Binûn

6- En'âm Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَلَا يَجُوزُ تَعْلِيقُ فِي السَّماواتِ وَفِي الْأَرْضِ بِالْفِعْلِ فِي قَوْلِهِ: يَعْلَمُ سِرَّكُمْ لِأَنَّ سِرَّ النَّاسِ وَجَهْرَهُمْ وَكَسْبَهُمْ حَاصِلٌ فِي الْأَرْضِ خَاصَّةً دُونَ السَّمَاوَاتِ، فَمَنْ قَدَّرَ ذَلِكَ فَقَدْ أَخْطَأَ خَطَأً خَفِيًّا.

{ فِي السَّماواتِ وَفِي الْأَرْضِ } ifadesinin { يَعْلَمُ سِرَّكُمْ } sözündeki fiile taalluk ettirilmesi caiz değildir. Çünkü insanların gizlisi, açığı ve kazandıkları göklerde değil, yalnızca yerde gerçekleşir. Dolayısıyla bunu bu şekilde takdir eden kimse ince bir hataya düşmüştür.

وَذَكَرَ السِّرَّ لِأَنَّ عِلْمَ السِّرِّ دَلِيلُ عُمُومِ الْعِلْمِ، وَذَكَرَ الْجَهْرَ لِاسْتِيعَابِ نَوْعَيِ الْأَقْوَالِ.

Gizliyi zikretmiştir; çünkü gizliyi bilmek ilmin umumiliğine delildir. Açığı zikretmesi ise sözlerin her iki türünü de kuşatmak içindir.

وَالْمُرَادُ بِ تَكْسِبُونَ جَمِيعُ الِاعْتِقَادَاتِ وَالْأَعْمَالِ مِنْ خَيْرٍ وَشَرٍّ فَهُوَ تَعْرِيضٌ بِالْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ.

{ تَكْسِبُونَ } “kazandıklarınızı” ifadesinden murat, hayır ve şerden bütün inançlar ve amellerdir. Dolayısıyla bu, vaad (müjde) ve vaîde (tehdide) bir tarizdir (üstü kapalı bir göndermedir).

وَالْخِطَابُ لِجَمِيعِ السَّامِعِينَ فَدَخَلَ فِيهِ الْكَافِرُونَ، وَهُمُ الْمَقْصُودُ الْأَوَّلُ مِنْ هَذَا الْخِطَابِ، لِأَنَّهُ تَعْلِيمٌ وَإِيقَاظٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِمْ وَتَذْكِيرٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْمُؤمنِينَ.

Hitap bütün dinleyenleredir; dolayısıyla kâfirler de buna dahildir ve onlar bu hitabın birincil muhatabıdır. Çünkü bu, onlara yönelik bir öğretme ve uyandırma, müminlere yönelik ise bir hatırlatmadır.

[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ٤]

[En'âm Suresi (6), Âyet 4]

وَما تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آياتِ رَبِّهِمْ إِلاَّ كانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ (٤)

{ وَما تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آياتِ رَبِّهِمْ إِلاَّ كانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ (٤) } “Onlara Rablerinin ayetlerinden bir ayet gelmeyedursun, mutlaka ondan yüz çevirirler. (4)”

هَذَا انْتِقَالٌ إِلَى كُفْرَانِ الْمُشْرِكِينَ فِي تَكْذِيبِهِمْ رِسَالَةَ مُحَمَّدٍ ﷺ بَعْدَ أَنْ أُقِيمَتْ عَلَيْهِمُ الْحُجَّةُ بِبُطْلَانِ كُفْرِهِمْ فِي أَمْرِ الشِّرْكِ بِاللَّهِ فِي الْإِلَهِيَّةِ، وَقَدْ عُطِفَ لِأَنَّ الْأَمْرَيْنِ مِنْ أَحْوَالِ كُفْرِهِمْ وَلِأَنَّ الَّذِي حَمَلَهُمْ عَلَى تَكْذِيبِ الرَّسُولِ ﷺ هُوَ دَعْوَتُهُ إِيَّاهُمْ إِلَى التَّوْحِيدِ، فَمِنْ أَجْلِهِ نَشَأَ النِّزَاعُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَهُ فَكَذَّبُوهُ وَسَأَلُوهُ الْآيَاتِ عَلَى صِدْقِهِ.

Bu, ilahlık konusunda Allah'a şirk koşmak suretiyle sergiledikleri inkârın batıllığına dair deliller aleyhlerine ikame edildikten sonra, müşriklerin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in risaletini yalanlamadaki inkârlarına bir geçiştir. [Önceki kısımlara] atfedilmiştir; çünkü her iki husus da onların küfür hallerindendir ve onları Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlamaya sevk eden şey, onun kendilerini tevhide davet etmesidir. İşte bu sebeple aralarında çekişme çıkmış, onu yalanlamışlar ve doğruluğuna dair ayetler/mucizeler istemişlerdir.

وَضَمَائِرُ جَمْعِ الْغَائِبِينَ مُرَادٌ مِنْهَا الْمُشْرِكُونَ الَّذِينَ هُمْ بَعْضُ مَنْ شَمِلَتْهُ ضَمَائِرُ الْخِطَابِ فِي الْآيَةِ الَّتِي قَبْلَهَا، فَفِي الْعُدُولِ عَنِ الْخِطَابِ إِلَى الْغَيْبَةِ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِمِ الْتِفَاتٌ أَوْجَبَهُ تَشْهِيرُهُمْ بِهَذَا الْحَالِ الذَّمِيمِ، تَنْصِيصًا عَلَى ذَلِكَ، وَإِعْرَاضًا عَنْ خِطَابِهِمْ،

Gaib çoğul zamirleriyle kastedilenler, bir önceki ayetteki hitap zamirlerinin kapsamına girenlerin bir kısmı olan müşriklerdir. Dolayısıyla onlara yönelik olarak hitaptan gaybete geçilmesinde bir iltifat sanatı vardır. Bunu gerektiren sebep, söz konusu yerilmiş hallerinin açıkça belirtilerek teşhir edilmesi ve kendilerine hitap etmekten yüz çevrilmesi,

وَتَمْحِيضًا لِلْخِطَابِ لِلْمُؤْمِنِينَ، وَهُوَ مِنْ أَحْسَنِ الِالْتِفَاتِ، لِأَنَّ الِالْتِفَاتَ يُحَسِّنُهُ أَنْ يكون لَهُ مُقْتَض زَائِدٌ عَلَى نَقْلِ الْكَلَامِ مِنْ أُسْلُوبٍ إِلَى أُسْلُوبٍ الْمُرَادُ مِنْهُ تَجْدِيدُ نَشَاطِ السَّامِعِ. وَتَكُونُ الْوَاوُ اسْتِئْنَافِيَّةً وَمَا بَعْدَهَا كَلَامًا مُسْتَأْنَفًا ابْتِدَائِيًّا.

ve hitabın sırf müminlere has kılınmasıdır. Bu, iltifat sanatının en güzellerindendir; zira iltifatı güzelleştiren şey, dinleyicinin dikkatini tazelemeyi amaçlayan bir üsluptan diğer bir üsluba sözü aktarmanın ötesinde ilave bir gerektirici sebebe sahip olmasıdır. Vâv (و) harfi istînâfiyye olup sonrasındaki söz de ibtidâî bir istînâf cümlesidir.

وَاسْتَعْمَلَ الْمُضَارِعَ فِي قَوْلِهِ: تَأْتِيهِمْ لِلدَّلَالَةِ عَلَى التَّجَدُّدِ وَإِنْ كَانَ هَذَا الْإِتْيَانُ مَاضِيًا أَيْضًا بِقَرِينَةِ الْمُضِيِّ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا كانُوا.

{ تَأْتِيهِمْ } sözünde, { إِلَّا كانُوا } ifadesindeki geçmişlik karinesiyle bu geliş geçmişte de vaki olmuş olsa bile, yenilenmeyi/tekrarı (teceddüdü) göstermek için muzari (geniş/şimdiki zaman) fiil kullanılmıştır.

وَالْمُرَادُ بِإِتْيَانِهَا بُلُوغُهَا إِلَيْهِمْ وَتَحَدِّيهِمْ بِهَا، فَشَبَّهَ الْبُلُوغَ بِمَجِيءِ الْجَائِي، كَقَوْلِ النَّابِغَةِ:

Ayetlerin gelmesinden murat, onlara ulaşması ve onlarla meydan okunmasıdır. Ulaşmayı gelen bir kimsenin gelişine benzetmiştir; nitekim en-Nâbiğa'nın şöyle demesi gibidir:

أَتَانِي أَبَيْتَ اللَّعْنَ أَنَّكَ لُمْتَنِي وَحَذَفَ مَا يَدُلُّ عَلَى الْجَانِبِ الْمَأْتِيِّ مِنْهُ لِظُهُورِهِ مِنْ قَوْلِهِ: مِنْ آياتِ رَبِّهِمْ، أَيْ مَا تَأْتِيهِمْ مِنْ عِنْدِ رَبِّهِمْ آيَةٌ مِنْ آيَاتِهِ إِلَّا كَانُوا عَنْهَا مُعْرِضِينَ.

«Bana ulaştı -lanetlenmekten uzak olasın- ki sen beni kınamışsın.» Kendisinden gelinen yönü gösteren ifade, { مِنْ آياتِ رَبِّهِمْ } sözünden açıkça anlaşıldığı için hazfedilmiştir; yani «Rablerinin katından kendilerine O'nun ayetlerinden hiçbir ayet gelmez ki, onlar ondan yüz çevirmiş olmasınlar.»

ومِنْ فِي قَوْلِهِ: مِنْ آيَةٍ لِتَأْكِيدِ النَّفْيِ لِقَصْدِ عُمُومِ الْآيَاتِ الَّتِي أَتَتْ وَتَأْتِي.

{ مِنْ آيَةٍ } sözündeki { مِنْ } edatı, gelmiş olan ve gelecek bütün ayetlerin genelliğini kastetmek üzere nefyi (olumsuzluğu) tekit etmek içindir.

ومِنْ الَّتِي فِي قَوْلِهِ: مِنْ آياتِ رَبِّهِمْ تَبْعِيضِيَّةٌ. وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: مِنْ آيَةٍ كُلُّ دَلَالَةٍ تَدُلُّ عَلَى انْفِرَادِ اللَّهِ تَعَالَى بِالْإِلَهِيَّةِ. مِنْ ذَلِكَ آيَاتُ الْقُرْآنِ الَّتِي لإعجازها لم كَانَتْ دَلَائِلَ عَلَى صِدْقِ الرَّسُولِ ﷺ فِيمَا أَخْبَرَ بِهِ مِنَ الْوَحْدَانِيَّةِ. وَكَذَلِكَ مُعْجِزَاتُ الرَّسُولِ ﵊ مِثْلُ انْشِقَاقِ الْقَمَرِ. وَتَقَدَّمَ مَعْنَى الْآيَةِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [] .

{ مِنْ آياتِ رَبِّهِمْ } sözündeki { مِنْ } ise teb'îziyyedir (parça bildiren edattır). { مِنْ آيَةٍ } sözünden murat, Allah Teâlâ'nın ilahlıkta tek olduğuna delalet eden her delildir. İcazları sebebiyle Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in tevhitten haber verdiği hususlardaki doğruluğuna delil olan Kur'an ayetleri bunlardandır. Ayın yarılması gibi Resûl aleyhisselâm'ın mucizeleri de böyledir. Âyet kelimesinin anlamı daha önce Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا } [el-Bakara: 39] ayetinde geçmişti.

وَإِضَافَةُ الرَّبِّ إِلَى ضَمِيرِ هُمْ لِقَصْدِ التَّسْجِيلِ عَلَيْهِمْ بِالْعُقُوقِ لِحَقِّ الْعُبُودِيَّةِ، لِأَنَّ مِنْ حَقِّ الْعَبْدِ أَنْ يُقْبِلَ عَلَى مَا يَأْتِيهِ مِنْ رَبِّهِ وَعَلَى مَنْ يَأْتِيهِ يَقُولُ لَهُ: إِنِّي مُرْسَلٌ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ، ثُمَّ يَتَأَمَّلَ وَيَنْظُرَ، وَلَيْسَ مِنْ حَقِّهِ أَنْ يُعْرِضَ عَنْ ذَلِكَ إِذْ لَعَلَّهُ يُعْرِضُ عَمَّا إِنْ تَأَمَّلَهُ عَلِمَ أَنَّهُ مِنْ عِنْدِ رَبِّهِ.

Rab lafzının { هُمْ } zamirine muzaf kılınması, kulluk hakkına nankörlük ettiklerini tescillemek maksadıyla yapılmıştır. Çünkü kulun görevi, Rabbinden kendisine gelene ve kendisine «Ben sana Rabbinden gönderilmiş bir elçiyim» diyerek gelene yönelmek, sonra da düşünüp ibretle bakmaktır. Ondan yüz çevirmek onun hakkı/haddi değildir; zira belki de düşünüp baktığı takdirde Rabbinden geldiğini anlayacağı bir şeyden yüz çevirmiş olmaktadır.

وَالِاسْتِثْنَاءُ مُفَرَّغٌ مِنْ أَحْوَالٍ مَحْذُوفَةٍ.

İstisna, hazfedilmiş hallerden mufarrağdır.

وَجُمْلَةُ: كانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ. وَاخْتِيرَ الْإِتْيَانُ فِي خَبَرِ كَانَ بِصِيغَةِ اسْمِ الْفَاعِلِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ هَذَا الْإِعْرَاضَ مُتَحَقِّقٌ مِنْ دَلَالَةِ فِعْلِ الْكَوْنِ، وَمُتَجَدِّدٌ مِنْ دَلَالَةِ صِيغَةِ اسْمِ الْفَاعِلِ لِأَنَّ الْمُشْتَقَّاتِ فِي قُوَّةِ الْفِعْلِ الْمُضَارِعِ. وَالِاسْتِثْنَاءُ دَلَّ عَلَى أَنَّهُمْ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ حَالٌ إِلَّا الْإِعْرَاضُ.

{ كانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ } cümlesi hal konumundadır. Kâne'nin haberinde ism-i fâil sîgasıyla getirilmesi, bu yüz çevirmenin kevn fiilinin (kâne'nin) delaletinden hareketle kesinleşmiş/gerçekleşmiş olduğunu ve ism-i fâil sîgasının delaletinden hareketle de sürekli yenilendiğini göstermek için tercih edilmiştir; zira müştak kelimeler muzari fiil kuvvetindedir. İstisna ise onların yüz çevirmekten başka hiçbir halinin bulunmadığına delalet etmiştir.

