وَالْإِيثَارُ: اخْتِيَارُ شَيْءٍ مِنْ بَيْنِ مُتَعَدِّدٍ.
Îsâr (إيثار); birden çok şey arasından bir şeyi seçip [üstün tutmak]tır.
وَالْمَعْنَى: تُؤْثِرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِعِنَايَتِكُمْ وَاهْتِمَامِكُمْ.
Mana şudur: Özen ve ilginizle dünya hayatını tercih edip üstün tutuyorsunuz.
وَلَمْ يُذْكَرِ الْمُؤْثَرُ عَلَيْهِ لِأَنَّ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا تَدُلُّ عَلَيْهِ، أَيْ لَا تَتَأَمَّلُونَ فِيمَا عَدَا حَيَاتِكُمْ هَذِهِ وَلَا تَتَأَمَّلُونَ فِي حَيَاةٍ ثَانِيَةٍ، فَالْمُشْرِكُونَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَإِذَا ذُكِّرُوا بِالْحَيَاةِ الْآخِرَةِ وَأُخْبِرُوا بِهَا لَمْ يُعِيرُوا سَمْعَهُمْ ذَلِكَ وَجَعَلُوا ذَلِكَ مِنَ الْكَلَامِ الْبَاطِلِ وَهَذَا مَوْرِدُ التَّوْبِيخِ.
Neye tercih edildiği (mûserun aleyh) zikredilmemiştir; çünkü "dünya hayatı" ifadesi buna delalet etmektedir. Yani şu hayatınızdan başkasını düşünmüyor, ikinci bir hayat üzerine kafa yormuyorsunuz. Zira müşrikler ahirete inanmazlar; kendilerine ahiret hayatı hatırlatılıp haber verildiğinde buna kulak asmazlar ve bunu batıl sözlerden sayarlar. İşte azarlamanın yöneldiği yer burasıdır.
وَاعْلَمْ أَنَّ لِلْمُؤْمِنِينَ حَظًّا مِنْ هَذِهِ الْمَوْعِظَةِ عَلَى طُولِ الدَّهْرِ، وَذَلِكَ حَظٌّ مُنَاسِبٌ لِمِقْدَارِ مَا يُفَرِّطُ فِيهِ أَحَدُهُمْ مِمَّا يُنْجِيهِ فِي الْآخِرَةِ إِيثَارًا لِمَا يَجْتَنِيهِ مِنْ مَنَافِعِ الدُّنْيَا الَّتِي تَجُرُّ إِلَيْهِ تَبِعَةً فِي الْآخِرَةِ عَلَى حَسَبِ مَا جَاءَتْ بِهِ الشَّرِيعَةُ، فَأَمَّا الِاسْتِكْثَارُ مِنْ مَنَافِعِ الدُّنْيَا مَعَ عَدَمِ إِهْمَالِ أَسْبَابِ النَّجَاةِ فِي الْآخِرَةِ فَذَلِكَ مَيْدَانٌ لِلْهِمَمِ وَلَيْسَ ذَلِكَ بِمَحَلِّ ذَمٍّ قَالَ تَعَالَى:
Bil ki çağlar boyunca müminlerin de bu öğütten bir payı vardır. Bu pay, şeriatın bildirdiği ölçülere göre, ahirette vebal getirecek dünya menfaatlerini elde etmeyi tercih ederek onlardan birinin ahirette kendisini kurtaracak hususlarda gösterdiği kusur ve ihmal nispetindedir. Ahiretteki kurtuluş sebeplerini ihmal etmeksizin dünya menfaatlerini çoğaltmaya gelince, bu gayretlerin yarış alanıdır ve kınanacak bir durum değildir. Nitekim Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur:
وَابْتَغِ فِيما آتاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيا [الْقَصَص: ٧٧] .
{ وَابْتَغِ فِيما آتاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيا } “Allah'ın sana verdiğinde ahiret yurdunu ara, dünyadan da nasibini unutma” [Kasas: 77].
