. وَلَيْسَ قَوْلُهُ: فَلا تَنْسى مِنَ الْخَبَرِ الْمُسْتَعْمَلِ فِي النَّهْيِ عَنِ النِّسْيَانِ لِأَنَّ النِّسْيَانَ لَا يَدْخُلُ تَحْتَ التَّكْلِيفِ، أَمَّا إِنَّهُ لَيْسَتْ (لَا) فِيهِ نَاهِيَةً فَظَاهِرٌ وَمِنْ زَعْمِهِ تَعَسُّفٌ لِتَعْلِيلِ كِتَابَةِ الْأَلِفِ فِي آخِرِهِ.
Onun { فَلا تَنْسى } kavli, unutmaktan nehiy (yasaklama) anlamında kullanılan bir haber cümlesi değildir; zira unutmak teklifin (mükellefiyetin) kapsamına girmez. Buradaki (lâ / لَا) edatının nehiy bildiren (yasaklayıcı) bir edat olmadığı ise açıktır; bunu iddia edenin görüşü, kelimenin sonundaki elifin yazılışını gerekçelendirmek adına yapılmış zorlama bir tevillendir.
وَجُمْلَةُ: إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ وَما يَخْفى مُعْتَرِضَةٌ وَهِيَ تَعْلِيلٌ لِجُمْلَةِ: فَلا تَنْسى إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ فَإِنَّ مَضْمُونَ تِلْكَ الْجُمْلَةِ ضَمَانُ اللَّهِ لِرَسُولِهِ ﷺ، حِفْظَ الْقُرْآنِ مِنَ النَّقْصِ الْعَارِضِ.
{ إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ وَما يَخْفى } “Şüphesiz O, açığı da gizli kalanı da bilir” cümlesi ara cümledir (mu'tarıza) ve { فَلا تَنْسى إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ } cümlesinin gerekçesidir (ta'lîl). Zira o cümlenin muhtevası, Allah'ın Resûlü'ne [sallallâhu aleyhi ve sellem] Kur'an'ı arızi bir eksilmeden koruma güvencesi vermesidir.
وَمُنَاسَبَةُ الْجَهْرَ وَمَا يَخْفَى أَنَّ مَا يَقْرَؤُهُ الرَّسُولُ ﷺ مِنَ الْقُرْآنِ هُوَ مِنْ قَبِيلِ الْجَهْرِ فَاللَّهُ يَعْلَمُهُ، وَمَا يَنْسَاهُ فَيُسْقِطُهُ مِنَ الْقُرْآنِ هُوَ مِنْ قَبِيلِ الْخَفِيِّ فَيَعْلَمُ اللَّهُ أَنَّهُ اخْتَفَى فِي حَافِظَتِهِ حِينَ الْقِرَاءَةِ فَلَمْ يَبْرُزْ إِلَى النُّطْق بِهِ.
Açık ve gizli olanın münasebeti şudur: Resûl'ün [sallallâhu aleyhi ve sellem] Kur'an'dan okuduğu şeyler açık (cehr) kabilindendir ve Allah onu bilir; unutup Kur'an'dan düşürdüğü (atladığı) şeyler ise gizli (hafî) kabilindendir, dolayısıyla Allah, okuma anında onun hafızasında gizlendiğini ve telaffuz düzeyine çıkmadığını da bilir.
[سُورَة الْأَعْلَى (٨٧) : آيَة ٨]
[A'lâ Suresi (87), Âyet 8]
وَنُيَسِّرُكَ لِلْيُسْرى (٨)
{ وَنُيَسِّرُكَ لِلْيُسْرى (٨) } “Ve seni en kolay olana muvaffak kılacağız (işini kolaylaştıracağız).”
عُطِفَ عَلَى سَنُقْرِئُكَ فَلا تَنْسى [الْأَعْلَى: ٦] . وَجُمْلَةُ إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ وَما يَخْفى [الْأَعْلَى: ٧] مُعْتَرِضَةٌ كَمَا عَلِمْتَ. وَهَذَا الْعَطْفُ مِنْ عَطْفِ الْأَعَمِّ عَلَى الْأَخَصِّ فِي الْمَآلِ وَإِنْ كَانَ مَفْهُومُ الْجُمْلَةِ السَّابِقَةِ مُغَايِرًا لِمَفْهُومِ التَّيْسِيرِ لِأَنَّ مَفْهُومَهَا الْحِفْظُ وَالصِّيَانَةُ وَمَفْهُومَ الْمَعْطُوفَةِ تَيْسِيرُ الْخَيْرِ لَهُ.
{ سَنُقْرِئُكَ فَلا تَنْسى } [el-A'lâ: 6] kavline atfedilmiştir. { إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ وَما يَخْفى } [el-A'lâ: 7] cümlesi ise bildiğin üzere ara cümledir (mu'tarıza). Bu atıf, netice itibariyle daha genel olanın daha özel olana atfı (atfu'l-e'amm ale'l-ehass) türündendir; her ne kadar önceki cümlenin mefhumu kolaylaştırma mefhumundan farklı olsa da, zira onun mefhumu ezberletme ve koruma, atfedilenin mefhumu ise onun için hayrın kolaylaştırılmasıdır.
وَالتَّيْسِيرُ: جَعْلُ الْعَمَلِ يَسِيرًا عَلَى عَامِلِهِ.
Teysîr (تَيْسِير), işi onu yapan kimse için kolay kılmak demektir.
وَمَفْعُولُ فِعْلِ التَّيْسِيرِ هُوَ الشَّيْءُ الَّذِي يُجْعَلُ يَسِيرًا، أَيْ غَيْرَ صَعْبٍ وَيُذْكَرُ مَعَ الْمَفْعُولِ الشَّيْءُ الْمَجْعُولُ الْفِعْلَ يَسِيرًا لِأَجْلِهِ مَجْرُورًا بِاللَّامِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي [طه: ٢٦] .
Teysîr fiilinin mefulü, kolay yani zor olmayan kılınan şeydir; meful ile birlikte fiilin kendisi için kolaylaştırıldığı şey ise Yüce Allah'ın: { وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي } “Bana işimi kolaylaştır” [Tâhâ: 26] kavlinde olduğu gibi lam harf-i cerri ile mecrur olarak zikredilir.
وَالْيُسْرَى: مُؤَنَّثُ الْأَيْسَرِ، وَصِيغَةُ فُعْلَى تَدَلُّ عَلَى قُوَّةِ الْوَصْفِ لِأَنَّهَا مُؤَنَّثُ أَفْعَلَ.
Yusrâ (الْيُسْرَى), eyser (en kolay) kelimesinin müennesidir (dişilidir); fu'lâ (فُعْلَى) vezni, ef'al (أَفْعَل) vezninin müennesi olduğu için vasfın kuvvetine delalet eder.
وَالْمَوْصُوفُ مَحْذُوفٌ، وَتَأْنِيثُ الْوَصْفِ مُشْعِرٌ بِأَنَّ الْمَوْصُوفَ الْمَحْذُوفَ مِمَّا يَجْرِي فِي الْكَلَامِ عَلَى اعْتِبَارِ اسْمِهِ مُؤَنَّثًا بِأَنْ يَكُونَ مُفْرَدًا فِيهِ عَلَامَةُ تَأْنِيثٍ أَوْ يَكُونَ جَمْعًا إِذِ الْمَجْمُوعُ تُعَامَلُ مُعَامَلَةَ الْمُؤَنَّثِ. فَكَانَ الْوَصْفُ الْمُؤَنَّثُ مُنَادِيًا عَلَى تَقْدِيرِ مَوْصُوفٍ مُنَاسِبٍ لِلتَّأْنِيثِ فِي لَفْظِهِ، وَسِيَاقُ الْكَلَامِ الَّذِي قَبْلَهُ يَهْدِي إِلَى أَنْ يَكُونَ الْمَوْصُوفُ الْمُقَدَّرُ مَعْنَى الشَّرِيعَةِ فَإِنَّ خِطَابَ الرَّسُولِ ﷺ فِي الْقُرْآنِ مُرَاعًى فِيهِ وَصْفُهُ الْعُنْوَانِيُّ وَهُوَ أَنَّهُ رَسُولٌ فَلَا جَرَمَ أَنْ يكون أول شؤونه هُوَ مَا أُرْسِلَ بِهِ وَهُوَ الشَّرِيعَةُ.
Mevsuf (nitelenen isim) hazfedilmiştir; sıfatın müennes olması, hazfedilen mevsufun kelâmda isminin müennes kabul edilen şeylerden olduğuna işaret eder; zira ya bünyesinde dişilik alameti bulunan bir tekildir veya müennes muamelesi gören bir çoğuldur. Dolayısıyla müennes sıfat, lafzında dişiliğe uygun bir mevsufun takdir edilmesini gerektirmektedir. Kendisinden önceki sözün bağlamı da takdir edilen mevsufun şeriat manası olduğuna delalet eder; çünkü Kur'an'da Resûl'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] yapılan hitapta onun unvan vasfı, yani elçi oluşu gözetilmektedir. Kuşkusuz onun ilk meselesi de kendisiyle gönderildiği şey, yani şeriattır.
وَقَوْلُهُ: وَنُيَسِّرُكَ لِلْيُسْرى إِنْ حُمِلَ عَلَى ظَاهِرِ نَظْمِ الْكَلَامِ وَهُوَ مَا جَرَى عَلَيْهِ الْمُفَسِّرُونَ. فَالتَّيْسِيرُ مُسْتَعَارٌ لِلتَّهْيِئَةِ وَالتَّسْخِيرِ، أَيْ قُوَّةُ تَمْكِينِهِ ﷺ مِنَ الْيُسْرَى وَتَصَرُّفِهِ فِيهَا بِمَا يَأْمُرُ اللَّهُ بِهِ، أَيْ نُهَيِّئُكَ لِلْأُمُورِ الْيُسْرَى فِي أَمْرِ الدِّينِ وَعَوَاقِبِهِ مِنْ تَيْسِيرِ حِفْظِ الْقُرْآنِ لَكَ وَتَيْسِيرِ الشَّرِيعَةِ الَّتِي أُرْسِلْتَ بِهَا وَتَيْسِيرِ الْخَيْرِ لَكَ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ. وَهَذِهِ الِاسْتِعَارَةُ تُحَسِّنُهَا الْمُشَاكَلَةُ.
