mef'ule, yani rahîka geçişlidir; yani rahîkı pınarın yanında, onu çevrelemiş ve etrafında oturmuş halde içerler. Yahut bâ harfi teb'îz bildiren (مِنْ) manasındadır; Asmaî, Fârisî, İbn Kuteybe ve İbn Mâlik bunu bâ harfinin manalarından saymışlardır ve bu görüş Kûfelilere nispet edilir.
وَاسْتَشْهَدُوا لَهُ بِهَذِهِ الْآيَةِ وَلَيْسَ ذَلِكَ بِبَيِّنٍ فَإِنَّ الِاسْتِعْمَالَ الْعَرَبِيَّ يَكْثُرُ فِيهِ تَعْدِيَةُ فِعْلِ الشُّرْبِ بِالْبَاءِ دُونَ (مِنْ) ، وَلَعَلَّهُمْ أَرَادُوا بِهِ مَعْنَى الْمُلَابَسَةِ، أَوْ كَانَتِ الْبَاءُ زَائِدَةً كَقَوْلِ أَبِي ذُؤَيْبٍ يَصِفُ السَّحَابَ:
Buna bu ayeti delil getirmişlerdir; ancak bu açık bir durum değildir. Zira Arapça kullanımda içme fiilinin (مِنْ) yerine bâ harfiyle geçişli kılınması çokça vaki olur. Muhtemelen onlar bununla mülâbese manasını kastetmişlerdir ya da Ebû Züeyb'in bulutları tavsif ederken söylediği şu beytinde olduğu gibi bâ zâittir:
شَرِبْنَ بِمَاءِ الْبَحْرِ ثُمَّ تَرَفَّعَتْ ... مَتَى لُجَجٍ خُضْرٍ لَهُنَّ نئيج
Deniz suyundan içtiler, sonra yükseldiler / Uğultulu yeşil dalgaların üzerinden.
[سُورَة المطففين (٨٣) : الْآيَات ٢٩ إِلَى ٣٥]
[Mutaffifîn Suresi (83), Ayetler 29-35]
إِنَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا كانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ (٢٩) وَإِذا مَرُّوا بِهِمْ يَتَغامَزُونَ (٣٠) وَإِذَا انْقَلَبُوا إِلى أَهْلِهِمُ انْقَلَبُوا فَكِهِينَ (٣١) وَإِذا رَأَوْهُمْ قالُوا إِنَّ هؤُلاءِ لَضالُّونَ (٣٢) وَما أُرْسِلُوا عَلَيْهِمْ حافِظِينَ (٣٣)
{ إِنَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا كانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ (٢٩) وَإِذا مَرُّوا بِهِمْ يَتَغامَزُونَ (٣٠) وَإِذَا انْقَلَبُوا إِلى أَهْلِهِمُ انْقَلَبُوا فَكِهِينَ (٣١) وَإِذا رَأَوْهُمْ قالُوا إِنَّ هؤُلاءِ لَضالُّونَ (٣٢) وَما أُرْسِلُوا عَلَيْهِمْ حافِظِينَ (٣٣) } “Şüphesiz ki günah işleyenler, iman edenlere gülerlerdi. Onların yanından geçtiklerinde birbirlerine kaş göz işareti yaparlardı. Ailelerine döndüklerinde de keyifle dönerlerdi. Onları gördüklerinde: 'Şüphesiz bunlar sapıtmış kimselerdir' derlerdi. Halbuki onlar, üzerlerine bekçi olarak gönderilmemişlerdi.”
فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ (٣٤) عَلَى الْأَرائِكِ يَنْظُرُونَ (٣٥)
{ فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ (٣٤) عَلَى الْأَرائِكِ يَنْظُرُونَ (٣٥) } “İşte bugün de iman edenler kâfirlere gülerler; koltuklar üzerinde [onlara] bakarlar.”
هَذِه مِنْ جُمْلَةِ الْقَوْلِ الَّذِي يُقَالُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لِلْفُجَّارِ الْمَحْكِيِّ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ يُقالُ هذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ [المطففين: ١٧] لِأَنَّهُ مُرْتَبِطٌ بِقَوْلِهِ فِي آخِرِهِ: فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ إِذْ يتَعَيَّن أَن يكون قَوْله: فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ حِكَايَةَ كَلَام يصدر فِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ، إِذْ تَعْرِيفُ «الْيَوْمِ» بِاللَّامِ وَنَصْبُهُ عَلَى الظَّرْفِيَّةِ يَقْتَضِيَانِ أَنَّهُ يَوْمٌ حَاضِرٌ مُوَقَّتٌ بِهِ الْفِعْلُ الْمُتَعَلِّقُ هُوَ بِهِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْيَوْمَ الَّذِي يَضْحَكُ فِيهِ الْمُؤْمِنُونَ مِنَ الْكُفَّارِ وَهُمْ عَلَى الْأَرَائِكِ هُوَ يَوْمٌ حَاضِرٌ حِينَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَاتِ وَسَيَأْتِي مَزِيدُ إِيضَاحٍ لِهَذَا وَلِأَنَّ قَوْلَهُ: كانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ ظَاهِرٌ فِي أَنَّهُ حِكَايَةُ كَوْنٍ مَضَى، وَكَذَلِكَ مَعْطُوفَاتُهُ مِنْ قَوْلِهِ: «وَإِذَا مَرُّوا، وَإِذَا انْقَلَبُوا، وَإِذَا رَأَوْهُمْ» فَدَلَّ السِّيَاقُ عَلَى أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ
Bu [ayetler], kıyamet gününde facirlere söylenecek sözün cümlesindendir ki Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ يُقالُ هذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ } “Sonra: 'İşte bu, yalanlayıp durduğunuz şeydir' denir” [Mutaffifîn: 17] kavliyle hikaye edilmiştir. Zira bu kısım, sonundaki { فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ } sözüyle irtibatlıdır; çünkü { فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ } sözünün kıyamet gününde sadır olacak bir kelamın hikayesi olması zorunludur. Zira «الْيَوْمَ» kelimesinin harf-i tarifle marife kılınması ve zarf olarak mansub olması, onun bizzat hazır bulunulan ve taalluk ettiği fiilin onunla vakitlendirildiği bir gün olmasını gerektirir. Malumdur ki müminlerin koltuklar üzerinde kâfirlere güleceği gün, bu ayetlerin indiği sırada hazır olan bir gün [değildir] ve buna dair daha fazla açıklama gelecektir. Ayrıca { كانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ } kavli, geçmişte kalmış bir durumun hikayesi olduğu hususunda açıktır; aynı şekilde «وَإِذَا مَرُّوا، وَإِذَا انْقَلَبُوا، وَإِذَا رَأَوْهُمْ» sözlerinden oluşan matufları da böyledir. Dolayısıyla siyak, bu kelamın
حِكَايَةُ قَوْلٍ يُنَادِي بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنْ حَضْرَةِ الْقُدس على رُؤُوس الْأَشْهَادِ.
kıyamet gününde kudsiyet makamından bütün şahitlerin huzurunda nida edilecek bir sözün hikayesi olduğuna delalet etmiştir.