وَجُمْلَةُ: وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقى عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ التَّوْبِيخِ عَطْفَ الْخَبَرِ عَلَى الْإِنْشَاءِ لِأَنَّ هَذَا الْخَبَرَ يَزِيدُ إِنْشَاءَ التَّوْبِيخِ تَوْجِيهًا وَتَأْيِيدًا بِأَنَّهُمْ فِي إِعْرَاضِهِمْ عَنِ النَّظَرِ فِي دَلَائِلِ حَيَاةٍ آخِرَةٍ قَدْ أَعْرَضُوا عَمَّا هُوَ خَيْرٌ وَأَبْقَى.
{ وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقى } cümlesi, azarlama cümlesine haberin inşâya atfedilmesi yoluyla atfedilmiştir. Çünkü bu haber, onların bir ahiret hayatının delillerini düşünmekten yüz çevirmekle daha hayırlı ve daha kalıcı olandan yüz çevirmiş olduklarını belirterek azarlama inşâsını daha da pekiştirmekte ve desteklemektedir.
وأَبْقى: اسْمُ تَفْضِيلٍ، أَيْ أَطْوَلُ بَقَاءً،
(Ebkā / أَبْقى) kelimesi bir ism-i tafdildir; yani bekası daha uzun olan, daha kalıcı demektir.
وَفِي حَدِيثِ النَّهْيِ عَنْ جَرِّ الْإِزَارِ «وَلْيَكُنْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ فَإِنَّهُ أتقى وَأبقى»
Elbisenin eteklerini yerde sürümeyi yasaklayan hadiste şöyle buyrulmuştur: «[Eteğin boyu] topuklara kadar olsun; zira bu, [kirlenmemek ve yıpranmamak açısından] daha koruyucu ve daha kalıcıdır.»
. [١٨، ١٩]
. [18, 19]
[سُورَة الْأَعْلَى (٨٧) : الْآيَات ١٨ إِلَى ١٩]
[A'lâ Suresi (87): 18 ila 19. Ayetler]
إِنَّ هَذَا لَفِي الصُّحُفِ الْأُولى (١٨) صُحُفِ إِبْراهِيمَ وَمُوسى (١٩)
{ إِنَّ هَذَا لَفِي الصُّحُفِ الْأُولى (١٨) صُحُفِ إِبْراهِيمَ وَمُوسى (١٩) } “Şüphesiz bu, ilk sahifelerde, İbrahim ve Musa'nın sahifelerinde de vardır” (18-19).
تَذْيِيلٌ لِلْكَلَامِ وَتَنْوِيهٌ بِهِ بِأَنَّهُ مِنَ الْكَلَامِ النَّافِعِ الثَّابِتِ فِي كُتُبِ إِبْرَاهِيمَ مُوسَى ﵉، قَصَدَ بِهِ الْإِبْلَاغَ لِلْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ كَانُوا يَعْرِفُونَ رِسَالَةَ إِبْرَاهِيمَ وَرِسَالَةَ مُوسَى، وَلِذَلِكَ أَكَّدَ هَذَا الْخَبَرَ بِ إِنَّ وَلَامِ الِابْتِدَاءِ لِأَنَّهُ مَسُوقٌ إِلَى الْمُنْكِرِينَ.
Bu söz, önceki kelamın bir fezlekesi (tezyil) ve onun İbrahim ile Musa'nın (aleyhimesselâm) kitaplarında sabit faydalı sözlerden olduğunu bildiren bir övgüdür. Bununla, İbrahim'in ve Musa'nın elçiliğini bilen müşriklere tebliğde bulunmak kastedilmiştir. İşte bu sebeple söz konusu haber, inkarcılara hitaben sevk edildiği için { إِنَّ } ve ibtida lâmı ile tekit edilmiştir.
وَالْإِشَارَةُ بِكَلِمَةِ هَذَا إِلَى مَجْمُوعِ قَوْلِهِ قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى إِلَى قَوْله وَأَبْقى [الْأَعْلَى: ١٤- ١٧] فَإِنَّ مَا قَبْلَ ذَلِكَ مِنْ أَوَّلِ السُّورَةِ إِلَى قَوْلِهِ: قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى [الْأَعْلَى: ١٤] ، لَيْسَ مِمَّا ثَبَتَ مَعْنَاهُ فِي صُحُفِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى ﵉.