وَإِنَّمَا يَنْشَأُ الْإِعْرَاضُ عَنِ اعْتِقَادِ عَدَمِ جَدْوَى النَّظَرِ وَالتَّأَمُّلِ، فَهُوَ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْمُعْرِضَ مُكَذِّبٌ لِلْمُخْبِرِ الْمُعْرِضِ عَنْ سَمَاعِهِ.

Yüz çevirme, ancak düşünmenin ve ibretle bakmanın hiçbir fayda vermeyeceği inancından kaynaklanır; bu sebeple yüz çeviren kimsenin, sözünü dinlemekten yüz çevirdiği haber vericiyi yalanlamakta olduğuna delildir.

وَأَصْلُ الْإِعْرَاضِ صَرْفُ الْوَجْهِ عَنِ النَّظَرِ فِي الشَّيْءِ وَهُوَ هُنَا مَجَازٌ فِي إِبَاءِ الْمَعْرِفَةِ، فَيَشْمَلُ الْمَعْنَى الْحَقِيقِيَّ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْآيَاتِ الْمُبْصَرَاتِ كَانْشِقَاقِ الْقَمَرِ، وَيَشْمَلُ تَرْكَ الِاسْتِمَاعِ لِلْقُرْآنِ، وَيَشْمَلُ الْمُكَابَرَةَ عَنِ الِاعْتِرَافِ بِإِعْجَازِهِ وَكَوْنِهِ حَقًّا بِالنِّسْبَةِ لِلَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ وَيُكَابِرُونَهُ، كَمَا يَجِيءُ فِي قَوْلِهِ: وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ. وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ لِلرِّعَايَةِ على الفاصلة.

İ'râzın (yüz çevirmenin) asıl anlamı, yüzü bir şeye bakmaktan çevirmektir; burada ise bilmeyi/tanımayı reddetme konusunda mecazdır. Dolayısıyla ayın yarılması gibi gözle görülen ayetler nispetinde hakiki anlamı kapsar; Kur'an'ı dinlemeyi terk etmeyi kapsar; ve Yüce Allah'ın: { وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ } [el-En'âm: 25] ayetinde geleceği üzere Kur'an'ı dinleyip de inat edenler nispetinde onun icazını ve hak olduğunu itiraf etmeye karşı kibirlenip inat etmeyi kapsar. Mecrûrun öne alınması ise fâsıla uyumu gözetildiği içindir.

[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ٥]

[En'âm Suresi (6), Âyet 5]

فَقَدْ كَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ فَسَوْفَ يَأْتِيهِمْ أَنْباءُ مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (٥)

{ فَقَدْ كَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ فَسَوْفَ يَأْتِيهِمْ أَنْباءُ مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (٥) } “Kendilerine hak geldiğinde onu yalanladılar. Fakat alay edip durdukları şeyin haberleri yakında onlara gelecektir. (5)”

الْفَاءُ فَصِيحَةٌ عَلَى الْأَظْهَرِ أَفْصَحَتْ عَنْ كَلَامٍ مُقَدَّرٍ نَشَأَ عَنْ قَوْلِهِ: إِلَّا كانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ، أَيْ إِذَا تَقَرَّرَ هَذَا الْإِعْرَاضُ ثَبَتَ أَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُمْ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، فَإِنَّ الْإِعْرَاضَ عَلَامَةٌ عَلَى التَّكْذِيبِ، كَمَا قَدَّمْتُهُ آنِفًا، فَمَا بَعْدَ فَاءِ الْفَصِيحَةِ هُوَ الْجَزَاءُ.

Fâ (ف) harfi daha belirgin görüşe göre fasîhadır; { إِلَّا كانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ } sözünden doğan takdirî bir kelamı açığa çıkarmıştır. Yani bu yüz çevirme sabit olunca, kendilerine Allah katından geldiğinde hakkı yalanladıkları kesinleşmiştir; zira daha önce belirttiğim gibi yüz çevirme yalanlamanın bir alametidir. Dolayısıyla fasîha fâ'sından sonra gelen kısım cezadır (şartın cevabıdır).

وَمَعْنَاهُ أَنَّ مِنَ الْمَعْلُومِ سُوءَ عَوَاقِبِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالْحَقِّ الْآتِي مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَلَمَّا تَقَرَّرَ فِي الْآيَةِ السَّابِقَةِ أَنَّهُمْ أَعْرَضُوا آيَاتِ اللَّهِ فَقَدْ ثَبَتَ أَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِالْحَقِّ الْوَارِدِ مِنَ اللَّهِ، وَلِذَلِكَ فَرَّعَ عَلَيْهِ قَوْلَهُ: فَسَوْفَ يَأْتِيهِمْ أَنْباءُ مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ تَأْكِيدًا لِوَعْدِ الْمُؤْمِنِينَ بِالنَّصْرِ وَإِظْهَارِ الْإِسْلَامِ على الدَّين كلّ وإنذار لِلْمُشْرِكِينَ بِأَنْ سَيَحُلَّ بِهِمْ مَا حَلَّ بِالْأُمَمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا رُسُلَهُمْ مِمَّنْ عَرَفُوا مِثْلِ عَادٍ وَثَمُودَ وَأَصْحَابِ الرَّسِّ.

Bunun manası şudur: Allah katından gelen hakkı yalanlayanların akıbetlerinin kötü olduğu bilinmektedir. Önceki ayette onların Allah'ın ayetlerinden yüz çevirdikleri sabit olunca, Allah'tan gelen hakkı yalanladıkları da kesinleşmiştir. Bu sebeple müminlere zafer ve İslam'ın bütün dinlere üstün kılınacağı vaadini tekit etmek, müşriklere de Âd, Semûd ve Ashâb-ı Ress gibi bildikleri, peygamberlerini yalanlamış ümmetlerin başına gelenlerin kendi başlarına da geleceğini ihtar etmek üzere { فَسَوْفَ يَأْتِيهِمْ أَنْباءُ مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ } sözünü buna bağlamıştır.

وَبِهَذَا التَّقْدِيرِ لَمْ تَكُنْ حَاجَةٌ إِلَى جَعْلِ الْفَاءِ تَفْرِيعًا مَحْضًا وَجَعْلِ مَا بَعْدَهَا عِلَّةً لِجَزَاءٍ مَحْذُوفٍ مَدْلُولٍ عَلَيْهِ بِعِلَّتِهِ كَمَا هُوَ ظَاهِرُ «الْكَشَّافِ» ، وَهِيَ مَضْمُونُ فَقَدْ كَذَّبُوا بِأَنْ يُقَدَّرَ: فَلَا تَعْجَبْ فَقَدْ كَذَّبُوا بِالْقُرْآنِ، لِأَنَّ مَنْ قَدَّرَ ذَلِكَ أَوْهَمَهُ أَنَّ تَكْذِيبَهُمُ الْمُرَادَ هُوَ تَكْذِيبُهُمْ بِالْآيَاتِ الَّتِي أَعْرَضُوا عَنْهَا مَا عَدَا آيَةَ الْقُرْآنِ. وَهَذَا تَخْصِيصٌ لِعُمُومِ قَوْلِهِ: مِنْ آيَةٍ بِلَا مُخَصِّصٍ، فَإِنَّ الْقُرْآنَ مِنْ جُمْلَةِ الْآيَاتِ بَلْ هُوَ الْمَقْصُودُ أَوَّلًا، وَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّ فَقَدْ كَذَّبُوا هُوَ الْجَزَاءُ وَأَنَّ لَهُ مَوْقِعًا عَظِيمًا مِنْ بَلَاغَةِ الْإِيجَازِ، عَلَى أَنَّ ذَلِكَ التَّقْدِيرَ يَقْتَضِي

Bu takdirle birlikte, Keşşâf'ın zahirinde olduğu gibi fâ'yı sırf bir tefri (sonuç bağlacı) kılmaya ve sonrasını da illetiyle delalet edilen mahzuf bir cezanın illeti yapmaya gerek kalmamaktadır. Keşşâf'ın takdiri { فَقَدْ كَذَّبُوا } ifadesinin muhtevasını: «Şaşma, nitekim onlar Kur'an'ı yalanladılar» şeklinde takdir etmektir. Çünkü bunu böyle takdir eden kimse, kastedilen yalanlamalarının Kur'an ayeti dışındaki yüz çevirdikleri ayetleri yalanlamak olduğu vehmine kapılmıştır. Oysa bu, bir tahsis edici olmaksızın { مِنْ آيَةٍ } sözünün umumiliğini tahsis etmektir; zira Kur'an da ayetlerin cümlesindendir, hatta ilk kastedilenidir. Sen { فَقَدْ كَذَّبُوا } ifadesinin ceza olduğunu ve îcâz (özlü anlatım) belagatinde büyük bir mevkiye sahip olduğunu bilmiş oldun. Kaldı ki söz konusu takdir,

أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْآيَاتِ فِي قَوْلِهِ: مِنْ آياتِ رَبِّهِمْ مَا عَدَا الْقُرْآنَ. وَهُوَ تَخْصِيصٌ لَا يُنَاسِبُ مَقَامَ كَوْنِ الْقُرْآنِ أَعْظَمَهَا.

{ مِنْ آياتِ رَبِّهِمْ } sözündeki ayetlerden muradın Kur'an dışındakiler olmasını gerektirir; bu ise Kur'an'ın bu ayetlerin en büyüğü olması makamına uygun düşmeyen bir tahsistir.

وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَسَوْفَ فَاءُ التَّسَبُّبِ عَلَى قَوْلِهِ: كَذَّبُوا بِالْحَقِّ، أَيْ يَتَرَتَّبُ عَلَى ذَلِكَ إِصَابَتُهُمْ بِمَا تَوَعَّدَهُمْ بِهِ اللَّهُ.

{ فَسَوْفَ } sözündeki fâ (ف) harfi, { كَذَّبُوا بِالْحَقِّ } sözüne bağlanan tesebbüb (sebep-sonuç) fâ'sıdır; yani Allah'ın kendilerini tehdit ettiği azabın başlarına gelmesi bunun bir neticesidir.

وَحَرْفُ التَّسْوِيفِ هُنَا لِتَأْكِيدِ حُصُولِ ذَلِكَ فِي الْمُسْتَقْبَلِ. وَاسْتَعْمَلَ الْإِتْيَانَ هُنَا فِي الْإِصَابَةِ وَالْحُصُولِ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِعَارَةِ. وَالْأَنْبَاءُ جَمْعُ نَبَأٍ، وَهُوَ الْخَبَرُ الَّذِي لَهُ أَهَمِّيَّةٌ.

Buradaki tesvîf harfi (سَوْفَ), bunun gelecekte meydana gelişini tekit etmek içindir. Buradaki 'gelme' (ityân) kelimesi, istiare yoluyla isabet etme ve vuku bulma anlamında kullanılmıştır. Enbâ (الْأَنْبَاءُ), neb'in (نَبَأ) çoğuludur; o da önem taşıyan haber demektir.

وَأَطْلَقَ النَّبَأَ هُنَا عَلَى تَحْقِيقِ مَضْمُونِ الْخَبَرِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ، أَيْ تَحَقُّقَ نَبَئِهِ، لِأَنَّ النَّبَأَ نَفْسَهُ قَدْ عُلِمَ مِنْ قَبْلُ.

Burada neb' lafzı, haberin muhtevasının gerçekleşmesi anlamında kullanılmıştır; nitekim Yüce Allah'ın: { وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ } “Onun haberini bir süre sonra mutlaka öğreneceksiniz” [Sâd: 88] ayetinde olduğu gibi, yani 'haberinin gerçekleşmesini' [öğreneceksiniz] demektir; zira bizzat haber daha önceden bilinmiştir.

وَمَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ هُوَ الْقُرْآنُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: ذلِكُمْ بِأَنَّكُمُ اتَّخَذْتُمْ آياتِ اللَّهِ هُزُواً فَإِنَّ الْقُرْآنَ مُشْتَمِلٌ عَلَى وَعِيدِهِمْ بِعَذَابِ الدُّنْيَا بِالسَّيْفِ، وَعَذَابِ الْآخِرَةِ. فَتِلْكَ أَنْبَاءٌ أَنْبَأَهُمْ بهَا فكذبّوه واستهزؤا بِهِ فَتَوَعَّدَهُمُ اللَّهُ بِأَنَّ تِلْكَ الْأَنْبَاءَ سَيُصِيبُهُمْ مَضْمُونُهَا. فَلَمَّا قَالَ لَهُمْ: مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ عَلِمُوا أَنَّهَا أَنْبَاءُ الْقُرْآنِ لِأَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّهُمْ يَسْتَهْزِئُونَ بِالْقُرْآنِ

{ مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ } “alay edip durdukları şey” ise Kur'an'dır; nitekim Yüce Allah'ın: { ذلِكُمْ بِأَنَّكُمُ اتَّخَذْتُمْ آياتِ اللَّهِ هُزُواً } “Bu, Allah'ın ayetlerini alaya almanız sebebiyledir” [el-Câsiye: 35] buyurduğu gibidir. Zira Kur'an, onları dünyada kılıçla azaplandırmakla ve ahiret azabıyla tehdit etmeyi içermektedir. Bunlar, kendilerine bildirdiği haberlerdir; fakat onlar onu yalanlayıp onunla alay etmişlerdir. Bunun üzerine Allah Teâlâ, bu haberlerin muhtevasının başlarına geleceğini onlara tehdit olarak bildirmiştir. Kendilerine: { مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ } buyurunca, Kur'an ile alay ettiklerini bildikleri için bunların Kur'an'ın haberleri olduğunu anlamışlar

وَعَلِمَ السَّامِعُونَ أَنَّ هَؤُلَاءِ كَانُوا مُسْتَهْزِئِينَ بِالْقُرْآنِ. وَتَقَدَّمَ مَعْنَى الِاسْتِهْزَاءِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ: إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ.

ve dinleyenler de bunların Kur'an'la alay eden kimseler olduğunu bilmiştir. İstihza (alay) kelimesinin anlamı daha önce Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın: { إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ } [el-Bakara: 14] ayetinde geçmişti.