{ وَنُيَسِّرُكَ لِلْيُسْرى } kavli, kelâmın zahirî dizilişine hamledilirse -ki müfessirlerin benimsediği de budur- teysîr (kolaylaştırma) kelimesi hazırlama ve boyun eğdirme (teshîr) manasına istiare edilmiştir; yani onun [sallallâhu aleyhi ve sellem] en kolay olana tam olarak muktedir kılınması ve onda Allah'ın emrettiği şekilde tasarruf etmesidir; yani: 'Kur'an'ı ezberlemenin sana kolaylaştırılması, gönderildiğin şeriatın kolaylaştırılması ve dünya ile ahirette senin için hayrın kolaylaştırılması kabilinden din işindeki ve onun akıbetlerindeki en kolay işlere seni hazırlarız' demektir. Bu istiareyi müşâkele sanatı güzelleştirmektedir.
وَمَعْنَى اللَّامِ فِي قَوْلِهِ: لِلْيُسْرى الْعِلَّةُ، أَيْ لِأَجْلِ الْيُسْرَى، أَيْ لِقَبُولِهَا، وَنَحْوُهُ
{ لِلْيُسْرى } kavlindeki lâm harfinin manası illet (gerekçe) bildirmektir; yani 'en kolay olan için', yani 'onu kabul etmek için' demektir. Bunun benzeri,
قَوْلُ النَّبِيءِ ﷺ: «كُلٌّ مُيَسَّرٌ لِمَا خُلِقَ لَهُ»
Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Herkes ne için yaratılmışsa ona muvaffak kılınır (işi ona kolaylaştırılır)» kavlidir.
وَتَكُونُ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى مَهْيَعِ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Bu ayet, Yüce Allah'ın şu kavlinin izinde yürür:
فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرى وَقَوْلِهِ: فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرى فِي سُورَةِ اللَّيْلِ [٧- ١٠] .
Leyl suresindeki: { فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرى } “Biz de onu en kolay olana muvaffak kılacağız” ve { فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرى } “Biz de onu en zor olana sevk edeceğiz” [el-Leyl: 7-10] kavillerinin.
وَيَجُوزُ أَنْ يُجْعَلَ الْكَلَامُ جَارِيًا عَلَى خِلَافِ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ بِسُلُوكِ أُسْلُوبِ الْقَلْبِ وَأَنَّ الْأَصْلَ: وَنُيَسِّرُ لَكَ الْيُسْرَى، أَيْ نَجْعَلُهَا سَهْلَةً لَكَ فَلَا تَشُقُّ عَلَيْكَ فَيَبْقَى فِعْلُ: «نُيَسِّرُكَ» عَلَى حَقِيقَتِهِ، وَإِنَّمَا خُولِفَ عَمَلُهُ فِي مَفْعُولِهِ وَالْمَجْرُورِ الْمُتَعَلِّقِ بِهِ عَلَى عَكْسِ الشَّائِعِ فِي مَفْعُولِهِ وَالْمَجْرُورِ الْمُتَعَلِّقِ بِهِ.
Sözün, kalp (tersyüz etme) üslubuna başvurularak zahirin gereğinin aksine cereyan ettiği ve aslının: 've nuyessiru leke'l-yusrâ' (en kolay olanı senin için kolaylaştırırız), yani 'onu senin için kolay kılarız da sana zor gelmez' şeklinde olduğu da kabul edilebilir. Böylece 'nuyessiruke' fiili hakiki anlamında kalır; sadece mefulündeki ve ona bağlı mecrurdaki ameli, mefulü ile ona bağlı mecrurunda yaygın olan kullanımın tersine çevrilmiştir.
وَفِي وَصْفِهَا بِ (الْيُسْرَى) إِيمَاءٌ إِلَى اسْتِتْبَابِ تَيَسُّرِهِ لَهَا بِمَا أَنَّهَا جُعِلَتْ يُسْرَى، فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا حِفْظُهُ مِنَ الْمَوَانِعِ الَّتِي يَشُقُّ مَعَهَا تَلَقِّي الْيُسْرَى.
Onun (el-Yusrâ) olarak nitelenmesinde, bizatihi kolay kılındığı için onun buna kolayca yönelip intibak edeceğine bir ima vardır; geriye yalnızca kolay olanı telakki etmeyi zorlaştıracak engellerden onun korunması kalmıştır.
فَاشْتَمَلَ الْكَلَامُ عَلَى تَيْسِيرَيْنِ: تَيْسِيرُ مَا كُلِّفَ بِهِ النَّبِيءُ ﷺ، أَيْ جَعْلُهُ يَسِيرًا مَعَ وَفَائِهِ بِالْمَقْصُودِ مِنْهُ، وَتَيْسِيرُ النَّبِيءِ ﷺ لِلْقِيَامِ بِمَا كُلِّفَ بِهِ.
Böylece söz iki türlü kolaylaştırmayı içermiştir: Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] mükellef tutulduğu şeyin kolaylaştırılması, yani maksadı karşılamasıyla birlikte onun kolay kılınması; ve Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] mükellef tutulduğu şeyi yerine getirmeye ehil ve hazır kılınması (kolaylaştırılması).
وَيُوَجَّهُ الْعُدُولُ عَن مُقْتَضَى ظَاهِرِ النَّظْمِ إِلَى مَا جَاءَ النَّظْمُ عَلَيْهِ، بِأَنَّ فِيهِ تَنْزِيلُ الشَّيْءِ الْمُيَسَّرِ مَنْزِلَةَ الشَّيْءِ الْمُيَسَّرَ لَهُ وَالْعَكْسُ لِلْمُبَالَغَةِ فِي ثُبُوتِ الْفِعْلِ لِلْمَفْعُولِ عَلَى طَرِيقَةِ الْقَلْبِ الْمَقْبُولِ كَقَوْلِ الْعَرَبِ: «عَرَضَتِ النَّاقَةُ عَلَى الْحَوْضِ» ، وَقَوْلِ الْعَجَّاجِ:
Dizilişin zahiri gereğinden bu mevcut şekle dönülmesinin gerekçesi şöyle açıklanır: Burada, makbul kalp yöntemi uyarınca fiilin mefule sübutunda mübalağa yapmak amacıyla, kolaylaştırılan şeyin kendisi için kolaylaştırılan şey makamına ve aksine konulması söz konusudur; nitekim Arapların: 'Deve havuzun önüne çıkarıldı' (aslı: havuz devenin önüne getirildi) sözü ve el-Accâc'ın şu sözü böyledir:
وَمَهْمَهٍ مُغْبَرَّةٍ أَرْجَاؤُهُ ... كَأَنَّ لَوْنَ أَرْضِهِ سَمَاؤُهُ
Nice uçsuz bucaksız çöl ki dört bir yanı toz duman, / Sanki yerinin rengi semasıdır (aslı: semasının rengi yeri gibidir).
وَقَدْ وَرَدَ الْقَلْبُ فِي آيَاتٍ مِنَ الْقُرْآنِ وَمِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا إِنَّ مَفاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِي الْقُوَّةِ [الْقَصَص: ٧٦] وَمِنْهُ الْقَلْبُ التَّشْبِيهُ الْمَقْلُوبُ.
Kalp (tersyüz etme) Kur'an'daki bazı ayetlerde de gelmiştir; bunlardan biri Yüce Allah'ın: { مَا إِنَّ مَفاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِي الْقُوَّةِ } “Öyle ki anahtarlarını taşımak bile güçlü kuvvetli bir topluluğa ağır geliyordu” [el-Kasas: 76] kavlidir. Tersyüz edilmiş teşbih (et-teşbîhu'l-maklûb) de bu türdendir.
وَالْمَعْنَى: وَعْدُ اللَّهِ إِيَّاهُ بِأَنَّهُ يَسَّرَهُ لِتَلَقِّي أَعْبَاءِ الرِّسَالَةِ فَلَا تَشُقُّ عَلَيْهِ وَلَا تُحْرِجُهُ تَطْمِينًا لَهُ إِذْ كَانَ فِي أَوَّلِ أَمْرِ إِرْسَالِهِ مُشْفِقًا أَنْ لَا يَفِيَ بِوَاجِبَاتِهَا. أَيْ أَنَّ اللَّهَ جَعَلَهُ قَابِلًا لِتَلَقِّي الْكَمَالَاتِ وَعَظَائِمِ تَدْبِيرِ الْأُمَّةِ الَّتِي مِنْ شَأْنِهَا أَنْ تَشُقَّ عَلَى الْقَائِمِينَ بِأَمْثَالِهَا.
Manası: Peygamberliğin başlangıcında onun gereklerini tam olarak yerine getirememekten endişe ettiği için, onu teskin etmek amacıyla Allah'ın ona risalet yüklerini yüklenmeyi kolaylaştırdığını, dolayısıyla bunun ona zor ve sıkıntılı gelmeyeceğini vaat etmesidir. Yani Allah, onu kemalatı ve benzerlerini üstlenenlere normalde çok ağır gelen ümmet idaresinin o muazzam işlerini kabule elverişli kılmıştır.
وَمِنْ آثَارِ هَذَا التَّيْسِيرِ مَا
Bu kolaylaştırmanın eserlerinden biri de...
وَرَدَ فِي الْحَدِيثِ: «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ مَا خُيِّرَ بَيْنَ أَمْرَيْنِ إِلَّا اخْتَار أيسرهما»
Hadiste geçen şu rivayettir: «Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] iki iş arasında muhayyer bırakıldığında, mutlaka o ikisinin en kolay olanını seçerdi»
،
,
وَقَوْلُهُ ﷺ لِأَصْحَابِهِ: «إِنَّمَا بُعِثْتُمْ مُيَسِّرِينَ لَا معسّرين»
Ve onun [sallallâhu aleyhi ve sellem] ashabına söylediği: «Siz ancak kolaylaştırıcılar olarak gönderildiniz, zorlaştırıcılar olarak değil» sözüdür.