{ هَذَا } kelimesiyle yapılan işaret, { قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى } kavlinden { وَأَبْقى } [A'lâ: 14-17] kavline kadar olan bölümün bütününe yöneliktir. Zira surenin başından { قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى } [A'lâ: 14] kavline kadar olan önceki kısım, anlamı İbrahim ve Musa'nın (aleyhimesselâm) sahifelerinde sabit olan hususlardan değildir.
رَوَى ابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْآجُرِّيُّ عَنْ أَبِي ذَرٍّ قَالَ: «قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلْ أُنْزِلَ عَلَيْكَ شَيْءٌ مِمَّا كَانَ فِي صُحُفِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى؟ قَالَ: نَعَمْ قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى وَذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّى بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقى
İbn Merdûye ve el-Âcurrî, Ebû Zer'den [radıyallâhu anh] şöyle rivayet etmiştir: «Ey Allah'ın Resulü! İbrahim ve Musa'nın sahifelerinde bulunanlardan sana bir şey indirildi mi?» dedim. Şöyle buyurdu: «Evet; { قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى وَذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّى بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقى } “Arınan, Rabbinin adını anıp namaz kılan muhakkak kurtuluşa ermiştir. Bilakis siz dünya hayatını tercih ediyorsunuz. Oysa ahiret daha hayırlı ve daha kalıcıdır”
[الْأَعْلَى: ١٤- ١٧] . وَلم أَقِفْ عَلَى مَرْتَبَةِ هَذَا الْحَدِيثِ.
[A'lâ: 14-17].» Bu hadisin [sıhhat] derecesine vakıf olamadım.
وَمعنى الظَّرْفِيَّة من قَوْلِهِ: لَفِي الصُّحُفِ أَنَّ مُمَاثِلَهُ فِي الْمَعْنَى مَكْتُوبٌ فِي الصُّحُفِ الْأُولَى، فَأُطْلِقَتِ الصُّحُفُ عَلَى مَا هُوَ مَكْتُوبٌ فِيهَا عَلَى وَجْهِ الْمَجَازِ الْمُرْسَلِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقالُوا رَبَّنا عَجِّلْ لَنا قِطَّنا [ص: ١٦] ، أَيْ مَا فِي قِطِّنَا وَهُوَ صَكُّ الْأَعْمَالِ.
{ لَفِي الصُّحُفِ } kavlindeki zarfiyet anlamı; bunun manaca benzerinin ilk sahifelerde yazılı olmasıdır. Dolayısıyla Yüce [Allah]'ın: { وَقالُوا رَبَّنا عَجِّلْ لَنا قِطَّنا } “Dediler ki: 'Rabbimiz! Bizim payımızı erkenden ver'” [Sâd: 16] kavlinde olduğu gibi -ki bu amellerin yazılı olduğu belge olan "kıttunâ"mızın içindeki şey demektir- sahifeler kelimesi, mecâz-ı mürsel yoluyla onların içine yazılmış olan şeyler hakkında kullanılmıştır.
والصُّحُفِ: جَمْعُ صَحِيفَةٍ عَلَى غَيْرِ قِيَاسٍ لِأَنَّ قِيَاسَ جَمْعِهِ صَحَائِفُ، وَلَكِنَّهُ مَعَ كَوْنِهِ غَيْرَ مَقِيسٍ هُوَ الْأَفْصَحُ كَمَا قَالُوا: سُفُنٌ فِي جَمْعِ سَفِينَةٍ، وَوَجْهُ جَمْعِ الصُّحُفِ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَتْ لَهُ صحف وَأَن مُوسَى كَانَت لَهُ صُحُفٌ كَثِيرَةٌ وَهِيَ مَجْمُوعُ صُحُفِ أَسْفَارِ التَّوْرَاةِ.
(Suhuf / الصُّحُفِ) kelimesi sahife (صَحِيفَة) kelimesinin kural dışı (gayr-ı kıyâsî) çoğuludur; zira kurala uygun çoğulu sahaif (صَحَائِف) şeklindedir. Fakat kurala uygun olmamakla birlikte en fasih olanı budur; nitekim sefine (سَفِينَة) çoğulunda süfün (سُفُن) dedikleri gibidir. Sahifelerin çoğul getirilmesinin sebebi; İbrahim'in sahifelerinin bulunması, Musa'nın ise Tevrat'ın bölümlerini oluşturan sahifeler mecmuası olan pek çok sahifeye sahip olmasıdır.