فَإِذَا جَرَيْتَ عَلَى ثَانِي الْوَجْهَيْنِ الْمُتَقَدِّمَيْنِ فِي مَوْقِعِ جُمَلٍ كَلَّا إِنَّ كِتابَ الْأَبْرارِ لَفِي عِلِّيِّينَ [المطففين: ١٨] الْآيَاتِ، مِنْ أَنَّهَا مَحْكِيَّةٌ بِالْقَوْلِ الْوَاقِعِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ يُقالُ هذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ [المطففين: ١٧] إِلَى هُنَا فَهَذِهِ مُتَّصِلَةٌ بِهَا. وَالتَّعْبِيرُ عَنْهُمْ بِالَّذِينَ أَجْرَمُوا إِظْهَارٌ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ عَلَى طَرِيقَةِ الِالْتِفَاتِ إِذْ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُقَالَ لَهُمْ: إِنَّكُمْ كُنْتُمْ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا تَضْحَكُونَ، وَهَكَذَا عَلَى طَرِيقِ الْخِطَابِ وَإِنْ جَرَيْتَ عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ بِجَعْلِ تِلْكَ الْجُمَلِ اعْتِرَاضًا، فَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مَبْدَأُ كَلَامٍ مُتَّصِلٍ بِقَوْلِهِ: ثُمَّ إِنَّهُمْ لَصالُوا الْجَحِيمِ [المطففين: ١٦] وَاقِعٌ مَوْقِعَ بَدَلِ الِاشْتِمَالِ لِمَضْمُونِ جملَة: إِنَّهُمْ لَصالُوا الْجَحِيمِ [المطففين:
Eğer { كَلَّا إِنَّ كِتابَ الْأَبْرارِ لَفِي عِلِّيِّينَ } [Mutaffifîn: 18] ayetlerinin konumuna dair daha önce geçen iki vecihten ikincisini, yani bunların Allah Teâlâ'nın { ثُمَّ يُقالُ هذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ } [Mutaffifîn: 17] kavlindeki sözle hikaye edilmiş olduğu vechini benimsersen, burası da ona bitişiktir. Onlardan { الَّذِينَ أَجْرَمُوا } (suç işleyenler/günahkârlar) diye bahsedilmesi, iltifat yoluyla zamir makamında açık isim zikretmektir; zira zâhirin gereği onlara hitap yoluyla: "Şüphesiz siz iman edenlere gülüyordunuz" denmesiydi. Şayet o cümleleri ara cümle (i'tiraz) sayan birinci vechi benimsersen, bu cümle { ثُمَّ إِنَّهُمْ لَصالُوا الْجَحِيمِ } [Mutaffifîn: 16] kavline bitişen bir kelamın başlangıcıdır ve { إِنَّهُمْ لَصالُوا الْجَحِيمِ } [Mutaffifîn: 16]
١٦] بِاعْتِبَارِ مَا جَاءَ فِي آخِرِ هَذَا مِنْ قَوْلِهِ: فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ فَالتَّعْبِيرُ بِالَّذِينَ أَجْرَمُوا إِذَنْ جَارٍ عَلَى مُقْتَضَى الظَّاهِرِ وَلَيْسَ بِالْتِفَاتٍ.
cümlesinin mazmununun bedel-i iştimali konumundadır; nitekim bunun sonunda { فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ } “İşte bugün de iman edenler kâfirlere gülerler” buyrulması bunu teyit eder. Bu durumda { الَّذِينَ أَجْرَمُوا } ifadesi zâhirin gereğine göre caridir ve bir iltifat söz konusu değildir.
وَقَدِ اتَّضَحَ بِمَا قَرَّرْنَاهُ تَنَاسُبُ نَظْمِ هَذِهِ الْآيَاتِ مِنْ قَوْلِهِ: كَلَّا إِنَّ كِتابَ الْأَبْرارِ لَفِي عِلِّيِّينَ [المطففين: ١٨]
Açıkladığımız üzere, { كَلَّا إِنَّ كِتابَ الْأَبْرارِ لَفِي عِلِّيِّينَ } [Mutaffifîn: 18] ayetinden itibaren
إِلَى هُنَا مَزِيدَ اتِّضَاحٍ، وَذَلِكَ مِمَّا أَغْفَلَ الْمُفَسِّرُونَ الْعِنَايَةَ بِتَوْضِيحِهِ، سِوَى أَنَّ ابْنَ عَطِيَّةَ أَوْرَدَ كَلِمَةً مُجْمَلَةً فَقَالَ: «وَلَمَّا كَانَتِ الْآيَاتُ الْمُتَقَدِّمَةُ قَدْ نِيطَتْ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ وَأَنَّ الْوَيْلَ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ سَاغَ أَنْ يَقُولَ: فَالْيَوْمَ عَلَى حِكَايَةِ مَا يُقَالُ اهـ.
buraya kadar olan ayetlerin nazmındaki tenasüp daha da açıklık kazanmıştır. Müfessirler bunu açıklamaya özen göstermemiş, sadece İbn Atiyye mücmel bir ifade getirerek şöyle demiştir: "Önceki ayetler kıyamet gününe bağlanıp o gün yalanlayanlara veyl olduğu bildirilince, söylenecek sözün hikayesi olarak { فَالْيَوْمَ } buyrulması uygun düşmüştür." [İbn Atiyye'nin sözü burada bitti].
وإِذا
Ve { إِذا } edatı,
فِي الْمَوَاضِعِ الثَّلَاثَةِ مُسْتَعْمَلٌ لِلزَّمَانِ الْمَاضِي كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَناً [التَّوْبَة: ٩٢] وَقَوْلِهِ: وَإِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذاعُوا بِهِ [النِّسَاء: ٨٣] .
üç yerde de geçmiş zaman için kullanılmıştır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَناً } “Kendilerini bindirip [sefere] sevk edesin diye sana geldiklerinde: 'Sizi bindirecek bir binek bulamıyorum' dediğin zaman, hüzünden gözleri yaş döke döke dönen kimselere de [bir sorumluluk yoktur]” [Tevbe: 92] ve { وَإِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذاعُوا بِهِ } “Kendilerine güvenlik veya korkuya dair bir haber geldiğinde onu yayarlar” [Nisâ: 83] ayetlerinde de böyledir.
وَالْمَقْصُود من ذِكْرِهِ أَنَّهُ بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ حَالَ الْمُشْرِكِينَ عَلَى حِدَةٍ، وَذَكَرَ حَالَ الْمُسْلِمِينَ عَلَى حِدَةٍ، أَعْقَبَ بِمَا فِيهِ صِفَةٌ لِعَاقِبَةِ الْمُشْرِكِينَ فِي مُعَامَلَتِهِمْ لِلْمُؤْمِنِينَ فِي الدُّنْيَا لِيَعْلَمُوا جَزَاءَ الْفَرِيقَيْنِ مَعًا.
Bunun zikredilmesinden maksat şudur: [Yüce Allah] müşriklerin durumunu ayrı, Müslümanların durumunu ayrı zikrettikten sonra, iki tarafın birden ceza ve mükafatını bilsinler diye müşriklerin dünyada müminlere karşı tutumlarının akıbetini vasfeden açıklamayı bunun peşine eklemiştir.
وَإِصْدَارُ ذَلِكَ الْمَقَالِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّنْدِيمِ وَالتَّشْمِيتِ كَمَا اقْتَضَتْهُ خُلَاصَتُهُ مِنْ قَوْلِهِ: فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ إِلَى آخِرِ السُّورَةِ.
Bu sözün kıyamet gününde söylenmesi, pişman etme ve hasmın durumuna sevinme (teşmît) manasında kullanılmıştır; nitekim surenin sonuna kadar devam eden { فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ } “İşte bugün de iman edenler kâfirlere gülerler” ifadesinin özeti de bunu gerektirmektedir.
وَالِافْتِتَاحُ بِ إِنَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا بِصُورَةِ الْكَلَامِ الْمُؤَكَّدِ لِإِفَادَةِ الِاهْتِمَامِ بِالْكَلَامِ وَذَلِكَ كَثِيرٌ فِي افْتِتَاحِ الْكَلَامِ الْمُرَادِ إِعْلَانُهُ لِيَتَوَجَّهَ بِذَلِكَ الِافْتِتَاحِ جَمِيعُ السَّامِعِينَ إِلَى اسْتِمَاعِهِ لِلْإِشْعَارِ بِأَنَّهُ خَبَرٌ مُهِمٌّ. وَالْمُرَادُ بِ الَّذِينَ أَجْرَمُوا الْمُشْرِكُونَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ وَخَاصَّةً صَنَادِيدُهُمْ.
{ إِنَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا } ile tekitli bir kelam sûretinde başlanması, kelama verilen önemi bildirmek içindir. İlan edilmek istenen sözün başlangıcında bu yöntem çokça kullanılır; ta ki bu başlangıçla bütün dinleyenler bunun önemli bir haber olduğunu hissederek kulak versinler. { الَّذِينَ أَجْرَمُوا } (suç işleyenler/günahkârlar) ifadesinden murat, Mekke ehlinin müşrikleri ve özellikle de onların ileri gelen elebaşlarıdır.
وَهُمْ أَبُو جَهْلٍ، وَالْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ، وَعُقْبَةُ بْنُ أَبِي مُعَيْطٍ، وَالْعَاصُ بْنُ وَائِلٍ، وَالْأَسْوَدُ بْنُ عَبْدِ يَغُوثَ، وَالْعَاصُ بْنُ هِشَامٍ، وَالنَّضْرُ بْنُ الْحَارِثِ، كَانُوا يَضْحَكُونَ مِنْ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ، وَخِبَابِ بْنِ الْأَرَتِّ، وَبِلَالٍ، وَصُهَيْبٍ، وَيَسْتَهْزِئُونَ بِهِمْ.