. [٩- ١٣]
. [9-13]
[سُورَة الْأَعْلَى (٨٧) : الْآيَات ٩ إِلَى ١٣]
[A'lâ Suresi (87), Âyetler 9-13]
فَذَكِّرْ إِنْ نَفَعَتِ الذِّكْرى (٩) سَيَذَّكَّرُ مَنْ يَخْشى (١٠) وَيَتَجَنَّبُهَا الْأَشْقَى (١١) الَّذِي يَصْلَى النَّارَ الْكُبْرى (١٢) ثُمَّ لَا يَمُوتُ فِيها وَلا يَحْيى (١٣)
{ فَذَكِّرْ إِنْ نَفَعَتِ الذِّكْرى (٩) سَيَذَّكَّرُ مَنْ يَخْشى (١٠) وَيَتَجَنَّبُهَا الْأَشْقَى (١١) الَّذِي يَصْلَى النَّارَ الْكُبْرى (١٢) ثُمَّ لَا يَمُوتُ فِيها وَلا يَحْيى (١٣) } “O halde eğer öğüt fayda verirse öğüt ver. (Allah'tan) korkan kimse öğüt alacaktır. En bedbaht (şaki) olan ise ondan kaçınır; o ki en büyük ateşe girecektir. Sonra orada ne ölür ne de yaşar.”
بَعْدَ أَنْ ثَبَّتَ اللَّهُ رَسُولَهُ ﷺ تَكَفَّلَ لَهُ مَا أَزَالَ فَرَقَهُ مِنْ أَعْبَاءِ الرِّسَالَةِ وَمَا اطْمَأَنَّتْ بِهِ نَفْسُهُ مِنْ دَفْعِ مَا خَافَهُ مِنْ ضَعْفٍ عَنْ أَدَائِهِ الرِّسَالَةَ عَلَى وَجْهِهَا وَتَكَفَّلَ لَهُ دَفْعَ نِسْيَانِ مَا يُوحَى إِلَيْهِ إِلَّا مَا كَانَ إِنْسَاؤُهُ مُرَادًا لِلَّهِ تَعَالَى. وَوَعْدُهُ بِأَنَّهُ وَفَّقَهُ وَهَيَّأَهُ لِذَلِكَ وَيَسَّرَهُ عَلَيْهِ، إِذْ كَانَ الرَّسُولُ ﷺ وَهُوَ فِي مَبْدَأِ عَهْدِهِ بِالرِّسَالَةِ (إِذْ كَانَتْ هَذِهِ السُّورَةُ ثَامِنَةَ السُّوَرِ) لَا يَعْلَمُ مَا سَيَتَعَهَّدُ اللَّهُ بِهِ فَيَخْشَى أَنْ يُقَصِّرَ عَنْ مُرَادِ اللَّهِ فَيَلْحَقُهُ غَضَبٌ مِنْهُ أَوْ مَلَامٌ. أَعْقَبَ ذَلِكَ بِأَنْ أَمَرَهُ بِالتَّذْكِيرِ، أَيِ التَّبْلِيغِ، أَيْ بِالِاسْتِمْرَارِ عَلَيْهِ، إِرْهَافًا لِعَزْمِهِ، وَشَحْذًا لِنَشَاطِهِ لِيَكُونَ إِقْبَالُهُ عَلَى
Allah, Resûlü'nü [sallallâhu aleyhi ve sellem] sebatkâr kılıp risalet yüklerinden kaynaklanan korkusunu gideren, peygamberliği hakkıyla yerine getirmede zaaf göstermekten duyduğu endişeyi savarak gönlünü ferahlatan hususları üstlendikten, ayrıca unutturulması Yüce Allah'ın muradı olanlar hariç kendisine vahyedilenleri unutmasını engellemeyi tekeffül ettikten; ve peygamberliğin başlangıcında (zira bu sure sekizinci suredir) Allah'ın neleri üstleneceğini henüz bilmediği için Allah'ın muradına göre kusur işleyip O'nun gazabına veya kınamasına uğramaktan korkan Resûl'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] onu buna muvaffak kıldığını, hazırladığını ve bunu ona kolaylaştırdığını vaat ettikten sonra, azmini bilemek ve şevkini artırmak için ona tezkîrde bulunmayı, yani tebliği, diğer bir deyişle buna devam etmeyi emretmiştir; ta ki onun...
التَّذْكِيرِ بِشَرَاشِرِهِ فَإِنَّ امْتِثَالَ الْأَمْرِ إِذَا عَاضَدَهُ إِقْبَالُ النَّفْسِ عَلَى فِعْلِ الْمَأْمُورِ بِهِ كَانَ فِيهِ مَسَرَّةٌ لِلْمَأْمُورِ، فَجَمَعَ بَيْنَ أَدَاءِ الْوَاجِبِ وَإِرْضَاءِ الْخَاطِرِ.
...bütün varlığıyla öğüt vermeye (tezkîre) yönelmesi sağlansın; zira emre uymaya nefsin emredilen işi yapma arzusu ve iştiyakı da destek olduğunda, bu durum emredilen kimse için bir sevinç vesilesi olur; böylece hem görevin ifası hem de gönül hoşluğu bir araya gelmiş olur.
فَالْفَاءُ لِلتَّفْرِيعِ عَلَى مَا تَقَدَّمَ تَفْرِيعُ النَّتِيجَةِ عَلَى الْمُقَدِّمَاتِ.
Fâ harfi (فَ), neticenin mukaddimelere (öncüllere) bağlanması gibi, daha önce geçenlere dallanıp bağlanmayı (tefrî') ifade eder.
وَالْأَمْرُ: مُسْتَعْمَلٌ فِي طَلَبِ الدَّوَامِ.
Emir ise devamlılık talep etmede kullanılmıştır.
وَالتَّذْكِيرُ: تَبْلِيغُ الذِّكْرِ وَهُوَ الْقُرْآنُ.
Tezkîr (التَّذْكِير), zikrin yani Kur'an'ın tebliğ edilmesidir.
وَالذِّكْرَى: اسْمُ مَصْدَرِ التَّذْكِيرِ وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ عَبَسَ.
Zikrâ (الذِّكْرَى), tezkîr kelimesinin ism-i masdarıdır ve Abese suresinde geçmişti.
وَمَفْعُولُ فَذَكِّرْ مَحْذُوفٌ لِقَصْدِ التَّعْمِيمِ، أَيْ فَذَكِّرِ النَّاسَ وَدَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: سَيَذَّكَّرُ مَنْ يَخْشى الْآيَتَيْنِ.
{ فَذَكِّرْ } fiilinin mefulü genelleme (ta'mîm) kastıyla hazfedilmiştir; yani 'insanlara öğüt ver' demektir. Buna devamındaki { سَيَذَّكَّرُ مَنْ يَخْشى } iki ayeti delalet etmektedir.
وَجُمْلَةُ: إِنْ نَفَعَتِ الذِّكْرى مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْجُمْلَتَيْنِ الْمُعَلَّلَةِ وَعِلَّتِهَا، وَهَذَا الِاعْتِرَاضُ مَنْظُورٌ فِيهِ إِلَى الْعُمُومِ الَّذِي اقْتَضَاهُ حَذْفُ مَفْعُولِ فَذَكِّرْ، أَيْ فَدُمْ عَلَى تَذْكِيرِ
{ إِنْ نَفَعَتِ الذِّكْرى } cümlesi, gerekçelendirilen (mu'allele) cümle ile onun gerekçesi (illet) arasına girmiş bir ara cümledir (mu'tarıza). Bu ara cümlede { فَذَكِّرْ } fiilinin mefulünün hazfedilmesinin gerektirdiği umumilik (genellik) gözetilmiştir; yani: '...
النَّاسِ كُلِّهِمْ إِنْ نَفَعَتِ الذِّكْرَى جَمِيعَهُمْ، أَيْ وَهِيَ لَا تَنْفَعُ إِلَّا الْبَعْضَ وَهُوَ الَّذِي يُؤْخَذُ مِنْ قَوْلِهِ: سَيَذَّكَّرُ مَنْ يَخْشى الْآيَةَ.
...eğer öğüt hepsine fayda verecekse bütün insanlara öğüt vermeye devam et' demektir; oysa öğüt ancak bir kısmına fayda verir ki bu da: { سَيَذَّكَّرُ مَنْ يَخْشى } ayetinden anlaşılan husustur.
فَالشَّرْطُ فِي قَوْلِهِ: إِنْ نَفَعَتِ الذِّكْرى جُمْلَةٌ مُعْتَرِضَةٌ وَلَيْسَ مُتَعَلِّقًا بِالْجُمْلَةِ وَلَا تَقْيِيدًا لِمَضْمُونِهَا إِذْ لَيْسَ الْمَعْنَى: فَذَكِّرْ إِذَا كَانَ لِلذِّكْرَى نَفْعٌ حَتَّى يُفْهَمَ مِنْهُ بِطَرِيقِ مَفْهُومِ الْمُخَالَفَةِ أَنْ لَا تُذَكِّرَ إِذَا لَمْ تَنْفَعِ الذِّكْرَى، إِذْ لَا وَجْهَ لِتَقْيِيدِ التَّذْكِيرِ بِمَا إِذَا كَانَتِ الذِّكْرَى نَافِعَةً إِذْ لَا سَبِيلَ إِلَى تَعَرُّفِ مَوَاقِعِ نَفْعِ الذِّكْرَى، وَلِذَلِكَ كَانَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَذَكِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ يَخافُ وَعِيدِ [ق: ٤٥] مُؤَوَّلًا بِأَنَّ الْمَعْنَى فَذَكِّرْ بِالْقُرْآنِ فَيَتَذَكَّرُ مَنْ يَخَافُ وَعِيدِ، بَلِ الْمُرَادُ فَذَكِّرِ النَّاسَ كَافَّةً إِنْ كَانَتِ الذِّكْرَى تَنْفَعُ جَمِيعَهُمْ، فَالشَّرْطُ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّشْكِيكِ لِأَنَّ أَصْلَ الشَّرْطِ بِ (إِنْ) أَنْ يَكُونَ غَيْرَ مَقْطُوعٍ بِوُقُوعِهِ، فَالدَّعْوَةُ عَامَّةٌ وَمَا يَعْلَمُهُ اللَّهُ مِنْ أَحْوَالِ النَّاسِ فِي قَبُولِ الْهُدَى وَعَدَمِهِ أَمْرٌ اسْتَأْثَرَ اللَّهُ بِعِلْمِهِ، فَأَبُو جَهْلٍ مَدْعُوٌّ لِلْإِيمَانِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَنَّهُ لَا يُؤْمِنُ لَكِنَّ اللَّهَ لَمْ يَخُصَّ بِالدَّعْوَةِ مَنْ يُرْجَى مِنْهُمُ الْإِيمَانُ دُونَ غَيْرِهِمْ، وَالْوَاقِعُ يَكْشِفُ الْمَقْدُورَ.