وَجَاءَ نَظْمُ الْكَلَامِ عَلَى أُسْلُوبِ الْإِجْمَالِ وَالتَّفْصِيل ليَكُون لهَذَا الْخَبَرُ مَزِيدَ تَقْرِيرٍ فِي أَذْهَانِ النَّاسِ فَقَوْلُهُ: صُحُفِ إِبْراهِيمَ وَمُوسى بَدَلٌ مِنَ الصُّحُفِ الْأُولى والْأُولى: وَصْفٌ لِصُحُفٍ الَّذِي هُوَ جَمْعُ تَكْسِيرٍ فَلَهُ حُكْمُ التَّأْنِيثِ. والْأُولى صِيغَةُ تَفْضِيلٍ. وَاخْتُلِفَ فِي الْحُرُوفِ الْأَصْلِيَّةِ لِلَّفْظِ أَوَّلٍ فَقِيلَ: حُرُوفُهُ الْأُصُولُ هَمْزَةٌ فَوَاوٌ (مُكَرَّرَةٌ) فَلَامٌ ذكره فِي «للسان» فَيَكُونُ وَزْنُ أَوَّلٍ: أَأْوَلُ، فَقُلِبَتِ الْهَمْزَةُ الثَّانِيَةُ وَاوًا وَأُدْغِمَتْ فِي الْوَاوِ. وَقِيلَ: أُصُولُهُ: وَاوَانِ وَلَامٌ وَأَنَّ الْهَمْزَةَ الَّتِي فِي أَوَّلِهِ مَزِيدَةٌ فَوَزْنُ أَوَّلَ: أَفْعَلُ وَإِدْغَامُ إِحْدَى الْوَاوَيْنِ ظَاهِرٌ.
Kelamın dizilişi, bu haberin insanların zihinlerinde daha fazla yer etmesi için icmal ve tafsil üslubu üzere gelmiştir. { صُحُفِ إِبْراهِيمَ وَمُوسى } kavli { الصُّحُفِ الْأُولى } terkibinden bedeldir. (El-Ûlâ / الْأُولى) kelimesi, bir cemi teksir (kuralsız çoğul) olup müennes hükmünde bulunan "suhuf" kelimesinin sıfatıdır. (El-Ûlâ / الْأُولى) tafdil kalıbıdır. (Evvel / أَوَّل) kelimesinin asıl harfleri konusunda ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre asıl harfleri hemze, (tekrarlanan) vav ve lâm harfleridir -ki bunu Lisân'da zikretmiştir-; bu durumda (evvel / أَوَّل) kelimesinin vezni (e'vel / أَأْوَلُ) olur, ikinci hemze vav harfine dönüştürülüp vav harfine idgam edilmiştir. Diğer bir görüşe göre ise asıl harfleri iki vav ve bir lâm harfidir; başındaki hemze ise ziyadedir; dolayısıyla (evvel / أَوَّل) kelimesinin vezni (ef'al / أَفْعَلُ) kalıbındadır ve iki vavdan birinin idgam edilişi açıktır.
وَقِيلَ: حُرُوفُهُ الْأَصْلِيَّةُ وَاوٌ وَهَمْزَةٌ وَلَامٌ فَأَصْلُ أَوَّلَ أَوْ أَلْ بِوَزْنِ أَفْعَلَ قُلِبَتِ الْهَمْزَةُ الَّتِي بَعْدَ الْوَاوِ وَاوًا وَأُدْغِمَا.
Başka bir görüşe göre de asıl harfleri vav, hemze ve lâm harfleridir; dolayısıyla (evvel / أَوَّل) kelimesinin aslı (ef'al / أَفْعَلُ) vezninde (ev'el / أَوْأَلُ) olup vavdan sonraki hemze vav harfine dönüştürülmüş ve birbirine idgam edilmiştir.