[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ٦]

[En'âm Suresi (6), Âyet 6]

أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ مَا لَمْ نُمَكِّنْ لَكُمْ وَأَرْسَلْنَا السَّماءَ عَلَيْهِمْ مِدْراراً وَجَعَلْنَا الْأَنْهارَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمْ فَأَهْلَكْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَأَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِينَ (٦)

{ أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ مَا لَمْ نُمَكِّنْ لَكُمْ وَأَرْسَلْنَا السَّماءَ عَلَيْهِمْ مِدْراراً وَجَعَلْنَا الْأَنْهارَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمْ فَأَهْلَكْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَأَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِينَ (٦) } “Kendilerinden önce nice nesilleri helak ettiğimizi görmediler mi? Yeryüzünde size vermediğimiz imkân ve iktidarı onlara vermiş, üzerlerine gökten bol bol yağmur yağdırmış ve altlarından ırmaklar akıtmıştık. Fakat onları günahları sebebiyle helak ettik ve onların ardından başka bir nesil var ettik. (6)”

هَذِهِ الْجُمْلَةُ بَيَانٌ لِجُمْلَةِ: فَسَوْفَ يَأْتِيهِمْ أَنْباءُ مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ. جَاءَ بَيَانُهَا بِطَرِيقَةِ الِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ عَنْ عَدَمِ رُؤْيَةِ الْقُرُونِ الْكَثِيرَةِ الَّذِينَ أَهْلَكَتْهُمْ حَوَادِثُ خَارِقَةٌ لِلْعَادَةِ يَدُلُّ حَالُهَا عَلَى أَنَّهَا مُسَلَّطَةٌ عَلَيْهِمْ مِنَ اللَّهِ عِقَابًا لَهُمْ عَلَى التَّكْذِيبِ.

Bu cümle, { فَسَوْفَ يَأْتِيهِمْ أَنْباءُ مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ } cümlesinin bir beyanıdır. Beyanı, yalanlamalarına ceza olarak Allah tarafından üzerlerine musallat kılındığını durumlarının gösterdiği olağanüstü olayların helak ettiği pek çok nesli görmemeleri hususunda inkârî istifham yoluyla gelmiştir.

وَالرُّؤْيَةُ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ قَلْبِيَّةً، أَيْ أَلَمْ يَعْلَمُوا كَثْرَةَ الْقُرُونِ الَّذِينَ أَهْلَكْنَاهُمْ، وَيَجُوزُ أَن تكون بصربة بِتَقْدِيرِ: أَلَمْ يَرَوْا آثَارَ الْقُرُونِ الَّتِي أَهْلَكْنَاهَا كَدِيَارِ عَادٍ وَحِجْرِ ثَمُودَ، وَقَدْ رَآهَا كَثِيرٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فِي رِحْلَاتِهِمْ، وَحَدَّثُوا عَنْهَا النَّاسَ حَتَّى تَوَاتَرَتْ بَيْنَهُمْ فَكَانَتْ بِمَنْزِلَةِ الْمَرْئِيِّ وَتَحَقَّقَتْهَا نُفُوسُهُمْ.

Görmek (rü'yet), kalbî (bilgiye dayalı) olabilir; yani «helak ettiğimiz bunca nesli bilmediler mi?» demektir. Basarî (gözle görmek) olması da caizdir; bu da «Âd kavminin yurtları ve Semûd'un Hicr bölgesi gibi helak ettiğimiz nesillerin kalıntılarını görmediler mi?» takdirindedir. Müşriklerin çoğu yolculuklarında bunları görmüş ve insanlara anlatmışlardır; öyle ki aralarında mütevatir hale gelmiş, böylece görülmüş mesabesinde olup nefislerinde kesinleşmiştir.

وَعَلَى كِلَا الْوَجْهَيْنِ فَفِعْلُ يَرَوْا مُعَلَّقٌ عَنِ الْعَمَلِ فِي الْمَفْعُولَيْنِ أَوِ الْمَفْعُولِ، بِاسْمِ الِاسْتِفْهَامِ وَهُوَ كَمْ.

Her iki ihtimale göre de { يَرَوْا } fiili, istifham ismi olan { كَمْ } sebebiyle iki mefulde yahut tek mefulde amel etmekten talik edilmiştir (askıya alınmıştır).

وَ (كَمِ) اسْمٌ لِلسُّؤَالِ عَنْ عَدَدٍ مُبْهَمٍ فَلَا بُدَّ بَعْدَهُ مِنْ تَفْسِيرٍ، وَهُوَ تَمْيِيزُهُ. كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: سَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ كَمْ آتَيْناهُمْ مِنْ آيَةٍ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [] وَتَكُونُ خَبَرِيَّةً فَتَدُلُّ عَلَى عَدَدٍ كَبِيرٍ مُبْهَمٍ وَلَا بُدَّ مِنْ مُفَسِّرٍ هُوَ تَمْيِيزٌ لِلْإِبْهَامِ. فَأَمَّا الِاسْتِفْهَامِيَّةُ فَمُفَسِّرُهَا مَنْصُوبٌ أَوْ مَجْرُورٌ، وَإِنْ كَانَتْ خَبَرِيَّةً فَمُفَسِّرُهَا مَجْرُورٌ لَا غَيْرَ، وَلَمَّا كَانَ (كَمِ) اسْمًا فِي الْمَوْضِعَيْنِ كَانَ لَهُ مَوْقِعُ الْأَسْمَاءِ بِحَسَبِ الْعَوَامِلِ رَفْعٌ وَنَصْبٌ وَجَرٌّ، فَهِيَ هُنَا فِي مَوْضِعِ مَفْعُولٍ أَوْ مَفْعُولَيْنِ لِـ يَرَوْا. وَ (مِنْ) مِنْ فِي قَوْلِهِ مِنْ قَبْلِهِمْ ابْتِدَائِيَّةٌ لِتَأْكِيدِ الْقَبْلِيَّةِ. وَأَمَّا مِنْ فِي قَوْلِهِ مِنْ قَرْنٍ فَزَائِدَةٌ جَارَّةٌ لِمُمَيِّزِ كَمْ الْخَبَرِيَّةِ لِوُقُوعِ الْفَصْلِ بَيْنَهَا وَبَيْنَ مُمَيِّزِهَا فَإِنَّ ذَلِكَ يُوجِبُ جَرَّهُ بِ (مِنْ) ، كَمَا بَيَّنَاهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: سَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ كَمْ آتَيْناهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.

{ كَمْ }, müphem bir sayıyı sormaya yarayan bir isimdir; dolayısıyla ardından bir açıklama gelmesi gerekir ki bu da onun temyizidir. Nitekim Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın: { سَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ كَمْ آتَيْناهُمْ مِنْ آيَةٍ } [el-Bakara: 211] ayetinde geçmişti. Haberiyye de olabilir; bu durumda müphem çokluktaki bir sayıya delalet eder ve bu kapalılığı gideren temyiz konumunda bir açıklayıcıya muhtaçtır. İstifhamiyye olanının açıklayıcısı (temyizi) mansub veya mecrur olur; haberiyye olduğunda ise açıklayıcısı sadece mecrur olur. { كَمْ } her iki durumda da isim olduğundan, amillere göre ref, nasb ve cer olarak isimlerin konumunu alır; burada da { يَرَوْا } fiilinin mefulü veya iki mefulü konumundadır. { مِنْ قَبْلِهِمْ } sözündeki { مِنْ } ibtidâiyye olup önceliği tekit etmek içindir. { مِنْ قَرْنٍ } sözündeki { مِنْ } ise haberiyye olan { كَمْ } ile temyizi arasına fasıla girdiği için onun temyizini cer eden zâid bir edattır; zira araya fasıla girmesi onun { مِنْ } ile mecrur kılınmasını gerektirir. Nitekim bunu Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın: { سَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ كَمْ آتَيْناهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ } [el-Bakara: 211] ayetinde açıklamıştık.

وَالْقَرْنُ أَصْلُهُ الزَّمَنُ الطَّوِيلُ، وَكَثُرَ إِطْلَاقُهُ عَلَى الْأُمَّةِ الَّتِي دَامَتْ طَوِيلًا. قَالَ تَعَالَى:

Karn (قَرْن) kelimesinin asıl anlamı uzun zamandır; uzun süre varlığını sürdüren ümmet/topluluk için kullanımı da yaygınlaşmıştır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:

مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولى. وَفَسَّرَ الْقَرْنَ بِالْأُمَّةِ الْبَائِدَةِ. وَيُطْلَقُ الْقَرْنُ عَلَى الْجِيلِ مِنَ الْأُمَّةِ، وَمِنْهُ حَدِيثُ خَيْرُ الْقُرُونِ قَرْنِي ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ. وَيُطْلَقُ عَلَى مِقْدَارٍ مِنَ الزَّمَنِ قَدْرُهُ مِائَةُ سَنَةٍ عَلَى الْأَشْهَرِ، وَقِيلَ: غَيْرُ ذَلِكَ.

{ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولى } “Önceki nesilleri helak ettikten sonra” [el-Kasas: 43]. Karn kelimesi yok olup gitmiş ümmet olarak da tefsir edilmiştir. Karn, bir ümmetin kuşağı/nesli için de kullanılır; «Nesillerin en hayırlısı benim neslimdir, sonra onları takip edenler, sonra da onları takip edenlerdir» hadisi bundandır. Meşhur görüşe göre yüz yıllık bir zaman dilimi için de kullanılır; bundan farklı olduğu da söylenmiştir.

وَجُمْلَةُ: مَكَّنَّاهُمْ صِفَةٌ لِ قَرْنٍ وَرُوعِيَ فِي الضَّمِيرِ مَعْنَى الْقَرْنِ لِأَنَّهُ دَالٌّ عَلَى جَمْعٍ.

{ مَكَّنَّاهُمْ } cümlesi { قَرْنٍ } kelimesinin sıfatıdır; zamirde karn kelimesinin çoğula delalet eden manası gözetilmiştir.

وَمَعْنَى: مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ ثَبَّتْنَاهُمْ وَمَلَّكْنَاهُمْ، وَأَصْلُهُ مُشْتَقٌّ مِنَ الْمَكَانِ. فَمَعْنَى مَكَّنَهُ وَمَكَّنَ لَهُ، وَضَعَ لَهُ مَكَانًا. قَالَ تَعَالَى: أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً. وَمِثْلُهُ قَوْلُهُمْ:

{ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ } sözünün manası, 'onları yerleştirdik/sağlamlaştırdık ve mülk sahibi kıldık' demektir; aslı mekân kelimesinden türetilmiştir. 'Mekkenehu' (مَكَّنَهُ) ve 'mekkene lehu' (مَكَّنَ لَهُ) tabirlerinin anlamı, ona bir mekân tahsis etti demektir. Nitekim Yüce Allah: { أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً } “Onları güvenli bir harem bölgesine yerleştirmedik mi?” [el-Kasas: 57] buyurmuştur. Arapların şu sözü de bunun gibidir:

أَرْضٌ لَهُ. وَيُكَنَّى بِالتَّمْكِينِ عَنِ الْإِقْدَارِ وَإِطْلَاقِ التَّصَرُّفِ، لِأَنَّ صَاحِبَ الْمَكَانِ يَتَصَرَّفُ فِي مَكَانِهِ وَبَيْتِهِ

«Ona bir yer tahsis etti». Temkîn (yerleştirme/imkân verme) tabiriyle muktedir kılmak ve tasarrufta serbest bırakmak kastedilir; çünkü mekân sahibi kendi yerinde ve evinde serbestçe tasarrufta bulunur;

ثُمَّ يُطْلَقُ عَلَى التَّثْبِيتِ وَالتَّقْوِيَةِ وَالِاسْتِقْلَالِ بِالْأَمْرِ. وَيُقَالُ: هُوَ مَكِينٌ بِمَعْنَى مُمَكَّنٍ، فَعِيلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ. قَالَ تَعَالَى: إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنا مَكِينٌ أَمِينٌ فَهُوَ كِنَايَةٌ أَيْضًا بِمَرْتَبَةٍ ثَانِيَةٍ، أَوْ هُوَ مَجَازٌ مُرْسَلٌ مُرَتَّبٌ عَلَى الْمَعْنَى الْكِنَائِيِّ. وَالتَّمْكِينُ فِي الْأَرْضِ تَقْوِيَةُ التَّصَرُّفِ فِي مَنَافِعِ الأَرْض والاستظهار بأساباب الدُّنْيَا، بِأَنْ يَكُونَ فِي مَنَعَةٍ مِنَ الْعَدُوِّ وَفِي سِعَةٍ فِي الرِّزْقِ وَفِي حُسْنِ حَالٍ، قَالَ تَعَالَى: إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ، وَقَالَ: الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ الْآيَةَ. فَمَعْنَى مَكَّنَهُ: جَعَلَهُ مُتَمَكِّنًا وَمَعْنَى مَكَّنَ لَهُ:

sonra da sağlamlaştırma, güçlendirme ve işinde bağımsız kılma anlamında kullanılır. 'Mef'ûl' manasında 'fa'îl' vezninde olmak üzere 'mümekken' anlamında 'O mekîndir (sağlam/itibarlıdır)' denir. Nitekim Yüce Allah: { إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنا مَكِينٌ أَمِينٌ } “Sen bugün yanımızda yüksek mevki sahibi, güvenilir birisin” [Yûsuf: 54] buyurmuştur. Dolayısıyla bu da ikinci dereceden bir kinaye yahut kinai manaya dayalı bir mecâz-ı mürseldir. Yeryüzünde temkin ise yeryüzünün menfaatlerinde tasarruf gücünü artırmak ve dünya imkânlarıyla güç kazanmaktır; bu da düşmana karşı korunaklı, rızıkta bolluk içinde ve iyi bir durumda olmakla gerçekleşir. Nitekim Yüce Allah: { إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ } “Biz onu yeryüzünde iktidar sahibi kıldık” [el-Kehf: 84] ve: { الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ } “Onlar ki kendilerine yeryüzünde iktidar verdiğimizde namazı dosdoğru kılarlar...” [el-Hac: 41] buyurmuştur. 'Mekkenehu' ifadesinin manası 'onu imkân/güç sahibi kıldı', 'mekkene lehu' ifadesinin manası ise

جَعَلَهُ مُتَمَكِّنًا لِأَجْلِهِ، أَيْ رَعْيًا لَهُ، مِثْلَ حَمِدَهُ وَحَمِدَ لَهُ، فَلَمْ تزِدْه اللَّام ومجروورها إِلَّا إِشَارَةً إِلَى أَنَّ الْفَاعِلَ فَعَلَ ذَلِكَ رَغْبَةً فِي نَفْعِ الْمَفْعُولِ، وَلَكِنَّ الِاسْتِعْمَالَ أَزَالَ الْفَرْقَ بَيْنَهُمَا وَصَيَّرَ مَكَّنَهُ وَمَكَّنَ لَهُ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، فَكَانَتِ اللَّامُ زَائِدَةً كَمَا قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ. وَدَلِيلُ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: هُنَا مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ مَا لَمْ نُمَكِّنْ لَكُمْ فَإِنَّ الْمُرَادَ بِالْفِعْلَيْنِ هُنَا شَيْءٌ وَاحِدٌ لِتَعَيُّنِ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى الْفِعْلَيْنِ مُسْتَوِيًا، لِيَظْهَرَ وَجْهُ فَوْتِ الْقُرُونِ الْمَاضِيَةِ فِي التَّمْكِينِ عَلَى تَمْكِينِ الْمُخَاطَبِينَ، إِذِ التَّفَاوُتُ لَا يَظْهَرُ إِلَّا فِي شَيْءٍ وَاحِدٍ، وَلِأَنَّ كَوْنَ الْقُرُونِ الْمَاضِيَةِ أَقْوَى تَمَكُّنًا مِنَ الْمُخَاطَبِينَ كَانَ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ الْفِعْلُ الْمُقْتَرِنُ بِلَامِ الْأَجَلِ فِي جَانِبِهِمْ لَا فِي جَانِبِ الْمُخَاطَبِينَ، وَقَدْ عُكِسَ هُنَا. وَبِهَذَا الْبَيَانِ نَجْمَعُ بَيْنَ قَوْلِ الرَّاغِبِ بِاسْتِوَاءِ فِعْلِ مَكَّنَهُ وَمَكَّنَ لَهُ، وَقَوْلِ الزَّمَخْشَرِيِّ بِأَنَّ: مَكَّنَ لَهُ بِمَعْنَى جَعَلَ لَهُ مَكَانًا، وَمَكَّنَهُ بِمَعْنَى أَثْبَتَهُ. وَكَلَامُ الرَّاغِبِ أَمْكَنُ عَرَبِيَّةً. وَقَدْ أَهْمَلَتِ التَّنْبِيهَ عَلَى هَذَيْنِ الرَّأْيَيْنِ كُتُبُ اللُّغَةِ.