{ إِنْ نَفَعَتِ الذِّكْرى } kavlindeki şart ara cümledir (mu'tarıza); cümleye bağlı olmadığı gibi onun muhtevasını kayıtlayıcı da değildir. Zira mana 'öğüt ancak fayda verdiği takdirde öğüt ver' demek değildir ki buradan mefhum-ı muhalif yoluyla 'öğüt fayda vermediğinde öğüt verme' anlamı çıksın; çünkü öğüdün nerede fayda vereceğini bilmenin bir yolu olmadığından öğüt vermeyi öğüdün fayda vermesi şartıyla kayıtlamanın bir gerekçesi yoktur. Bu sebepledir ki Yüce Allah'ın: { فَذَكِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ يَخافُ وَعِيدِ } “Tehdidimden korkanlara Kur'an ile öğüt ver” [Kâf: 45] kavli, 'Kur'an ile öğüt ver ki tehdidimden korkan kimse öğüt alsın' manasında tevil edilmiştir. Bilakis maksat: 'Eğer öğüt hepsine fayda verecekse bütün insanlara öğüt ver' demektir. Buradaki şart kuşkulanma/şüphe uyandırma (teşkîk) amacıyla kullanılmıştır; çünkü (in / إِنْ) ile yapılan şartın aslı vuku bulmasının kesin olmamasıdır. Dolayısıyla davet umumidir; Allah'ın insanların hidayeti kabul edip etmeme durumlarına dair bildiği ise sadece O'nun ilmine has bir husustur. Nitekim Ebû Cehil de imana davet edilmiştir, oysa Allah onun iman etmeyeceğini bilmektedir; fakat Allah daveti başkalarını dışarıda bırakarak sadece iman etmesi umulanlara has kılmamıştır; nihayetinde vuku bulan şey kaderi ortaya çıkarır.
وَهَذَا تَعْرِيضٌ بِأَنَّ فِي الْقَوْمِ مَنْ لَا تَنْفَعُهُ الذِّكْرَى وَذَلِكَ يُفْهَمُ مِنِ اجْتِلَابِ حَرْفِ (إِنِ) الْمُقْتَضِي عَدَمَ احْتِمَالِ وُقُوعِ الشَّرْطِ أَوْ نُدْرَةِ وُقُوعِهِ، وَلِذَلِكَ جَاءَ بَعْدَهُ بِقَوْلِهِ:
Bu, o topluluk içinde kendisine öğüdün fayda vermeyeceği kimselerin bulunduğuna dair bir üstü kapalı ifadedir (ta'rîz); bu da şartın vuku bulmasının ihtimal dışı veya pek nadir olduğunu gerektiren (in / إِنْ) harfinin getirilmesinden anlaşılmaktadır. Bundan dolayı hemen ardından şu kavil getirilmiştir:
سَيَذَّكَّرُ مَنْ يَخْشى فَهُوَ اسْتِئْنَاف بياني ناشىء عَنْ قَوْلِهِ: فَذَكِّرْ وَمَا لَحِقَهُ مِنَ الِاعْتِرَاضِ بِقَوْلِهِ:
{ سَيَذَّكَّرُ مَنْ يَخْشى } “(Allah'tan) korkan kimse öğüt alacaktır”. Bu, { فَذَكِّرْ } kavlinden ve ardından gelen şu ara cümleden doğan bir isti'nâf-ı beyânîdir:
إِنْ نَفَعَتِ الذِّكْرى الْمُشْعِرِ بِأَنَّ التَّذْكِيرَ لَا يَنْتَفِعُ بِهِ جَمِيعُ الْمُذَكَّرِينَ.
Öğüt verilenlerin hepsinin öğütten yararlanamayacağını hissettiren { إِنْ نَفَعَتِ الذِّكْرى } cümlesinden [doğan bir isti'nâf-ı beyânîdir].
وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ: تَنْفَعُ أَوْلِيَائِي وَلَا تَنْفَعُ أَعْدَائِي، وَفِي هَذَا مَا يُرِيكَ مَعْنَى الْآيَةِ وَاضِحًا لَا غُبَارَ عَلَيْهِ وَيَدْفَعُ حَيْرَةَ كَثِيرٍ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ فِي تَأْوِيلِ مَعْنَى (إِنْ) ، وَلَا حَاجَةَ إِلَى تَقْدِيرِ الْفَرَّاءِ وَالنُّحَاسِ: إِنْ نَفَعَتِ الذِّكْرَى وَإِنْ لَمْ تَنْفَعْ وَأَنَّهُ اقْتَصَرَ عَلَى الْقَسَمِ الْوَاحِدِ لِدَلَالَتِهِ عَلَى الثَّانِي.
İbn Abbâs'ın: «Benim dostlarıma fayda verir, düşmanlarıma fayda vermez» sözünün manası da budur. Bu açıklama ayetin manasını toz kondurulamaz bir netlikte sana gösterir ve müfessirlerin çoğunun (in / إِنْ) edatının anlamını tevil etmedeki tereddütlerini ortadan kaldırır. Dolayısıyla Ferrâ ve en-Nehhâs'ın: 'Öğüt fayda verse de vermese de' şeklinde takdir yapmalarına ve ikincisine delalet ettiği için tek bir kısımla yetinildiğini söylemelerine gerek kalmaz.
وَيَذَّكَّرُ: مُطَاوِعُ ذَكَّرَهُ. وَأَصْلُهُ: يَتَذَكَّرُ، فَقُلِبَتِ التَّاءُ ذَالًا لقرب مخرجيهما ليتأتى إِدْغَامُهَا فِي الذَّالِ الْأُخْرَى.
Yezzekkeru (يَذَّكَّرُ), zekkerehû (ذَكَّرَهُ) fiilinin mutâvaatıdır (dönüşlüsü). Aslı yetezekkeru (يَتَذَكَّرُ) şeklindedir; mahreçlerinin yakınlığı sebebiyle diğer zâl harfine idgamı mümkün olsun diye tâ harfi zâl harfine dönüştürülmüştür.
ومَنْ يَخْشى: جِنْسٌ لَا فَرْدٌ مُعَيَّنٌ أَيْ سَيَتَذَكَّرُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ. وَالضَّمِيرُ الْمُسْتَتِرُ فِي يَخْشى مُرَاعًى فِيهِ لَفْظُ (مِنْ) فَإِنَّهُ لَفْظٌ مُفْرَدٌ.
{ مَنْ يَخْشى } ifadesi muayyen bir şahsı değil bir cinsi bildirir; yani 'korkan kimseler öğüt alacaktır' demektir. { يَخْشى } fiilindeki müstetir (gizli) zamirde (men / مَنْ) kelimesinin lafzı gözetilmiştir; zira o lafız bakımından tekildir.
وَقَدْ نُزِّلَ فِعْلُ يَخْشى مَنْزِلَةَ اللَّازِمِ فَلَمْ يقدّر لَهُ مفعول، أَيْ يَتَذَكَّرُ مِنَ الْخَشْيَةِ فِكْرَتَهُ وَجِبِلَّتَهُ، أَيْ مَنْ يَتَوَقَّعُ حُصُولَ الضُّرِّ وَالنَّفْعِ فَيَنْظُرُ فِي مَظَانِّ كُلٍّ وَيَتَدَبَّرُ فِي الدَّلَائِلِ
{ يَخْشى } fiili lâzım (geçişsiz) fiil makamına indirilmiş ve onun için bir meful takdir edilmemiştir; yani düşüncesi ve yaratılışı korku (haşyet) üzere olan kimse öğüt alır; diğer bir deyişle zararın ve yararın gerçekleşmesini bekleyip her ikisinin ihtimal dahilindeki yerlerini araştıran ve delilleri düşünen kimse [öğüt alır],
لِأَنَّهُ يَخْشَى أَنْ يَحِقَّ عَلَيْهِ مَا أُنْذِرَ بِهِ.
çünkü o, kendisiyle uyarıldığı şeyin başına gelmesinden korkar.
وَالْخَشْيَةُ: الْخَوْفُ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى فِي سُورَةِ طه [٤٤] وَالْخَشْيَةُ ذَاتُ مَرَاتِبَ وَفِي دَرَجَاتِهَا يَتَفَاضَلُ الْمُؤْمِنُونَ.
Haşyet (الْخَشْيَةُ), korku demektir; Tâhâ suresindeki: { لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى } “Belki öğüt alır yahut korkar” [Tâhâ: 44] kavlinde geçmişti. Haşyet mertebelere sahiptir ve müminler onun derecelerinde birbirlerine üstünlük kazanırlar.
وَالتَّجَنُّبُ: التَّبَاعُدُ، وَأَصْلُهُ تَفَعَّلَ لِتَكَلُّفِ الْكَيْنُونَةِ بِجَانِبٍ مِنْ شَيْءٍ.