Onlar; Ebû Cehil, Velîd b. Mugîre, Ukbe b. Ebî Muayt, Âs b. Vâil, Esved b. Abd-i Yagûs, Âs b. Hişâm ve Nadr b. Hâris'tir. Bunlar Ammâr b. Yâsir, Habbâb b. Eret, Bilâl ve Suheyb'e güler ve onlarla alay ederlerdi.
وَعَبَّرَ بِالْمَوْصُولِ وَهَذِهِ الصِّلَةِ: الَّذِينَ أَجْرَمُوا لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَن مَا أخبر بِهِ عَنْهُمْ هُوَ إِجْرَامٌ، وَلِيَظْهَرَ مَوْقِعُ قَوْلِهِ: هَلْ ثُوِّبَ الْكُفَّارُ مَا كانُوا يَفْعَلُونَ [المطففين: ٣٦] .
İsm-i mevsul ve { الَّذِينَ أَجْرَمُوا } sılasıyla ifade edilmesi, kendilerinden haber verilen bu şeylerin birer cürüm olduğuna dikkat çekmek ve { هَلْ ثُوِّبَ الْكُفَّارُ مَا كانُوا يَفْعَلُونَ } “Kâfirler yaptıklarının cezasını buldular mı?” [Mutaffifîn: 36] kavlinin yerini ve hikmetini ortaya koymak içindir.
وَالْإِجْرَامُ: ارْتِكَابُ الْجُرْمِ وَهُوَ الْإِثْمُ الْعَظِيمُ، وَأَعْظِمْ بالإجرام الْكفْر وَيُؤذن تَرْكِيبُ «كَانُوا يَضْحَكُونَ» بِأَنَّ ذَلِكَ صِفَةٌ مُلَازِمَةٌ لَهُمْ فِي الْمَاضِي، وَصَوْغُ يَضْحَكُونَ بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَكَرُّرِ ذَلِكَ مِنْهُمْ وَأَنَّهُ دَيْدَنٌ لَهُمْ.
İcrâm (الْإِجْرَامُ), cürüm yani büyük günah işlemektir; cürümlerin en büyüğü ise küfürdür. «كَانُوا يَضْحَكُونَ» terkibi, bunun geçmişte onların ayrılmaz bir vasfı olduğunu hissettirir; «يَضْحَكُونَ» fiilinin muzâri kalıbında getirilmesi ise bunun onlardan defalarca tekrarlandığına ve onların bir adeti/alışkanlığı olduğuna delalet eder.
وَتَعْدِيَةُ فِعْلِ يَضْحَكُونَ إِلَى الْبَاعِثِ عَلَى الضَّحِكِ بِحَرْفِ مِنَ هُوَ الْغَالِبُ فِي تَعْدِيَةِ أَفْعَالِ هَذِهِ الْمَادَّةِ عَلَى أَنَّ (مِنِ) ابْتِدَائِيَّةٌ تُشَبِّهُ الْحَالَةَ الَّتِي تَبْعَثُ عَلَى الضَّحِكِ بِمَكَانٍ يَصْدُرُ عَنْهُ الضَّحِكُ، وَمِثْلُهُ أَفْعَالُ: سَخِرَ مِنْهُ، وَعَجِبَ مِنْهُ.
{ يَضْحَكُونَ } fiilinin gülmeye sebep olan şeye 'min' (مِنْ) harfiyle geçişli kılınması, bu kökten türeyen fiillerin geçişliliğinde galip olan durumdur. Buradaki 'min', gülmeye sevk eden durumu, kendisinden gülmenin sadır olduğu bir mekana benzeten ibtidâiyyedir; 'ona güldü/alay etti' (سَخِرَ مِنْهُ) ve 'ona şaştı' (عَجِبَ مِنْهُ) fiillerinde olduğu gibi.
وَمَعْنَى يَضْحَكُونَ مِنْهُمْ: يَضْحَكُونَ مِنْ حَالِهِمْ فَكَانَ الْمُشْركُونَ لبطرهم يهزأوون بِالْمُؤْمِنِينَ وَمُعْظَمُهُمْ ضِعَافُ أَهْلِ مَكَّةَ فَيَضْحَكُونَ مِنْهُمْ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ هَذَا يَحْصُلُ فِي نَوَادِيهِمْ حِينَ يَتَحَدَّثُونَ بِحَالِهِمْ بِخِلَافِ قَوْلِهِ: وَإِذا مَرُّوا بِهِمْ يَتَغامَزُونَ
Onlara gülmelerinin manası: Onların hallerine gülmeleridir. Müşrikler şımarıklıkları yüzünden müminlerle -ki çoğunluğu Mekke'nin zayıf kimseleriydi- alay eder ve onlara gülerlerdi. Görünen o ki bu durum, { وَإِذا مَرُّوا بِهِمْ يَتَغامَزُونَ } “Onların yanından geçtiklerinde birbirlerine kaş göz işareti yaparlardı” sözünün aksine, onların meclislerinde müminlerin hallerini konuştukları zaman meydana gelmekteydi.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ إِذَا كَانَ سَبَبُ الضَّحِكِ حَالَةً خَاصَّةً مِنْ أَحْوَالٍ كَانَ الْمَجْرُور اسْم تِلْكَ الْحَالَةِ نَحْوَ: فَتَبَسَّمَ ضاحِكاً مِنْ قَوْلِها [النَّمْل: ١٩] وَإِذَا كَانَ مَجْمُوعُ هَيْئَةِ الشَّيْءِ كَانَ الْمَجْرُورُ اسْمَ الذَّاتِ صَاحِبَةِ الْأَحْوَالِ لِأَنَّ اسْمَ الذَّاتِ أَجْمَعُ لِلْمَعْرُوفِ مِنْ أَحْوَالِهَا نَحْوَ:
Bil ki, şayet gülmenin sebebi belirli bir hal ise mecrûr o halin ismi olur; nitekim { فَتَبَسَّمَ ضاحِكاً مِنْ قَوْلِها } “Onun sözünden dolayı gülümseyerek tebessüm etti” [Neml: 19] ayetinde böyledir. Şayet sebep o şeyin bütün heyeti/durumu ise mecrûr, o hallerin sahibi olan zâtın ismi olur; zira zâtın ismi onun bilinen hallerini daha kapsamlı şekilde ifade eder; nitekim
وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ١١٠] . وَقَوْلِ عَبْدِ يَغُوثَ الْحَارِثِ:
{ وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ } “Ve siz onlara gülüyordunuz” [Mü'minûn: 110] ayetinde ve Abd-i Yagûs el-Hâris'in şu sözünde olduğu gibi:
وَتَضْحَكُ مِنِّي شَيْخَةٌ عَبْشَمِيَّةٌ ... كَأَن لم ترى قَبْلِي أَسِيرًا يَمَانِيًّا
Abdüşemsoğullarından yaşlı bir kadın bana gülüyor, / Sanki benden önce hiç Yemenli bir esir görmemiş gibi.
وَالتَّغَامُزُ: تَفَاعُلٌ مِنَ الْغَمْزِ وَيُطْلَقُ عَلَى جَسِّ الشَّيْءِ بِالْيَدِ جَسًّا مَكِينًا، وَمِنْهُ غَمْزُ الْقَنَاةِ لِتَقْوِيمِهَا وَإِزَالَةُ كُعُوبِهَا.
Tegâmuz (التَّغَامُزُ), gamz (الْغَمْز) kökünden tefâ'ul babındadır. Bir şeye elle iyice dokunup yoklamaya denir; düzeltmek ve boğumlarını gidermek için mızrağı elle yoklamaya da bu kökten 'gamzu'l-kanât' denir.
وَفِي حَدِيثِ عَائِشَةَ: «لَقَدْ رَأَيْتُنِي وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُصَلِّي وَأَنَا مُضْطَجِعَةٌ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْقِبْلَةِ فَإِذَا أَرَادَ أَنْ يَسْجُدَ غَمْزَ رِجْلِي فَقَبَضْتُهُمَا»
Âişe'nin hadisinde şöyle geçmektedir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem namaz kılarken ben onunla kıble arasında uzanmış haldeydim. Secde etmek istediğinde ayağıma dokunur (gamaze), ben de ayaklarımı toplardım.»