'onun yararına, onu gözeterek imkân/güç sahibi kıldı' demektir; nitekim 'hamidehu' ile 'hamide lehu' gibi. Lâm ve mecrûru, failin bunu mef'ûle fayda sağlama arzusuyla yaptığını belirtmekten başka bir şey katmamıştır. Ancak kullanım aralarındaki farkı ortadan kaldırmış ve 'mekkenehu' ile 'mekkene lehu' ifadelerini tek bir anlama getirmiştir; dolayısıyla Ebû Ali el-Fârisî'nin dediği gibi lâm harfi zâiddir. Bunun delili Yüce Allah'ın buradaki: { مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ مَا لَمْ نُمَكِّنْ لَكُمْ } ayetidir; zira buradaki iki fiilden murat tek bir şeydir; çünkü geçmiş nesillerin imkân/güç bakımından muhatapların imkânından ne derece üstün olduğunun anlaşılması için iki fiilin anlamının eşit olması zorunludur; zira üstünlük/farklılık ancak aynı mahiyetteki bir şeyde ortaya çıkar. Ayrıca geçmiş nesillerin muhataplardan daha güçlü bir temkine sahip olması, illet bildiren lâm ile birlikte gelen fiilin muhataplar tarafında değil onların tarafında olmasını gerektirirdi, oysa burada durum tam tersidir. Bu açıklamayla, er-Râgıb'ın 'mekkenehu' ve 'mekkene lehu' fiillerinin eşit olduğuna dair görüşü ile ez-Zemahşerî'nin 'mekkene lehu'nun ona mekân kıldı, 'mekkenehu'nun ise onu sağlamlaştırdı anlamına geldiği yönündeki görüşünü telif etmiş oluruz. Er-Râgıb'ın sözü Arapça dil yapısı açısından daha tutarlıdır. Sözlük kitapları ise bu iki görüşe dikkat çekmeyi ihmal etmiştir.

وَاسْتِعْمَالُ التَّمْكِينِ فِي مَعْنَى التَّثْبِيتِ وَالتَّقْوِيَةِ كِنَايَة أَو مجَاز مُرْسل لِأَنَّهُ يَسْتَلْزِمُ التَّقْوِيَةَ. وَقَدْ شَاعَ هَذَا الِاسْتِعْمَالُ حَتَّى صَارَ كَالصَّرِيحِ أَوْ كَالْحَقِيقَةِ.

Temkîn kelimesinin sağlamlaştırma ve güçlendirme anlamında kullanılması kinaye yahut mecâz-ı mürseldir; çünkü [mekân sahibi kılmak] güçlendirmeyi gerektirir. Bu kullanım o kadar yaygınlaşmıştır ki artık sarih veya hakiki mana gibi olmuştur.

وَمَا مَوْصُولَةٌ مَعْنَاهَا التَّمْكِينُ، فَهِيَ نَائِبَةٌ عَنْ مَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ تَمْكِينًا لَمْ نُمَكِّنْهُ لَكُمْ، فَتَنْتَصِبُ (مَا) عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ الْمُبَيِّنَةِ لِلنَّوْعِ. وَالْمَقْصُودُ مَكَّنَّاهُمْ تَمْكِينًا لَمْ نُمَكِّنْهُ لَكُمْ، أَيْ هُوَ أَشَدُّ مِنْ تَمْكِينِكُمْ فِي الْأَرْضِ.

{ مَا } mevsûledir, manası temkindir (imkân vermektir). Dolayısıyla mahzuf bir masdarın naibidir; yani «size vermediğimiz bir imkânla» demektir. Böylece { مَا }, tür belirten mef'ûl-i mutlak olarak mansub olur. Maksat, «onlara sizin yeryüzündeki imkânınızdan çok daha güçlü bir şekilde, size vermediğimiz bir imkân verdik» demektir.

وَالْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ: لَكُمْ الْتِفَاتٌ مُوَجَّهٌ إِلَى الَّذِينَ كَفَرُوا لِأَنَّهُمُ الْمُمَكَّنُونَ فِي

Yüce Allah'ın { لَكُمْ } sözündeki hitap, inkâr edenlere yönelik bir iltifattır; çünkü ayetin indiği sırada...

الْأَرْضِ وَقْتَ نُزُولِ الْآيَةِ، وَلَيْسَ لِلْمُسْلِمِينَ يَوْمَئِذٍ تَمْكِينٌ. وَالِالْتِفَاتُ هُنَا عَكْسُ الِالْتِفَاتِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ. وَالْمَعْنَى أَنَّ الْأُمَمَ الْخَالِيَةَ مِنَ

...yeryüzünde güç ve imkân sahibi olanlar onlardı; o gün Müslümanların böyle bir temkini (güç ve hâkimiyeti) yoktu. Buradaki iltifat, Yüce Allah'ın { حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ } “Nihayet gemide bulunduğunuz ve o gemiler de onları... alıp götürdüğü zaman” buyruğundaki iltifatın tersidir. Anlam şudur: Geçmişteki...

الْعَرَبِ الْبَائِدَةِ كَانُوا أَشَدَّ قُوَّةً وَأَكْثَرَ جَمْعًا مِنَ الْعَرَبِ الْمُخَاطَبِينَ بِالْقُرْآنِ وَأَعْظَمَ مِنْهُمْ آثَارَ حَضَارَةٍ وَسَطْوَةٍ. وَحَسْبُكَ أَنَّ الْعَرَبَ كَانُوا يَضْرِبُونَ الْأَمْثَالَ لِلْأُمُورِ الْعَظِيمَةِ بِأَنَّهَا عَادِيَّةٌ أَوْ ثَمُودِيَّةٌ أَوْ سَبَئِيَّةٌ قَالَ تَعَالَى: وَعَمَرُوها أَكْثَرَ مِمَّا عَمَرُوها أَيْ عَمَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِ أَهْلِ الْعَصْرِ الْأَرْضَ أَكْثَرَ مِمَّا عَمَرَهَا أَهْلُ الْعَصْرِ.

...yok olmuş Arap kavimleri, Kur'an'ın muhatabı olan Araplardan daha güçlü, sayıca daha çok ve medeniyet ile hâkimiyet eserleri bakımından onlardan daha büyüktü. Arapların büyük işler için bunların 'Âd kavmine, Semûd kavmine veya Sebe kavmine ait' olduğunu darb-ı mesel haline getirmeleri sana fikir vermeye yeter. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَعَمَرُوها أَكْثَرَ مِمَّا عَمَرُوها } “Ve yeryüzünü onların imar ettiğinden daha çok imar etmişlerdi.” Yani o asrın ehlinden öncekiler yeryüzünü, o asrın ehlinden çok daha fazla imar etmişlerdi.

وَالسَّمَاءُ مِنْ أَسْمَاءِ الْمَطَرِ، كَمَا فِي حَدِيثِ «الْمُوَطَّأِ» مِنْ قَوْلِ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ: صَلَّى لَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلَى إِثْرِ سَمَاءٍ، أَيْ عَقِبَ مَطَرٍ. وَهُوَ الْمُرَادُ هُنَا لِأَنَّهُ الْمُنَاسِبُ لِقَوْلِهِ:

Semâ (سَمَاء) kelimesi yağmurun isimlerindendir; nitekim el-Muvatta'daki bir hadiste Zeyd b. Hâlid'in: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize semânın ardından (yani yağmurun peşinden) namaz kıldırdı» sözünde de bu anlamdadır. Burada kastedilen de budur; çünkü...

أَرْسَلْنَا بِخِلَافِهِ فِي نَحْوِ قَوْلِهِ: وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً. وَالْمِدْرَارُ صِيغَةُ مُبَالَغَةٍ، مِثْلَ مِنْحَارٍ لِكَثِيرِ النَّحْرِ لِلْأَضْيَافِ، وَمِذْكَارٍ لِمَنْ يُولَدُ لَهُ الذُّكُورُ، مِنْ دَرَّتِ النَّاقَةُ وَدَرَّ الضَّرْعُ إِذَا سَمَحَ ضَرْعُهَا بِاللَّبَنِ، وَلِذَلِكَ سُمِّيَ اللَّبَنُ الدَّرَّ. وَوَصْفُ الْمَطَرِ بِالْمِدْرَارِ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ، وَإِنَّمَا الْمِدْرَارُ سَحَابَةٌ. وَهَذِهِ الصِّيغَةُ يَسْتَوِي فِيهَا الْمُذَكَّرُ وَالْمُؤَنَّثُ.

...{ أَرْسَلْنَا } “[yağmur] saldık” ifadesine uygun olan budur; Yüce Allah'ın { وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً } “Gökten su indirdik” gibi buyruklarındaki durum ise farklıdır. Midrâr (مِدْرَار), misafirlere çok kurban kesen kimse için kullanılan 'minhâr' ve sürekli erkek çocuğu doğuran kimse için kullanılan 'mizkâr' gibi bir mübalağa sıygasıdır. Devenin veya memenin bol süt vermesi anlamındaki 'derret en-nâkatu' (دَرَّتِ النَّاقَةُ) ve 'derra ed-dar'u' (دَرَّ الضَّرْعُ) ifadesinden gelir; bu yüzden süte de 'derr' (دَرّ) denilmiştir. Yağmurun 'midrâr' (bol bol yağan) olarak nitelenmesi aklî mecazdır; asıl midrâr olan ise buluttur. Bu kalıpta müzekker ile müennes birdir.

وَالْمُرَادُ إِرْسَالُ الْمَطَرِ فِي أَوْقَاتِ الْحَاجَةِ إِلَيْهِ بِحَيْثُ كَانَ لَا يُخَلِّفُهُمْ فِي مَوَاسِمِ نُزُولِهِ. وَمِنْ لَوَازِمِ ذَلِكَ كَثْرَةُ الْأَنْهَارِ وَالْأَوْدِيَةِ بِكَثْرَةِ انْفِجَارِ الْعُيُونِ مِنْ سِعَةِ رِيِّ طَبَقَاتِ الْأَرْضِ، وَقَدْ كَانَتْ حَالَةُ مُعْظَمِ بِلَادِ الْعَرَبِ فِي هَذَا الْخِصْبِ وَالسِّعَةِ، كَمَا عَلِمَهُ اللَّهُ وَدَلَّتْ عَلَيْهِ آثَارُ مَصَانِعِهِمْ وَسُدُودِهِمْ وَنَسَلَانُ الْأُمَمِ إِلَيْهَا، ثُمَّ تَغَيَّرَتِ الْأَحْوَالُ بِحَوَادِثَ سَمَاوِيَّةٍ كَالْجَدْبِ الَّذِي حَلَّ سِنِينَ بِبِلَادِ عَادٍ، أَوْ أَرْضِيَّةٍ، فَصَارَ مُعْظَمُهَا قَاحِلًا فَهَلَكَتْ أُمَمُهَا وَتَفَرَّقُوا أَيَادِيَ سَبَا.

Maksat, yağmurun ihtiyaç duyulan zamanlarda, yağış mevsimlerinde onları mahrum bırakmayacak şekilde gönderilmesidir. Bunun gereklerinden biri de yer katmanlarının bolca sulanması sebebiyle pınarların fışkırması ve nehirlerle vadilerin çoğalmasıdır. Nitekim Allah'ın bildiği, yaptıkları köşklerin ve barajların kalıntılarının ve milletlerin oralara akın etmesinin gösterdiği üzere, Arap yarımadasının büyük bir kısmı bu verimlilik ve bolluk içindeydi. Daha sonra Âd kavminin yurdunu yıllarca vuran kuraklık gibi semavî yahut arzî olaylarla durumlar değişti, toprakların çoğu çoraklaştı, oralardaki milletler helak oldu ve 'Sebe halkı gibi' darmadağın oldular.

وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي مَعْنَى الْأَنْهَارِ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمْ فِي نَظِيرِهِ وَهُوَ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [] .

Nehirlerin altlarından akması ifadesinin anlamı, Bakara Suresi'nde benzeri olan { أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “kendileri için altlarından ırmaklar akan cennetler olduğunu...” ayetinde geçmişti.

وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَأَهْلَكْناهُمْ لِلتَّعْقِيبِ عَطْفٌ عَلَى مَكَّنَّاهُمْ وَمَا بَعْدَهُ. وَلَمَّا تَعَلَّقَ بِقَوْلِهِ: فَأَهْلَكْناهُمْ قَوْلُهُ: بِذُنُوبِهِمْ دَلَّ عَلَى أَنَّ تَعْقِيبَ التَّمْكِينِ وَمَا مَعَهُ بِالْإِهْلَاكِ وَقَعَ بَعْدَ أَنْ أَذْنَبُوا. فَالتَّقْدِيرُ: فَأَذْنَبُوا فَأَهْلَكْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ، أَوْ فَبَطَرُوا النِّعْمَةَ فَأَهْلَكْنَاهُمْ، فَفِيهِ إِيجَازُ حَذْفٍ عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ الْآيَةَ، أَيْ فَضَرَبَ فَانْفَجَرَتْ إِلَخْ. وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ الْفَاءَ لِلتَّفْصِيلِ تَفْصِيلًا لِ أَهْلَكْنا الْأَوَّلِ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها فَجاءَها بَأْسُنا فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ

{ فَأَهْلَكْناهُمْ } sözündeki fâ harfi ta'kîb (peşisıralık) içindir ve { مَكَّنَّاهُمْ } ile sonrasına matuftur. { فَأَهْلَكْناهُمْ } ifadesine { بِذُنُوبِهِمْ } sözü bağlanınca, temkin ve beraberindekilerin ardından gelen helakin günah işlemelerinden sonra vuku bulduğunu göstermiştir. Takdiri şöyledir: «Günah işlediler, biz de günahları sebebiyle onları helak ettik» veya «nimete karşı nankörlük edip azdılar, biz de onları helak ettik». Dolayısıyla burada Yüce Allah'ın { أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ } “Asanla taşa vur! (O da vurdu) ve fışkırdı...” ayetinde olduğu gibi bir hazif îcâzı vardır; yani «vurdu da fışkırdı...» demektir. Fâ harfini tafsilat için kılman da caizdir; A'râf Suresi'ndeki { وَكَمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها فَجاءَها بَأْسُنا } “Nice yurtları helak ettik de azabımız onlara geldi” ayetinde olduğu gibi birinci { أَهْلَكْنا } ifadesinin tafsilatı olur...

[] .

[.]

وَالْإِهْلَاكُ: الْإِفْنَاءُ، وَهُوَ عِقَابٌ لِلْأُمَّةِ دَالٌّ عَلَى غَضَبِ اللَّهِ عَلَيْهَا، لِأَنَّ فَنَاءَ الْأُمَمِ لَا

İhlâk (إِهْلَاك), yok etmek demektir; bu, bir ümmet için Allah'ın onlara olan gazabını gösteren bir cezadır. Çünkü ümmetlerin yok oluşu...

يَكُونُ إِلَّا بِمَا تَجُرُّهُ إِلَى نَفْسِهَا مِنْ سُوءِ فِعْلِهَا، بِخِلَافِ فَنَاءِ الْأَفْرَادِ فَإِنَّهُ نِهَايَةٌ مُحَتَّمَةٌ وَلَوِ اسْتَقَامَ الْمَرْءُ طُولَ حَيَاتِهِ، لِأَنَّ تَرْكِيبَ الْحَيَوَانِ مُقْتَضٍ لِلِانْتِهَاءِ بِالْفَنَاءِ عِنْدَ عَجْزِ الْأَعْضَاءِ الرَّئِيسِيَّةِ عَنْ إِمْدَادِ الْبَدَنِ بِمَوَادِّ الْحَيَاةِ فَلَا يَكُونُ عِقَابًا إِلَّا فِيمَا يَحُفُّ بِهِ مِنْ أَحْوَالِ الْخِزْيِ لِلْهَالِكِ.

...ancak kendi kötü fiilleri sebebiyle başlarına getirdikleri şeylerle olur. Bireylerin ölümü/yok oluşu ise böyle değildir; kişi hayatı boyunca dosdoğru yaşasa bile bu kaçınılmaz bir sondur. Zira canlının yapısı, ana organların bedene hayat maddelerini sağlamaktan âciz kalmasıyla yok oluşla sonuçlanmayı gerektirir; dolayısıyla helak olan kişi için rüsvaylık halleriyle çevrelenmediği sürece bu bir ceza sayılmaz.

وَالذُّنُوبُ هُنَا هِيَ الْكُفْرُ وَتَكْذِيبُ الرُّسُلِ وَنَحْوُ ذَلِكَ مِمَّا دَلَّ عَلَيْهِ التَّنْظِيرُ بِحَالِ الَّذِينَ قَالَ اللَّهُ فِيهِمْ هُنَا: بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ ثُمَّ أَنْتُمْ تَمْتَرُونَ وَما تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آياتِ رَبِّهِمْ إِلَّا كانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ فَقَدْ كَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ، وَمَا قَالَهُ بَعْدَ ذَلِكَ وَلَوْ نَزَّلْنا عَلَيْكَ كِتاباً فِي قِرْطاسٍ الْآيَةَ.

Buradaki günahlar; küfür, peygamberleri yalanlama ve Allah'ın haklarında { بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ } “Rablerine denk tutarlar”, { ثُمَّ أَنْتُمْ تَمْتَرُونَ } “sonra siz şüphe edersiniz”, { وَما تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آياتِ رَبِّهِمْ إِلَّا كانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ فَقَدْ كَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ } “Onlara Rablerinin ayetlerinden bir ayet gelmez ki ondan yüz çevirmiş olmasınlar. Kendilerine hak geldiğinde onu yalanladılar” buyurduğu ve sonrasında { وَلَوْ نَزَّلْنا عَلَيْكَ كِتاباً فِي قِرْطاسٍ } “Eğer sana kâğıt içinde bir kitap indirseydik...” ayetinde belirttiği kimselerin durumuna kıyasla anlaşılan benzeri şeylerdir.

وَقَوْلُهُ: وَأَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِينَ: الْإِنْشَاءُ الْإِيجَادُ الْمُبْتَكَرُ، قَالَ تَعَالَى:

{ وَأَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِينَ } “Onların ardından başka bir nesil var ettik” buyruğuna gelince; inşâ (إِنْشَاء), yoktan ve benzersiz olarak var etmektir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:

إِنَّا أَنْشَأْناهُنَّ إِنْشاءً. وَالْمُرَادُ بِهِ إِنْشَاؤُهُمْ بِتِلْكَ الصِّفَاتِ الَّتِي كَانَ الْقَرْنُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ التَّمْكِينِ فِي الْأَرْضِ وَالْإِسْعَافِ بِالْخِصْبِ، فَخَلَّفُوا الْقَرْنَ الْمُنْقَرِضِينَ سَوَاءٌ كَانَ إِنْشَاؤُهُمْ فِي دِيَارِ الْقَوْمِ الَّذِينَ هَلَكُوا، كَمَا أَنْشَأَ قُرَيْشًا فِي دِيَارِ جُرْهُمٍ، أَمْ فِي دِيَارٍ أُخْرَى كَمَا أَنْشَأَ اللَّهُ ثَمُودًا بَعْدَ عَادٍ فِي مَنَازِلَ أُخْرَى. وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا تَعْرِيضٌ بِالْمُشْرِكِينَ بِأَنَّ الله مهلكهم ومنشىء مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْنَ الْمُسْلِمِينَ فِي دِيَارِهِمْ. فَفِيهِ نِذَارَةٌ بِفَتْحِ مَكَّةَ وَسَائِرِ بِلَادِ الْعَرَبِ عَلَى أَيْدِي الْمُسْلِمِينَ. وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِالْإِنْشَاءِ الْوِلَادَةُ وَالْخَلْقُ، لِأَنَّ ذَلِكَ أَمْرٌ مُسْتَمِرٌّ فِي الْبَشَرِ لَا يَنْتَهِي، وَلَيْسَ فِيهِ عِظَةٌ وَلَا تهديد للجبايرة الْمُشْرِكِينَ. وَأَفْرَدَ قَرْناً مَعَ أَنَّ الْفِعْلَ النَّاصِبَ لَهُ مُقَيَّدٌ بِأَنَّهُ مِنْ بَعْدِ جَمْعِ الْقُرُونِ، عَلَى تَقْدِيرِ مُضَافٍ، أَيْ أَنْشَأْنَا مِنْ بَعْدِ كُلِّ قَرْنٍ مِنَ الْمُهْلِكِينَ قرنا آخَرين.

{ إِنَّا أَنْشَأْناهُنَّ إِنْشاءً } “Biz onları yepyeni bir yaratılışla yarattık.” Burada murat edilen; yeryüzünde güç/hâkimiyet sahibi kılınma ve bollukla desteklenme gibi kendilerinden önceki neslin sahip olduğu sıfatlarla onları var etmektir. Böylece helak olup giden neslin yerini almışlardır; ister helak olan kavmin yurtlarında var edilmiş olsunlar —tıpkı Kureyş'i Cürhüm'ün yurdunda var ettiği gibi— isterse Âd kavminden sonra Semûd'u başka konaklarda var ettiği gibi başka yurtlarda var edilmiş olsunlar. Bundan maksat, Allah'ın müşrikleri helak edeceğine ve onların ardından onların yurtlarında Müslümanlar neslini var edeceğine dair müşriklere bir tarizdir (üstü kapalı uyarıdır). Dolayısıyla bu ayette Mekke'nin ve diğer Arap beldelerinin Müslümanların eliyle fethedileceğine dair bir uyarı vardır. İnşâdan murat sadece doğum ve yaratılış değildir; zira bu durum insanoğlunda kesintisiz sürüp giden bir olaydır ve zorba müşrikler için onda ne bir ibret ne de bir tehdit vardır. Kendisini nasb eden fiil nesiller topluluğundan sonra olmakla kayıtlı olduğu halde { قَرْناً } kelimesinin tekil getirilmesi, muzaf takdiri iledir; yani «helak edilen her neslin ardından başka nesiller var ettik» demektir.

[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ٧]

[En'âm Suresi (6), Ayet 7]

وَلَوْ نَزَّلْنا عَلَيْكَ كِتاباً فِي قِرْطاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَيْدِيهِمْ لَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلاَّ سِحْرٌ مُبِينٌ (٧)

{ وَلَوْ نَزَّلْنا عَلَيْكَ كِتاباً فِي قِرْطاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَيْدِيهِمْ لَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلاَّ سِحْرٌ مُبِينٌ } “Eğer sana kâğıtta yazılı bir kitap indirseydik de ona elleriyle dokunsalardı, inkâr edenler yine: 'Bu apaçık bir büyüden başka bir şey değildir' derlerdi.” (7)

يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْوَاوُ عَاطِفَةً وَالْمَعْطُوفُ عَلَيْهِ جُمْلَةَ وَما تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آياتِ رَبِّهِمْ إِلَخْ، وَمَا بَيْنَهُمَا جُمَلًا تَعَلَّقَتْ بِالْجُمْلَةِ الْأُولَى عَلَى طَرِيقَةِ الِاعْتِرَاضِ، فَلَمَّا ذَكَرَ الْآيَاتِ

Vâv harfinin atıf olması, matûfun aleyhin ise { وَما تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آياتِ رَبِّهِمْ } ilâ ahir cümlesi olması, ikisi arasındakilerin ise itiraz (ara cümle) yoluyla birinci cümleye bağlanan cümleler olması caizdir. Birinci cümlede ayetleri...

فِي الْجُمْلَةِ الْأُولَى عَلَى وَجْهِ الْعُمُومِ ذَكَرَ هُنَا فَرْضَ آيَةٍ تَكُونُ أَوْضَحَ الْآيَاتِ دَلَالَةً عَلَى صِدْقِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَهِيَ أَنْ يُنْزِلَ اللَّهُ عَلَيْهِ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ عَلَى صُورَةِ الْكُتُبِ الْمُتَعَارَفَةِ، فَرَأَوْهُ بِأَبْصَارِهِمْ وَلَمَسُوهُ بِأَيْدِيهِمْ لَمَا آمَنُوا وَلَادَّعَوْا أَنَّ ذَلِكَ الْكِتَابَ سِحْرٌ.

...genel olarak zikredince, burada Hz. Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem doğruluğuna en açık şekilde delalet edecek bir ayet faraziyesini zikretmiştir: Bu da Allah'ın ona gökten bilinen kitaplar şeklinde bir kitap indirmesi, onların da bunu gözleriyle görüp elleriyle dokunmalarıdır; yine de iman etmezler ve o kitabın büyü olduğunu iddia ederlerdi.

وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْوَاوُ لِلْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ كَذَّبُوا فِي قَوْلِهِ: فَقَدْ كَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا

Vâv harfinin, Yüce Allah'ın { فَقَدْ كَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا...

جاءَهُمْ

...جاءَهُمْ } sözündeki { كَذَّبُوا } fiilinin zamirinden hâl olması da caizdir.

أَيْ أَنْكَرُوا كَوْنَ الْقُرْآنِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، وَكَوْنَهُ آيَةً على صدق الرول، وَزَعَمُوا أَنَّهُ لَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لَنَزَلَ فِي صُورَةِ كِتَابٍ مِنَ السَّمَاءِ، فَإِنَّهُمْ قَالُوا: لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً وَقَالُوا حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنا كِتاباً نَقْرَؤُهُ فَكَانَ قَوْلُهُ: فَقَدْ كَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ مُشْتَمِلًا بِالْإِجْمَالِ عَلَى أَقْوَالِهِمْ فَصَحَّ مَجِيءُ الْحَالِ مِنْهُ. وَمَا بَيْنَهُمَا اعْتِرَاضٌ أَيْضًا.

Yani Kur'an'ın Allah katından olduğunu ve Resûl'ün doğruluğuna bir mucize olduğunu inkâr ettiler; eğer Allah katından olsaydı gökten bir kitap şeklinde ineceğini iddia ettiler. Nitekim: { لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً } “Kur'an ona bir defada topluca indirilmeli değil miydi?” demişler ve { حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنا كِتاباً نَقْرَؤُهُ } “...okuyacağımız bir kitap indirmedikçe [sana asla inanmayız]” demişlerdi. Dolayısıyla Yüce Allah'ın { فَقَدْ كَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ } “Kendilerine hak geldiğinde onu yalanladılar” sözü icmali olarak onların bu sözlerini kapsamakta, böylece ondan hâl gelmesi sahih olmaktadır. İkisi arası yine itirazdır (ara cümledir).

وَعَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ فَالْكِتَابُ الشَّيْءُ الْمَكْتُوبُ سَوَاءً كَانَ سِفْرًا أَمْ رِسَالَةً، وَعَلَى الثَّانِي فَالْمُرَادُ بِكِتَابٍ سِفْرٌ أَيْ مِثْلَ التَّوْرَاةِ.

Birinci veche göre kitaptan kasıt ister bir tomar/cilt ister bir mektup olsun yazılmış şeydir; ikinci veche göre ise kitaptan murat Tevrat gibi bir cilt/kitaptır.

وَالْخِطَابُ لِلنَّبِيءِ ﷺ لَا مَحَالَةَ لِأَنَّ كُلَّ يَنْزِلُ مِنَ الْقُرْآنِ مُوَجَّهٌ إِلَيْهِ لِأَنَّهُ الْمُبَلِّغُ، فَانْتِقَالُ الْخِطَابِ إِلَيْهِ بَعْدَ الْحَدِيثِ عَنْ ذَوِي ضَمَائِرَ أُخْرَى لَا يَحْتَاجُ إِلَى مُنَاسَبَةٍ فِي الِانْتِقَالِ. وَلَيْسَ يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ كِتَابًا فِيهِ تَصْدِيقُهُ بَلْ أَعَمَّ مِنْ ذَلِكَ.