Tecennüb (التَّجَنُّبُ), uzaklaşmak demektir; aslı tefe‘‘ul (تَفَعَّلَ) babından olup bir şeyin bir yanında bulunmaya tekellüfle (özenle/çaba harcayarak) yönelmekten gelir.
وَالْجَانِبُ: الْمَكَانُ الَّذِي هُوَ طَرَفٌ لِغَيْرِهِ، وَتَكَلُّفُ الْكَيْنُونَةِ بِهِ كِنَايَةٌ عَنْ طَلَبِ الْبُعْدِ أَيْ بِمَكَانٍ بَعِيدٍ مِنْهُ، أَيْ يَتَبَاعَدُ عَنِ الذِّكْرَى الْأَشْقَى.
Cânib (الْجَانِبُ), bir şeyin kenarı/tarafı olan yerdir. Orada bulunmaya tekellüfle yönelmek ise uzaklaşmayı istemekten kinayedir; yani ondan uzak bir yerde [bulunmak demektir]. Diğer bir deyişle en bedbaht olan (el-eşḳâ), öğütten uzak durur.
والتعريف فيْ َشْقَى
{ الْأَشْقَى } kelimesindeki belirlilik takısı (harf-i tarif),
تَعْرِيفُ الْجِنْسِ، أَي الأشقون.
cins belirliliğidir (ta'rif-i cins); yani en bedbaht olanlar (el-eşḳavne / الأشقون) [demektir].
وَْشْقَى
Eşḳâ (الْأَشْقَى) ise,
: هُوَ الشَّديد الشِّقْوَةِ، وَالشِّقْوَةُ وَالشَّقَاءُ فِي لِسَانِ الشَّرْعِ الْحَالَةُ النَّاشِئَةُ فِي الْآخِرَةِ عَنِ الْكُفْرِ مِنْ حَالَةِ الْإِهَانَةِ وَالتَّعْذِيبِ، وَعِنْدَنَا أَنَّ مِنْ عُلِمَ إِلَى مَوْتِهِ مُؤْمِنًا فَلَيْسَ بِشَقِيٍّ.
bedbahtlığı (şikveti) şiddetli olan kimsedir. Şıkve (الشِّقْوَةُ) ve şekā (الشَّقَاءُ), şeriat dilinde inkârdan (küfür) kaynaklanan, ahiretteki aşağılanma ve azap çekme halidir. Bize göre (Ehl-i Sünnet nezdinde) ölümüne kadar mümin olduğu bilinen kimse şakî (bedbaht) değildir.
فَالْأَشْقَى: هُوَ الْكَافِرُ لِأَنَّهُ أَشَدُّ النَّاسِ شَقَاءً فِي الْآخِرَةِ لِخُلُودِهِ فِي النَّارِ.
Dolayısıyla en bedbaht olan (el-eşḳâ), kâfirdir; çünkü o, ateşte ebedî kalacağı için ahirette insanların şekaveti/bedbahtlığı en şiddetli olanıdır.
وَتَعْرِيفُ الْأَشْقَى تَعْرِيفُ الْجِنْسِ، فَيَشْمَلُ جَمِيعَ الْمُشْرِكِينَ. وَمِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ حَمَلَهُ عَلَى الْعَهْدِ فَقَالَ: أُرِيدَ بِهِ الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ، أَوْ عُتْبَةُ بْنُ ربيعَة.
{ الْأَشْقَى } kelimesinin belirliliği cins belirliliği olup bütün müşrikleri kapsar. Müfessirlerden bazıları ise onu ahd (bilinen muayyen bir şahıs) manasına hamlederek: «Bununla Velîd b. el-Mugīre veya Utbe b. Rebîa kastedilmiştir» demişlerdir.
ووصفْ َشْقَى
{ الْأَشْقَى } kelimesinin
بِ الَّذِي يَصْلَى النَّارَ الْكُبْرى لِأَن إطلاقْ َشْقَى
{ الَّذِي يَصْلَى النَّارَ الْكُبْرى } şeklinde nitelenmesi, [el-eşḳâ] ifadesinin mutlak olarak kullanılmasından dolayıdır. Çünkü
فِي هَذِهِ الْآيَةِ فِي صَدْرِ مُدَّةِ الْبَعْثَةِ الْمُحَمَّدِيَّةِ فَكَانَ فِيهِ مِنَ الْإِبْهَامِ مَا يَحْتَاجُ إِلَى الْبَيَانِ فَأُتْبِعَ بِوَصْفٍ يُبَيِّنُهُ فِي الْجُمْلَةِ مَا نَزَلَ مِنَ الْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ هَذِهِ الْآيَةِ.
bu ayette Muhammedî bi'setin (peygamberliğin) ilk döneminde yer alması sebebiyle onda açıklamaya muhtaç bir kapalılık (ibham) bulunmaktaydı. Bu sebeple bu ayetten önce Kur'an'dan inen şeyleri genel olarak açıklayan bir sıfat peşinden getirilmiştir.
وَمُقَابَلَةُ مَنْ يَخْشى بَْشْقَى
{ مَنْ يَخْشى } ifadesinin { الْأَشْقَى } ile karşılaştırılması,
تؤذن بأنْ َشْقَى
[el-eşḳâ] olanın,
مَنْ شَأْنِهِ أَنْ لَا يَخْشَى فَهُوَ سَادِرٌ فِي غُرُورِهِ مُنْغَمِسٌ فِي لَهْوِهِ فَلَا يَتَطَلَّبُ لِنَفْسِهِ تَخَلُّصًا مِنْ شَقَائِهِ.
şiarı korkmamak olan kimse olduğunu bildirir; nitekim o, gururuna kapılıp gitmiş, eğlencesine dalmıştır ve kendisi için bedbahtlığından kurtuluş aramaz.
وَوَصْفُ النَّارِ بِ الْكُبْرى لِلتَّهْوِيلِ وَالْإِنْذَارِ وَالْمُرَادُ بِهَا جَهَنَّمُ.
Ateşin (en-nâr) { الْكُبْرى } şeklinde nitelenmesi korkutmak ve uyarmak içindir; bununla cehennem kastedilmektedir.
وَجُمْلَةُ ثُمَّ لَا يَمُوتُ فِيها وَلا يَحْيى عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ يَصْلَى النَّارَ الْكُبْرى فَهِيَ صلَة ثَانِيَة.
{ ثُمَّ لَا يَمُوتُ فِيها وَلا يَحْيى } cümlesi, { يَصْلَى النَّارَ الْكُبْرى } cümlesine matuf olup ikinci bir sıla cümlesidir.
و (ثمَّ) لِلتَّرَاخِي الرُّتْبِيِّ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَعْطُوفَهَا مُتَرَاخِي الرُّتْبَةِ فِي الْغَرَضِ الْمَسُوقِ لَهُ الْكَلَامُ وَهُوَ شِدَّةُ الْعَذَابِ فَإِنَّ تَرَدُّدَ حَالِهِ بَيْنَ الْحَيَاةِ وَالْمَوْتِ وَهُوَ فِي عَذَابِ الِاحْتِرَاقُ عَذَابٌ أَشَدُّ مِمَّا أَفَادَهُ أَنَّهُ فِي عَذَابِ الِاحْتِرَاقِ، ضَرُورَةُ أَنَّ الِاحْتِرَاقَ وَاقِعٌ وَقَدْ زِيدَ فِيهِ دَرَجَةُ أَنَّهُ لَا رَاحَةَ مِنْهُ بِمَوْتٍ وَلَا مَخْلَصَ مِنْهُ بِحَيَاةٍ.
(Sümme / ثُمَّ) edatı rütbece terâhî (derece bakımından bir üst seviyeyi bildirme) içindir; matufun, kelamın sevk edildiği amaçta yani azabın şiddetinde derece bakımından daha ileri olduğunu gösterir. Zira yanma azabı içindeyken halinin ölüm ile hayat arasında gidip gelmesi, sadece yanma azabı içinde bulunmasının ifade ettiğinden daha şiddetli bir azaptır; çünkü yanma zaten vuku bulmuştur ve buna ölümle kurtuluşun olmaması ve hayatla da bir ferahlığın bulunmaması derecesi eklenmiştir.
فَمَعْنَى لَا يَمُوتُ: لَا يَزُولُ عَنْهُ الْإِحْسَاسُ، فَإِنَّ الْمَوْتَ فُقْدَانُ الْإِحْسَاسِ مَعَ مَا فِي هَذِهِ الْحَالَةِ مِنَ الْأُعْجُوبَةِ وَهِيَ مِمَّا يُؤَكِّدُ اعْتِبَارَ تَرَاخِي الرُّتْبَةِ فِي هَذَا التَّنْكِيلِ.
{ لَا يَمُوتُ } ifadesinin manası: Duyuları/hissiyatı yok olmaz demektir; zira ölüm his kaybıdır. Bu durumda bir ibret ve hayret vericilik bulunmasıyla birlikte, bu da söz konusu cezalandırmada rütbece terâhînin gözetildiğini tekit eden hususlardandır.