. وَيُطْلَقُ الْغَمْزُ عَلَى تَحْرِيكِ الطَّرْفِ لِقَصْدِ تَنْبِيهِ النَّاظِرِ لِمَا عَسَى أَنْ يَفُوتَهُ النَّظَرُ إِلَيْهِ مِنْ أَحْوَالٍ فِي الْمَقَامِ وَكِلَا الْإِطْلَاقَيْنِ يَصِحُّ حَمْلُ الْمَعْنَى فِي الْآيَةِ عَلَيْهِ.
Gamz, bakan kimsenin o ortamda gözünden kaçması muhtemel durumlara dikkatini çekmek amacıyla gözü hareket ettirmeye (kaş göz işareti yapmaya) de denir. Ayetteki manayı bu iki kullanımdan her birine hamletmek sahihtir.
وَضَمِيرُ مَرُّوا
{ مَرُّوا } fiilindeki zamir,
يَجُوزُ أَنْ يَعُودَ إِلَى الَّذِينَ أَجْرَمُوا فَيَكُونُ ضَمِيرُ بِهِمْ
günah işleyenlere (suçlulara) dönmesi caizdir; bu durumda { بِهِمْ } zamiri
عَائِدًا إِلَى
şunlara dönmüş olur:
الَّذِينَ آمَنُوا، وَيَجُوزُ الْعَكْسُ، وَأَمَّا ضَمِيرُ يَتَغامَزُونَ
iman edenlere. Bunun aksi de caizdir. { يَتَغامَزُونَ } fiilindeki zamire gelince;
فَمُتَمَحِّضٌ لِلْعَوْدِ إِلَى الَّذِينَ أَجْرَمُوا وَالْمَعْنَى: وَإِذَا مَرَّ الْمُؤْمِنُونَ بِالَّذِينَ أَجْرَمُوا وَهُمْ فِي مَجَالِسِهِمْ يَتَغَامَزُ الْمُجْرِمُونَ حِينَ مُرُورِ الْمُؤْمِنِينَ أَوْ وَإِذَا مَرَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا بِالَّذِينَ آمَنُوا وَهُمْ فِي عَمَلِهِمْ وَفِي عُسْرِ حَالِهِمْ يَتَغَامَزُ الْمُجْرِمُونَ حِينَ مُرُورِهِمْ، وَإِنَّمَا يَتَغَامَزُونَ مِنْ دُونِ إِعْلَانِ السُّخْرِيَةِ بِهِمُ اتِّقَاءً لَتَطَاوُلِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِمْ بِالسَّبِّ لِأَنَّ الْمُؤْمِنِينَ قَدْ كَانُوا كَثِيرًا بِمَكَّةَ حِينَ نُزُولِ
o yalnızca günah işleyenlere (suçlulara) dönmektedir. Anlam şöyledir: Müminler, meclislerinde oturan günahkârların yanından geçtiklerinde, müminlerin geçişi esnasında günahkârlar birbirlerine kaş göz işareti yaparlardı; ya da günahkârlar işleri başında ve zor şartlar altında bulunan müminlerin yanından geçtiklerinde, geçişleri esnasında birbirlerine kaş göz işareti yaparlardı. Müminlerle alay etmeyi açıkça ilan etmeksizin kaş göz işareti yapmaları ise müminlerin kendilerine söverek karşılık vermesinden çekinmelerindendir. Çünkü bu surenin indiği sırada
هَذِهِ السُّورَةِ، فَكَانَ هَذَا دَأْبُ الْمُشْرِكِينَ فِي مُعَامَلَتِهِمْ وَهُوَ الَّذِي يُقَرَّعُونَ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.
müminler Mekke'de çok sayıda idiler. Müşriklerin onlara karşı tutumu böyleydi ve kıyamet günü kendilerinin azarlanacağı husus da işte budur.
وَالِانْقِلَابُ: الرُّجُوعُ إِلَى الْمَوْضِعِ الَّذِي جِيءَ مِنْهُ. يُقَالُ: انْقَلَبَ الْمُسَافِرُ إِلَى أَهْلِهِ وَفِي دُعَاءِ السَّفَرِ: «أَعُوذُ بِكَ مِنْ كَآبَةِ الْمُنْقَلَبِ» . وَأَصْلُهُ مُسْتَعَارٌ مَنْ قَلْبِ الثَّوْبِ، إِذَا صَرَفَهُ من وَجه إِلَى وَجْهٍ آخَرَ، يُقَالُ: قَلَبَ الشَّيْءَ، إِذَا أَرْجَعَهُ.
İnkılâb (الِانْقِلَابُ), gelinen yere geri dönmektir. Nitekim “Yolcu ailesine döndü” (انْقَلَبَ الْمُسَافِرُ إِلَى أَهْلِهِ) denir. Yolculuk duasında da şöyle geçmektedir: «Dönüşün kederinden sana sığınırım» (أَعُوذُ بِكَ مِنْ كَآبَةِ الْمُنْقَلَبِ). Kelimenin aslı, elbiseyi bir yüzünden diğer yüzüne çevirmeyi ifade eden 'kalb' (قَلْب) kökünden ödünç alınmıştır (istiâre yapılmıştır). Nitekim bir şeyi geri çevirdiğinde “Onu çevirdi/döndürdü” (قَلَبَ الشَّيْءَ) denir.
وَأَهْلُ الرَّجُلِ: زَوْجُهُ وَأَبْنَاؤُهُ، وَذُكِرَ الْأَهْلُ هُنَا لِأَنَّهُمْ يَنْبَسِطُ إِلَيْهِمْ بِالْحَدِيثِ فَلِذَلِكَ قِيلَ: إِلى أَهْلِهِمُ دُونَ: إِلَى بُيُوتِهِمْ.
Kişinin ehli (أَهْلُ الرَّجُلِ), eşi ve çocuklarıdır. Burada ehlin zikredilmesinin sebebi, insanın onlarla sohbet ederken daha rahat davranmasıdır; bu yüzden “evlerine” denilmeyip { إِلى أَهْلِهِمُ } “ailelerine” denilmiştir.
وَالْمَعْنَى: وَإِذَا رَجَعَ الَّذِينَ أَجْرَمُوا إِلَى بُيُوتِهِمْ وَخَلَصُوا مَعَ أَهْلِهِمْ تَحَدَّثُوا أَحَادِيثَ الْفُكَاهَةِ مَعَهُمْ بِذِكْرِ الْمُؤْمِنِينَ وَذَمِّهِمْ.
Anlam şöyledir: Günahkârlar evlerine dönüp aileleriyle baş başa kaldıklarında, müminleri anarak ve onları yererek aralarında eğlenceli sohbetler ederlerdi.
وَتَكْرِيرُ فِعْلِ: انْقَلَبُوا بِقَوْلِهِ: انْقَلَبُوا فَكِهِينَ مِنَ النَّسْجِ الْجَزْلِ فِي الْكَلَامِ كَانَ يَكْفِي أَنْ يَقُولَ: وَإِذَا انْقَلَبُوا إِلَى أَهْلِهِمْ فَكِهُوا، أَوْ إِذا انْقَلَبُوا إِلَى أَهْلِهِمْ كَانُوا فَاكِهِينَ.
{ انْقَلَبُوا } fiilinin { انْقَلَبُوا فَكِهِينَ } sözüyle tekrarlanması, kelamdaki muhkem/fasih üsluptandır. Zira “Ailelerine döndüklerinde eğlenirlerdi” (وَإِذَا انْقَلَبُوا إِلَى أَهْلِهِمْ فَكِهُوا) yahut “Ailelerine döndüklerinde keyifli idiler” (إِذا انْقَلَبُوا إِلَى أَهْلِهِمْ كَانُوا فَاكِهِينَ) denmesi de yeterli olurdu.