Hitap şüphesiz Peygamber'edir sallallâhu aleyhi ve sellem; çünkü Kur'an'dan inen her şey tebliğ edici olması hasebiyle ona yöneliktir. Dolayısıyla başka zamir sahiplerinden bahsettikten sonra hitabın ona geçmesi intikalde özel bir münasebet gerektirmez. Muradı sadece onu doğrulayan bir kitapla sınırlandırmak da gerekmez, bilakis bundan daha geneldir.

وَقَوْلُهُ: فِي قِرْطاسٍ صفة لكتاب، وَالظَّرْفِيَّةُ مَجَازِيَّةٌ مِنْ ظَرْفِيَّةِ اسْمِ الشَّيْءِ فِي اسْمِ جُزْئِهِ. وَالْقِرْطَاسُ- بِكَسْرِ الْقَافِ- عَلَى الْفَصِيحِ، وَنُقِلَ- ضَمُّ الْقَافِ- وَهُوَ ضَعِيفٌ. وَهُوَ اسْمٌ لِلصَّحِيفَةِ الَّتِي يُكْتَبُ فِيهَا وَيَكُونُ مِنْ رِقٍّ وَمِنْ بَرْدِيٍّ وَمِنْ كَاغِدٍ، وَلَا يَخْتَصُّ بِمَا كَانَ من كاغذ بَلْ يُسَمَّى قِرْطَاسًا مَا كَانَ مِنْ رِقٍّ. وَمِنَ النَّاسِ مَنْ زَعَمَ أَنَّهُ لَا يُقَالُ قِرْطَاسٌ إِلَّا لِمَا كَانَ مَكْتُوبًا وَإِلَّا سُمِّيَ طِرْسًا، وَلَمْ يَصِحَّ. وَسَمَّى الْعَرَبُ الْأَدِيمَ الَّذِي يُجْعَلُ غَرَضًا لِمُتَعَلِّمِ الرَّمْيِ قِرْطَاسًا فَقَالُوا: سَدَّدَ الْقِرْطَاسَ، أَيْ سَدَّدَ رَمْيَهُ. قَالَ الْجَوَالِيقِيُّ: الْقِرْطَاسُ تَكَلَّمُوا بِهِ قَدِيمًا وَيُقَالُ: إِنَّ أَصْلَهُ غَيْرُ عَرَبِيٍّ. وَلَمْ يَذْكُرْ ذَلِكَ الرَّاغِبُ وَلَا لِسَانُ الْعَرَبِ وَلَا الْقَامُوسُ، وَأَثْبَتَهُ الْخَفَاجِيُّ فِي شِفَاءِ الْغَلِيلِ. وَقَالَ: هُوَ الْفَرَسُ الْأَبْيَضُ. وَقَالَ الْآلُوسِيُّ: أَصْلُهُ كُرَّاسَةٌ. وَلَمْ يَذْكُرُوا أَنَّهُ مُعَرَّبٌ عَنْ أَيِّ لُغَةٍ، فَإِنْ كَانَ مُعَرَّبًا فَلَعَلَّهُ مُعَرَّبٌ عَنِ الرُّومِيَّةِ، وَلِذَلِكَ كَانَ اسْمُ الْوَرَقَةِ فِي لُغَةِ بَعْضِهِمُ الْيَوْمَ (كَارْتَا) .

{ فِي قِرْطاسٍ } ifadesi { كِتاباً } kelimesinin sıfatıdır; zarfiyet ise bir şeyin adının kendi cüzünün adında bulunması kabilinden mecazidir. Kırtâs (قِرْطَاس) —fasih olan kıraate göre kaf harfinin kesresiyle— okunur; zammeli okunuşu da nakledilmiştir ancak zayıftır. Üzerine yazı yazılan sahifenin adıdır; parşömenden, papirüsten veya kâğıttan olabilir. Sadece kâğıttan olana has değildir, parşömenden olana da kırtas denir. İnsanlardan bazıları, sadece yazılmış olana kırtas deneceğini, aksi takdirde 'tırs' (boş sahife) olarak adlandırılacağını ileri sürmüşlerse de bu sahih değildir. Araplar ok atmayı öğrenen kimse için hedef yapılan deriye de kırtas demişler ve 'seddede'l-kırtâs' (yani hedefe isabet ettirdi) demişlerdir. el-Cevâlîkî şöyle der: Kırtas kelimesini eskiden beri konuşurlardı; aslının Arapça olmadığı da söylenir. er-Râgıb, Lisânü'l-Arab ve el-Kâmûs bunu zikretmemiştir; el-Hafâcî ise Şifâu'l-Galîl'de bunu teyit etmiş ve onun beyaz at anlamına geldiğini söylemiştir. el-Âlûsî ise aslının 'kürrâse' (defter/forma) olduğunu belirtmiştir. Hangi dilden muarreb (Arapçalaşmış) olduğunu zikretmemişlerdir; şayet muarreb ise muhtemelen Rumcadan muarrebtir; nitekim günümüzde bazılarının dilinde kâğıdın adı 'karta'dır.

وَقَوْلُهُ: فَلَمَسُوهُ عَطْفٌ عَلَى نَزَّلْنا. وَاللَّمْسُ وَضْعُ الْيَدِ عَلَى الشَّيْءِ لِمَعْرِفَةِ وُجُودِهِ، أَوْ لِمَعْرِفَةِ وَصْفِ ظَاهِرِهِ مِنْ لِينٍ أَوْ خُشُونَةٍ، وَمِنْ بُرُودَةٍ أَوْ حَرَارَةٍ، أَوْ نَحْوِ ذَلِكَ.

{ فَلَمَسُوهُ } buyruğu { نَزَّلْنا } fiiline matuftur. Lems (dokunmak/ellemek), varlığını anlamak yahut yumuşaklık, sertlik, soğukluk, sıcaklık gibi dış vasfını bilmek için elini bir şeyin üzerine koymaktır.

فَقَوْلُهُ: بِأَيْدِيهِمْ تَأْكِيدٌ لِمَعْنَى اللَّمْسِ لِرَفْعِ احْتِمَالِ أَنْ يَكُونَ مَجَازًا فِي التَّأَمُّلِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنَّا لَمَسْنَا السَّماءَ فَوَجَدْناها مُلِئَتْ حَرَساً شَدِيداً وَشُهُباً، وَلِلْإِفْصَاحِ عَنْ مُنْتَهَى مَا اعْتِيدَ مِنْ مُكَابَرَتِهِمْ وَوَقَاحَتِهِمْ فِي الْإِنْكَارِ وَالتَّكْذِيبِ، وَلِلتَّمْهِيدِ لِقَوْلِهِ: لَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ لِأَنَّ الْمَظَاهِرَ السِّحْرِيَّةَ تَخَيُّلَاتٌ لَا تُلْمَسُ.

{ بِأَيْدِيهِمْ } “elleriyle” sözü, Yüce Allah'ın { وَأَنَّا لَمَسْنَا السَّماءَ فَوَجَدْناها مُلِئَتْ حَرَساً شَدِيداً وَشُهُباً } “Doğrusu biz göğe dokunduk da onu çetin bekçiler ve alevlerle doldurulmuş bulduk” buyruğunda olduğu gibi araştırmaktan mecaz olma ihtimalini ortadan kaldırmak için lems (dokunma) manasını tekit etmekte; inkâr ve yalanlamadaki inat ve yüzsüzlüklerinin vardığı son noktayı açıklamakta ve { لَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ } “inkâr edenler mutlaka 'Bu apaçık bir büyüden başka bir şey değildir' derlerdi” sözüne zemin hazırlamaktadır; çünkü sihirli görüntüler elle dokunulamayan hayallerdir.

وَجَاءَ قَوْلُهُ: الَّذِينَ كَفَرُوا دُونَ أَنْ يَقُولَ: لَقَالُوا، كَمَا قَالَ: فَلَمَسُوهُ إِظْهَارًا فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِقَصْدِ تَسْجِيلِ أَنَّ دَافِعَهُمْ إِلَى هَذَا التَّعَنُّتِ هُوَ الْكُفْرُ، لِأَنَّ الْمَوْصُولَ يُؤْذِنُ

{ فَلَمَسُوهُ } buyruğunda olduğu gibi 'mutlaka derlerdi' (le-kâlû) demek yerine { الَّذِينَ كَفَرُوا } ifadesinin gelmesi, onları bu inatçılığa sevk eden saikin küfür olduğunu tescil etmek amacıyla zamir makamında açık isim (izhar) getirilmesidir; zira ism-i mevsûl...

بِالتَّعْلِيلِ.

...gerekçe bildirmeye delalet eder.

وَمَعْنَى: إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ أَنَّهُمْ يُغَالِطُونَ أَنْفُسَهُمْ وَيُغَالِطُونَ قَوْمَهُمْ لِسَتْرِ مُكَابَرَتِهِمْ وَلِدَفْعِ مَا ظَهَرَ مِنَ الْغَلَبَةِ عَلَيْهِمْ. وَهَذَا شَأْنُ الْمَغْلُوبِ الْمَحْجُوجِ أَنْ يَتَعَلَّقَ بِالْمَعَاذِيرِ الْكَاذِبَةِ.

{ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ } “Bu apaçık bir büyüden başka bir şey değildir” sözünün anlamı şudur: Onlar inatlarını örtmek ve aleyhlerine ortaya çıkan mağlubiyeti savuşturmak için hem kendilerini hem de kavimlerini yanıltmaya çalışırlar. Mağlup olup delille susturulan kimsenin âdeti zaten asılsız mazeretlere sarılmaktır.

وَالْمُبِينُ: الْبَيِّنُ الْوَاضِحُ، مُشْتَقٌّ مِنْ (أَبَانَ) مُرَادِفُ (بَانَ) . وَتَقَدَّمَ مَعْنَى السِّحْرِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ فِي سُورَة الْبَقَرَة [] .

Mübîn (مُبِين); apaçık ve besbelli demektir, 'bâne' fiiliyle eşanlamlı olan 'ebâne'den türemiştir. Sihir kelimesinin anlamı ise Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın { يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ } “insanlara sihri öğretiyorlardı” ayetinde geçmişti.

[٨، ٩]

[8, 9]

[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : الْآيَات ٨ إِلَى ٩]

[En'âm Suresi (6), Ayetler 8-9]

وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ وَلَوْ أَنْزَلْنا مَلَكاً لَقُضِيَ الْأَمْرُ ثُمَّ لَا يُنْظَرُونَ (٨) وَلَوْ جَعَلْناهُ مَلَكاً لَجَعَلْناهُ رَجُلاً وَلَلَبَسْنا عَلَيْهِمْ مَا يَلْبِسُونَ (٩)

{ وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ وَلَوْ أَنْزَلْنا مَلَكاً لَقُضِيَ الْأَمْرُ ثُمَّ لَا يُنْظَرُونَ (٨) وَلَوْ جَعَلْناهُ مَلَكاً لَجَعَلْناهُ رَجُلاً وَلَلَبَسْنا عَلَيْهِمْ مَا يَلْبِسُونَ (٩) } “Ve dediler ki: 'Ona bir melek indirilseydi ya!' Eğer bir melek indirseydik iş bitirilmiş olurdu, sonra kendilerine mühlet de verilmezdi. (8) Eğer onu bir melek kılsaydık elbette onu bir adam suretinde yapardık ve onları yine düşmekte oldukları kuşkuya düşürürdük. (9)”

عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَلَوْ نَزَّلْنا عَلَيْكَ كِتاباً، لِأَنَّ هَذَا خَبَرٌ عَنْ تَوَرُّكِهِمْ وَعِنَادِهِمْ، وَمَا قَبْلَهُ بَيَانٌ لِعَدَمِ جَدْوَى مُحَاوَلَةِ مَا يُقْلِعُ عِنَادَهُمْ، فَذَلِكَ فَرْضٌ بِإِنْزَالِ كِتَابٍ عَلَيْهِمْ، مِنَ السَّمَاءِ فِيهِ تَصْدِيقُ النَّبِيءِ ﷺ، وَهَذَا حِكَايَةٌ لِاقْتِرَاحٍ مِنْهُمْ آيَةً يُصَدِّقُونَهُ بِهَا. وَفِي سِيرَةِ ابْنِ إِسْحَاقَ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ وَاقِعٌ، وَأَنَّ مِنْ جُمْلَةِ مَنْ قَالَ هَذَا زَمْعَةَ بْنَ الْأَسْوَدِ، وَالنَّضْرَ بْنَ الْحَارِثِ بْنِ كَلَدَةَ، وَعَبْدَةَ بْنَ عَبْدِ يَغُوثَ وَأُبَيَّ

{ وَلَوْ نَزَّلْنا عَلَيْكَ كِتاباً } sözüne matuftur; zira bu [ayet], onların hadsizlik ve inatlarını haber vermektedir; öncesi ise inatlarını sökecek bir çabanın faydasızlığını açıklamaktır. Önceki, üzerlerine semadan Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem tasdik eden bir kitabın indirilmesi faraziyesiydi; bu ise onu tasdik edecekleri bir mucize teklif etmelerinin hikâyesidir. İbn İshâk'ın Sîret'inde bu sözün gerçekten vuku bulduğu ve bunu söyleyenler arasında Zem'a b. el-Esved, en-Nadr b. el-Hâris b. Kelede, Abde b. Abdiyeğûs, Übey...

ابْن خَلَفٍ، وَالْعَاصِي بْنَ وَائِلٍ، وَالْوَلِيدَ بْنَ الْمُغِيرَةِ، وَعُتْبَةَ بْنَ رَبِيعَةَ، وَشَيْبَةَ بْنَ رَبِيعَةَ، وَمَنْ مَعَهُمْ، أَرْسَلُوا إِلَى النَّبِيءِ ﷺ: سَلْ رَبَّكَ أَنْ يَبْعَثَ مَعَكَ مَلَكًا يُصَدِّقُكَ بِمَا تَقُولُ وَيُرَاجِعُنَا عَنْكَ.

...b. Halef, Âs b. Vâil, Velîd b. Mugîre, Utbe b. Rebîa, Şeybe b. Rebîa ve beraberindekilerin bulunduğu nakledilir. Onlar Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem haber gönderip: «Rabbine dua et de seninle beraber söylediklerini tasdik edecek ve senin adına bizimle konuşacak bir melek göndersin» demişlerdi.