وَتَعْقِيبُهُ بقوله: وَلا يَحْيى احْتِرَاسٌ لِدَفْعِ تَوَهُّمِ أَنْ يُرَادَ بِنَفْيِ الْمَوْتِ عَنْهُمْ أَنَّهُمُ اسْتَرَاحُوا مِنَ الْعَذَابِ لِمَا هُوَ مُتَعَارَفٌ مِنْ أَنَّ الِاحْتِرَاقَ يُهْلِكُ الْمُحْرَقَ، فَإِذَا قِيلَ: لَا يَمُوتُ تَوَهَّمَ الْمُنْذَرُونَ أَنَّ ذَلِكَ الِاحْتِرَاقَ لَا يَبْلُغُ مَبْلَغَ الْإِهْلَاكِ فَيَبْقَى الْمُحْرَقُ حَيًّا فَيُظَنُّ أَنَّهُ إِحْرَاقٌ هَيِّنٌ فَيَكُونُ مَسْلَاةً لِلْمُهَدَّدِينَ فَلِدَفْعِ ذَلِكَ عَطَفَ عَلَيْهِ وَلا يَحْيى، أَيْ حَيَاةً خَالِصَةً مِنَ الْآلَامِ وَالْقَرِينَةُ عَلَى الْوَصْفِ الْمَذْكُورِ مُقَابلَة وَلَا يحيى بِقَوْلِهِ: يَصْلَى النَّارَ الْكُبْرى ثُمَّ لَا يَمُوتُ فِيها
Ardından { وَلا يَحْيى } buyrulması, onlardan ölümün nefyedilmesiyle azaptan kurtulup rahatladıklarının kastedildiği vehmini defetmek için bir ihtirastır (yanlış anlamayı önlemedir). Çünkü bilinen şudur ki yanmak yananı helak eder. Şayet sadece: { لَا يَمُوتُ } denilseydi, uyarılanlar o yanmanın helak etme derecesine varmayacağını, yanan kimsenin hayatta kalacağını vehmedip bunun hafif bir yanma olduğunu sanabilirlerdi; bu da tehdit edilenler için bir teselli olurdu. İşte bunu defetmek için ona: { وَلا يَحْيى } ifadesi atfedilmiştir; yani acılardan arınmış bir hayat yaşamaz. Zikredilen nitelemeye karine ise { وَلا يَحْيى } ifadesinin { يَصْلَى النَّارَ الْكُبْرى ثُمَّ لَا يَمُوتُ فِيها } kavliyle karşılaştırılmasıdır.
وَلَيْسَ هَذَا مِنْ قَبِيلِ نَفْيِ وَصْفَيْنِ لِإِثْبَاتِ حَالَةٍ وَسَطٍ بَيْنَ حَالَتَيْهِمَا مِثْلَ: لَا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ [النُّور: ٣٥] وَقَوْلِ إِحْدَى نِسَاءِ أُمِّ زَرْعٍ: «لَا حَرَّ وَلَا قَرَّ» لِأَنَّ ذَلِكَ لَا طَائِلَ تَحْتَهُ.
Bu durum, { لَا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ } “ne doğuya aittir ne de batıya” [Nûr: 35] ayetinde ve Ümmü Zer' hadisindeki kadınlardan birinin: «Ne sıcaktır ne de soğuk» sözünde olduğu gibi, iki durum arasında orta bir hali ispat etmek için iki sıfatın birden nefyedilmesi kabilinden değildir; zira burada öyle bir anlam faydası yoktur.
وَيَجُوزُ أَنْ نَجْعَلَ نَفْيَ الْحَيَاةِ كِنَايَةً عَنْ نَفْيِ الْخَلَاصِ بِنَاءً عَلَى أَنَّ لَازِمَ الْإِحْرَاقِ الْهَلَاكُ وَلَازِمَ الْحَيَاةِ عَدَمُ الْهَلَاكِ.
Yanmanın gereğinin helak olmak, hayatın gereğinin ise helak olmamak olduğu esasına dayanarak hayatın nefyini kurtuluşun nefyi için bir kinaye kılmak da caizdir.
وَفِي الْآيَةِ مُحَسِّنُ الطِّبَاقِ لِأَجْلِ التَّضَادِ الظَّاهِرِ بَيْنَ لَا يَمُوتُ وَلَا يَحْيى ١٣ [١٤، ١٥]
Ayette { لَا يَمُوتُ } ile { وَلا يَحْيى } arasındaki açık zıtlıktan ötürü tıbâk sanatı vardır.
[سُورَة الْأَعْلَى (٨٧) : الْآيَات ١٤ إِلَى ١٥]
[A'lâ Suresi (87), 14 ila 15. Ayetler]
قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى (١٤) وَذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّى (١٥)
{ قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى (١٤) وَذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّى (١٥) } “Arınan, Rabbinin adını anıp namaz kılan kimse muhakkak kurtuluşa ermiştir.”
اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ لِأَنَّ ذِكْرَ مَنْ يَخْشى [الْأَعْلَى: ١٠] وذكرَْشْقَى
[Bu ayetler] bir isti'nâf-ı beyânîdir; çünkü { مَنْ يَخْشى } [A'lâ: 10] ifadesinin ve { الْأَشْقَى }
[الْأَعْلَى: ١١] يُثِيرُ اسْتِشْرَافَ السَّامِعِ لِمَعْرِفَةِ أَثَرِ ذَلِكَ فَابْتُدِئَ بِوَصْفِ أَثَرِ الشقاوة فوصفْ َشْقَى
[A'lâ: 11] kelimesinin zikredilmesi, dinleyicide bunun sonucunu öğrenme merakı uyandırır. Bu sebeple önce şekavetin sonucu nitelemesiyle başlanarak [en bedbaht olan/el-eşḳâ],
بِأَنَّهُ يَصْلَى النَّارَ الْكُبْرى [الْأَعْلَى: ١٢] وَأَخَّرَ ذِكْرَ ثَوَابِ الْأَتْقَى تَقْدِيمًا لِلْأَهَمِّ فِي الْغَرَضِ وَهُوَ بَيَانُ جَزَاءِ الْأَشْقَى الَّذِي يَتَجَنَّبُ الذِّكْرَى وَبَقِيَ السَّامِعُ يَنْتَظِرُ أَنْ يَعْلَمَ جَزَاءَ مَنْ يَخْشَى وَيَتَذَكَّرُ. فَلَمَّا وُفِّيَ حَقُّ الْمَوْعِظَةِ وَالتَّرْهِيبَةِ اسْتُؤْنِفَ الْكَلَامُ لِبَيَانِ الْمَثُوبَةِ وَالتَّرْغِيبِ. فَالْمُرَادُ بِ مَنْ تَزَكَّى هَنَا عَيْنُ الْمُرَادِ بِ «مَنْ يَخْشَى وَيذكر» فَقَدْ عُرِفَ هُنَا بِأَنَّهُ الَّذِي ذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ، فَلَا جَرَمَ أَنَّ ذِكْرَ اسْمِ رَبِّهِ هُوَ التَّذَكُّرُ بِالذِّكْرَى، فَالتَّذَكُّرُ هُوَ غَايَةُ الذِّكْرَى الْمَأْمُورِ بِهَا الرَّسُولُ ﷺ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَذَكِّرْ [الْأَعْلَى: ٩] .
{ يَصْلَى النَّارَ الْكُبْرى } “O en büyük ateşe girecektir” [A'lâ: 12] şeklinde vasfedilmiştir. Maksattaki en önemli hususun, yani öğütten uzak duran en bedbaht kimsenin cezasını açıklamanın öne alınması sebebiyle en takvalı olanın mükâfatının zikri ertelenmiştir; dinleyici ise korkan ve öğüt alan kimsenin mükâfatını öğrenmeyi bekler durumda kalmıştır. Nasihat ve korkutmanın hakkı tastamam verilince, sevap ve teşviki beyan etmek üzere söze yeniden başlanmıştır (isti'nâf yapılmıştır). Dolayısıyla burada { مَنْ تَزَكَّى } ifadesiyle kastedilen, bizzat «korkan ve öğüt alan kimse» ile kastedilenin aynısıdır. Nitekim burada o, Rabbinin adını anan kimse olarak tanıtılmıştır; şüphe yok ki Rabbinin adını anması öğüt almaktan ibarettir. Zira öğüt almak, Yüce Allah'ın: { فَذَكِّرْ } “Öğüt ver” [A'lâ: 9] kavlinde Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem emredilen öğüdün nihai gayesidir.
وَقَدْ جُمِعَتْ أَنْوَاعُ الْخَيْرِ فِي قَوْلِهِ: قَدْ أَفْلَحَ فَإِنَّ الْفَلَاحَ نَجَاحُ الْمَرْءِ فِيمَا يَطْمَحُ إِلَيْهِ فَهُوَ يَجْمَعُ مَعْنَيَيِ الْفَوْزِ وَالنَّفْعِ وَذَلِكَ هُوَ الظَّفَرُ بِالْمُبْتَغَى مِنَ الْخَيْرِ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ فِي الْبَقَرَةِ [٥] .
Bütün hayır türleri { قَدْ أَفْلَحَ } kavlinde toplanmıştır; çünkü felâh (kurtuluş), kişinin arzu ettiği şeyde başarıya ulaşmasıdır. Dolayısıyla o, zafer/kurtuluş ve fayda anlamlarını bir arada toplar; bu da arzulanan hayra nail olmaktır. Bu husus, Bakara suresindeki: { وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “İşte kurtuluşa erenler onlardır” [Bakara: 5] kavlinde geçmişti.
وَالْإِتْيَانُ بِفِعْلِ الْمُضِيِّ فِي قَوْلِهِ أَفْلَحَ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى الْمُحَقَّقِ وُقُوعِهِ مِنَ الْآخِرَةِ، وَاقْتِرَانِهِ بِحَرْفِ قَدْ لِتَحْقِيقِهِ وَتَثْنِيَتِهِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ [الْمُؤْمِنُونَ:
{ أَفْلَحَ } kavlinde geçmiş zaman fiilinin (mâzî) getirilmesi, ahirette vuku bulmasının kesin olduğuna dikkat çekmek içindir; { قَدْ } edatıyla birlikte kullanılması ise, Yüce Allah'ın: { قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ } “Müminler gerçekten kurtuluşa ermiştir” [Mü'minûn:
١] وَقَوْلِهِ: قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاها [الشَّمْس: ٩] لِأَنَّ الْكَلَامَ مُوَجَّهٌ إِلَى الْأَشْقَيْنَ الَّذِينَ تَجَنَّبُوا الذِّكْرَى إِثَارَةً لِهِمَّتِهِمْ فِي الِالْتِحَاقِ بِالَّذِينَ خَشَوْا فَأَفْلَحُوا.