وَذَلِكَ لِمَا فِي إِعَادَةِ الْفِعْلِ مِنْ زِيَادَةِ تَقْرِيرِ مَعْنَاهُ فِي ذِهْنِ السَّامِعِ لِأَنَّهُ مِمَّا يَنْبَغِي الِاعْتِنَاءُ بِهِ، وَلِزِيَادَةِ تَقْرِيرِ مَا فِي الْفِعْلِ مِنْ إِفَادَةِ التَّجَدُّدِ حَتَّى يَكُونَ فِيهِ اسْتِحْضَارُ الْحَالَةِ. قَالَ ابْنُ جِنِّي فِي كِتَابِ «التَّنْبِيهِ عَلَى إِعْرَابِ الْحَمَاسَةِ» عِنْدَ قَوْلِ الْأَحْوَصِ:
Bu [tekrar], fiilin yinelenmesinde manasının dinleyicinin zihninde daha fazla pekiştirilmesi bulunmasından ötürüdür; zira bu, üzerinde durulması gereken bir husustur. Ayrıca fiilin ifade ettiği yenilenme anlamını daha da pekiştirerek durumu göz önüne getirmeyi sağlamak içindir. İbn Cinnî, el-Ahvas'ın şu beyti hakkında *et-Tenbîh alâ İ'râbi'l-Hamâse* adlı kitabında şöyle demiştir:
فَإِذَا تَزُولُ عَنْ مُتَخَمِّطٍ ... تُخْشَى بَوَادِرُهُ عَلَى الْأَقْرَانِ
“Öfkesinden kükreyen ve hasımları üzerine ansızın saldırmasından korkulan kimseden zail olduğunda...”
مُحَالٌ أَنْ تَقُولَ إِذَا قُمْتُ قُمْتُ وَإِذَا أَقْعُدُ أَقْعُدُ لِأَنَّهُ لَيْسَ فِي الثَّانِي غَيْرُ مَا فِي الْأَوَّلِ، أَيْ فَلَا يَسْتَقِيمُ جَعْلُ الثَّانِي جَوَابًا لِلْأَوَّلِ. وَإِنَّمَا جَازَ أَنْ يَقُولَ فَإِذَا تَزُولُ تَزُولُ لِمَا اتَّصَلَ بِالْفِعْلِ الثَّانِي مِنْ حرف الْجَرّ المفادة مِنْهُ الْفَائِدَةُ مثله قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى: هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا أَغْوَيْناهُمْ كَما غَوَيْنا [الْقَصَص: ٦٣] وَلَوْ قَالَ: هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنَا أَغْوَيْنَاهُمْ لَمْ يُفِدِ الْقَوْلُ شَيْئًا لِأَنَّهُ كَقَوْلِكَ الَّذِي ضَرَبْتُهُ ضَرَبْتُهُ وَالَّتِي أَكْرَمْتُهَا أَكْرَمْتُهَا وَلَكِنْ لَمَّا اتَّصَلَ
“«Kalktığımda kalktım» (إِذَا قُمْتُ قُمْتُ) veya «Oturduğumda otururum» (إِذَا أَقْعُدُ أَقْعُدُ) demen imkânsızdır; çünkü ikincisinde birincisinde olandan başka bir şey yoktur, yani ikincisini birincisinin cevabı yapmak düzgün olmaz. Şairin «Zail olduğunda zail olur» (فَإِذَا تَزُولُ تَزُولُ) demesinin caiz olması ise, ikinci fiile fayda sağlayan harf-i cerrin bitişmesindendir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da böyledir: { هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا أَغْوَيْناهُمْ كَما غَوَيْنا } “İşte şunlar bizim azdırdıklarımızdır; biz nasıl azmışsak onları da öyle azdırdık” [Kasas: 63]. Şayet «İşte bunlar azdırdıklarımızdır, azdırdık onları» (هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنَا أَغْوَيْنَاهُمْ) deseydi bu söz hiçbir fayda sağlamazdı; zira senin «Dövdüğüm kimseyi dövdüm» ve «İkram ettiğim kadına ikram ettim» demen gibi olurdu. Ancak ne zaman ki
بِ أَغْوَيْناهُمْ الثَّانِيَةِ قَوْلُهُ: كَما غَوَيْنا أَفَادَ الْكَلَام كَقَوْلِك الَّذِي ضَرَبْتُهُ ضَرَبْتُهُ لِأَنَّهُ جَاهِلٌ. وَقَدْ كَانَ أَبُو عَلِيٍّ امْتَنَعَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِمَّا أَخَذْنَاهُ غَيْرَ أَنَّ الْأَمْرَ فِيهَا عِنْدِي عَلَى مَا عَرَّفْتُكَ اهـ.
ikinci { أَغْوَيْناهُمْ } fiiline { كَما غَوَيْنا } sözü bitiştirilince, tıpkı senin «Dövdüğüm kimseyi, cahil olduğu için dövdüm» demen gibi kelam anlamlı bir fayda sağladı. Ebû Ali bu ayette bizim benimsediğimiz yaklaşımdan imtina etmişti; ancak bana göre bu konudaki mesele sana açıkladığım gibidir.”
وَقَدْ مَضَى ذَلِكَ فِي سُورَةِ الْقَصَصِ وَفِي سُورَةِ الْفُرْقَانِ.
Bu husus Kasas suresinde ve Furkân suresinde geçmişti.
وَفَاكِهِينَ اسْمُ فَاعِلِ فَاكَهَ، وَهُوَ مِنْ فَكِهِ مِنْ بَابِ فَرِحَ إِذَا مَزَحَ وَتَحَدَّثَ فَأَضْحَكَ، وَالْمعْنَى: فاكهين بالتحدث عَنِ الْمُؤْمِنِينَ، فَحُذِفَ مُتَعَلِّقُ فَاكِهِينَ لِلْعِلْمِ بِأَنَّهُ مِنْ قَبِيلِ مُتَعَلِّقَاتِ الْأَفْعَالِ الْمَذْكُورَةِ مَعَهُ.
Fâkihîn (فَاكِهِينَ), fâkehe (فَاكَهَ) fiilinin ism-i fâilidir; bu da fariha (فَرِحَ) babından fekihe (فَكِهَ) kökünden gelir ki şaka yapıp konuşarak güldürmek demektir. Anlamı ise: “Müminler hakkında konuşarak eğlenenler”dir. { فَاكِهِينَ } kelimesinin müteallakı (tümleci), kendisiyle birlikte zikredilen fiillerin müteallakları kabilinden olduğunun bilinmesinden dolayı hazfedilmiştir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: فَاكِهِينَ بِصِيغَة الْفَاعِل. وقرأه حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ «فَكِهِينَ» بِدُونِ أَلِفٍ بَعْدِ الْفَاءِ عَلَى أَنَّهُ جَمْعُ فَكِهَ، وَهُوَ صِفَةٌ مُشَبَّهَةٌ وَهُمَا بِمَعْنًى وَاحِدٍ مِثْلَ فَارِحٍ وَفَرح. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: هُمَا لُغَتَانِ.
Cumhur { فَاكِهِينَ } şeklinde ism-i fâil kalıbında okumuştur. Âsım'dan rivayetle Hafs ve Ebû Ca'fer ise 'fâ' harfinden sonra elif olmaksızın, sıfat-ı müşebbehe olan 'fekih'in (فَكِه) çoğulu olarak { فَكِهِينَ } şeklinde okumuşlardır; ikisi de tıpkı 'fârih' (فَارِح) ve 'ferih' (فَرِح) gibi aynı anlamdadır. Ferrâ: “Bunlar iki ayrı lehçedir” demiştir.
وَجُمْلَةُ: وَإِذا رَأَوْهُمْ قالُوا إِنَّ هؤُلاءِ لَضالُّونَ حَكَتْ مَا يَقُولُهُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا فِي الْمُؤْمِنِينَ إِذَا شَاهَدُوهُمْ أَيْ يَجْمَعُونَ بَيْنَ الْأَذَى بِالْإِشَارَاتِ وَبِالْهَيْئَةِ وَبِسُوءِ الْقَوْلِ فِي غَيْبَتِهِمْ وَسُوءِ الْقَوْلِ إِعْلَانًا بِهِ عَلَى مَسَامِعِ الْمُؤْمِنِينَ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ عَنِ الْإِسْلَامِ إِلَى الْكُفْرِ، أَمْ كَانَ قَوْلًا يَقُولُهُ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ إِذَا رَأَوُا الْمُؤْمِنِينَ كَمَا يَفْكَهُونَ بِالْحَدِيثِ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ فِي خَلَوَاتِهِمْ، وَبِذَلِكَ أَيْضًا فَارَقَ مَضْمُونُ هَذِه الْجُمْلَة مَضْمُون الْجُمَلِ الَّتِي قَبْلَهَا مَعَ مَا فِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ مِنْ عُمُومِ أَحْوَالِ رُؤْيَتِهِمْ سَوَاءٌ كَانَتْ فِي حَالِ الْمُرُورِ بِهِمْ أَوْ مُشَاهَدَةً فِي مَقَرِّهِمْ.
