الْكُفَّارُ مَا كانُوا يَفْعَلُونَ كَقَوْلِ عَمْرِو بْنِ كُلْثُومٍ:
{ الْكُفَّارُ مَا كانُوا يَفْعَلُونَ } buyruğudur. Tıpkı Amr b. Külsûm'un şu sözünde olduğu gibi:
نَزَلْتُمْ مَنْزِلَ الْأَضْيَافِ مِنَّا ... فَعَجَّلْنَا الْقِرَى أَنْ تَشْتُمُونَا
Misafir gibi konakladınız yanımızda... Biz de hemen ziyafet çektik [bizi] yermeyesiniz diye.
قَرَيْنَاكُمْ فَعَجَّلْنَا قِرَاكُمْ ... قُبَيْلَ الصُّبْحِ مِرْدَاةً طَحُونًا
Size ziyafet verdik, ikramınızı acele ettirdik... Sabahın hemen öncesinde öğütücü bir taşla (savaşla).
وَمِنْ قَبِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ [الانشقاق: ٢٤] .
Yine bu, Yüce Allah'ın şu buyruğu kabilindendir: { فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ } “Artık onları acı veren bir azap ile müjdele!” [İnşikâk: 24].
وَمَا كانُوا يَفْعَلُونَ مَوْصُولٌ وَهُوَ مَفْعُولٌ ثَانٍ لِفِعْلِ ثُوِّبَ إِذْ هُوَ مِنْ بَابِ أَعْطَى.
{ مَا كانُوا يَفْعَلُونَ } ismi mevsuldür ve { ثُوِّبَ } fiilinin ikinci mef'ûlüdür; zira bu fiil [çift mef'ûl alan] 'a'tâ' (أَعْطَى) babındandır.
وَلَيْسَ الْجَزَاءُ هُوَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَهُ بَلْ عَبَّرَ عَنْهُ بِهَذِهِ الصِّلَةِ لِمُعَادَلَتِهِ شِدَّةَ جُرْمِهِمْ عَلَى طَرِيقَةِ التَّشْبِيهِ الْبَلِيغِ، أَوْ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ تَقْدِيرُهُ: مِثْلَ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَلَى نَزْعِ الْخَافِضِ وَهُوَ بَاءُ السَّبَبِيَّةِ، أَيْ بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ.
Aslında ceza bizzat onların yaptıkları şey değildir; fakat teşbih-i beliğ yoluyla suçlarının ağırlığına denkliğini ifade etmek için veya takdiri “misle” (مِثْلَ / misli) olan bir muzafın hazfiyle bu sıla ile ifade edilmiştir. Ayrıca harf-i cerrin hazfedilmesi (nez'u'l-hâfız) yoluyla olması da caizdir ki o da sebebiyet bildiren 'bâ' harfidir; yani: “yaptıklarından dolayı” (bi-mâ kânû yef'alûn) demektir.
وَفِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ مُحَسِّنُ بَرَاعَةِ الْمَقْطَعِ لِأَنَّهَا جَامِعٌ لِمَا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ السُّورَةُ.
Bu cümlede berâat-i makta' (güzel bitiriş) edebî sanatı vardır; çünkü bu [cümle], surenin içerdiği konuları özetleyip toparlayıcıdır.