1] ve: { قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاها } “Nefsini arındıran muhakkak kurtuluşa ermiştir” [Şems: 9] kavillerinde olduğu gibi onu pekiştirmek ve tekit etmek içindir. Çünkü kelam, korkup kurtuluşa erenlere katılma konusundaki gayretlerini harekete geçirmek maksadıyla, öğütten uzak duran en bedbaht kimselere yöneltilmiştir.
وَمَعْنَى تَزَكَّى: عَالَجَ أَنْ يَكُونَ زَكِيًّا، أَيْ بَذَلَ اسْتِطَاعَتَهُ فِي تَطْهِيرِ نَفْسِهِ وَتَزْكِيَتِهَا كَمَا قَالَ تَعَالَى: قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاها وَقَدْ خابَ مَنْ دَسَّاها [الشَّمْس: ٩- ١٠] .
{ تَزَكَّى } ifadesinin manası: Temiz/arınmış (zekiyy) olmaya çalıştı; yani Yüce Allah'ın: { قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاها وَقَدْ خابَ مَنْ دَسَّاها } “Nefsini arındıran muhakkak kurtuluşa ermiş, onu kötülüklere gömen de muhakkak ziyana uğramıştır” [Şems: 9-10] buyurduğu gibi, nefsini temizlemek ve arındırmak için gücünü harcadı demektir.
فَمَادَّةُ التَّفَعُّلِ لِلتَّكَلُّفِ وَبِذْلِ الْجُهْدِ، وَأَصْلُ ذَلِكَ هُوَ التَّوْحِيدُ وَالِاسْتِعْدَادُ لِلْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ الَّتِي جَاءَ بِهَا الْإِسْلَامُ وَيَجِيءُ بِهَا، فَيَشْمَلُ زَكَاةَ الْأَمْوَالِ.
Tefâ‘‘ul (تَفَعُّل) vezni tekellüf ve çaba sarf etmek içindir. Bunun esası ise tevhiddir ve İslam'ın getirdiği ve getireceği salih amellere hazır olmaktır; dolayısıyla malların zekâtını da kapsar.
أَخْرَجَ الْبَزَّارُ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِيءِ ﷺ قَالَ: قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى قَالَ:
Bezzâr'ın Câbir b. Abdillâh'tan rivayet ettiğine göre Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: { قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى } ayeti hakkında şöyle buyurmuştur:
مَنْ شَهِدَ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَخَلَعَ الْأَنْدَادَ، وَشَهِدَ أَنِّي رَسُولُ اللَّهِ،
“Kim Allah'tan başka ilah olmadığına şahitlik eder, putları/ortakları terk eder ve benim Allah'ın elçisi olduğuma şahitlik ederse [o kurtulmuştur],
وَذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّى قَالَ: هِيَ الصَّلَوَاتُ الْخَمْسُ وَالْمُحَافَظَةُ عَلَيْهَا وَالِاهْتِمَامُ بِهَا، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَعَطَاءٍ وَعِكْرِمَةَ وَقَتَادَةَ.
{ وَذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّى } kavli hakkında da şöyle buyurmuştur: Bunlar beş vakit namazdır; onları korumak ve onlara özen göstermektir.” Bu, İbn Abbâs, Atâ, İkrime ve Katâde'nin de görüşüdür.
وَقَدَّمَ التَّزَكِّيَ عَلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَالصَّلَاةِ لِأَنَّهُ أَصْلُ الْعَمَلِ بِذَلِكَ كُلِّهِ فَإِنَّهُ إِذَا تَطَهَّرَتِ النَّفْسُ أَشْرَقَتْ فِيهَا أَنْوَارُ الْهِدَايَةِ فَعَلِمَتْ مَنَافِعَهَا وَأَكْثَرَتْ مِنَ الْإِقْبَالِ عَلَيْهَا فَالتَّزْكِيَةُ:
Arınmayı (tezekkî), Allah'ı zikretmek ve namaz kılmaktan önce zikretmiştir; çünkü arınmak bütün bunların yapılmasının aslıdır. Zira nefis temizlendiğinde onda hidayet nurları parıldar, böylece nefis faydalarını bilir ve onlara daha çok yönelir. Tezkiye ise:
الِارْتِيَاضُ عَلَى قَبُولِ الْخَيْرِ وَالْمُرَادُ تَزَكَّى بِالْإِيمَانِ.
hayrı kabul etmeye alışmak/eğitilmektir; kastedilen ise imanla arınmaktır.
وَفِعْلُ ذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنَ الذِّكْرِ اللِّسَانِيِّ الَّذِي هُوَ بِكَسْرِ الذَّالِ فَيَكُونُ كَلِمَةُ اسْمَ رَبِّهِ مُرَادًا بِهَا ذِكْرُ أَسمَاء الله بالتعظم مِثْلَ قَوْلِ لَا إِلَّا اللَّهُ، وَقَوْلِ اللَّهُ أَكْبَرُ، وَسُبْحَان اللَّهِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ عَلَى مَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى [الْأَعْلَى: ١] .
{ ذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ } fiilinin zâl harfinin kesresiyle olan dil ile zikirden (zikr) olması caizdir. Bu takdirde { اسْمَ رَبِّهِ } kelimesiyle, { سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى } “Yüce Rabbinin adını tesbih et” [A'lâ: 1] kavlinde geçtiği üzere; «Lâ ilâhe illallâh», «Allâhu ekber», «Sübhânallâh» ve benzeri sözlerle Allah'ın isimlerini tazimle anmak kastedilmiş olur.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنَ الذُّكْرِ بِضَمِّ الذَّالِ وَهُوَ حُضُورُ الشَّيْءِ فِي النَّفْسِ الذَّاكِرَةِ وَالْمُفَكِّرَةِ فَتَكُونُ كَلِمَةُ اسْمَ مُقْحَمَةً لِتَدُلَّ عَلَى شَأْنِ اللَّهِ وَصِفَاتِ عَظَمَتِهِ فَإِنَّ أَسْمَاءَ اللَّهِ أَوْصَافُ كَمَالٍ.
Zâl harfinin dammesiyle (zükr) olması da caizdir ki bu, bir şeyin hatırlayan ve düşünen nefiste hazır bulunması (hatıra gelmesi) demektir. Bu durumda { اسْمَ } kelimesi, Allah'ın şanına ve azamet sıfatlarına delalet etsin diye zâid (pekiştirici) olarak getirilmiş olur; zira Allah'ın isimleri kemal sıfatlarıdır.
وَتَفْرِيعُ فَصَلَّى عَلَى ذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ عَلَى كِلَا الْوَجْهَيْنِ لِأَنَّ الذِّكْرَ بِمَعْنَيَيْهِ يَبْعَثُ الذَّاكِرَ عَلَى تَعْظِيمِ اللَّهِ تَعَالَى وَالتَّقَرُّبِ إِلَيْهِ بِالصَّلَاةِ الَّتِي هِيَ خُضُوعٌ وَثَنَاءٌ.
Her iki ihtimale göre de { فَصَلَّى } fiilinin { ذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ } fiiline tafri' edilmesi (bağlanması), zikrin her iki anlamıyla da zikredeni Yüce Allah'ı tazim etmeye ve bir boyun eğiş ve övgü olan namaz ile O'na yaklaşmaya sevk etmesinden dolayıdır.
وَقَدْ رُتِّبَتْ هَذِهِ الْخِصَالُ الثَّلَاث على الْآيَةِ عَلَى تَرْتِيبِ تَوَلُّدِهَا. فَأَصْلُهَا: إِزَالَةُ الْخَبَاثَةِ النَّفْسِيَّةِ مِنْ عَقَائِدَ بَاطِلَةٍ وَحَدِيثِ النَّفْسِ بِالْمُضْمِرَاتِ الْفَاسِدَةِ وَهُوَ الْمُشَارُ إِلَيْهِ بقوله:
Bu üç haslet ayette birbirini doğurma sırasına göre dizilmiştir. Bunların esası; bâtıl inançlar ve nefsin bozuk vesveselerinden ibaret olan nefsânî pisliklerin giderilmesidir ki şu kaville işaret edilen budur:
تَزَكَّى، ثمَّ استحضار معرفَة الله بِصِفَات كَمَاله وحكمته لَيَخَافهُ ويرجوه وَهُوَ الْمشَار
{ تَزَكَّى }; sonra O'ndan korkup O'nu ummak için Allah'ın kemal sıfatları ve hikmetiyle bilinmesini zihinde hazır tutmaktır ki bu da
بقوله: وَذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ ثمَّ الإقبال على طَاعَته وعبادته وَهُوَ الْمُشَارُ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ: فَصَلَّى وَالصَّلَاةُ تُشِيرُ إِلَى الْعِبَادَةِ وَهِيَ فِي ذَاتِهَا طَاعَةٌ وَامْتِثَالٌ يَأْتِي بَعْدَهُ مَا يُشْرَعُ مِنَ الْأَعْمَالِ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ [العنكبوت: ٤٥] .
{ وَذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ } kavliyle işaret edilendir. Daha sonra O'na itaate ve ibadete yönelmektir ki bu da { فَصَلَّى } kavliyle işaret edilendir. Namaz genel olarak ibadete işaret eder; bizzat kendisi de bir itaat ve boyun eğiştir ki meşru kılınan diğer ameller onun ardından gelir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ } “Muhakkak ki namaz, hayasızlıktan ve kötülükten alıkoyar. Allah'ı zikretmek ise elbette en büyüktür” [Ankebût: 45].
[سُورَة الْأَعْلَى (٨٧) : الْآيَات ١٦ إِلَى ١٧]
[A'lâ Suresi (87), 16 ila 17. Ayetler]
بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا (١٦) وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقى (١٧)
{ بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا (١٦) وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقى (١٧) } “Fakat siz dünya hayatını tercih ediyorsunuz. Oysa ahiret daha hayırlı ve daha süreklidir.”