{ وَإِذا رَأَوْهُمْ قالُوا إِنَّ هؤُلاءِ لَضالُّونَ } “Onları gördüklerinde: 'Şüphesiz bunlar sapıklardır' derlerdi” cümlesi, günahkârların müminleri gördüklerinde haklarında ne söylediklerini hikâye etmiştir. Yani onlar, işaretlerle ve tavırlarla eziyet etmeyi, arkalarından kötü söz söylemeyi ve -belki İslam'dan küfre dönerler ümidiyle- müminlerin duyacağı şekilde açıktan kötü söz söylemeyi bir arada yapmaktaydılar; yahut bu, müminleri gördüklerinde -tıpkı yalnız kaldıklarında müminler hakkında konuşarak eğlendikleri gibi- birbirlerine söyledikleri bir sözdü. Böylece bu cümlenin muhtevası, önceki cümlelerin muhtevasından ayrılmış oldu; ayrıca bu cümlede, müminleri görme hallerinin -ister yanlarından geçerken olsun ister bulundukları yerde görmek suretiyle olsun- genelini kapsayan bir anlam da bulunmaktadır.
وَمُرَادُهُمْ بِالضَّلَالِ: فَسَادُ الرَّأْيِ. لِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ لَا يَعْرِفُونَ الضَّلَالَ الشَّرْعِيَّ، أَي هَؤُلَاءِ سيئوا الرَّأْيِ إِذِ اتَّبَعُوا الْإِسْلَامَ وَانْسَلَخُوا عَنْ قَوْمِهِمْ، وَفَرَّطُوا فِي نَعِيمِ الْحَيَاةِ طَمَعًا فِي نَعِيمٍ بَعْدَ الْمَوْتِ وَأَقْبَلُوا عَلَى الصَّلَاةِ وَالتَّخَلُّقِ بِالْأَخْلَاقِ الَّتِي يَرَاهَا الْمُشْرِكُونَ أَوْهَامًا وَعَنَتَا لِأَنَّهُمْ بِمَعْزِلٍ عَنْ مَقْدِرَةِ قَدْرِ الْكَمَالِ النَّفْسَانِيِّ وَمَا هَمَّهُمْ إِلَّا التَّلَذُّذَ الْجُثْمَانِيَّ.
Dalâletten (sapıklıktan) maksatları, görüş bozukluğudur. Çünkü müşrikler şer'î anlamdaki dalâleti bilmezlerdi. Yani: «Bunlar İslam'a uyup kavimlerinden koptuklarında, ölümden sonraki bir nimete tamah ederek dünya hayatının nimetini terk ettiklerinde, müşriklerin kuruntu ve meşakkat olarak gördüğü namaza ve ahlaki erdemlere yöneldiklerinde yanlış bir görüşe sapmışlardır»; zira müşrikler ruhi kemalin değerini takdir etmekten uzaktılar ve onların tek derdi bedensel hazlardan ibaretti.
وَكَلِمَةُ إِذا
{ إِذا } kelimesi,
فِي كُلِّ جملَة من الْجمل الثَّلَاث ظرف متعلّق بِالْفِعْلِ الموَالِي لَهُ فِي كل جُمْلَةٍ.
bu üç cümlenin her birinde, her cümlenin peşinden gelen fiile müteallık bir zarftır.
وَلَمْ يُعَرِّجْ أَحَدٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى بَيَانِ مُفَادِ جُمْلَةِ: وَإِذا رَأَوْهُمْ قالُوا إِنَّ هؤُلاءِ لَضالُّونَ مَعَ مَا قَبْلَهَا. وَقَالَ الْمَهَايِمِيُّ فِي «تبصرة الرحمان» : «وَإِذَا رَأَوْهُمْ يُؤْثِرُونَ الْكَمَالَاتِ الْحَقِيقِيَّةَ عَلَى الْحِسِّيَّةِ» فَقَدَّرَ مَفْعُولًا مَحْذُوفًا لِفِعْلِ رَأَوْهُمْ لِإِبْدَاءِ الْمُغَايَرَةِ بَيْنَ مَضْمُونِ هَذِهِ الْجُمْلَةِ وَمَضْمُونِ الْجُمَلِ الَّتِي قَبْلَهَا وَقَدْ عَلِمْتَ عَدَمَ الِاحْتِيَاجِ إِلَيْهِ وَلَقَدْ أَحْسَنَ
Müfessirlerden hiçbiri { وَإِذا رَأَوْهُمْ قالُوا إِنَّ هؤُلاءِ لَضالُّونَ } “Onları gördüklerinde: 'Şüphesiz bunlar sapıklardır' derlerdi” cümlesinin önceki cümlelerle birlikte ne ifade ettiğini açıklamaya yönelmemiştir. el-Mehâimî *Tebsıratü'r-Rahmân* adlı eserinde şöyle demiştir: “«Onları gördüklerinde», yani hakiki kemalatı hissi olana tercih ettiklerini gördüklerinde.” Böylece bu cümlenin muhtevası ile önceki cümlelerin muhtevası arasındaki farkı ortaya koymak için { رَأَوْهُمْ } fiiline mahzuf bir mef'ûl takdir etmiştir. Oysa sen buna ihtiyaç olmadığını öğrendin; yine de o,
فِي التَّنْبِيهِ عَلَيْهِ.
bu hususa dikkat çekmekle iyi yapmıştır.
وَتَأْكِيدُ الْخَبَرِ بِحَرْفِ التَّأْكِيدِ وَلَامِ الِابْتِدَاءِ لِقَصْدِ تَحْقِيقِ الْخَبَرِ.
Haberin tekid harfi (inne) ve lâm-ı ibtidâ ile pekiştirilmesi, haberin kesinliğini vurgulamak içindir.
وَجُمْلَةُ: وَما أُرْسِلُوا عَلَيْهِمْ حافِظِينَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ أَيْ يَلْمِزُوهُمْ بِالضَّلَالِ فِي حَالِ أَنَّهُمْ لَمْ يُرْسِلْهُمْ مُرْسَلٌ لِيَكُونُوا مُوَكَّلِينَ بِأَعْمَالِهِمْ فَدَلَّ عَلَى أَنَّ حَالَهُمْ كَحَالِ الْمُرْسَلِ وَلِذَلِكَ نُفِيَ أَنْ يَكُونُوا أُرْسِلُوا حَافِظِينَ عَلَيْهِمْ فَإِنَّ شِدَّةَ الْحِرْصِ عَلَى أَنْ يَقُولُوا: إِنَّ هَؤُلَاءِ لَضَالُّونَ، كُلَّمَا رَأَوْهُمْ يُشْبِهُ حَالَ الْمُرْسَلِ لِيَتَتَبَّعَ أَحْوَالَ أَحَدٍ وَمِنْ شَأْنِ الرَّسُولِ الْحِرْصُ عَلَى التَّبْلِيغِ.
{ وَما أُرْسِلُوا عَلَيْهِمْ حافِظِينَ } “Oysa onlar, bunların üzerine bekçiler olarak gönderilmemişlerdi” cümlesi hâl konumundadır. Yani bir gönderen onları müminlerin amellerinden sorumlu kılmak üzere göndermemişken, onlar müminleri sapıklıkla ayıplamaktadırlar. Bu da onların durumunun bir elçinin durumuna benzediğini gösterir; bu yüzden onların müminlerin üzerine bekçiler olarak gönderildikleri nefiy (olumsuzluk) ile reddedilmiştir. Zira müminleri her gördüklerinde: «Şüphesiz bunlar sapıklardır» demeye bu derece hırslı olmaları, bir kimsenin hallerini takip etmek üzere gönderilmiş bir elçinin haline benzemektedir; nitekim elçinin şiarı tebliğ konusunda hırslı olmaktır.
وَالْخَبَرُ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّهَكُّمِ بِالْمُشْرِكِينَ، أَيْ لَمْ يَكُونُوا مُقَيَّضِينَ لِلرِّقَابَةِ عَلَيْهِمْ والاعتناء بصلاحهم.
Bu haber, müşriklerle alay etme (tehekküm) makamında kullanılmıştır; yani onlar müminleri gözetlemek ve onların salahına ihtimam göstermekle görevlendirilmiş değillerdi.