فَقَوْلُهُ: وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ أَيْ لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ نُشَاهِدُهُ وَيُخْبِرُنَا بِصِدْقِهِ، لِأَنَّ ذَلِكَ هُوَ الَّذِي يَتَطَلَّبُهُ الْمُعَانِدُ. أَمَّا نُزُولُ الْمَلَكِ الَّذِي لَا يَرَوْنَهُ فَهُوَ أَمْرٌ وَاقِعٌ، وَفَسَّرَهُ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى: لَوْلا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَلَكٌ فَيَكُونَ مَعَهُ نَذِيراً فِي سُورَةِ الْفُرْقَانِ [] .

Yüce Allah'ın { وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ } “Ve dediler ki: 'Ona bir melek indirilseydi ya!'” buyruğu; «ona gözümüzle göreceğimiz ve doğruluğunu bize haber verecek bir melek indirilseydi ya!» demektir; zira inatçı kişinin talep ettiği şey budur. Göremedikleri bir meleğin inmesi ise zaten gerçekleşmiş bir durumdur; Furkân Suresi'ndeki diğer ayette yer alan { لَوْلا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَلَكٌ فَيَكُونَ مَعَهُ نَذِيراً } “Ona bir melek indirilip de kendisiyle birlikte uyarıcı olsaydı ya!” buyruğu da bunu açıklamaktadır.

وَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى الَّذِينَ كَفَرُوا وَإِنْ كَانَ قَالَهُ بَعْضُهُمْ، لِأَنَّ الْجَمِيعَ قَائِلُونَ بِقَوْلِهِ:

Zamir, inkâr edenlere racidir; bunu onların sadece bir kısmı söylemiş olsa bile, çünkü hepsi aynı görüşü paylaşmakta...

وَمُوَافِقُونَ عَلَيْهِ.

...ve onu onaylamaktadırlar.

ولَوْلا لِلتَّحْضِيضِ بِمَعْنَى (هَلَّا) . وَالتَّحْضِيضُ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّعْجِيزِ عَلَى حَسَبِ اعْتِقَادِهِمْ. وَضَمِيرُ عَلَيْهِ لِلنَّبِيءِ ﷺ، وَمُعَادُ الضَّمِيرِ مَعْلُومٌ مِنَ الْمَقَامِ، لِأَنَّهُ إِذَا جَاءَ فِي الْكَلَامِ ضَمِيرٌ غَائِبٌ لَمْ يَتَقَدَّمْ لَهُ مُعَادٌ وَكَانَ بَيْنَ ظَهْرَانَيْهِمْ مَنْ هُوَ صَاحِبُ خَبَرٍ أَوْ قِصَّةٍ يَتَحَدَّثُ النَّاسُ بِهَا تَعَيَّنَ أَنَّهُ الْمُرَادُ مِنَ الضَّمِيرِ. وَمِنْهُ قَوْلُ النَّبِيءِ ﷺ لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ حِينَ

{ لَوْلا } teşvik (tahdîd) içindir ve 'hellâ' (هَلَّا - ...olsaydı ya) anlamındadır; buradaki teşvik ise kendi zanlarınca âciz bırakma amacıyla kullanılmıştır. { عَلَيْهِ } kelimesindeki zamir Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem aittir. Zamirin mercii makamdan anlaşılmaktadır; zira kelamda daha önce merci geçmeyen bir gaib zamir yer aldığında ve aralarında insanların konuştuğu bir haber veya kıssanın sahibi bir zat bulunduğunda, zamirle kastedilenin o olduğu kesinleşir. Nitekim Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem, İbn Sayyâd'ı öldürmek için kendisinden izin istediğinde Ömer b. el-Hattâb'a...

اسْتَأْذَنَهُ فِي قَتْلِ ابْنِ صَيَّادٍ: «إِنْ يَكُنْهُ فَلَنْ تُسَلَّطَ عَلَيْهِ وَإِلَّا يَكُنْهُ فَلَا خَيْرَ لَكَ فِي قَتْلِهِ» . يُرِيد من مائر الْغَيْبَةِ الثَّلَاثَةِ الْأُولَى الدَّجَّالَ لِأَنَّ النَّاسَ كَانُوا يَتَحَدَّثُونَ أَنَّ ابْنَ صَيَّادٍ هُوَ الدَّجَّالُ.

...«Eğer o ise, ona musallat kılınmazsın (onu öldüremezsin); şayet o değilse onu öldürmende senin için bir hayır yoktur» buyurması da bu kabildendir. [Peygamber] ilk üç gaib zamirle Deccâl'i kastetmiştir; çünkü insanlar İbn Sayyâd'ın Deccâl olduğunu konuşuyorlardı.

وَمِثْلُ الضَّمِيرِ اسْمُ الْإِشَارَةِ إِذَا لَمْ يُذْكَرْ فِي الْكَلَامِ اسْمٌ يُشَارُ إِلَيْهِ. كَمَا وَرَدَ فِي حَدِيثِ أَبِي ذَرٍّ أَنَّهُ قَالَ لِأَخِيهِ عِنْدَ بَعْثَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ: «اذْهَبْ فَاسْتَعْلِمْ لَنَا عِلْمَ هَذَا الرَّجُلِ» . وَفِي حَدِيثِ سُؤَالِ الْقَبْرِ «فَيُقَالُ لَهُ (أَيْ لِلْمَقْبُورِ) : مَا عَلَّمَكَ بِهَذَا الرَّجُلِ» يَعْنِي أَنَّ هَذَا قَوْلُهُمْ فِيمَا بَيْنَهُمْ، أَوْ قَوْلُهُمْ لِلَّذِي أَرْسَلُوهُ إِلَى النَّبِيءِ أَنْ يَسْأَلَ اللَّهَ أَنْ يَبْعَثَ مَعَهُ ملكا. وَقد افهوه بِهِ مَرَّةً أُخْرَى فِيمَا حَكَاهُ اللَّهُ عَنْهُمْ: وَقالُوا يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ لَوْ مَا تَأْتِينا بِالْمَلائِكَةِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ فَإِنَّ (لَوْمَا) أُخْتُ (لَوْلَا) فِي إِفَادَةِ التَّحْضِيضِ.

Sözde işaret edilen açık bir isim zikredilmediğinde ism-i işaret de zamir gibidir; nitekim Ebû Zer'in hadisinde geçtiği üzere, Hz. Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberliği üzerine kardeşine: «Git ve bize şu adamın durumunu öğren» demiştir. Kabir suali hadisinde de «Ona (yani kabirdeki kişiye): 'Şu adam hakkında ne biliyorsun?' denir» şeklinde geçmektedir. Yani bu onların kendi aralarındaki sözüdür yahut Peygamber'e, Allah'ın kendisiyle birlikte bir melek göndermesini istemesi için gönderdikleri elçiye söyledikleri sözdür. Nitekim Allah'ın onlardan naklettiği şu ayette bunu onun yüzüne karşı da söylemişlerdir: { وَقالُوا يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ لَوْ مَا تَأْتِينا بِالْمَلائِكَةِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ } “Ve dediler ki: 'Ey kendisine zikir (Kur'an) indirilen kimse! Sen mutlaka bir delisin. Eğer doğrulardan isen bize melekleri getirsene!'” Zira (لَوْمَا) edatı tahdîd (teşvik) ifade etmede (لَوْلَا) edatının kardeşidir.

وَقَوْلُهُ: وَلَوْ أَنْزَلْنا مَلَكاً لَقُضِيَ الْأَمْرُ ثُمَّ لَا يُنْظَرُونَ مَعْنَاهُ: لَوْ أَنْزَلَنَا مَلَكًا عَلَى الصِّفَةِ الَّتِي اقْتَرَحُوهَا يُكَلِّمُهُمْ لَقُضِيَ الْأَمْرُ، أَيْ أَمْرُهُمْ فَاللَّامُ عِوَضٌ عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ بِقَرِينَةِ السِّيَاقِ، أَيْ لَقُضِيَ أَمْرُ عَذَابِهِمُ الَّذِي يَتَهَدَّدُهُمْ بِهِ.

Yüce Allah'ın { وَلَوْ أَنْزَلْنا مَلَكاً لَقُضِيَ الْأَمْرُ ثُمَّ لَا يُنْظَرُونَ } “Eğer bir melek indirseydik iş bitirilmiş olurdu, sonra kendilerine mühlet de verilmezdi” buyruğunun anlamı şudur: Şayet onların teklif ettiği şekilde kendileriyle konuşan bir melek indirseydik iş bitirilmiş olurdu; yani onların işi bitirilirdi. Buradaki elif-lâm, bağlamın karinesiyle muzafun ileyhin yerini tutmaktadır; yani kendilerinin tehdit edildiği azap işi bitirilmiş olurdu.

وَمَعْنَى: لَقُضِيَ تُمِّمَ، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: ثُمَّ لَا يُنْظَرُونَ ذَلِكَ أَنَّهُ لَا تَنْزِلُ مَلَائِكَةٌ غَيْرُ الَّذِينَ سَخَّرَهُمُ اللَّهُ لِلْأُمُورِ الْمُعْتَادَةِ مِثْلَ الْحَفَظَةِ، وَمَلَكِ الْمَوْتِ، وَالْمَلَكِ الَّذِي يَأْتِي بِالْوَحْيِ إِلَّا مَلَائِكَةٌ تَنْزِلُ لِتَأْيِيدِ الرُّسُلِ بِالنَّصْرِ عَلَى مَنْ يُكَذِّبُهُمْ، مِثْلَ الْمَلَائِكَةِ الَّتِي نَزَلَتْ لِنَصْرِ الْمُؤْمِنِينَ فِي بَدْرٍ. وَلَا تَنْزِلُ الْمَلَائِكَةُ بَيْنَ الْقَوْمِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ إِلَّا لِإِنْزَالِ الْعَذَابِ بِهِمْ، كَمَا نَزَلَتِ الْمَلَائِكَةُ فِي قَوْمِ لُوطٍ. فَمُشْرِكُو مَكَّةَ لَمَّا سَأَلُوا النَّبِيءَ أَنْ يُرِيَهُمْ مَلَكًا مَعَهُ ظَنُّوا مُقْتَرَحَهُمْ تَعْجِيزًا، فَأَنْبَأَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِأَنَّهُمُ اقْتَرَحُوا أَمْرًا لَوْ أُجِيبُوا إِلَيْهِ لَكَانَ سَبَبًا فِي مُنَاجَزَةِ هَلَاكِهِمُ الَّذِي أَمْهَلَهُمْ إِلَيْهِ فِيهِ رَحْمَةً مِنْهُ.

{ لَقُضِيَ } ifadesinin manası tamamlanırdı/bitirilirdi demektir; nitekim { ثُمَّ لَا يُنْظَرُونَ } “sonra kendilerine mühlet de verilmezdi” buyruğu da buna delalet eder. Çünkü Allah'ın hafaza melekleri, ölüm meleği ve vahiy getiren melek gibi mutad işler için görevlendirdiği melekler dışında; ancak Bedir'de müminlere yardım için inen melekler gibi peygamberleri kendilerini yalanlayanlara karşı zaferle desteklemek için inen melekler iner. Melekler gazaba uğramış bir topluluğun arasına ise ancak onlara azap indirmek için inerler; Lût kavmine inen melekler gibi. Mekke müşrikleri Peygamber'den beraberinde bir melek göstermesini istediklerinde, bu tekliflerini onu âciz bırakacak bir şey zannettiler. Yüce Allah ise onlara, şayet talepleri kabul edilseydi kendilerine bir rahmet olarak tanıdığı mühletin aksine derhal helak olmalarına sebep olacak bir şey teklif ettiklerini haber verdi.

وَلَعَلَّ حِكْمَةَ ذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ فَطَرَ الْمَلَائِكَةَ عَلَى الصَّلَابَةِ وَالْغَضَبِ لِلْحَقِّ بِدُونِ هَوَادَةٍ، وَجَعَلَ الْفِطْرَةَ الْمَلَكِيَّةَ سَرِيعَةً لِتَنْفِيذِ الْجَزَاءِ عَلَى وَفْقِ الْعَمَلِ، كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى:

Bunun hikmeti muhtemelen şudur: Allah melekleri tavizsiz bir sertlik ve hak uğruna öfkelenme fıtratı üzerine yaratmış ve melek fıtratını amele göre cezayı/karşılığı derhal infaz edecek kılmıştır; nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğu da buna işaret etmektedir:

وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى، فَلِذَلِكَ حَجَزَهُمُ اللَّهُ عَنِ الِاتِّصَالِ بِغَيْرِ الْعِبَادِ المكرّمين الَّذين شابهن نُفُوسُهُمُ الْإِنْسَانِيَّةُ النُّفُوسَ الْمَلَكِيَّةَ، وَلِذَلِكَ حَجَبَهُمُ اللَّهُ عَنِ النُّزُولِ إِلَى الْأَرْضِ إِلَّا فِي أَحْوَالٍ خَاصَّةٍ، كَمَا قَالَ تَعَالَى عَنْهُمْ: وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ، وَكَمَا قَالَ: مَا نُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ إِلَّا بِالْحَقِّ فَلَوْ أَنَّ اللَّهَ أَرْسَلَ مَلَائِكَةً فِي الْوَسَطِ الْبَشَرِيِّ لَمَا أَمْهَلُوا أَهْلَ الضلال وَالْفساد وَلنَا جزوهم جَزَاءَ الْعَذَابِ، أَلَا تَرَى أَنَّ الْمَلَائِكَةَ الَّذِينَ أَرْسَلَهُمُ اللَّهُ لِقَوْمِ لُوطٍ لَمَّا لَقُوا لُوطًا قَالُوا: يَا لُوطُ إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ. وَلَمَّا جَادَلَهُمْ إِبْرَاهِيمُ فِي قَوْمِ لُوطٍ بَعْدَ أَنْ بَشَّرُوهُ وَاسْتَأْنَسَ بِهِمْ قَالُوا يَا إِبْراهِيمُ

{ وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى } “Onlar [Allah'ın] razı olduğu kimseden başkasına şefaat etmezler.” İşte bu yüzden Allah onları, insanî nefisleri melekî nefislere benzeyen ikram edilmiş kullardan başkasıyla temas kurmaktan men etmiş ve yine bu yüzden onları özel durumlar hariç yeryüzüne inmekten alıkoymuştur. Nitekim meleklerin dilinden şöyle buyurmuştur: { وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ } “Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz” ve { مَا نُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ إِلَّا بِالْحَقِّ } “Biz melekleri ancak hak ile indiririz.” Eğer Allah melekleri beşerî ortama gönderseydi sapıklık ve fesat ehline mühlet vermez, onlara hemen azap cezasını verirlerdi. Görmez misin ki Allah'ın Lût kavmine gönderdiği melekler, Lût ile karşılaştıklarında: { يَا لُوطُ إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ } “Ey Lût! Biz Rabbinin elçileriyiz, sana asla dokunamazlar; gecenin bir vaktinde ailenle yola çık” demişlerdi. İbrâhim kendisini müjdeledikten ve onlara ısındıktan sonra Lût kavmi hakkında onlarla tartıştığında ise şöyle demişlerdi: { يَا إِبْراهِيمُ...