قَرَأَ الْجُمْهُورُ تُؤْثِرُونَ بِمُثَنَّاةٍ فَوْقِيَّةٍ بِصِيغَةِ الْخِطَابِ، وَالْخِطَابُ مُوَجَّهٌ لِلْمُشْرِكِينَ بِقَرِينَةِ السِّيَاقِ وَهُوَ الْتِفَاتٌ، وَقَرَأَهُ أَبُو عَمْرٍو وَحْدَهُ بِالْمُثَنَّاةِ التَّحْتِيَّةِ عَلَى طَرِيقَةِ الْغَيْبَةِ عَائِدًا إِلَى الْأَشْقَى الَّذِي يَصْلَى النَّارَ الْكُبْرى [الْأَعْلَى: ١١، ١٢] .
Cumhur { تُؤْثِرُونَ } kelimesini üstten iki noktalı harfle (tâ ile) muhatap sîgasında okumuştur; siyak karinesiyle hitap müşriklere yöneliktir ve bu bir iltifattır. Yalnızca Ebû Amr ise alttan iki noktalı harfle (yâ ile / yü'sirûne) gāib üslubuyla, { الْأَشْقَى الَّذِي يَصْلَى النَّارَ الْكُبْرى } “O en büyük ateşe girecek olan en bedbaht kimseye” [A'lâ: 11-12] raci olarak okumuştur.
وَحَرْفُ بَلْ مَعْنَاهُ الْجَامِعُ هُوَ الْإِضْرَابُ، أَيِ انْصِرَافُ الْقَوْلِ أَوِ الْحُكْمِ إِلَى مَا يَأْتِي بَعْدَ بَلْ فَهُوَ إِذَا عَطَفَ الْمُفْرِدَاتِ كَانَ الْإِضْرَابُ إِبْطَالًا لِلْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ: لِغَلَطٍ فِي ذِكْرِ الْمَعْطُوفِ أَوْ لِلِاحْتِرَازِ عَنْهُ فَذَلِكَ انْصِرَافٌ عَنِ الْحُكْمِ. وَإِذَا عَطَفَ الْجُمَلَ فَعَطْفُهُ عَطْفُ كَلَامٍ عَلَى كَلَامٍ وَهُوَ عَطْفٌ لَفْظِيٌّ مُجَرَّدٌ عَنِ التَّشْرِيكِ فِي الْحُكْمِ وَيَقَعُ عَلَى وَجْهَيْنِ، فَتَارَةً يُقْصَدُ إِبْطَالُ مَعْنَى الْكَلَامِ نَحْوَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ بَلْ جاءَهُمْ بِالْحَقِّ [الْمُؤْمِنُونَ: ٧٠] فَهُوَ انْصِرَافٌ فِي الْحُكْمِ، وَتَارَةً يُقْصَدُ مُجَرَّدُ التَّنَقُّلِ مِنْ خَبَرٍ إِلَى آخَرَ مَعَ عَدَمِ إِبْطَالِ الْأَوَّلِ نَحْوَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَدَيْنا كِتابٌ يَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ بَلْ قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ مِنْ هَذَا [الْمُؤْمِنُونَ: ٦٢، ٦٣] . فَتَكُونُ بَلْ بِمَنْزِلَةِ قَوْلِهِمْ «دَعْ هَذَا» فَهَذَا انْصِرَافٌ قَوْلِيٌّ. وَيُعْرَفُ أَحَدُ الْإِضْرَابَيْنِ بِالْقَرَائِنِ وَالسِّيَاقِ.
(Bel / بَلْ) edatının genel anlamı idrâbdır (vazgeçme/dönme); yani sözün veya hükmün (bel / بَلْ) edatından sonra gelen şeye yönelmesidir. Şayet tekil kelimeleri (müfredatı) atfederse idrâb, matufun aleyhi iptal etmek içindir; bu da matufun zikrindeki bir yanlıştan ötürü veya ondan sakınmak için olur ki bu, hükümden vazgeçiştir. Cümleleri atfettiğinde ise onun atfı bir sözü diğer bir söze atfetmektir; bu, hükümde ortaklıktan arınmış sırf lafzî bir atıftır ve iki şekilde vuku bulur: Kimi zaman Yüce Allah'ın: { أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ بَلْ جاءَهُمْ بِالْحَقِّ } “Yoksa 'Onda bir delilik var' mı diyorlar? Hayır, o onlara hakkı getirdi” [Mü'minûn: 70] kavlinde olduğu gibi sözün anlamını iptal etmek kastedilir ki bu, hükümde bir vazgeçiştir. Kimi zaman da Yüce Allah'ın: { وَلَدَيْنا كِتابٌ يَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ بَلْ قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ مِنْ هَذَا } “Katımızda hakkı söyleyen bir kitap vardır ve onlara haksızlık edilmez. Bilakis onların kalpleri bundan tam bir gaflet içindedir” [Mü'minûn: 62-63] kavlinde olduğu gibi, birincisini iptal etmeksizin sadece bir haberden diğerine geçiş kastedilir. Bu takdirde (bel / بَلْ), Arapların «bunu bırak» sözü mesabesinde olur ki bu, sözlü bir geçiştir (insırâf-ı kavlî). Bu iki idrâb türünden hangisi olduğu karineler ve siyak vasıtasıyla anlaşılır.
وبَلْ هُنَا عَاطِفَةٌ جُمْلَةً عَطْفًا صُورِيًّا فَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ لِمُجَرَّدِ الِانْتِقَالِ مِنْ ذِكْرِ الْمُنْتَفِعِينَ بِالذِّكْرَى وَالْمُتَجَنِّبِينَ لَهَا، إِلَى ذِكْرِ سَبَبِ إِعْرَاضِ الْمُتَجَنِّبِينَ وَهُمُ الْأَشْقَوْنَ بِأَنَّ السَّبَبَ إِيثَارُهُمُ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا، وَذَلِكَ عَلَى قِرَاءَةِ أَبِي عَمْرٍو ظَاهِرٌ، وَأَمَّا عَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ فَهُوَ إِضْرَابٌ عَنْ حِكَايَةِ أَحْوَالِ الْفَرِيقَيْنِ بِالِانْتِقَالِ إِلَى تَوْبِيخِ أَحَدِ الْفَرِيقَيْنِ وَهُوَ الْفَرِيقُ الْأَشْقَى فَالْخِطَابُ مُوَجَّهٌ إِلَيْهِمْ عَلَى طَرِيقَةِ الِالْتِفَاتِ لِتَجْدِيدِ نَشَاطِ السَّامِعِ لِكَيْ لَا تَنْقَضِيَ السُّورَةُ كُلُّهَا فِي الْإِخْبَارِ عَنْهُمْ بِطَرِيقِ الْغَيْبَةِ.
Buradaki { بَلْ } edatı bir cümleyi şeklî olarak atfetmektedir. Dolayısıyla öğütten yararlananlar ile ondan uzak duranların zikrinden, uzak duranların -ki onlar en bedbaht olanlardır- yüz çevirme sebebinin dünya hayatını tercih etmeleri olduğunu zikretmeye sırf bir intikal (geçiş) için olması caizdir. Bu durum Ebû Amr'ın kıraatine göre açıktır. Cumhurun kıraatine göre ise iki grubun hallerini anlatmaktan, gruplardan birini -ki o en bedbaht gruptur- azarlamaya geçmek suretiyle yapılan bir idrâbdır. Sure bütünüyle onlar hakkında gāib yoluyla haber vermeyle sona ermesin ve dinleyicinin dikkati tazelensin diye hitap onlara iltifat yoluyla yöneltilmiştir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْإِضْرَابُ إِبْطَالًا لِمَا تَضَمَّنَهُ قَوْلُهُ: قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى [الْأَعْلَى: ١٤] مَنْ التَّعْرِيضِ لِلَّذِينَ شَقُوا بِتَحْرِيضِهِمْ عَلَى طَلَبِ الْفَلَاحِ لِأَنْفُسِهِمْ لِيَلْتَحِقُوا بِالَّذِينَ يَخْشَوْنَ وَيَتَزَكَّوْنَ لِيَبْطُلَ أَنْ يَكُونُوا مَظِنَّةَ تَحْصِيلِ الْفَلَاحِ.
İdrâbın, { قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى } “Arınan muhakkak kurtuluşa ermiştir” [A'lâ: 14] kavlinin bedbaht olanlara tariz yoluyla içerdiği, korkan ve arınan kimselere katılmaları için kendilerine kurtuluş arama teşvikini iptal etmek üzere olması da caizdir; ta ki onların kurtuluşa nail olma ihtimali ortadan kalksın.
وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ بُعَدَاءُ عَنْ أَنْ يُظَنَّ بِهِمُ التَّنَافُسُ فِي طَلَبِ الْفَلَاحِ لِأَنَّهُمْ يُؤْثِرُونَ الْحَيَاةَ
Manası şudur: Onların kurtuluşu arama yarışına girecekleri zannından uzaktırlar; çünkü onlar dünya hayatını
الدُّنْيَا، فَالْمَعْنَى: بَلْ أَنْتُمْ تُؤْثِرُونَ مَنَافِعَ الدُّنْيَا عَلَى حُظُوظِ الْآخِرَةِ، وَهَذَا كَمَا يَقُولُ النَّاصِحُ شَخْصًا يَظُنُّ أَنَّهُ لَا يَنْتَصِحُ «لَقَدْ نَصَحْتُكَ وَمَا أَظُنُّكَ تَفْعَلُ» .
tercih etmektedirler. O halde mana şöyledir: Bilakis siz dünyanın menfaatlerini ahiretin nasiplerine tercih ediyorsunuz. Bu durum, nasihat edenin öğüt almayacağını düşündüğü bir şahsa: «Sana nasihat ettim ama yapacağını sanmıyorum» demesi gibidir.
وَيَجِيءُ فِيهِ الْوَجْهَانِ الْمُتَقَدِّمَانِ مِنَ الْخِطَابِ وَالْغَيْبَةِ عَلَى الْقِرَاءَتَيْنِ.
İki kıraate göre daha önce geçen muhatap ve gāib vecihlerinin her ikisi de burada geçerli olur.