والْأُولى: مُؤَنَّثُ أَفْعَلَ مِنْ هَذِهِ الْمَادَّةِ فَإِمَّا أَنْ نَقُولَ: أَصْلُهَا أُولَى
(El-Ûlâ / الْأُولى) kelimesi ise bu kökten gelen (ef'al / أَفْعَلُ) kalıbının müennesidir. Ya bunun aslının (ûlâ / أُولَى) olduğunu söyleriz;
سَكَنَتِ الْوَاوُ سُكُونًا مَيِّتًا لِوُقُوعِهَا إِثْرَ ضَمَّةٍ، أَوْ أَصْلُهَا: وُولَى بِوَاوٍ مَضْمُومَةٍ فِي أَوَّلِهِ وَسَكَنَتِ الْوَاوُ الثَّانِيَةُ أَيْضًا، أَوْ أَصْلُهَا: وُأْلَى بِوَاوٍ مَضْمُومَةٍ ثُمَّ هَمْزَةٍ سَاكِنَةٍ فَوَقَعَ فِيهِ قَلْبٌ، فَقِيلَ: أُولَى فَوَزْنُهَا عَلَى هَذَا عُفْلَى.
ötreli harften sonra geldiği için vav harfi ölü bir sükûnla sakin kılınmıştır. Ya da aslı, başında ötreli bir vav bulunup ikinci vavı da sakin olan (vûlâ / وُولَى) şeklindedir; yahut aslı, ötreli bir vav ve ardından gelen sakin bir hemze ile (vu'lâ / وُأْلَى) şeklindedir ve onda bir yer değiştirme (kalb) meydana gelerek (ûlâ / أُولَى) denilmiştir; buna göre vezni (uflâ / عُفْلَى) olur.
وَالْمُرَادُ بِالْأَوَّلِيَّةِ فِي وَصْفِ الصُّحُفِ سَبْقُ الزَّمَانِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْقُرْآنِ لَا الَّتِي لَمْ يَسْبِقْهَا غَيْرُهَا لِأَنَّهُ قَدْ رُوِيَ أَنَّ بَعْضَ الرُّسُلِ قَبْلَ إِبْرَاهِيم أنزلت عَلَيْهِ صُحُفٌ فَهُوَ كَوَصْفِ (عَادٍ)
Sahifelerin vasfındaki öncelikten (evveliyet) kasıt, kendisinden önce hiçbir şeyin bulunmadığı değil, Kur'an'a nispetle zaman bakımından öncelikli oluşudur; zira İbrahim'den önceki bazı peygamberlere de sahifeler indirildiği rivayet edilmiştir. Dolayısıyla bu,
بِ الْأُولى فِي قَوْلِهِ: وَأَنَّهُ أَهْلَكَ عاداً الْأُولى [النَّجْم: ٥٠] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: هَذَا نَذِيرٌ مِنَ النُّذُرِ الْأُولى [النَّجْم: ٥٦]
[Allah]'ın: { وَأَنَّهُ أَهْلَكَ عاداً الْأُولى } “Ve şüphesiz O, önceki Âd'ı helak etti” [Necm: 50] ve Yüce [Allah]'ın: { هَذَا نَذِيرٌ مِنَ النُّذُرِ الْأُولى } “Bu da önceki uyarıcılardan bir uyarıcıdır” [Necm: 56] kavillerindeki (el-Ûlâ / الْأُولى) ile (Âd / عاد) kavminin nitelenmesi gibidir.
وَفِي حَدِيثِ الْبُخَارِيِّ: «إِنَّ مِمَّا أَدْرَكَ النَّاسُ من كَلَام النبوءة الْأُولَى إِذَا لَمْ تَسْتَحِ فَاصْنَعْ مَا شِئْتَ»
Buhârî hadisinde de şöyle geçer: «İnsanların ilk peygamberlik sözünden idrak ettikleri şeylerden biri de şudur: Utanmıyorsan dilediğini yap!»
. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَابْنُ عَسَاكِرَ وَأَبُو بَكْرٍ الْآجُرِّيُّ عَنْ أَبِي ذَرٍّ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّ صُحُفَ إِبْرَاهِيمَ كَانَتْ عَشْرَ صَحَائِفَ.
. Abd b. Humeyd, İbn Merdûye, İbn Asâkir ve Ebû Bekr el-Âcurrî, Ebû Zer'den [radıyallâhu anh], Resûlullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: İbrahim'in sahifeleri on sahife idi.