وَالْخَبَر مُسْتَعْمل فِي التهكم بالمشركين، أَي لم يَكُونُوا مقيّضين للرقابة عَلَيْهِم وَالِاعْتِنَاءِ بِصَلَاحِهِمْ.
Bu haber, müşriklerle alay etme (tehekküm) makamında kullanılmıştır; yani onlar müminleri gözetlemek ve onların salahına ihtimam göstermekle görevlendirilmiş değillerdi.
فَمَعْنَى الْحِفْظِ هُنَا الرِّقَابَةُ وَلِذَلِكَ عُدِّيَ بِحَرْفِ (عَلَى) لِيَتَسَلَّطَ النَّفْيُ عَلَى الْإِرْسَالِ وَالْحِفْظِ وَمَعْنَى الِاسْتِعْلَاءِ الْمَجَازِيِّ الَّذِي أَفَادَهُ حَرْفُ (عَلَى) فَيَنْتَفِي حَالُهُمُ الْمُمَثَّلُ.
Burada hıfzın anlamı gözetlemedir. Bu yüzden nefyin (olumsuzluğun), gönderilmeye, gözetlemeye ve { عَلَى } harfinin sağladığı mecazi üstünlük/hâkimiyet manasına yönelmesi için { عَلَى } harf-i cerriyle geçişli kılınmıştır; böylece benzetilen durumları nefyedilmiş (reddedilmiş) olur.
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُور على متعلّقه لِلِاهْتِمَامِ بِمُفَادِ حَرْفِ الِاسْتِعْلَاءِ وَبِمَجْرُورِهِ مَعَ الرِّعَايَةِ عَلَى الْفَاصِلَةِ.
Mecrûrun müteallakının önüne geçirilmesi, fâsıla (ayet sonu uyumu) gözetilmekle birlikte, isti'lâ harfinin ve mecrûrunun ifade ettiği manaya verilen önemden dolayıdır.
وَأَفَادَتْ فَاءُ السَّبَبِيَّةِ فِي قَوْلِهِ: فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ، أَنَّ اسْتِهْزَاءَهُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ فِي الدُّنْيَا كَانَ سَبَبًا فِي جَزَائِهُمْ بِمَا هُوَ مِنْ نَوْعِهِ فِي الْآخِرَةِ إِذْ جَعَلَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فَكَانَ جَزَاءً وِفَاقًا.
{ فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ } “İşte bugün de iman edenler kâfirlere gülerler” buyruğundaki sebebiyet bildiren 'fâ' (فَ), onların dünyada müminlerle alay etmelerinin ahirette kendi cinsinden bir karşılıkla cezalandırılmalarına sebep olduğunu ifade etmiştir; zira Allah iman edenleri müşriklere güler kılmıştır ve bu da yaptıklarına tam uygun bir ceza olmuştur.
وَتَقْدِيمُ «الْيَوْمِ» عَلَى يَضْحَكُونَ لِلِاهْتِمَامِ بِهِ لِأَنَّهُ يَوْمُ الْجَزَاءِ الْعَظِيمِ الْأَبَدِيِّ وَقَوْلُهُ:
{ الْيَوْمِ } kelimesinin { يَضْحَكُونَ } fiilinin önüne geçirilmesi, büyük ve ebedî ceza/karşılık günü olması hasebiyle ona verilen önemden ötürüdür.
فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ فِي اتِّصَالِ نَظْمِهِ بِمَا قَبْلَهُ غُمُوضٌ. وَسَكَتَ عَنْهُ جَمِيعُ الْمُفَسِّرِينَ عَدَا ابْنَ عَطِيَّةَ. ذَلِكَ أَنَّ تَعْرِيفَ الْيَوْمِ بِاللَّامِ مَعَ كَوْنِهِ ظَرْفًا مَنْصُوبًا يَقْتَضِي أَنَّ الْيَوْمَ مُرَادٌ بِهِ يَوْمٌ حَاضِرٌ فِي وَقْتِ نُزُولِ الْآيَةِ نَظِيرَ وَقْتِ كَلَامِ الْمُتَكَلِّمِ إِذَا قَالَ: الْيَوْمَ يَكُونُ كَذَا، يَتَعَيَّنُ أَنَّهُ يُخْبِرُ عَنْ يَوْمِهِ الْحَاضِرِ، فَلَيْسَ ضَحِكُ الَّذِينَ آمَنُوا عَلَى الْكُفَّارِ بِحَاصِلٍ فِي وَقْتِ نُزُولِ الْآيَةِ وَإِنَّمَا يَحْصُلُ يَوْمَ الْجَزَاءِ، وَلَا يَسْتَقِيمُ تَفْسِيرُ قَوْلِهِ: فَالْيَوْمَ بِمَعْنَى: فَيَوْمَ الْقِيَامَةِ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ مِنَ الْكُفَّارِ، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَكَانَ مُقْتَضَى النَّظْمِ أَنْ يُقَالَ فَيَوْمَئِذٍ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ. وَابْنُ عَطِيَّةَ اسْتَشْعَرَ إِشْكَالَهَا فَقَالَ
{ فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ } “İşte bugün de iman edenler kâfirlere gülerler” ayetinin dizilişinin öncesiyle irtibatında bir kapalılık vardır. İbn Atıyye müstesna, müfessirlerin tamamı bu konuda sessiz kalmıştır. Zira «el-yevm» kelimesinin mansûb bir zarf olmakla birlikte harf-i tarif (lâm) ile marife kılınması, «el-yevm» ile ayetin indiği vakitteki hazır günün kastedilmesini gerektirir; nitekim bir mütekellimin «Bugün şöyle olacak» dediği andaki vakti gibidir ki onun hazır gününden haber verdiği kesinleşir. Halbuki iman edenlerin kâfirlere gülmesi ayetin indiği vakitte gerçekleşmiş değildir, bilakis ancak ceza günü gerçekleşecektir. { فَالْيَوْمَ } sözünü «Kıyamet günü iman edenler kâfirlere gülerler» anlamında tefsir etmek de uygun düşmez; zira öyle olsaydı sözün diziliş gereği «O gün iman edenler kâfirlere gülerler» (feyevmeizin...) denilmesi gerekirdi. İbn Atıyye bu işkâli hissetmiş ve şöyle demiştir:
:
:
«وَلَمَّا كَانَتِ الْآيَاتُ الْمُتَقَدِّمَةُ قَدْ نِيطَتْ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ وَأَنَّ الْوَيْلَ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ سَاغَ أَنْ يَقُولَ: فَالْيَوْمَ عَلَى حِكَايَةِ مَا يُقَالُ يَوْمَئِذٍ وَمَا يَكُونُ اهـ.
“Önceki ayetler kıyamet gününe ve o gün yalanlayanların vay haline olacağına bağlandığı için, o gün söylenecek ve vuku bulacak olanı hikâye etmek üzere { فَالْيَوْمَ } «işte bugün» denilmesi caiz olmuştur.”
وَهُوَ انْقِدَاحُ زِنَادٍ يَحْتَاجُ فِي تَنَوُّرِهِ إِلَى أَعْوَادٍ.
Bu, aydınlanması için çubuklara (kavlara) ihtiyaç duyan bir çakmaktaşı kıvılcımıdır.
فَإِمَّا أَنْ نَجْعَلَ مَا قَبْلَهُ مُتَّصِلًا بِالْكَلَامِ الَّذِي يُقَالُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ابْتِدَاءً مِنْ قَوْلِهِ: ثُمَّ يُقالُ هذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ [المطففين: ١٧] إِلَى هُنَا كَمَا تَقَدَّمَ.
Dolayısıyla ya daha önce geçtiği üzere, { ثُمَّ يُقالُ هذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ } “Sonra: 'İşte yalanlayıp durduğunuz şey budur!' denilir” [Mutaffifîn: 17] buyruğundan buraya kadar olan kısmı kıyamet günü kendilerine söylenecek söze bağlı kılarız;
وَإِمَّا أَنْ يُجْعَلَ قَوْلُهُ: فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا إِلَخْ مَقُولُ قَوْلٍ مَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ فِي الْآيَةِ قَبْلَهُ: ثُمَّ يُقالُ هذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ وَالتَّقْدِيرُ: يُقَال لَهُمُ الْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ مِنْكُمْ.
ya da { فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا } ayeti, kendisinden önceki ayette yer alan { ثُمَّ يُقالُ هذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ } “Sonra: 'İşte yalanlayıp durduğunuz şey budur!' denilir” buyruğunun delalet ettiği mahzuf bir sözün makûlü (söyleneni) kılınır. Takdiri şöyledir: “Onlara: 'Bugün iman edenler size gülüyor' denilir.”