أَعْرِضْ عَنْ هَذَا إِنَّهُ قَدْ جاءَ أَمْرُ رَبِّكَ

...أَعْرِضْ عَنْ هَذَا إِنَّهُ قَدْ جاءَ أَمْرُ رَبِّكَ } “Ey İbrâhim! Bundan vazgeç, çünkü Rabbinin emri kesin olarak gelmiştir.”

وَهُوَ نُزُولُ الْمَلَائِكَة فَلَيْسَ للْمَلَائكَة تُصْرَفُ فِي غَيْرِ مَا وُجِّهُوا إِلَيْهِ.

O [emir] ise meleklerin inmesidir; meleklerin görevlendirildikleri şeyin dışına çıkma yetkileri yoktur.

فَمَعْنَى الْآيَةِ أَنَّ مَا اقْتَرَحُوهُ لَوْ وَقع لَكَانَ سيء الْمَغَبَّةِ عَلَيْهِمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ.

Ayetin anlamı şudur: Teklif ettikleri şey şayet gerçekleşseydi, hiç farkında olmadıkları bir şekilde akıbeti onlar için çok kötü olurdu.

وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّ سَبَبَ عَدَمِ إِنْزَالِ الْمَلَكِ رَحْمَةً بِهِمْ بَلْ لِأَنَّ اللَّهَ مَا كَانَ لِيُظْهِرَ آيَاتِهِ عَنِ اقْتِرَاحِ الضَّالِّينَ، إِذْ لَيْسَ الرَّسُولُ ﷺ بِصَدَدِ التَّصَدِّي لِرَغَبَاتِ النَّاسِ مِثْلَ مَا يَتَصَدَّى الصَّانِعُ أَوِ التَّاجِرُ، وَلَوْ أُجِيبَتْ رَغَبَاتُ بَعْضِ الْمُقْتَرِحِينَ لَرَامَ كُلُّ مَنْ عُرِضَتْ عَلَيْهِ الدَّعْوَةُ أَنْ تَظْهَرَ لَهُ آيَةٌ حَسَبَ مُقْتَرَحِهِ فَيَصِيرُ الرَّسُولُ ﷺ مُضَيِّعًا مُدَّةَ الْإِرْشَادِ وَتَلْتَفُّ عَلَيْهِ النَّاسُ الْتِفَافَهُمْ عَلَى الْمُشَعْوِذِينَ، وَذَلِكَ يُنَافِي حُرْمَةَ

Meleğin indirilmemesinin sebebinin sırf onlara merhamet olduğu kastedilmemektedir; bilakis Allah sapkınların teklifi üzerine mucizelerini gösterecek değildir. Çünkü Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem, bir zanaatkâr veya tüccar gibi insanların her arzusunu karşılamakla mükellef değildir. Şayet teklifte bulunan bazılarının istekleri yerine getirilseydi, kendisine davet sunulan herkes kendi isteğine göre bir mucize gösterilmesini talep eder, böylece Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem irşad vaktini zayi etmiş olur ve insanlar hokkabazların/büyücülerin etrafına toplanır gibi onun etrafına toplanırlardı; bu ise [peygamberliğin] saygınlığına aykırıdır...

النُّبُوءَةِ، وَلَكِنَّ الْآيَاتِ تَأْتِي عَنْ مَحْضِ اخْتِيَارٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى دُونَ مَسْأَلَةٍ. وَإِنَّمَا أَجَابَ اللَّهُ اقْتِرَاحَ الْحَوَارِيِّينَ إِنْزَالَ الْمَائِدَةِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا صَالِحِينَ، وَمَا أَرَادُوا إِلَّا خَيْرًا. وَلَكِنَّ اللَّهَ أَنْبَأَهُمْ أَنَّ إِجَابَتَهُمْ لِذَلِكَ لِحِكْمَةٍ أُخْرَى وَهِيَ تَسْتَتْبِعُ نَفْعًا لَهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ، فَكَانُوا أَحْرِيَاءَ بِأَنْ يَشْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْهِمْ فِيمَا فِيهِ اسْتِبْقَاءٌ لَهُمْ لَوْ كَانُوا مُوَفَّقِينَ. وَسَيَأْتِي عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّ اللَّهَ قادِرٌ عَلى أَنْ يُنَزِّلَ آيَةً زِيَادَةُ بَيَانٍ لِهَذَا.

peygamberliğin [saygınlığına aykırıdır]. Fakat mucizeler, bir talep olmaksızın sırf Yüce Allah'ın dilemesiyle gelir. Allah'ın havârilerin sofra indirilmesi teklifine icabet etmesi ise onların salih kimseler olmaları ve sadece hayır istemiş bulunmalarındandı. Bununla birlikte Allah, bu taleplerini kabul etmesinin başka bir hikmete dayandığını ve bunun farkında olmadıkları bir yönden kendilerine bir fayda sağlayacağını bildirmiştir. Dolayısıyla şayet muvaffak kılınmış olsalardı, kendilerinin hayatta kalmasını sağlayan bu hususta Allah'ın nimetine şükretmeleri gerekirdi. Yüce Allah'ın: { وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّ اللَّهَ قادِرٌ عَلى أَنْ يُنَزِّلَ آيَةً } “Ona Rabbinden bir mucize indirilseydi ya! dediler. De ki: Şüphesiz Allah bir mucize indirmeye kâdirdir” buyruğunun tefsirinde buna dair ek açıklama gelecektir.

وَمِنَ الْمُفَسِّرِينَ من فسّر لَقُضِيَ الْأَمْرُ بِمَعْنَى هَلَاكِهِمْ مِنْ هَوْلِ رُؤْيَةِ الْمَلَكِ فِي صُورَتِهِ الْأَصْلِيَّةِ. وَلَيْسَ هَذَا بِلَازِمٍ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَسْأَلُوا ذَلِكَ. وَلَا يَتَوَقَّفُ تَحَقُّقُ مَلَكِيَّتِهِ عِنْدَهُمْ عَلَى رُؤْيَةِ صُورَةٍ خَارِقَةٍ لِلْعَادَةِ، بَلْ يَكْفِي أَنْ يَرَوْهُ نَازِلًا مِنَ السَّمَاءِ مَثَلًا حَتَّى يُصَاحِبَ النَّبِيءَ ﷺ حِينَ يَدْعُوهُمْ إِلَى الْإِسْلَامِ، كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ الْآتِي: وَلَوْ جَعَلْناهُ مَلَكاً لَجَعَلْناهُ رَجُلًا.

Müfessirlerden bazısı { لَقُضِيَ الْأَمْرُ } ifadesini, meleği asıl suretinde görmenin dehşetinden dolayı helak olmaları şeklinde tefsir etmiştir. Ancak bu zorunlu bir yorum değildir; zira onlar bunu talep etmemişlerdi. Onlar nezdinde onun melek olduğunun tahakkuk etmesi de harikulade bir suret görmelerine bağlı değildir; bilakis onları İslam'a davet ederken Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e eşlik etmek üzere mesela gökten indiğini görmeleri yeterliydi. Nitekim peşinden gelen şu buyruk da buna delalet etmektedir: { وَلَوْ جَعَلْناهُ مَلَكاً لَجَعَلْناهُ رَجُلًا } “Eğer onu bir melek kılsaydık, yine onu bir adam şeklinde yapardık.”

وَقَوْلُهُ: وَلَوْ جَعَلْناهُ مَلَكاً لَجَعَلْناهُ رَجُلًا عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَلَوْ أَنْزَلْنا مَلَكاً لَقُضِيَ الْأَمْرُ فَهُوَ جَوَابٌ ثَانٍ عَنْ مُقْتَرَحِهِمْ، فِيهِ ارْتِقَاءٌ فِي الْجَوَابِ، وَذَلِكَ أَنَّ مُقْتَرَحَهُمْ يَسْتَلْزِمُ الِاسْتِغْنَاءَ عَنْ بَعْثَةِ رَسُولٍ مِنَ الْبَشَرِ لِأَنَّهُ إِذَا كَانَتْ دَعْوَةُ الرَّسُولِ الْبَشَرِيِّ غَيْرَ مَقْبُولَةٍ عِنْدَهُمْ إِلَّا إِذَا قَارَنَهُ مَلَكٌ يَكُونُ مَعَهُ نَذِيرًا كَمَا قَالُوهُ وَحُكِيَ عَنْهُمْ فِي غَيْرِ هَذِهِ الْآيَةِ، فَقَدْ صَارَ مَجِيءُ رَسُولٍ بَشَرِيٍّ إِلَيْهِمْ غَيْرَ مُجْدٍ لِلِاسْتِغْنَاءِ عَنْهُ بِالْمَلَكِ الَّذِي يُصَاحِبُهُ، عَلَى أَنَّهُمْ صَرَّحُوا بِهَذَا اللَّازِمِ فِيمَا حُكِيَ عَنْهُمْ فِي غَيْرِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: قالُوا لَوْ شاءَ رَبُّنا لَأَنْزَلَ مَلائِكَةً، فَجَاءَ هَذَا الْجَوَابُ الثَّانِي صَالِحًا لَرَدَّ الِاقْتِرَاحَيْنِ، وَلَكِنَّهُ رُوعِيَ فِي تَرْكِيبِ أَلْفَاظِهِ مَا يُنَاسب الْمَعْنى الثَّانِي لِكَلَامِهِمْ فَجِيءَ بِفعل جعلنَا المقتي تَصْيِيرَ شَيْءٍ آخَرَ أَوْ تَعْوِيضَهُ بِهِ. فَضَمِيرُ جَعَلْناهُ عَائِدٌ إِلَى الرَّسُولِ الَّذِي عَادَ إِلَيْهِ ضَمِيرُ لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ، أَيْ وَلَوِ اكْتَفَيْنَا عَنْ إِرْسَالِ رَسُولٍ مِنْ نَوْعِ الْبَشَرِ وَجَعَلْنَا الرَّسُولَ إِلَيْهِمْ مَلَكًا

{ وَلَوْ جَعَلْناهُ مَلَكاً لَجَعَلْناهُ رَجُلًا } “Eğer onu bir melek kılsaydık, yine onu bir adam şeklinde yapardık” buyruğu, { وَلَوْ أَنْزَلْنا مَلَكاً لَقُضِيَ الْأَمْرُ } “Eğer bir melek indirseydik iş bitirilmiş olurdu” ifadesine matuftur. Dolayısıyla onların teklifine verilen ikinci bir cevaptır ve cevapta bir terakki (daha ileri bir aşama) söz konusudur. Şöyle ki: Onların teklifi, beşer bir elçinin gönderilmesine ihtiyaç kalmamasını gerektirmektedir. Zira beşer bir elçinin daveti, onların söylediği ve bu ayetin dışındaki yerlerde kendilerinden aktarıldığı üzere ancak yanında uyarıcı bir melek bulunduğunda kabul edilecekse, onlara beşer bir elçinin gelmesi, yanında bulunan meleğin varlığı sebebiyle gereksiz ve faydasız hâle gelmiş olur. Kaldı ki onlar, başka bir ayette kendilerinden aktarılan şu sözlerinde bu zorunlu sonucu açıkça ifade etmişlerdir: { قالُوا لَوْ شاءَ رَبُّنا لَأَنْزَلَ مَلائِكَةً } “Dediler ki: Eğer Rabbimiz dileseydi melekler indirirdi.” Dolayısıyla bu ikinci cevap her iki teklifi de reddetmeye elverişli olarak gelmiştir; ancak lafızlarının dizilişinde sözlerinin ikinci anlamına uygun düşen cihet gözetilmiş ve bir şeyi başka bir şeye dönüştürmeyi veya onun yerine koymayı gerektiren { جَعَلْنَا } fiili getirilmiştir. { جَعَلْناهُ } kelimesindeki zamir, { لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ } ifadesindeki zamirin döndüğü elçiye racidir. Yani: İnsan türünden bir elçi göndermekten vazgeçip onlara gönderilen elçiyi melek yapsaydık bile,

لَتَعَيَّنَ أَنْ نُصَوِّرَ ذَلِكَ الْمَلَكَ بِصُورَةِ رَجُلٍ، لِأَنَّهُ لَا مَحِيدَ عَنْ تَشَكُّلِهِ بِشَكْلٍ لِتَمَكُّنِ إِحَاطَةِ أَبْصَارِهِمْ بِهِ وَتَحَيُّزِهِ فَإِذَا تَشَكَّلَ فَإِنَّمَا يَتَشَكَّلُ فِي صُورَةِ رَجُلٍ لِيُطِيقُوا رُؤْيَتَهُ وَخِطَابَهُ، وَحِينَئِذٍ يَلْتَبِسُ عَلَيْهِمْ أَمْرُهُ كَمَا الْتَبَسَ عَلَيْهِمْ أَمْرُ مُحَمَّدٍ ﷺ.

gözlerinin onu kuşatabilmesi ve bir mekânda bulunabilmesi için o meleği bir erkek suretine sokmamız kaçınılmaz olurdu; zira bir şekle bürünmesi zorunludur. Bir şekle büründüğünde ise onu görmeye ve hitabına muhatap olmaya takat yetirebilmeleri için ancak bir adam suretine bürünebilirdi. İşte o zaman da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumu kendilerine nasıl şüpheli geldiyse, onun durumu da kendilerine öylece şüpheli ve belirsiz gelirdi.

فَجُمْلَةُ وَلَلَبَسْنا عَلَيْهِمْ مَا يَلْبِسُونَ مِنْ تَمَامِ الدَّلِيلِ وَالْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ بِعَدَمِ جَدْوَى إِرْسَالِ الْمَلَكِ.

{ وَلَلَبَسْنا عَلَيْهِمْ ما يَلْبِسُونَ } “Onları yine düşmekte oldukları kuşkuya düşürürdük” cümlesi, melek göndermenin bir faydası olmayacağına dair onlara karşı getirilen delil ve hüccetin tamamlayıcısıdır.

وَاللَّبْسُ: خَلْطٌ يَعْرِضُ فِي الصِّفَاتِ وَالْمَعَانِي بِحَيْثُ يَعْسُرُ تَمْيِيزُ بَعْضِهَا عَنْ بَعْضٍ.

Lebs (الَّلبْس); niteliklerde ve manalarda, birini diğerinden ayırt etmeyi zorlaştıracak şekilde meydana gelen karışıklıktır.