وَقُدِّمَ الْمُسْنَدُ إِلَيْهِ عَلَى الْمُسْنَدِ الْفِعْلِيِّ فِي قَوْلِهِ: الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ دُونَ أَنْ يُقَالَ: فَالْيَوْمَ يَضْحَكُ الَّذِينَ آمَنُوا، لِإِفَادَةِ الْحَصْرِ وَهُوَ قَصْرٌ إِضَافِيٌّ فِي مُقَابَلَةِ قَوْلِهِ: كانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ أَيْ زَالَ اسْتِهْزَاءُ الْمُشْرِكِينَ بِالْمُؤْمِنِينَ فَالْيَوْمَ الْمُؤْمِنُونَ يَضْحَكُونَ مِنَ الْكُفَّارِ دُونَ الْعَكْسِ.
“Bugün iman edenler güler” (felyevme yadhaku'llezîne âmenû) denilmeyip { الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ } buyruğunda müsnedün ileyhin fiilî müsnedin önüne geçirilmesi hasr ifade etmek içindir. Bu da { كانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ } “İman edenlere gülerlerdi” buyruğunun karşılığı olarak izâfî bir kasrdır; yani müşriklerin müminlerle alay etmesi son bulmuş, artık bugün aksine değil sadece müminler kâfirlere gülmektedirler.
وَتَقْدِيمُ مِنَ الْكُفَّارِ عَلَى مُتَعَلِّقِهِ وَهُوَ يَضْحَكُونَ لِلِاهْتِمَامِ بِالْمَضْحُوكِ مِنْهُمْ تَعْجِيلًا لِإِسَاءَتِهِمْ عِنْدَ سَمَاعِ هَذَا التَّقْرِيعِ.
{ مِنَ الْكُفَّارِ } ifadesinin müteallakı olan { يَضْحَكُونَ } fiilinin önüne geçirilmesi, bu azarlamayı işittiklerinde kederlerini bir an önce hissettirmek üzere kendilerine gülünen kimselere verilen önemden ötürüdür.
وَقَوْلُهُ: مِنَ الْكُفَّارِ إِظْهَارٌ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ، عُدِلَ عَنْ أَنْ يُقَالَ: مِنْهُمْ يَضْحَكُونَ، لِمَا فِي الْوَصْفِ الْمُظْهَرِ مِنَ الذَّمِّ لِلْكُفَّارِ.
{ مِنَ الْكُفَّارِ } buyruğu, zamir makamında açık isim zikredilmesidir (ızhâr fî makâmi'l-idmâr). “Onlara gülerler” (minhum yadhakûn) denilmeyip bundan sapılması, açıkça belirtilen vasfın kâfirleri yermeyi içermesindendir.
وَمَفْعُولُ يَنْظُرُونَ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ تَقْدِيره:
{ يَنْظُرُونَ } fiilinin mef'ûlü mahzuftur; buna { مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ } buyruğu delalet etmektedir. Takdiri şöyledir:
ينظرونهم، أَيْ يُشَاهِدُونَ الْمُشْرِكِينَ فِي الْعَذَاب والإهانة.
“Onlara bakarlar” (yenzurûnehum), yani müşrikleri azap ve aşağılanma içinde seyrederler.
[سُورَة المطففين (٨٣) : آيَة ٣٦]
[Mutaffifîn Suresi (83), Ayet 36]
هَلْ ثُوِّبَ الْكُفَّارُ مَا كانُوا يَفْعَلُونَ (٣٦)
{ هَلْ ثُوِّبَ الْكُفَّارُ مَا كانُوا يَفْعَلُونَ (٣٦) } “Nasıl, kâfirler yaptıklarının cezasını buldular mı?” (36)
فَذْلَكَةٌ لِمَا حُكِيَ مِنِ اعْتِدَاءِ الْمُشْرِكِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَمَا تَرَتَّبَ عَلَيْهِ مِنَ الْجَزَاءِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، فَالْمَعْنَى فَقَدْ جُوزِيَ الْكُفَّارُ بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ وَهَذَا مِنْ تَمَامِ النِّدَاءِ الَّذِي يُعَلَّقُ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.
Bu [ayet], müşriklerin müminlere karşı taşkınlıklarından ve kıyamet günü bunun üzerine terettüp eden cezadan anlatılanların bir hülasasıdır (fezlekesidir). Anlamı: “Kâfirler yaptıklarının karşılığını kesinlikle almışlardır” demektir. Bu da kıyamet gününde onlara yöneltilen nidanın tamamlayıcısıdır.
وَالِاسْتِفْهَامُ بِ هَلْ تقريري وتعجيب مِنْ عَدَمِ إِفْلَاتِهِمْ مِنْهُ بَعْدَ دُهُورٍ.
{ هَلْ } ile yapılan istifham takriridir (onaylatma amaçlıdır) ve çağlar geçtikten sonra bundan kurtulamamış olmalarına şaşırtmadır (taaccüptür).
وَالِاسْتِفْهَامُ مِنْ قَبِيلِ الطَّلَبِ فَهُوَ مِنْ أَنْوَاعِ الْخِطَابِ.
İstifham talep türünden olup hitap çeşitlerindendir.
وَالْخِطَابُ بِهَذَا الِاسْتِفْهَامِ مُوَجَّهٌ إِلَى غَيْرِ مُعَيَّنٍ بَلْ إِلَى كُلِّ مَنْ يَسْمَعُ ذَلِكَ النِّدَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَهَذَا مِنْ مَقُولِ الْقَوْلِ الْمَحْذُوفِ.
Bu istifham ile yapılan hitap belirli bir kimseye değil, kıyamet günü bu nidayı işiten herkese yöneltilmiştir. Bu da mahzuf olan bir sözün makûlüdür (söylenendir).
وثُوِّبَ أُعْطِيَ الثَّوَابَ، يُقَالُ: ثَوَّبَهُ كَمَا يُقَال: أثابه، إِذا أَعْطَاهُ ثَوَابًا.
Süvvibe (ثُوِّبَ), kendisine sevap/karşılık verildi demektir. Bir kimseye mükâfat veya ceza verildiğinde “Ona karşılığını verdi” anlamında 'esâbehû' (أَثَابَهُ) dendiği gibi 'sevvebehû' (ثَوَّبَهُ) da denir.
وَالثَّوَابُ: هُوَ مَا يُجَازَى بِهِ مِنَ الْخَيْرِ عَلَى فِعْلٍ مَحْمُودٍ وَهُوَ حَقِيقَتُهُ كَمَا فِي «الصِّحَاحِ» ، وَهُوَ ظَاهِرُ «الْأَسَاسِ» وَلِذَلِكَ فَاسْتِعْمَالُهُ فِي جَزَاءِ الشَّرِّ هُنَا اسْتِعَارَةٌ تَهَكُّمِيَّةٌ.
Sevap (الثَّوَابُ), övgüye değer bir fiile karşılık verilen hayırdır; *es-Sıhâh*ta belirtildiği gibi kelimenin hakiki anlamı budur ve *el-Esâs*tan anlaşılan da budur. Bu sebeple kelimenin burada kötülüğün cezası hakkında kullanılması, alay yollu bir istiâredir (istiâre-i tehekkümiyye).
وَهَذَا هُوَ التَّحْقِيقُ وَهُوَ الَّذِي صَرَّحَ بِهِ الرَّاغِبُ فِي آخِرِ كَلَامِهِ إِذْ قَالَ: إِنَّهُ يُسْتَعْمَلُ فِي جَزَاءِ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ. أَرَادَ إِنَّهُ يُسْتَعَارُ لِجَزَاءِ الشَّرِّ بِكَثْرَةٍ فَلَا بُدَّ مِنْ عَلَاقَةٍ وَقَرِينَةٍ وَهِيَ هُنَا قَوْلُهُ:
Doğru olan [tahkik] de budur; nitekim er-Râgıb da sözünün sonunda bunu açıkça belirterek: “Hayrın ve şerrin karşılığı için kullanılır” demiştir. [Bununla] kötülüğün cezası için çokça istiare yapıldığını kastetmiştir. Dolayısıyla mutlaka bir ilgi (alâka) ve ipucu (karîne) bulunmalıdır; buradaki [karine] de O'nun şu buyruğudur: