Binûn

6- En'âm Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [] . وَقَدْ عُدِّيَ هُنَا بِحَرْفِ (عَلَى) لِأَنَّ الْمُرَادَ لَبْسٌ فِيهِ غَلَبَةٌ لِعُقُولِهِمْ.

Bu kelime Bakara Suresi'ndeki { وَلا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ } “Hakkı batıla karıştırmayın” ayetinde [] geçmişti. Burada ise akıllarını bürüyüp baskın gelen bir karışıklık kastedildiği için (عَلَى) harf-i cerriyle geçişli kılınmıştır.

وَالْمَعْنَى: وَلَلَبَسْنَا عَلَى عُقُولِهِمْ، فَشَكُّوا فِي كَوْنِهِ مَلَكًا فَكَذَّبُوهُ، إِذْ كَانَ دَأْبُ عُقُولِهِمْ تَطَلُّبَ خَوَارِقِ الْعَادَاتِ اسْتِدْلَالًا بِهَا عَلَى الصِّدْقِ، وَتَرْكَ إِعْمَالِ النَّظَرِ الَّذِي يُعْرَفُ بِهِ صِدْقُ الصَّادِقِ.

Manası şudur: Akıllarını karıştırırdık da onun melek olup olmadığında şüpheye düşüp onu yalanlarlardı; çünkü onların akıllarının âdeti, doğruluğa delil kılmak amacıyla harikulade şeyler talep etmek ve doğru söyleyenin doğruluğunu anlamaya yarayan tefekkür ve istidlali terk etmekti.

وَمَا فِي قَوْلِهِ: مَا يَلْبِسُونَ مَصْدَرِيَّةٌ مُجَرَّدَةٌ عَنِ الظَّرْفِيَّةِ، وَالْمَعْنَى عَلَى التَّشْبِيهِ، أَيْ وَلَلَبَسْنَا عَلَيْهِمْ لَبْسَهُمُ الَّذِي وَقَعَ لَهُمْ حِينَ قَالُوا: لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ، أَيْ مِثْلَ لَبْسِهِمُ السَّابِقِ الَّذِي عَرَضَ لَهُمْ فِي صِدْقِ مُحَمَّدٍ ﵊.

{ مَا يَلْبِسُونَ } ifadesindeki { مَا }, zarfiyetten arınmış masdariyyedir ve mana teşbih (benzetme) üzeredir; yani: { لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ } “Ona bir melek indirilseydi ya!” dediklerinde düştükleri karışıklık gibi, yani Muhammed aleyhisselâm'ın doğruluğu hususunda önceden düştükleri şüphe ve karışıklığın benzeriyle onları yine bir karışıklığa düşürürdük.

وَفِي الْكَلَامِ احْتِبَاكٌ لِأَنَّ كِلَا اللَّبْسَيْنِ هُوَ بِتَقْدِيرِ اللَّهِ تَعَالَى، لِأَنَّهُ حَرَمَهُمُ التَّوْفِيقَ.

Sözde ihtibâk sanatı vardır; zira her iki iltibas (karışıklık) da Allah Teâlâ'nın takdiri iledir, çünkü Allah onları muvaffakiyetten mahrum bırakmıştır.

فَالتَّقْدِيرُ: وَلَلَبَسْنَا عَلَيْهِمْ فِي شَأْنِ الْمَلَكِ فَيَلْبِسُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ فِي شَأْنِهِ كَمَا لَبَسْنَا عَلَيْهِمْ فِي شَأْنِ مُحَمَّدٍ ﷺ إِذْ يَلْبِسُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ فِي شَأْنِهِ. وَهَذَا الْكَلَامُ كُلُّهُ مَنْظُورٌ فِيهِ إِلَى حَمْلِ اقْتِرَاحِهِمْ عَلَى ظَاهِرِ حَالِهِ مِنْ إِرَادَتِهِمُ الِاسْتِدْلَالَ، فَلِذَلِكَ أُجِيبُوا عَنْ كَلَامِهِمْ إِرْخَاءً لِلْعِنَانِ، وَإِلَّا فَإِنَّهُمْ مَا أَرَادُوا بِكَلَامِهِمْ إِلَّا التَّعْجِيزَ وَالِاسْتِهْزَاءَ، وَلِذَلِكَ عَقَّبَهُ بِقَوْلِهِ: وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ الْآيَة.

Buna göre cümlenin takdiri şöyledir: “Biz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında onları bir karışıklığa düşürdüğümüz ve onlar da onun hakkında kendilerini yanılgıya sürükledikleri gibi, melek hakkında da onları bir karışıklığa düşürürdük ve onlar melek hakkında da kendilerini yanılgıya sürüklerlerdi.” Bütün bu sözlerde, onların teklifleri görünüşte bir delil arayışıymış gibi kabul edilerek ele alınmış ve hasma pay bırakmak (irhâü'l-inân) kabilinden cevap verilmiştir. Yoksa onlar bu sözleriyle aciz bırakma ve alay etmekten başka bir şey kastetmemişlerdi; nitekim bu sebeple peşinden: { وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ } ayetini getirmiştir.

[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١٠]

[En'âm Suresi (6), Âyet 10]

وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَحاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (١٠)

{ وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَحاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ } “Andolsun, senden önceki peygamberlerle de alay edilmişti de içlerinden alay edenleri, alaya aldıkları şey kuşatıvermişti.” (10)

عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ: وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ لِبَيَانِ تَفَنُّنِهِمْ فِي الْمُكَابَرَةِ وَالْعِنَادِ تَصَلُّبًا فِي شِرْكِهِمْ وَإِصْرَارًا عَلَيْهِ، فَلَا يَتْرُكُونَ وَسِيلَةً مِنْ وَسَائِلِ التَّنْفِيرِ مِنْ قَبُولِ دَعْوَةِ الْإِسْلَامِ إِلَّا تَوَسَّلُوا بِهَا. وَمُنَاسَبَةُ عَطْفِ هَذَا الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ: وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ

Bu cümle, şirklerindeki taassup ve ısrarları sebebiyle kibre kapılma ve inat etmede sergiledikleri çeşitliliği beyan etmek üzere: { وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ } “Ona bir melek indirilseydi ya! dediler” cümlesine matuftur; zira onlar İslam davetini kabulden nefret ettirici hiçbir vasıtayı kullanmaktan geri durmuyorlardı. Bu sözün:

مَلَكٌ

{ وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ } sözüne atfedilmesinin münasebeti şudur:

أَنَّهُمْ كَانُوا فِي قَوْلِهِمْ ذَلِكَ قَاصِدِينَ التَّعْجِيزَ وَالِاسْتِهْزَاءَ مَعًا، لِأَنَّهُمْ مَا قَالُوهُ إِلَّا عَنْ يَقِينٍ مِنْهُمْ أَنَّ ذَلِكَ لَا يكون، فابتدئ الرَّدَّ عَلَيْهِمْ بِإِبْطَالِ ظَاهِرِ كَلَامِهِمْ بِقَوْلِهِ: وَلَوْ أَنْزَلْنا مَلَكاً لَقُضِيَ الْأَمْرُ. ثُمَّ ثَنَّى بِتَهْدِيدِهِمْ عَلَى مَا أَرَادُوهُ مِنَ الِاسْتِهْزَاءِ، وَالْمَقْصُودُ مَعَ ذَلِكَ تَهْدِيدُهُمْ بِأَنَّهُمْ سَيَحِيقُ بِهِمُ الْعَذَابُ وَأَنَّ ذَلِكَ سُنَّةُ اللَّهِ فِي كُلِّ أُمَّةٍ اسْتَهْزَأَتْ بِرَسُولٍ لَهُ.

Onlar bu sözü söylerken hem aciz bırakmayı hem de alay etmeyi kastediyorlardı; çünkü bunu ancak böyle bir şeyin asla olmayacağına kesin olarak inandıkları için söylemişlerdi. Bu sebeple onlara verilen cevap, önce sözlerinin zahirini çürütmekle başlamış ve { وَلَوْ أَنْزَلْنا مَلَكاً لَقُضِيَ الْأَمْرُ } buyrulmuştur. Ardından alay etme niyetlerine karşı bir tehditle devam edilmiştir; bununla hedeflenen asıl maksat ise azabın kendilerini kuşatacağı ve bunun, peygamberiyle alay eden her ümmet hakkında Allah'ın değişmez bir sünneti olduğu hususunda onları tehdit etmektir.

فَقَوْلُهُ: وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ يَدُلُّ عَلَى جُمْلَةٍ مَطْوِيَّةٍ إيجازا، تقديرها:

{ وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ } buyruğu, îcaz yoluyla hazfedilmiş gizli bir cümleye delalet etmektedir ki takdiri şöyledir:

واستهزأوا بِكَ وَلَقَدِ اسْتَهْزَأَ أُمَمٌ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ، لِأَنَّ قَوْلَهُ من قَبْلِكَ، لأنّ قَوْله مِنْ قَبْلِكَ يُؤْذِنُ بأنّه قد استهزىء بِهِ هُوَ أَيْضًا وَإِلَّا لَمْ تَكُنْ فَائِدَةٌ فِي وَصْفِ الرُّسُلِ بِأَنَّهُمْ مِنْ قَبْلِهِ لِأَنَّ ذَلِكَ مَعْلُومٌ. وَحَذَفَ فَاعِلَ الِاسْتِهْزَاءِ فَبَنَى الْفِعْلَ إِلَى الْمَجْهُولِ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ هُنَا هُوَ تُرَتُّبُ أَثَرِ الِاسْتِهْزَاءِ لَا تَعْيِينُ الْمُسْتَهْزِئِينَ.

“Seninle alay ettiler; andolsun senden önceki peygamberlerle de nice ümmetler alay etmişti.” Zira { مِنْ قَبْلِكَ } “senden önceki” ifadesi, kendisiyle de alay edildiğini ihsas ettirmektedir; aksi takdirde peygamberlerin “ondan önce” şeklinde nitelenmesinin bir faydası olmazdı, çünkü bu zaten bilinen bir husustur. Alay etme fiilinin faili hazfedilerek fiil meçhul kalıbında getirilmiştir; zira burada maksat alay edenleri tek tek tayin etmek değil, alayın doğurduğu neticenin gerçekleştiğini belirtmektir.

وَاللَّامُ لِلْقَسَمِ، وَقد لِلتَّحْقِيقِ، وَكِلَاهُمَا يَدُلُّ عَلَى تَأْكِيدِ الْخَبَرِ. وَالْمَقْصُودُ تَأْكِيدُهُ بِاعْتِبَارِ مَا تَفَرَّعَ عَنْهُ، وَهُوَ قَوْلُهُ: فَحاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا إِلَخْ، لِأَنَّ حَالَ الْمُشْرِكِينَ حَالُ مَنْ يَتَرَدَّدُ فِي أَنَّ سَبَبَ هَلَاكِ الْأُمَمِ السَّالِفَةِ هُوَ الِاسْتِهْزَاءُ بِالرُّسُلِ، إِذْ لَوْلَا تَرَدُّدُهُمْ فِي ذَلِكَ لَأَخَذُوا الْحَيْطَةَ لِأَنْفُسِهِمْ مَعَ الرَّسُولِ ﵊، الَّذِي جَاءَهُمْ فَنَظَرُوا فِي دَلَائِلِ صِدْقِهِ وَمَا أَعْرَضُوا، لِيَسْتَبْرِئُوا لِأَنْفُسِهِمْ مِنْ عَذَابٍ مُتَوَقَّعٍ، أَوْ نَزَلُوا مَنْزِلَةَ الْمُتَرَدِّدِ إِنْ كَانُوا يَعْلَمُونَ ذَلِكَ لِعَدَمِ جَرْيِهِمْ عَلَى مُوجِبِ عِلْمِهِمْ. وَاسْتِهْزَاؤُهُمْ لَهُ أَفَانِينُ، مِنْهَا قَوْلُهُمْ: لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ.

Lâm (الَّلام) yemin içindir; { قَدْ } ise tahkik (kesinlik) bildirir ve her ikisi de haberin teyit edilmesini ifade eder. Asıl maksat, bu ifadeden dallanıp çıkan { فَحاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا... } hükmü bakımından haberi pekiştirmektir. Çünkü müşriklerin durumu, geçmiş ümmetlerin helak oluş sebebinin peygamberlerle alay etmek olduğu hususunda tereddüt eden kimsenin durumu gibidir. Zira şayet bu konuda tereddütleri olmasaydı, kendilerine gelen Resûl aleyhisselâm karşısında kendilerini sağlama alır, beklenen bir azaptan korunmak için onun doğruluğunun delillerini inceler ve yüz çevirmezlerdi; yahut şayet bunu biliyor idiyseler, bilgilerinin gereğine göre hareket etmedikleri için tereddüt eden kimse konumuna düşürülmüşlerdir. Onların alaylarının pek çok çeşidi vardı; { لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ } “Ona bir melek indirilseydi ya!” sözleri de bunlardandır.

وَمَعْنَى الِاسْتِهْزَاءِ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.

İstihzâ kelimesinin manası, Bakara Suresi'ndeki { إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ } “Biz ancak alay edicileriz” ayetinde geçmişti.

وَهُوَ مُرَادِفٌ لِلسُّخْرِيَةِ فِي كَلَامِ أَئِمَّةِ اللُّغَةِ، فَذَكَرَ اسْتُهْزِئَ أَوَّلًا لِأَنَّهُ أَشْهَرُ، وَلَمَّا أُعِيد عبّر ب سَخِرُوا، وَلَمَّا أُعِيدَ ثَالِثَ مَرَّةٍ رَجَعَ إِلَى فعل يَسْتَهْزِؤُنَ، لِأَنَّهُ أَخَفُّ مِنْ (يَسْخَرُونَ) . وَهَذَا مِنْ بَدِيعِ فَصَاحَةِ الْقُرْآنِ الْمُعْجِزَةِ.

Bu kelime dil âlimlerinin nezdinde suhriye (alay etme) ile eş anlamlıdır. İlkinde daha meşhur olduğu için { اسْتُهْزِئَ } zikredilmiş, tekrar edildiğinde { سَخِرُوا } ifadesi kullanılmış, üçüncü kez tekrar edildiğinde ise (يَسْخَرُونَ) ifadesinden daha hafif olduğu için yeniden { يَسْتَهْزِؤُنَ } fiiline dönülmüştür. Bu da Kur'an'ın mucizevi fasahat ve inceliğindendir.

وسَخِرُوا بِمَعْنى هزأوا، وَيَتَعَدَّى إِلَى الْمَفْعُولِ بِ مِنْ، قِيلَ: لَا يَتَعَدَّى بِغَيْرِهَا.

{ سَخِرُوا } fiili { هَزَأُوا } (alay ettiler) manasındadır ve mef'ûlüne (مِنْ) harf-i cerri ile geçişli olur; [hatta] bundan başkasıyla geçişli olmadığı da söylenmiştir.

وَقِيلَ: يَتَعَدَّى بِالْبَاءِ. وَكَذَا الْخِلَافُ فِي تَعْدِيَةِ هَزَأَ وَاسْتَهْزَأَ. وَالْأَصَحُّ أَنَّ كِلَا الْفِعْلَيْنِ يَتَعَدَّى بِحَرْفِ (مِنْ) وَالْبَاءِ، وَأَنَّ الْغَالِبَ فِي (هَزَأَ) أَنْ يَتَعَدَّى بِالْبَاءِ، وَفِي سَخِرَ أَن يتعدّى بِمن. وَأَصْلُ مَادَّةِ سَخِرَ مُؤْذِنٌ بِأَنَّ الْفَاعِلَ اتَّخَذَ الْمَفْعُولَ مُسَخَّرًا يَتَصَرَّفُ فِيهِ كَيْفَ شَاءَ بِدُونِ حُرْمَةٍ لِشِدَّةِ قُرْبِ مَادَّةِ سَخِرَ الْمُخَفَّفِ مِنْ مَادَّةِ التَّسْخِيرِ، أَيِ التَّطْوِيعِ فَكَأَنَّهُ حَوَّلَهُ عَنْ حَقِّ الْحُرْمَةِ الذَّاتِيَّةِ فَاتَّخَذَ مِنْهُ لِنَفْسِهِ سُخْرِيَةً.

Bâ (ب) harf-i cerri ile geçişli olduğu da söylenmiştir. { هَزَأَ } ve { اسْتَهْزَأَ } fiillerinin geçişliliği hususunda da aynı ihtilaf mevcuttur. En doğru olanı, her iki fiilin de hem (مِنْ) hem de (ب) harf-i cerriyle geçişli olabilmesi; ancak (هَزَأَ) fiilinde galip olanın (ب) ile, (سَخِرَ) fiilinde galip olanın ise (مِنْ) ile geçişli kılınmasıdır. (سَخِرَ) kökünün asıl manası, hafifletilmiş şekli olan (سَخِرَ) kökünün teshîr (boyun eğdirme) yani itaat ettirme manasına aşırı yakınlığı sebebiyle, failin mef'ûlü hiçbir saygınlık gözetmeksizin dilediği gibi tasarruf ettiği bir maskara/hizmetçi kıldığını ihsas ettirir. Sanki fail onu zatî saygınlık hakkından uzaklaştırmış ve kendisi için bir eğlence/alay konusu edinmiştir.

وَفِعْلُ فَحاقَ اخْتَلَفَ أَئِمَّةُ اللُّغَةِ فِي مَعْنَاهُ. فَقَالَ الزَّجَّاجُ: هُوَ بِمَعْنَى أَحَاطَ، وَتَبِعَهُ

Dil âlimleri { فَحاقَ } fiilinin manasında ihtilaf etmişlerdir. Zeccâc bunun “kuşattı” manasında olduğunu söylemiş,

الزَّمَخْشَرِيُّ، وَفَسَّرَهُ الْفَرَّاءُ بِمَعْنَى عَادَ عَلَيْهِ. وَقَالَ الرَّاغِبُ: أَصْلُهُ حَقَّ، أَيْ بِمَعْنَى وَجَبَ، فَأَبْدَلَ أَحَدَ حَرْفَيِ التَّضْعِيفِ حَرْفَ عِلَّةٍ تَخْفِيفًا، كَمَا قَالُوا تَظَنَّى فِي تَظَنَّنَ، أَيْ وَكَمَا قَالُوا:

Zemahşerî de ona uymuştur. Ferrâ ise bunu “başına döndü / aleyhine döndü” manasıyla tefsir etmiştir. Râgıb ise şöyle demiştir: Kelimenin aslı, yani “vacip oldu / kesinleşti” manasındaki { حَقَّ } fiilidir; nitekim تظنن (zannetti) yerine تظنى dedikleri ve:

تَقَضَّى الْبَازِي، بِمَعْنَى تَقَضَّضَ. وَالْأَظْهَرُ مَا قَالَهُ أَبُو إِسْحَاقَ الزَّجَّاجُ.

şahinin süzülüp inmesi manasındaki تقضض yerine تقضى البازي dedikleri gibi, hafifletme amacıyla şeddeli iki harften biri illet harfine dönüştürülmüştür. Ebû İshâk ez-Zeccâc'ın söylediği görüş ise daha açıktır.

وَاخْتِيرَ فِعْلُ الْإِحَاطَةِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَمَكُّنِ ذَلِكَ مِنْهُمْ وَعَدَمِ إِفْلَاتِهِ أَحَدًا مِنْهُمْ.

Kuşatma fiilinin seçilmesi, bu azabın onları sımsıkı yakaladığını ve içlerinden hiçbirini kaçırmadığını göstermek içindir.

وَإِنَّمَا جِيءَ بِالْمَوْصُولِ فِي قَوْلِهِ: بِالَّذِينَ سَخِرُوا وَلَمْ يَقُلْ بِالسَّاخِرِينَ لِلْإِيمَاءِ إِلَى تَعْلِيلِ الْحُكْمِ، وَهُوَ قَوْلُهُ فَحاقَ.

Âyette { بِالسَّاخِرِينَ } (alay edenlere) denmeyip { بِالَّذِينَ سَخِرُوا } şeklinde ism-i mevsûl getirilmesi, { فَحاقَ } (kuşattı) hükmünün gerekçesine işaret etmek içindir.

ومِنْهُمْ يَتَعَلَّقُ بِ سَخِرُوا، وَالضَّمِيرُ الْمَجْرُورُ عَائِدٌ إِلَى الرُّسُلِ، لِزِيَادَةِ تَقْرِيرِ كَوْنِ الْعِقَابِ لِأَجْلِهِمْ تَرْفِيعًا لِشَأْنِهِمْ. وَمَا فِي قَوْلِهِ: مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ مَوْصُولَةٌ.

{ مِنْهُمْ } ifadesi { سَخِرُوا } fiiline taalluk etmektedir; mecrûr zamir ise şanlarını yüceltmek gayesiyle cezanın onlar yüzünden verildiğini daha kuvvetli vurgulamak için peygamberlere racidir. { مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ } ifadesindeki { مَا } ise ism-i mevsûldür.

وَالْبَاءُ فِي بِهِ لِتَعْدِيَةِ فِعْلِ الِاسْتِهْزَاءِ. وَوُجُودُ الْبَاءِ مَانِعٌ مِنْ جَعْلِ مَا غَيْرَ مَوْصُولَةٍ.

{ بِهِ } ifadesindeki bâ (ب) harfi, istihzâ fiilini geçişli kılmak içindir. Bâ harfinin bulunması, { مَا } edatının ism-i mevsûl dışında bir şey kabul edilmesine engeldir.

وَهُوَ مَا أَطَالَ التَّرَدُّدَ فِيهِ الْكَاتِبُونَ.

Bu husus, müelliflerin üzerinde uzun uzadıya durup tereddüt ettikleri bir konudur.

وَالْمُرَادُ بِ مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ مَا أَنْذَرَهُمُ الرُّسُلُ بِهِ مِنْ سُوءِ الْعَاقِبَةِ وَحُلُولِ الْعَذَابِ بِهِمْ، فَحَصَلَ بِذَلِكَ فَائِدَةٌ أُخْرَى، وَهِيَ أَنَّ الْمُسْتَهْزِئِينَ كَانُوا يَسْتَهْزِئُونَ بِالرُّسُلِ وَخَاصَّةً بِمَا يُنْذِرُونَهُمْ بِهِ مِنْ حُلُولِ الْعَذَابِ إِنِ اسْتَمَرُّوا عَلَى عَدَمِ التَّصْدِيقِ بِمَا جَاءُوا بِهِ.

{ مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ } ifadesiyle kastedilen şey, peygamberlerin onları uyardığı kötü akıbet ve başlarına gelecek azaptır. Böylece başka bir fayda daha hâsıl olmuştur ki o da şudur: Alay edenler, peygamberlerle ve bilhassa getirdikleri şeyleri tasdik etmemeye devam ettikleri takdirde başlarına inecek olan azap uyarısıyla alay etmekteydiler.

فَاسْتِهْزَاؤُهُمْ بِمَا أُنْذِرُوا بِهِ جَعَلَ مَا أُنْذِرُوا بِهِ كَالشَّخْصِ الْمَهْزُوءِ بِهِ إِذَا جَعَلْنَا الْبَاءَ لِلتَّعْدِيَةِ، أَوِ اسْتِهْزَاؤُهُمْ بِالرُّسُلِ بِسَبَبِ مَا أَنْذَرُوهُمْ بِهِ إِذَا جُعِلَتِ الْبَاء للسَّبَبِيَّة.

Bâ harfini geçişlilik için sayarsak, uyarıldıkları şeyle alay etmeleri o uyarıldıkları şeyi bizzat alay edilen bir şahıs gibi kılmıştır; şayet bâ harfi sebebiyet için sayılırsa, peygamberlerle kendilerini uyardıkları şey sebebiyle alay etmiş olurlar.

[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١١]

[En'âm Suresi (6), Âyet 11]

قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ ثُمَّ انْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ (١١)

{ قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ ثُمَّ انْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ } “De ki: Yeryüzünde gezip dolaşın, sonra yalanlayanların akıbetinin nasıl olduğuna bir bakın!” (11)

هَذِهِ الْجُمْلَةُ وِزَانَهَا وِزَانُ الْبَيَانِ لِمَضْمُونِ الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا وَلِذَلِكَ فُصِلَتْ، فَإِنَّ الْجُمْلَةَ الَّتِي قَبْلَهَا تُخْبِرُ بأنّ الَّذين استهزأوا بِالرُّسُلِ قَدْ حَاقَ بِهِمْ عَوَاقِبُ اسْتِهْزَائِهِمْ، وَهَذِهِ تَحْدُوهُمْ إِلَى مُشَاهَدَةِ دِيَارِ أُولَئِكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ. وَلَيْسَ افْتِتَاحُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ بِخِطَابِ

Bu cümlenin konumu, kendisinden önceki cümlenin muhtevasını beyan etme konumundadır; bu sebeple atıfsız olarak (fasl ile) getirilmiştir. Zira önceki cümle, peygamberlerle alay edenlerin başlarına alaylarının akıbetinin çöktüğünü haber vermekte; bu cümle ise onları o alay edenlerin yurtlarını bizzat görmeye sevk etmektedir. Bu cümlenin Peygamber

النَّبِيءِ ﷺ مُنَافِيًا لِكَوْنِهَا بَيَانًا لِأَنَّهُ خُوطِبَ بِأَنْ يَقُولَ ذَلِكَ الْبَيَانَ. فَالْمَقْصُودُ مَا بَعْدَ الْقَوْلِ.

sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitapla başlaması onun bir beyan olmasına aykırı değildir; çünkü o bu beyanı söylemekle muhatap kılınmıştır. Dolayısıyla asıl maksat, kavil (söz) emrinden sonra gelen kısımdır.

وَافْتِتَاحُهَا بِالْأَمْرِ بِالْقَوْلِ لِأَنَّهَا وَارِدَةٌ مَوْرِدَ الْمُحَاوِرَةِ عَلَى قَوْلِهِمْ لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ [الْأَنْعَام: ١] .

Cümlenin söyleme emriyle başlaması, onların { لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ } [En'âm: 8] sözüne karşı bir diyalog ve mukabele kabilinden vaki olmasındandır.

وَهَذِهِ سِلْسِلَةُ رُدُودٍ وَأَجْوِبَةٍ عَلَى مَقَالَتِهِمُ الْمَحْكِيَّةِ آنِفًا لِتَضَمُّنِهَا التَّصْمِيمَ عَلَى الشِّرْكِ وَتَكْذِيبِ الرِّسَالَةِ، فَكَانَتْ مُنْحَلَّةً إِلَى شُبَهٍ كَثِيرَةٍ أُرِيدَ رَدُّهَا وَتَفْنِيدُهَا فَكَانَتْ هَاتِهِ الرُّدُودُ كُلُّهَا مُفْتَتَحَةً بِكَلِمَةِ قُلْ عَشْرَ مَرَّاتٍ.

Bu, şirkte ve peygamberliği yalanlamada ısrarcı olmayı içeren ve az önce aktarılan sözlerine karşı bir dizi ret ve cevaptır. Zira bu sözler reddedilmesi ve çürütülmesi gereken birçok şüpheyi barındırmaktaydı; bu sebeple bu cevapların tamamı on defa tekrarlanan { قُلْ } (De ki) kelimesiyle başlatılmıştır.

وثُمَّ لِلتَّرَاخِي الرُّتْبِيِّ، كَمَا هُوَ شَأْنُهَا فِي عَطْفِ الْجُمَلِ، فَإِنَّ النَّظَرَ فِي عَاقِبَةِ الْمُكَذِّبِينَ هُوَ الْمَقْصِدُ مِنَ السَّيْرِ، فَهُوَ مِمَّا يُرْتَقَى إِلَيْهِ بَعْدَ الْأَمْرِ بِالسَّيْرِ، وَلِأَنَّ هَذَا النَّظَرَ مُحْتَاجٌ إِلَى تَأَمُّلٍ وَتَرَسُّمٍ فَهُوَ أَهَمُّ مِنَ السَّيْرِ.

{ ثُمَّ } edatı, cümlelerin atfında olduğu gibi rütbe bakımından sonralık (terâhî-i rütbî) bildirmektedir; zira yalanlayanların akıbetine ibretle bakmak, gezilip dolaşılmasının asıl maksadıdır. Dolayısıyla gezme emrinden sonra daha üst bir dereceye yükselinen bir husustur; ayrıca bu bakış derin bir tefekkür ve iz sürmeyi gerektirdiğinden gezmekten daha mühimdir.

وَالنَّظَرُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ بَصَرِيًّا وَأَنْ يَكُونَ قَلْبِيًّا، وَعَلَى الِاحْتِمَالَيْنِ فَقَدْ عَلَّقَهُ الِاسْتِفْهَامُ عَنْ نَصْبِ مَفْعُولِهِ أَوْ مَفْعُولَيْهِ. وكَيْفَ خَبَرٌ لِ كانَ مُقَدَّمٌ عَلَيْهَا وُجُوبًا.

Nazar (bakmak), hem gözle bakmak hem de kalple (basiretle) düşünmek manasına gelebilir. Her iki ihtimalde de istifham edatı, fiilin mef'ûlünü veya iki mef'ûlünü mansub kılmasını engellemiştir (ta'lik etmiştir). { كَيْفَ } ise { كَانَ } fiilinin vücûben öne geçmiş haberidir.

وَالْعَاقِبَةُ آخِرُ الشَّيْءِ وَمَآلُهُ وَمَا يَعْقُبُهُ مِنْ مُسَبَّبَاتِهِ. وَيُقَالُ: عَاقِبَةٌ وَعُقْبَى، وَهِيَ اسْمٌ كَالْعَافِيَةِ وَالْخَاتِمَةِ.

Âkıbet (الْعَاقِبَةُ); bir şeyin sonu, varacağı nihai netice ve sebep olduğu şeylerin ardından gelen durumdur. Âkıbet ve ukbâ denir; âfiyet ve hâtime gibi bir isimdir.

وإنّما وصفوا ب الْمُكَذِّبِينَ دُونَ الْمُسْتَهْزِئِينَ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ التَّكْذِيبَ وَالِاسْتِهْزَاءَ كَانَا خُلُقَيْنِ مِنْ أَخْلَاقِهِمْ، وَأَنَّ الْوَاحِدَ مِنْ هَذَيْنِ الْخُلُقَيْنِ كَافٍ فِي اسْتِحْقَاقِ تِلْكَ الْعَاقِبَةِ، إِذْ قَالَ فِي الْآيَةِ السَّابِقَةِ فَحاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ [الْأَنْعَام: ١٠] وَقَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ.

Onların el-müstehziîn (alay edenler) yerine { الْمُكَذِّبِينَ } (yalanlayanlar) olarak nitelenmesi; yalanlama ve alay etmenin onların iki temel ahlakı olduğunu ve bu iki ahlaktan her birinin tek başına o kötü akıbete müstahak olmak için yeterli bulunduğunu göstermek içindir. Zira önceki ayette: { فَحاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ } [En'âm: 10] buyurmuş, bu ayette ise: { كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ } buyurmuştur.

وَهَذَا رَدٌّ جَامِعٌ لِدَحْضِ ضَلَالَاتِهِمُ الْجَارِيَةِ عَلَى سُنَنِ ضَلَالَاتِ نُظَرَائِهِمْ مِنَ الْأُمَمِ السالفة المكذّبين.

Bu, geçmişteki yalanlayıcı benzerlerinin sapıklık yolu üzere yürüyen bu müşriklerin dalaletlerini çürütmeye yönelik kuşatıcı bir cevaptır.

[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١٢]

[En'âm Suresi (6), Âyet 12]

قُلْ لِمَنْ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلْ لِلَّهِ كَتَبَ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ

{ قُلْ لِمَنْ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلْ لِلَّهِ كَتَبَ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } “De ki: Göklerde ve yerde olanlar kimindir? De ki: Allah'ındır. O, merhamet etmeyi kendi zatına yazmıştır (ilke edinmiştir). Hakkında hiçbir şüphe bulunmayan kıyamet gününde sizi mutlaka bir araya toplayacaktır. Kendilerini hüsrana uğratanlar var ya, işte onlar iman etmezler.”

(١٢)

(12)

جُمْلَةُ قُلْ لِمَنْ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ تَكْرِيرٌ فِي مَقَامِ الِاسْتِدْلَالِ، فَإِنَّ هَذَا الِاسْتِدْلَالَ تَضَمَّنَ اسْتِفْهَامًا تَقْرِيرِيًّا، والتقرير من مقتضيان التَّكْرِيرِ، لِذَلِكَ لَمْ تُعْطَفِ الْجُمْلَةُ. وَيَجُوزُ أَنْ يُجْعَلَ تَصْدِيرُ هَذَا الْكَلَامِ بِالْأَمْرِ بِأَنْ يَقُولَهُ مَقْصُودًا بِهِ الِاهْتِمَامُ بِمَا بَعْدَ فِعْلِ الْأَمْرِ بِالْقَوْلِ عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي سَنُبَيِّنُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [٤٠] . وَالِاسْتِفْهَامُ مُسْتَعْمَلٌ مَجَازًا فِي التَّقْرِيرِ.

{ قُلْ لِمَنْ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “De ki: Göklerde ve yerde olanlar kimindir?” cümlesi, delil getirme makamında bir tekrardır. Zira bu delillendirme, takrîrî (kabullendirmeye yönelik) bir istifham içermektedir; takrîr ise tekrarı gerektiren durumlardandır. Bu sebeple cümle atıfla getirilmemiştir. Bu sözün baş tarafının, söyleme emriyle başlatılmış olması; bu suredeki: { قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ } [En'âm: 40] ayetinde açıklayacağımız veçhile, emir fiilinden sonra gelen kısma önem verildiğini gösterme maksadına matuf kılınabilir. Buradaki istifham mecazen takrîr (muhataba ikrar ettirme) manasında kullanılmıştır.

وَالتَّقْرِيرُ هَنَا مُرَادٌ بِهِ لَازِمُ مَعْنَاهُ، وَهُوَ تَبْكِيتُ الْمُشْرِكِينَ وَإِلْجَاؤُهُمْ إِلَى الْإِقْرَار بِمَا يُفْضِي إِلَى إِبْطَالِ مُعْتَقَدِهِمُ الشِّرْكَ، فَهُوَ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَاهُ الْكِنَائِيِّ مَعَ مَعْنَاهُ الصَّرِيحِ، وَالْمَقْصُودُ هُوَ الْمَعْنَى الْكِنَائِيُّ.

Buradaki takrîrden maksat, onun lazımî (gerektirdiği) manasıdır; o da müşrikleri susturmak (tebkît) ve onları şirk inançlarını boşa çıkaracak bir hususu kabullenmeye mecbur bırakmaktır. Dolayısıyla bu ifade, sarih manasıyla birlikte kinâî manasında kullanılmıştır ve asıl kastedilen de kinâî manadır.

وَلِكَوْنِهِ مُرَادًا بِهِ الْإِلْجَاءُ إِلَى الْإِقْرَارِ كَانَ الْجَوَابُ عَنْهُ بِمَا يُرِيدُهُ السَّائِلُ مِنْ إِقْرَارِ الْمَسْئُولِ مُحَقَّقًا لَا مَحِيصَ عَنْهُ، إِذْ لَا سَبِيلَ إِلَى الْجَحْدِ فِيهِ أَوِ الْمُغَالَطَةِ، فَلِذَلِكَ لَمْ يَنْتَظِرِ

Bununla kabule mecbur bırakma murat edildiği için, soruyu soranın muhatabın ikrar etmesini istediği cevabın verilmesi kesinleşmiş ve kaçınılmaz hale gelmiştir; zira bunda inkâr etmeye veya lafı dolandırmaya (mugalataya) imkân yoktur. İşte bu yüzden soru soran,

السَّائِلُ جَوَابَهُمْ وَبَادَرَهُمُ الْجَوَابَ عَنْهُ بِنَفْسِهِ بِقَوْلِهِ: لِلَّهِ تَبْكِيتًا لَهُمْ، لِأَنَّ الْكَلَامَ مَسُوقٌ مَسَاقَ إِبْلَاغِ الْحُجَّةِ مُقَدَّرَةً فِيهِ مُحَاوَرَةٌ وَلَيْسَ هُوَ مُحَاوَرَةً حَقِيقِيَّةً. وَهَذَا مِنْ أُسْلُوبِ الْكَلَامِ الصَّادِرِ مِنْ مُتَكَلِّمٍ وَاحِدٍ. فَهَؤُلَاءِ الْقَوْمُ الْمُقَدَّرُ إِلْجَاؤُهُمْ إِلَى الْجَوَابِ سَوَاءً أَنْصَفُوا فَأَقَرُّوا حَقِّيَّةَ الْجَوَابِ أَمْ أَنْكَرُوا وَكَابَرُوا فَقَدْ حَصَلَ الْمَقْصُودُ مِنْ دَمْغِهِمْ بِالْحُجَّةِ. وَهَذَا أُسْلُوبٌ مُتَّبَعٌ فِي الْقُرْآنِ، فَتَارَةً لَا يُذْكَرُ جَوَابٌ مِنْهُمْ كَمَا هُنَا، وَكَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ [الرَّعْد: ١٦] ، وَقَوْلِهِ: قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى - إِلَى قَوْلِهِ- قُلِ اللَّهُ [الْأَنْعَام: ٩١] ، وَتَارَةً يَذْكُرُ مَا سَيُجِيبُونَ بِهِ بَعْدَ ذِكْرِ السُّؤَالِ مَنْسُوبًا إِلَيْهِمْ أَنَّهُمْ يُجِيبُونَ بِهِ ثُمَّ يَنْتَقِلُ إِلَى مَا يَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ مِنْ تَوْبِيخٍ وَنَحْوِهِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:

onların cevabını beklememiş ve onları susturmak amacıyla { لِلَّهِ } “Allah'ındır” diyerek bizzat kendisi derhal cevap vermiştir. Zira söz, gerçek bir karşılıklı diyalog olmayıp zihinde varsayılan bir diyalog halinde hüccetin tebliğ edilmesi üslubuyla sevk edilmiştir. Bu da tek bir mütekellimden sadır olan söz üsluplarındandır. Dolayısıyla bu cevabı vermeye mecbur oldukları varsayılan o kimseler, ister insaflı davranıp cevabın hak olduğunu ikrar etsinler, isterse inkâr edip büyüklük taslasınlar, onları delille susturma maksadı hâsıl olmuştur. Bu, Kur'an'da takip edilen bir üsluptur: Kimi zaman burada ve Cenâb-ı Hakk'ın: { قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ } [Ra'd: 16] ile { قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى } ayetinden { قُلِ اللَّهُ } [En'âm: 91] buyruğuna kadar olan kısmında görüldüğü gibi onlardan bir cevap zikredilmez; kimi zaman da soru zikredildikten sonra verecekleri cevap kendilerine nispet edilerek zikredilir, ardından bunun gerektirdiği azarlama ve benzeri ifadelere geçilir; tıpkı Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruğunda olduğu gibi:

قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِيها إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلا تَذَكَّرُونَ- إِلَى قَوْلِهِ- قُلْ فَأَنَّى تُسْحَرُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٨٤- ٨٩] .

{ قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِيها إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلا تَذَكَّرُونَ } ayetinden { قُلْ فَأَنَّى تُسْحَرُونَ } [Mü'minûn: 84-89] buyruğuna kadar olan kısım böyledir.

وَابْتُدِئَ بِإِبْطَالِ أَعْظَمِ ضَلَالِهِمْ. وَهُوَ ضَلَالُ الْإِشْرَاكِ. وَأُدْمِجَ مَعَهُ ضَلَالُ إِنْكَارِهِمُ الْبَعْثَ الْمُبْتَدَأَ بِهِ السُّورَةُ بَعْدَ أَنِ انْتَقَلَ مِنْ ذَلِكَ إِلَى الْإِنْذَارِ النَّاشِئِ عَنْ تَكْذِيبِهِمُ الرَّسُولَ ﷺ، وَلِذَلِكَ لَمَّا كَانَ دَلِيلُ الْوَحْدَانِيَّةِ السَّالِفُ دَالًّا عَلَى خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَأَحْوَالِهَا بِالصَّرَاحَةِ، وَعَلَى عُبُودِيَّةِ الْمَوْجُودَاتِ الَّتِي تَشْمَلُهَا بِالِالْتِزَامِ، ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ تِلْكَ الْعُبُودِيَّةَ بِالصَّرَاحَةِ فَقَالَ: قُلْ لِمَنْ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلْ لِلَّهِ.

Söze, onların en büyük sapıklığı olan şirk sapıklığını iptal etmekle başlanmıştır. Surenin başında yer alan öldükten sonra dirilmeyi (ba's) inkâr sapıklığı da, oradan Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) yalanlamalarından kaynaklanan uyarıya geçildikten sonra buna dâhil edilmiştir. Bu sebepledir ki, daha önce geçen tevhid delili göklerin, yerin ve bunların hallerinin yaratılışına sarahaten, bunların kapsadığı varlıkların kulluğuna ise iltizam yoluyla delalet ettiğinden; bu ayette o kulluğu açıkça zikrederek: { قُلْ لِمَنْ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلْ لِلَّهِ } “De ki: Göklerde ve yerde olanlar kimindir? De ki: Allah'ındır” buyurmuştur.

وَقَوْلُهُ: لِلَّهِ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ مَا فِي السَّماواتِ. إِلَخْ. وَيُقَدَّرُ الْمُبْتَدَأُ مُؤَخَّرًا عَنِ الْخَبَرِ عَلَى وِزَانِ السُّؤَالِ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ إِفَادَةُ الْحَصْرِ.

{ لِلَّهِ } ifadesi, { مَا فِي السَّماواتِ... } buyruğunun delalet ettiği mahzuf bir mübtedanın haberidir. Soru kalıbına uygun olarak ve hasr (tahsis) bildirmesi kastedildiği için, mübtedanın haberden sonra geldiği takdir edilir.

وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِلَّهِ لِلْمِلْكِ دَلَّتْ عَلَى عُبُودِيَّةِ النَّاسِ لِلَّهِ دُونَ غَيْرِهِ، وَتَسْتَلْزِمُ أَنَّ الْعَبْدَ صَائِرٌ إِلَى مَالِكِهِ لَا مَحَالَةَ، وَفِي ذَلِكَ تَقْرِيرٌ لِدَلِيلِ الْبَعْثِ السَّابِقِ الْمَبْنِيِّ عَلَى إِثْبَاتِ الْعُبُودِيَّةِ بِحَقِّ الْخَلْقِ. وَلَا سَبَبَ لِلْعُبُودِيَّةِ أَحَقُّ وَأَعْظَمُ مِنَ الْخَالِقِيَّةِ، وَيَسْتَتْبِعُ هَذَا الِاسْتِدْلَالَ الْإِنْذَارُ بِغَضَبِهِ عَلَى مَنْ أَشْرَكَ مَعَهُ.

{ لِلَّهِ } lafzındaki lâm harfi mülkiyet içindir; insanların başkasına değil, yalnızca Allah'a kul olduklarını göstermiştir. Bu da kulun, kaçınılmaz olarak sahibine döneceğini gerektirir. Bunda, yaratma hakkıyla kulluğun ispatına dayanan önceki diriliş delilinin pekiştirilmesi vardır. Zira kulluk için yaratıcılıktan daha hak ve daha büyük bir sebep yoktur. Bu delillendirmeyi, Kendisine ortak koşan kimselere karşı duyduğu gazabın uyarısı takip eder.

وَهَذَا اسْتِدْلَالٌ عَلَى الْمُشْرِكِينَ بِأَنَّ غَيْرَ اللَّهِ لَيْسَ أَهْلًا لِلْإِلَهِيَّةِ، لِأَنَّ غَيْرَ اللَّهِ لَا يَمْلِكُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ إِذْ مُلْكُ ذَلِكَ لِخَالِقِ ذَلِكَ. وَهُوَ تَمْهِيدٌ لِقَوْلِهِ بَعْدَهُ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ، لِأَنَّ مَالِكَ الْأَشْيَاءِ لَا يُهْمِلُ مُحَاسَبَتَهَا.

Bu, Allah'tan başkasının ilahlığa layık olmadığına dair müşriklere karşı bir delillendirmedir; zira Allah'tan başkası göklerde ve yerde olanlara malik değildir, çünkü onların mülkiyeti ancak yaratıcısına aittir. Bu aynı zamanda, ardından gelen { لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ } “Sizi mutlaka kıyamet gününde bir araya toplayacaktır” buyruğuna bir zemin hazırlamadır; çünkü mülk sahibi, mülkünün hesabını sormayı ihmal etmez.

وَجُمْلَةُ: كَتَبَ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ مُعْتَرِضَةٌ، وَهِيَ مِنَ الْمَقُولِ الَّذِي أُمِرَ الرَّسُولُ بِأَنْ يَقُولَهُ. وَفِي هَذَا الِاعْتِرَاضِ مَعَانٍ:

{ كَتَبَ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ } “O, merhamet etmeyi kendi zatına yazmıştır (ilke edinmiştir)” cümlesi bir ara cümledir (mu'tarızadır) ve Resûl'e söylemesi emredilen sözün bir parçasıdır. Bu ara cümlede birtakım manalar vardır:

أَحَدُهَا: أَنَّ مَا بَعْدَهُ لَمَّا كَانَ مُشْعِرًا بِإِنْذَارٍ بِوَعِيدٍ قَدَّمَ لَهُ التَّذْكِيرَ بِأَنَّهُ رَحِيمٌ بِعَبِيدِهِ عَسَاهُمْ يَتُوبُونَ وَيُقْلِعُونَ عَنْ عِنَادِهِمْ، عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءاً بِجَهالَةٍ ثُمَّ تابَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ [الْأَنْعَام: ٥٤] ، وَالشِّرْكُ بِاللَّه أعظم سوء وَأَشَدُّ تَلَبُّسًا بِجَهَالَةٍ.

Birincisi: Kendisinden sonraki kısım bir tehdit uyarısı hissettirdiği için, Cenâb-ı Hakk'ın: { كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءاً بِجَهالَةٍ ثُمَّ تابَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } [En'âm: 54] buyruğunda olduğu gibi, belki tövbe edip inatlarından vazgeçerler ümidiyle kullarına merhametli olduğunu hatırlatmayı önceden getirmiştir. Allah'a şirk koşmak ise en büyük kötülük ve cehaletle en şiddetli biçimde iç içe geçmiş durumdur.

وَالثَّانِي: أَنَّ الْإِخْبَارَ بِأَنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ يُثِيرُ سُؤَالَ سَائِلٍ عَنْ عَدَمِ تَعْجِيلِ أَخْذِهِمْ عَلَى شِرْكِهِمْ بِمَنْ هُمْ مِلْكُهُ. فَالْكَافِرُ يَقُولُ: لَوْ كَانَ مَا تَقُولُونَ صِدْقًا لَعَجَّلَ لَنَا الْعَذَاب، وَالْمُؤمن يستبطىء تَأْخِيرَ عِقَابِهِمْ، فَكَانَ قَوْلُهُ: كَتَبَ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ جَوَابًا لِكِلَا الْفَرِيقَيْنِ بِأَنَّهُ تَفَضُّلٌ بِالرَّحْمَةِ، فَمِنْهَا رَحْمَةٌ كَامِلَةٌ: وَهَذِهِ رَحْمَتُهُ بِعِبَادِهِ الصَّالِحِينَ، وَمِنْهَا رَحْمَةٌ مُوَقَّتَةٌ وَهِيَ رَحْمَةُ الْإِمْهَالِ وَالْإِمْلَاءِ لِلْعُصَاةِ وَالضَّالِّينَ.

İkincisi: Göklerde ve yerde olanların Allah'a ait olduğunu haber vermek, O'nun mülkü oldukları halde şirk koştukları için neden hemen cezalandırılmadıklarına dair bir soru doğurur. Kâfir: 'Eğer söyledikleriniz doğru olsaydı, azabı bize çarçabuk verirdi' der; mümin ise onların cezalandırılmasının gecikmesini yavaş bulur. Dolayısıyla { كَتَبَ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ } “O, merhamet etmeyi kendi zatına yazmıştır” buyruğu, bunun bir lütuf ve rahmet olduğunu belirterek her iki zümreye de verilmiş bir cevap olmuştur: Bu rahmetten biri kâmil rahmettir ki bu, O'nun salih kullarına olan rahmetidir; diğeri ise geçici bir rahmettir ki bu da asilere ve sapkınlara mühlet verip erteleme rahmetidir.

وَالثَّالِثُ: أَنَّ مَا فِي قَوْلِهِ: قُلْ لِمَنْ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلْ لِلَّهِ مِنَ التَّمْهِيدِ لِمَا فِي جُمْلَةِ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ وَالْوَعْدِ.

Üçüncüsü: { قُلْ لِمَنْ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلْ لِلَّهِ } buyruğundaki ifadenin, { لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ } cümlesinde yer alan tehdit (vaîd) ve müjde (va'd) için bir hazırlık niteliğinde olmasıdır.

ذُكِرَتْ رَحْمَةُ اللَّهِ تَعْرِيضًا بِبِشَارَةِ الْمُؤْمِنِينَ وَبِتَهْدِيدِ الْمُشْرِكِينَ.

Allah'ın rahmeti, müminleri üstü kapalı bir şekilde (tarîz yoluyla) müjdelemek ve müşrikleri de tehdit etmek amacıyla zikredilmiştir.

الرَّابِعُ: أَنَّ فِيهِ إِيمَاءً إِلَى أَنَّ اللَّهَ قَدْ نَجَّى أُمَّةَ الدَّعْوَةِ الْمُحَمَّدِيَّةِ مِنْ عَذَابِ الِاسْتِئْصَالِ الَّذِي عَذَّبَ بِهِ الْأُمَمَ الْمُكَذِّبَةَ رُسُلَهَا مِنْ قَبْلُ، وَذَلِكَ بِبَرَكَةِ النَّبِيءِ مُحَمَّدٍ ﷺ إِذْ جَعَلَهُ رَحْمَةً لِلْعَالِمِينَ فِي سَائِرِ أَحْوَالِهِ بِحُكْمِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ [الْأَنْبِيَاء:

Dördüncüsü: Bunda, daha önce peygamberlerini yalanlayan kavimleri helak ettiği kökten yok edici (istisâl) azaptan, Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) davet ümmetini Allah'ın kurtardığına bir işaret vardır. Bu da Cenâb-ı Hakk'ın: { وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ } [Enbiyâ: 107] buyruğu gereğince, Peygamber Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) her halinde âlemlere rahmet kılınması bereketi sayesindedir.

١٠٧] ، وَإِذْ أَرَادَ تَكْثِيرَ تَابِعِيهِ فَلِذَلِكَ لَمْ يَقْضِ عَلَى مُكَذِّبِيهِ قَضَاءً عَاجِلًا بَلْ أَمْهَلَهُمْ وَأَمْلَى لَهُمْ لِيَخْرُجَ مِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ، كَمَا رَجَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ. وَلِذَلِكَ لَمَّا قَالُوا: اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ [الْأَنْفَال: ٣٢] قَالَ اللَّهُ تَعَالَى وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ [الْأَنْفَال: ٣٣] . وَقَدْ حَصَلَ مَا رَجَاهُ رَسُولُ اللَّهِ فَلَمْ يَلْبَثْ مَنْ بَقِيَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ أَنْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ بَعْدَ فَتْحِ مَكَّةَ وَدَخَلُوا فِي دِينِ اللَّهِ أَفْوَاجًا، وَأَيَّدَ اللَّهُ بِهِمْ بَعْدَ ذَلِكَ دِينَهُ وَرَسُولَهُ وَنَشَرُوا كَلِمَةَ الْإِسْلَامِ فِي آفَاقِ الْأَرْضِ. وَإِذْ قَدْ قَدَّرَ اللَّهُ تَعَالَى أَنْ يَكُونَ هَذَا الدِّينُ خَاتِمَةَ الْأَدْيَانِ كَانَ مِنَ الْحِكْمَةِ إِمْهَالُ الْمُعَانِدِينَ لَهُ وَالْجَاحِدِينَ، لِأَنَّ اللَّهَ لَوِ اسْتَأْصَلَهُمْ فِي أَوَّلِ ظُهُورِ الدِّينِ لَأَتَى عَلَى مَنْ حَوَتْهُ مَكَّةُ مِنْ مُشْرِكٍ وَمُسْلِمٍ، ثُمَّ يُحْشَرُونَ عَلَى نِيَّاتِهِمْ، كَمَا

Allah O'na tabi olanları çoğaltmayı murat ettiğinden, Kendisini yalanlayanlar hakkında derhal helak hükmü vermemiş; bilakis Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ümit ettiği gibi, içlerinden iman edecek kimseler çıksın diye onlara mühlet tanımış ve süre vermiştir. İşte bu sebeple onlar: { اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ } [Enfâl: 32] dediklerinde, Allah Teâlâ: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ } [Enfâl: 33] buyurmuştur. Resûlullah'ın ümit ettiği şey de gerçekleşmiş; Mekke'nin fethinden sonra müşriklerden geriye kalanlar çok geçmeden Allah'a ve Resûlü'ne iman etmişler, bölük bölük Allah'ın dinine girmişlerdir. Allah bundan sonra onlar vasıtasıyla dinini ve Resûlü'nü desteklemiş, onlar da İslam'ın kelimesini yeryüzünün dört bir yanına yaymışlardır. Allah Teâlâ bu dinin dinlerin sonuncusu olmasını takdir buyurduğundan, ona inatla karşı çıkanlara ve inkârcılara mühlet verilmesi hikmetin gereği idi; çünkü Allah dinin ilk zuhur ettiği dönemde onları kökten helak etseydi, Mekke'nin barındırdığı müşrik ve Müslüman herkesi yok ederdi, sonra da

وَرَدَ فِي الْحَدِيثِ لَمَّا قَالَتْ أُمُّ سَلَمَةَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ: «أَنَهْلَكُ وَفِينَا الصَّالِحُونَ، قَالَ: نَعَمْ، إِذَا كَثُرَ الْخَبَثُ ثُمَّ يُحْشَرُونَ عَلَى نِيَّاتِهِمْ» .

Ümmü Seleme'nin Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Aramızda salihler varken de helak olur muyuz?' diye sorması üzerine: 'Evet, kötülük ve günahlar çoğaldığı zaman. Sonra niyetlerine göre diriltilirler' buyurduğu hadiste geçtiği gibi, niyetlerine göre haşrolunurlardı.

فَلَوْ كَانَ ذَلِكَ فِي وَقْتِ ظُهُورِ الْإِسْلَامِ لَارْتَفَعَ بِذَلِكَ هَذَا الدِّينُ فَلَمْ يَحْصُلِ الْمَقْصُودُ مِنْ جَعْلِهِ خَاتِمَةَ الْأَدْيَانِ. وَقَدِ اسْتَعَاذَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لَمَّا نَزَلَ عَلَيْهِ قُلْ هُوَ الْقادِرُ عَلى أَنْ

Eğer bu durum İslam'ın ilk ortaya çıktığı sırada olsaydı, bununla bu din ortadan kalkar ve onun son din kılınması maksadı hâsıl olmazdı. Nitekim Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem):

يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ

{ قُلْ هُوَ الْقادِرُ عَلى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ } [En'âm: 65] ayeti indiğinde Allah'a sığınmış,

فَقَالَ: أَعُوذُ بِسُبُحَاتِ وَجْهِكَ الْكَرِيمِ.

ve şöyle demiştir: 'Senin kerîm vechine (zatının nuruna) sığınırım.'

وَمَعْنَى كَتَبَ تَعَلَّقَتْ إِرَادَتُهُ، بِأَنْ جَعَلَ رَحْمَتَهُ الْمَوْصُوفَ بِهَا بِالذَّاتِ مُتَعَلِّقَةً تَعَلُّقًا عَامًّا مُطَّرِدًا بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْمَخْلُوقَاتِ وَإِنْ كَانَ خَاصًّا بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْأَزْمَانِ وَالْجِهَاتِ. فَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ مُطَّرِدًا شُبِّهَتْ إِرَادَتُهُ بِالْإِلْزَامِ، فَاسْتُعِيرَ لَهَا فِعْلُ (كَتَبَ) الَّذِي هُوَ حَقِيقَةٌ فِي الْإِيجَابِ، وَالْقَرِينَةُ هِيَ مَقَامُ الْإِلَهِيَّةِ، أَوْ جَعَلَ ذَلِكَ عَلَى نَفْسِهِ لِأَنَّ أَحَدًا لَا يُلْزِمُ نَفْسَهُ بِشَيْءٍ إِلَّا اخْتِيَارًا وَإِلَّا فَإِنَّ غَيْرَهُ يَلْزَمُهُ. وَالْمَقْصُودُ أَنَّ ذَلِكَ لَا يَتَخَلَّفُ كَالْأَمْرِ الْوَاجِبِ الْمَكْتُوبِ، فَإِنَّهُمْ كَانُوا إِذَا أَرَادُوا تَأْكِيدَ وَعْدٍ أَوْ عَهْدٍ كَتَبُوهُ، كَمَا قَالَ الْحَارِثُ بْنُ حِلِّزَةَ:

{ كَتَبَ } fiilinin manası: O'nun iradesi taalluk etti demektir; şöyle ki, bizzat zatının vasfı olan rahmetini, zamanlar ve cihetler bakımından hususi olsa bile, yaratılmışlara nispetle umumi ve kesintisiz bir taallukla taalluk ettirmiştir. Bu durum süreklilik arz edince, O'nun iradesi bir yükümlülük altına girmeye benzetilmiş; böylece hakiki anlamda bağlayıcı kılmak (icâb) demek olan (كَتَبَ) fiili irade için istiare edilmiştir. Buradaki karine ise uluhiyet makamıdır; ya da bunu kendi zatı üzerine koymuştur, zira kimse kendi isteği dışında kendi nefsine bir şeyi vacip kılmaz, aksi halde başkası ona zorunlu kılmış olurdu. Maksat şudur: Yazılmış ve kesinleşmiş bir hüküm gibi bu durum asla aksamaz. Nitekim Araplar bir vaadi veya sözleşmeyi pekiştirmek istediklerinde onu yazarlardı; şair Hâris b. Hillize'nin dediği gibi:

وَاذْكُرُوا حِلْفَ ذِي الْمَجَازِ وَمَا قُدِّمَ فِيهِ الْعُهُودُ وَالْكُفَلَاءُ حَذَرَ الْجَوْرِ وَالتَّطَاخِي وَهَلْ يَنْقُضُ مَا فِي الْمَهَارِقِ الْأَهْوَاءُِ

'Zü'l-Mecâz yeminini, haksızlıktan ve ahdi bozmaktan korkarak orada verilen ahitleri ve kefilleri hatırlayın; sahifelerde yazılı olanı nefislerin hevaları bozar mı hiç?'

فَالرَّحْمَةُ هُنَا مَصْدَرٌ، أَيْ كَتَبَ عَلَى نَفْسِهِ أَنْ يَرْحَمَ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ الصِّفَةَ، أَيْ كَتَبَ عَلَى نَفْسِهِ الِاتِّصَافَ بِالرَّحْمَةِ، أَيْ بِكَوْنِهِ رَحِيمًا، لِأَنَّ الرَّحْمَةَ صِفَةٌ ذَاتِيَّةٌ لِلَّهِ تَعَالَى وَاجِبَةٌ لَهُ، وَالْوَاجِبُ الْعَقْلِيُّ لَا تَتَعَلَّقُ بِهِ الْإِرَادَةُ، إِلَّا إِذَا جَعَلْنَا كَتَبَ مُسْتَعْمَلًا فِي تَمَجُّزٍ آخَرَ، وَهُوَ تَشْبِيهُ الْوُجُوبِ الذَّاتِيِّ بِالْأَمْرِ الْمُحَتَّمِ الْمَفْرُوضِ، وَالْقَرِينَةُ هِيَ هِيَ إِلَّا أَنَّ الْمَعْنَى الْأَوَّلَ أَظْهَرُ فِي الِامْتِنَانِ، وَفِي الْمَقْصُودِ مِنْ شُمُولِ الرَّحْمَةِ لِلْعَبِيدِ الْمُعْرِضِينَ عَنْ حَقِّ شُكْرِهِ وَالْمُشْرِكِينَ لَهُ فِي مُلْكِهِ غَيْرَهُ.

Buradaki { الرَّحْمَةَ } (rahmet) bir masdardır; yani kendi zatına merhamet etmeyi yazmıştır (ilke edinmiştir). Yoksa maksat sıfat değildir; yani kendi zatına rahmetle sıfatlanmayı veya merhametli olmayı yazmış demek değildir. Çünkü rahmet, Allah Teâlâ'nın zatî bir sıfatıdır ve O'nun için vaciptir; aklen vacip olan şeye ise irade taalluk etmez. Ancak { كَتَبَ } lafzını başka bir mecazi manada kullanarak zatî vacipliği kaçınılmaz ve farz kılınmış bir emre benzetirsek durum değişir; buradaki karine de aynıdır. Ne var ki birinci mana, minneti beyan etmede ve O'nun şükrünün hakkından yüz çevirip mülkünde başkasını O'na ortak koşan kulları dahi rahmetin kuşatması maksadında daha açıktır.

وَفِي «الصَّحِيحَيْنِ» مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: لَمَّا قَضَى اللَّهُ تَعَالَى الْخَلْقَ كَتَبَ كِتَابًا فَوَضَعَهُ عِنْدَهُ فَوْقَ الْعَرْشِ «إِنَّ رَحْمَتِي سَبَقَتْ غَضَبِي» .

Sahîhayn'da Ebû Hüreyre'den nakledilen hadiste o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: 'Allah Teâlâ mahlukatı yaratmayı takdir ettiğinde bir yazı yazdı ve onu Kendi katında Arş'ın üzerine koydu: «Şüphesiz rahmetim gazabıma galebe çalmıştır (önüne geçmiştir).»'

وَجُمْلَةُ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ وَاقِعَةٌ مَوْقِعَ النَّتِيجَةِ مِنَ الدَّلِيلِ وَالْمُسَبَّبِ مِنَ السَّبَبِ، فَإِنَّهُ لَمَّا أُبْطِلَتْ أَهْلِيَّةُ أَصْنَامِهِمْ لِلْإِلَهِيَّةِ وَمُحِّضَتْ وَحْدَانِيَّةُ اللَّهِ بِالْإِلَهِيَّةِ بَطَلَتْ إِحَالَتُهُمُ الْبَعْثَ بِشُبْهَةِ تَفَرُّقِ أَجْزَاءِ الْأَجْسَادِ أَوِ انْعِدَامِهَا.

{ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ } “Sizi mutlaka kıyamet gününde bir araya toplayacaktır” cümlesi, delilin neticesi ve sebebin müsebbebi (sonucu) konumundadır. Zira putlarının ilahlık ehliyeti iptal edilip ilahlıkta tevhid yalnız Allah'a has kılınınca, ceset parçalarının dağılması veya yok olması şüphesiyle öldükten sonra dirilmeyi (ba's) imkânsız görmeleri de boşa çıkmıştır.

وَلَامُ الْقَسَمِ وَنُونُ التَّوْكِيدِ أَفَادَا تَحْقِيقَ الْوَعِيدِ. وَالْمُرَادُ بِالْجَمْعِ اسْتِقْصَاءُ مُتَفَرَّقِ جَمِيعِ النَّاس أفرادا وأجزاءا مُتَفَرِّقَةً. وَتَعْدِيَتُهُ بِ إِلى لِتَضْمِينِهِ مَعْنَى السُّوقِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي نَظِيرِهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٨٧] .

Yemin lâmı ve tekit nûnu, tehdidin (vaîd) kesin olarak gerçekleşeceğini ifade etmiştir. Toplamaktan (cem') maksat, ister fert fert isterse dağılmış parçalar halinde olsun, bütün insanların dağınık durumlarının eksiksizce bir araya getirilmesidir. Fiilin { إِلى } edatıyla geçişli kılınması, sevk etme manasını tazammun etmesinden dolayıdır. Bunun benzeri hakkında Nisâ Suresi'ndeki Cenâb-ı Hakk'ın: { اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ } [Nisâ: 87] buyruğunda açıklama geçmişti.

وَضَمِيرُ الْخِطَابِ فِي قَوْلِهِ: لَيَجْمَعَنَّكُمْ مُرَادٌ بِهِ خُصُوصُ الْمَحْجُوجِينَ مِنَ

{ لَيَجْمَعَنَّكُمْ } buyruğundaki muhatap zamiriyle,

الْمُشْرِكِينَ، لِأَنَّهُمُ الْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْقَوْلِ مِنْ أَوَّلِهِ فَيَكُونُ نِذَارَةً لَهُمْ وَتَهْدِيدًا وَجَوَابًا عَنْ أَقَلِّ مَا يُحْتَمَلُ مِنْ سُؤَالٍ يَنْشَأُ عَنْ قَوْلِهِ: كَتَبَ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ كَمَا تَقَدَّمَ.

delille susturulan o müşriklerin bizzat kendileri kastedilmiştir; çünkü bu sözün başından itibaren asıl muhatap onlardır. Böylece bu ifade onlar için bir uyarı, bir tehdit ve yukarıda geçtiği gibi { كَتَبَ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ } “O, merhamet etmeyi kendi zatına yazmıştır” buyruğundan doğabilecek en ufak soruya da bir cevap teşkil eder.

وَجُمْلَةُ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ الْأَظْهَرُ عِنْدِي أَنَّهَا مُتَفَرِّعَةٌ عَلَى جُمْلَةِ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ وَأَنَّ الْفَاءَ مِنْ قَوْلِهِ: فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ لِلتَّفْرِيعِ وَالسَّبَبِيَّةِ.

{ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } “Kendilerini hüsrana uğratanlar var ya, işte onlar iman etmezler” cümlesi, bana göre en zahir olan görüşe göre, { لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ } cümlesinden dallanıp budaklanmıştır (tefrî'dir); { فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } kısmındaki fâ harfi ise tefrî ve sebebiyet bildirmektedir.

وَأَصْلُ التَّرْكِيبِ: فَأَنْتُمْ لَا تُؤْمِنُونَ لِأَنَّكُمْ خَسِرْتُمْ أَنْفُسَكُمْ فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ فَعَدَلَ عَنِ الضَّمِيرِ إِلَى الْمَوْصُولِ لِإِفَادَةِ الصِّلَةِ أَنَّهُمْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ بِسَبَبِ عَدَمِ إِيمَانِهِمْ.

Cümlenin asıl yapısı şöyledir: 'Kıyamet gününde kendinizi hüsrana uğrattığınız için siz iman etmezsiniz.' Ancak sıla cümlesinin, onların iman etmemeleri sebebiyle kendilerini hüsrana uğrattıklarını ifade etmesi amacıyla zamirden ism-i mevsûle dönülmüştür (ilhad/udûl yapılmıştır).

وَجَعَلَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ خَبَرَ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ. وَالتَّقْدِيرُ: أَنْتُمُ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ. وَنَظْمُ الْكَلَامِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ أَدْعَى لِإِسْمَاعِهِمْ، وَبِهَذَا التَّقْدِيرِ يُسْتَغْنَى عَنْ سُؤَالِ «الْكَشَّافِ» عَنْ صِحَّةِ تَرَتُّبِ عَدَمِ الْإِيمَانِ عَلَى خُسْرَانِ أَنْفُسِهِمْ مَعَ أَنَّ الْأَمْرَ بِالْعَكْسِ.

{ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ } kısmı mahzuf bir mübtedanın haberi kılınmıştır. Takdiri şöyledir: 'Kendilerini hüsrana uğratanlar sizsiniz; işte bu yüzden onlar iman etmezler.' Sözün bu şekilde dizilmesi onların can kulağıyla dinlemesini daha iyi sağlar; bu takdirle, Keşşâf'ın 'durum tam tersi olduğu halde iman etmemenin kendilerini hüsrana uğratmalarına nasıl bağlanabildiği' yönündeki sorusuna da gerek kalmaz.

وَقِيلَ: الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ مُبْتَدَأٌ، وَجُمْلَةُ: فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ خَبَرُهُ، وَقَرَنَ بِالْفَاءِ لِأَنَّ الْمَوْصُولَ تَضَمَّنَ مَعْنَى الشَّرْطِ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ مِنْ نِسائِكُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ [النِّسَاء: ١٥] . وأشرب الْمَوْصُول مَعْنَى الشَّرْطِ لِيُفِيدَ شُمُولُهُ كُلَّ مَنِ اتَّصَفَ بِمَضْمُونِ الصِّلَةِ، وَيُفِيدُ تَعْلِيقَ حُصُولِ مَضْمُونِ جُمْلَةِ الْخَبَرِ الْمُنَزَّلِ مَنْزِلَةَ جَوَابِ الشَّرْطِ عَلَى حُصُولِ مَضْمُونِ الصِّلَةِ الْمُنَزَّلَةِ مَنْزِلَةَ جُمْلَةِ الشَّرْطِ، فَيُفِيدُ أَنَّ ذَلِكَ مُسْتَمِرُّ الِارْتِبَاطِ وَالتَّعْلِيلِ فِي جَمِيعِ أَزْمِنَةِ الْمُسْتَقْبَلِ الَّتِي يَتَحَقَّقُ فِيهَا مَعْنَى الصِّلَةِ.

Şöyle de denilmiştir: { الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ } mübtedadır; { فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } cümlesi ise onun haberidir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ مِنْ نِسائِكُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ } [Nisâ: 15] buyruğunda olduğu gibi, ism-i mevsûl şart manası içerdiği için başına fâ getirilmiştir. İsm-i mevsûle şart manası, sıladaki vasfı taşıyan herkesi kapsaması ve şart cümlesi makamındaki sıla içeriğinin gerçekleşmesine bağlı olarak, şartın cevabı makamındaki haber cümlesinin içeriğinin gerçekleşmesini temin etmesi için katılmıştır. Böylece bu durum, sıla manasının tahakkuk ettiği gelecekteki bütün zamanlarda irtibatın ve gerekçelendirmenin kesintisiz devam ettiğini bildirir.

فَقَدْ حَصَلَ فِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ مِنَ الْخُصُوصِيَّاتِ الْبَلَاغِيَّةِ مَا لَا يُوجَدُ مِثْلُهُ فِي غَيْرِ الْكَلَامِ الْمُعْجِزِ.

Gerçekten de bu cümlede, mu'ciz olan bu kelamın dışındaki sözlerde bir benzeri bulunamayacak nice belağat incelikleri meydana gelmiştir.

وَمَعْنَى: خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ أَضَاعُوهَا كَمَا يُضِيعُ التَّاجِرُ رَأْسَ مَالِهِ، فَالْخُسْرَانُ مُسْتَعَارٌ لِإِضَاعَةِ مَا شَأْنُهُ أَنْ يَكُونَ سَبَبَ نَفْعٍ. فَمَعْنَى خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ عَدِمُوا فَائِدَةَ الِانْتِفَاعِ بِمَا يَنْتَفِعُ بِهِ النَّاسُ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَهُوَ الْعَقْلُ وَالتَّفْكِيرُ، فَإِنَّهُ حَرَكَةُ النَّفْسِ فِي الْمَعْقُولَاتِ لِمَعْرِفَةِ حَقَائِقِ الْأُمُورِ. وَذَلِكَ أَنَّهُمْ لَمَّا أَعْرَضُوا عَنِ التَّدَبُّرِ فِي صِدْقِ الرَّسُولِ- ﵊ فَقَدْ أَضَاعُوا عَنْ أَنْفُسِهِمْ أَنْفَعَ سَبَبٍ لِلْفَوْزِ فِي الْعَاجِلِ وَالْآجِلِ، فَكَانَ ذَلِكَ سَبَبَ أَنْ لَا يُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَالرَّسُولِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ. فَعَدَمُ الْإِيمَانِ مُسَبَّبٌ عَنْ حِرْمَانِهِمُ الِانْتِفَاعَ بِأَفْضَلِ نَافِع. ويتسبّب عَن عَدَمِ الْإِيمَانِ خُسْرَانٌ آخَرُ، وَهُوَ خُسْرَانُ الْفَوْزِ فِي الدُّنْيَا بِالسَّلَامَةِ مِنَ الْعَذَابِ، وَفِي الْآخِرَةِ بِالنَّجَاةِ مِنَ النَّارِ، وَذَلِكَ يُقَالُ لَهُ خُسْرَانٌ وَلَا يُقَالُ لَهُ خُسْرَانُ الْأَنْفُسِ. وَقَدْ أَشَارَ إِلَى الْخَسْرَانَيْنِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ

{ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ } “kendilerini hüsrana uğrattılar” ifadesinin manası; bir tüccarın sermayesini zayi etmesi gibi, onları zayi ettiler demektir. Dolayısıyla hüsran, fayda sağlama özelliğine sahip bir şeyi zayi etmek için müsteardır. 'Kendilerini hüsrana uğrattılar' sözünün manası: İnsanların kendilerinden faydalandıkları şeyden, yani akıl ve düşünceden faydalanma imkânını yok ettiler demektir; zira akıl, işlerin hakikatini bilmek için nefsin akledilir konulardaki hareketidir. Şöyle ki: Onlar Resûl'ün (aleyhisselâm) doğruluğu üzerinde derinlemesine düşünmekten yüz çevirince, dünyada ve ahirette kurtuluşa ermenin en faydalı sebebini kendi elleriyle zayi etmiş oldular; bu da Allah'a, Resûlü'ne ve ahiret gününe iman etmemelerine sebep oldu. Dolayısıyla imansızlık, en faydalı şeyden istifade etmekten mahrum kalmalarının bir sonucudur. İmansızlıktan da başka bir hüsran doğar ki o da; dünyada azaptan esenlikte olma, ahirette ise cehennem ateşinden kurtulma başarısını kaybetmektir. Buna sadece hüsran denir, 'kendi nefislerini hüsrana uğratmak' denmez. Cenâb-ı Hak şu buyruğuyla bu iki hüsrana işaret etmiştir: { أُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ }

[هود: ٢١، ٢٢] .

[Hûd: 21, 22].

[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١٣]

[En'âm Suresi (6), Âyet 13]

وَلَهُ مَا سَكَنَ فِي اللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١٣)

{ وَلَهُ مَا سَكَنَ فِي اللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “Gecede ve gündüzde barınan (duran) her şey O'nundur. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” (13)

جُمْلَةٌ مَعْطُوفَةٌ عَلَى لِلَّهِ مِنْ قَوْلِهِ: قُلْ لِلَّهِ [الْأَنْعَام: ١٢] الَّذِي هُوَ فِي تَقْدِيرِ الْجُمْلَةِ، أَيْ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لِلَّهِ، وَلَهُ مَا سَكَنَ.

{ قُلْ لِلَّهِ } [En'âm: 12] buyruğundaki cümle hükmünde olan { لِلَّهِ } ifadesine matuf bir cümledir; yani göklerde ve yerde olanlar Allah'ındır, sükûn bulanlar da O'nundur.

وَالسُّكُونُ اسْتِقْرَارُ الْجِسْمِ فِي مَكَانٍ، أَيْ حَيِّزٍ لَا يَنْتَقِلُ عَنْهُ مُدَّةً، فَهُوَ ضِدُّ الْحَرَكَةِ، وَهُوَ مِنْ أَسْبَابِ الِاخْتِفَاءِ، لِأَنَّ الْمُخْتَفِيَ يَسْكُنُ وَلَا يَنْتَشِرُ. وَالْأَحْسَنُ عِنْدِي أَنْ يَكُونَ هُنَا كِنَايَةً عَنِ الْخَفَاءِ مَعَ إِرَادَةِ الْمَعْنَى الصَّرِيحِ. وَوَجْهُ كَوْنِهِ كِنَايَةً أَنَّ الْكَلَامَ مَسُوقٌ لِلتَّذْكِيرِ بِعِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى وَأَنَّهُ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ مِنْ أَعْمَالِكُمْ وَمُحَاسِبُكُمْ عَلَيْهَا يَوْمَ يَجْمَعُكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، فَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: اللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَحْمِلُ كُلُّ أُنْثى - إِلَى أَنْ قَالَ- وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ [الرَّعْد: ٨- ١٠] . فَالَّذِي سكن بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارَ بَعْضُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، فَلَمَّا أَعْلَمَهُمْ بِأَنَّهُ يَمْلِكُ مَا فِي السَّمَوَات وَالْأَرْضِ عَطَفَ عَلَيْهِ الْإِعْلَامَ بِأَنَّهُ يَمْلِكُ مَا سَكَنَ مِنْ ذَلِكَ لِأَنَّهُ بِحَيْثُ يُغْفِلُ عَنْ شُمُولِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ إِيَّاهُ، لِأَنَّ الْمُتَعَارَفَ بَيْنَ النَّاسِ إِذَا أَخْبَرُوا عَنْ أَشْيَاءَ بِحُكْمِ أَنْ يُرِيدُوا الْأَشْيَاءَ الْمَعْرُوفَةَ الْمُتَدَاوَلَةَ. فَهَذَا مِنْ ذِكْرِ الْخَاصِّ بَعْدَ الْعَامِّ لِتَقْرِيرِ عُمُومِ الْمُلْكِ لِلَّهِ تَعَالَى بِأَنَّ مُلْكَهُ شَمِلَ الظَّاهِرَاتِ وَالْخَفِيَّاتِ، فَفِي هَذَا اسْتِدْعَاءٌ لِيُوَجِّهُوا النَّظَرَ الْعَقْلِيَّ فِي الْمَوْجُودَاتِ الْخَفِيَّةِ وَمَا فِي إِخْفَائِهَا مِنْ دَلَالَةٍ عَلَى سَعَةِ الْقُدْرَةِ وَتَصَرُّفَاتِ الْحِكْمَةِ الْإِلَهِيَّةِ.

Sükûn (سُكُون); cismin bir mekânda, yani bir uzay parçasında belirli bir süre yer değiştirmeksizin durmasıdır; dolayısıyla hareketin zıddıdır ve gizlenme sebeplerinden biridir, zira gizlenen kimse hareketsiz durur, ortalıkta dolaşmaz. Bana göre en uygun olanı, burada sarih anlam da murat edilmekle birlikte, gizlilikten kinaye olmasıdır. Kinaye olmasının gerekçesi şudur: Söz, Allah Teâlâ'nın ilmini ve amellerinizden hiçbir şeyin O'na gizli kalmayıp sizi kıyamet gününde toplayacağı zaman bunlardan hesaba çekeceğini hatırlatmak için sevk edilmiştir; nitekim Cenâb-ı Hakk'ın: { اللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَحْمِلُ كُلُّ أُنْثى } ayetinden { وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ } [Ra'd: 8-10] buyruğuna kadar olan kısım da böyledir. Gece ve gündüzde sükûn bulanlar, göklerde ve yerde olanların bir kısmıdır. Allah Teâlâ göklerde ve yerde olanlara malik olduğunu bildirdikten sonra, bundan sükûn bulanlara da malik olduğunu bildirmeyi ona atfetmiştir; zira göklerde ve yerde olanların bunları da kapsadığı hususu gözden kaçırılabilir, çünkü insanlar bir hüküm bildirdiklerinde bilinen ve yaygın olan şeyleri kastetmeleri adettendir. Bu durum, Allah Teâlâ'nın mülkiyetinin zahir ve gizli her şeyi kapsadığını pekiştirmek için umumdan sonra hususun zikredilmesi kabilindendir; bunda, gizli varlıklara ve onların gizlenmesinde ilahi kudretin genişliğine ve hikmet tasarruflarına dair bulunan delillere aklî bakışlarını yöneltmeleri için bir çağrı vardır.

وفِي لِلظَّرْفِيَّةِ الزَّمَانِيَّةِ، وَهِيَ ظَرْفٌ مُسْتَقِرٌّ، لِأَنَّ فِعْلَ السُّكُونِ لَا يَتَعَدَّى إِلَى الزَّمَانِ تَعْدِيَةَ الظَّرْفِ اللَّغْوِ كَمَا يَتَعَدَّى إِلَى الْمَكَانِ لَوْ كَانَ بِمَعْنَى حَلَّ وَاسْتَقَرَّ وَهُوَ مَا لَا يُنَاسِبُ حَمْلَ مَعْنَى الْآيَةِ عَلَيْهِ. وَالْكَلَامُ تَمْهِيدٌ لِسَعَةِ الْعِلْمِ، لِأَنَّ شَأْنَ الْمَالِكِ أَنْ يَعْلَمَ مَمْلُوكَاتِهِ.

{ فِي } edatı zaman zarfiyeti içindir ve müstakar bir zarftır; çünkü sükûn fiili zamana, -şayet yerleşti ve karar kıldı manasında olsaydı mekâna lağv zarfı gibi geçişli olacağı şekilde- geçişli olmaz ki ayetin manasını buna hamletmek de uygun düşmez. Bu ifade ilmin genişliğine bir zemin hazırlamadır, zira malik olanın şânı, mülkü altındakileri bilmektir.

وَتَخْصِيصُ اللَّيْلِ بِالذِّكْرِ لِأَنَّ السَّاكِنَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ يَزْدَادُ خَفَاءً، فَهُوَ كَقَوْلِهِ: وَلا حَبَّةٍ فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ [الْأَنْعَام: ٥٩] . وَعَطَفَ النَّهَارَ عَلَيْهِ لِقَصْدِ زِيَادَةِ الشُّمُولِ، لِأَنَّ اللَّيْلَ لَمَّا كَانَ مَظِنَّةَ الِاخْتِفَاءِ فِيهِ قَدْ يُظَنُّ أَنَّ الْعَالِمَ يَقْصِدُ الِاطِّلَاعَ عَلَى السَّاكِنَاتِ فِيهِ بِأَهَمِّيَّةٍ وَلَا يَقْصِدُ إِلَى الِاطِّلَاعِ عَلَى السَّاكِنَاتِ فِي النَّهَارِ، فَذَكَرَ النَّهَارَ لِتَحْقِيقِ تَمَامِ الْإِحَاطَةِ بِالْمَعْلُومَاتِ.

Gecenin özellikle zikredilmesi, o vakitte sükûn bulan şeyin gizliliğinin daha da artması sebebiyledir; bu durum Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلا حَبَّةٍ فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ } [En'âm: 59] buyruğu gibidir. Gündüzün ona atfedilmesi ise kapsamı daha da artırmak içindir; zira gece gizlenmenin muhtemel olduğu bir vakit olduğundan, her şeyi bilenin onda sükûn bulanları önemseyerek muttali olmayı kastettiği, gündüzleyin sükûn bulanlara ise muttali olmayı kastetmediği zannedilebilir. Bu sebeple, malum olan şeyleri tam bir kuşatmanın gerçekleştiğini teyit etmek için gündüz zikredilmiştir.

وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى الْحَصْرِ، وَهُوَ حَصْرُ السَّاكِنَاتِ فِي كَوْنِهَا لَهُ لَا لِغَيْرِهِ، أَيْ فِي كَوْنِ مِلْكِهَا التَّامِّ لَهُ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: قُلْ لِمَنْ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلْ لِلَّهِ [الْأَنْعَام: ١٢] .

Mecrûrun öne alınması hasr (tahsis) bildirmek içindir; bu da sükûn bulanların başkasına değil yalnızca O'na ait olduğunu, yani onların tam mülkiyetinin O'nun olduğunu hasretmektir; tıpkı daha önce geçen: { قُلْ لِمَنْ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلْ لِلَّهِ } [En'âm: 12] buyruğunda olduğu gibi.

وَقَدْ جَاءَ قَوْلُهُ: وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ كَالنَّتِيجَةِ لِلْمُقَدِّمَةِ، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْإِخْبَارِ بِأَنَّ اللَّهَ يَمْلِكُ السَّاكِنَاتِ التَّمْهِيدُ لِإِثْبَاتِ عُمُومِ عِلْمِهِ، وَإِلَّا فَإِنَّ مِلْكَ الْمُتَحَرِّكَاتِ الْمُتَصَرِّفَاتِ

{ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } buyruğu ise mukaddimenin bir neticesi gibi gelmiştir; zira sükûn bulanlara Allah'ın malik olduğunu haber vermekten maksat, O'nun ilminin umumiliğini ispatlamaya bir zemin hazırlamaktır; yoksa hareket eden ve tasarrufta bulunan varlıkların mülkiyeti,

أَقْوَى مِنْ مِلْكِ السَّاكِنَاتِ الَّتِي لَا تُبْدِي حَرَاكًا، فَظَهَرَ حُسْنُ وَقْعِ قَوْلِهِ: وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ عَقِبَ هَذَا.

hiçbir hareket göstermeyen sükûn halindeki varlıkların mülkiyetinden daha güçlüdür. Dolayısıyla bundan hemen sonra gelen { وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” buyruğunun ne kadar güzel bir konuma yerleştiği açıkça ortaya çıkmıştır.

والسميع: الْعَالِمُ الْعَظِيمُ بِالْمَسْمُوعَاتِ أَوْ بِالْمَحْسُوسَاتِ. والعليم: الشَّديد الْعلم بِكُلِّ مَعْلُومٍ.

Es-Semî' (السَّمِيعُ); işitilenleri veya hissedilenleri pek iyi bilendir. El-Alîm (الْعَلِيمُ) ise bilinen her şeyi son derece iyi bilendir.

[سُورَة الْأَنْعَام (٦) : آيَة ١٤]

[En'âm Suresi (6), Âyet 14]

قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا فاطِرِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ يُطْعِمُ وَلا يُطْعَمُ قُلْ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٤)

{ قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا فاطِرِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ يُطْعِمُ وَلا يُطْعَمُ قُلْ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “De ki: Gökleri ve yeri yoktan var eden, yedirdiği halde yedirilmeyen Allah'tan başkasını mı velî (dost/rab) edineyim? De ki: Bana Müslüman olanların ilki olmam emredildi ve sakın müşriklerden olma, [denildi].” (14)

قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا فاطِرِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ يُطْعِمُ وَلا يُطْعَمُ.

{ قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا فاطِرِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ يُطْعِمُ وَلا يُطْعَمُ } “De ki: Gökleri ve yeri yoktan var eden, yedirdiği halde yedirilmeyen Allah'tan başkasını mı velî edineyim?”

اسْتِئْنَاف آخر ناشىء عَن جملَة: قُلْ لِمَنْ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلْ لِلَّهِ [الْأَنْعَام: ١٢] .

[Bu cümle], { قُلْ لِمَنْ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلْ لِلَّهِ } [En'âm: 12] cümlesinden doğan başka bir isti'nâftır (yeni bir başlangıçtır).

وَأُعِيدَ الْأَمْرُ بِالْقَوْلِ اهْتِمَامًا بِهَذَا الْمَقُولِ، لِأَنَّهُ غَرَضٌ آخَرُ غَيْرُ الَّذِي أَمَرَ فِيهِ بِالْقَوْلِ قَبْلَهُ، فَإِنَّهُ لَمَّا تَقَرَّرَ بِالْقَوْلِ، السَّابِقِ عُبُودِيَّةُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لِلَّهِ وَأَنَّ مَصِيرَ كُلِّ ذَلِكَ إِلَيْهِ انْتَقَلَ إِلَى تَقْرِيرِ وُجُوبِ إِفْرَادِهِ بِالْعِبَادَةِ، لِأَنَّ ذَلِكَ نَتِيجَةٌ لَازَمَةٌ لِكَوْنِهِ مَالِكًا لِجَمِيعِ مَا احْتَوَتْهُ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ، فَكَانَ هَذَا التَّقْرِيرُ جَارِيًا عَلَى طَرِيقَةِ التَّعْرِيضِ إِذْ أَمَرَ الرَّسُولَ- ﵊ بالتبري مِنْ أَنْ يَعْبُدَ غَيْرَ اللَّهِ. وَالْمَقْصُودُ الْإِنْكَارُ عَلَى الَّذِينَ عَبَدُوا غَيْرَهُ وَاتَّخَذُوهُمْ أَوْلِيَاءَ، كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ بِمَحْضَرِ الْمُجَادِلِ الْمُكَابِرِ (لَا أَجْحَدُ الْحَقَّ) لِدَلَالَةِ الْمَقَامِ عَلَى أَنَّ الرَّسُولَ ﷺ لَا يَصْدُرُ مِنْهُ ذَلِكَ، كَيْفَ وَقَدْ عَلِمُوا أَنَّهُ دَعَاهُمْ إِلَى تَوْحِيدِ اللَّهِ مِنْ أَوَّلِ بَعْثَتِهِ، وَهَذِهِ السُّورَةُ مَا نَزَلَتْ إِلَّا بَعْدَ الْبَعْثَةِ بِسِنِينَ كَثِيرَةٍ، كَمَا اسْتَخْلَصْنَاهُ مِمَّا تَقَدَّمَ فِي صَدْرِ السُّورَةِ. وَقَدْ ذَكَرَ ابْنُ عَطِيَّةَ عَنْ بَعْضِ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ أُمِرَ بِهِ الرَّسُولُ ﷺ لِيُجِيبَ الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ دَعَوْهُ إِلَى عِبَادَةِ أَصْنَامِهِمْ، أَيْ هُوَ مِثْلُ مَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ أَيُّهَا الْجاهِلُونَ [الزمر: ٦٤] ، وَهُوَ لَعَمْرِي مِمَّا يُشْعِرُ بِهِ أُسْلُوبُ الْكَلَامِ وَإِنْ قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: إِنَّ ظَاهِرَ الْآيَةِ لَا يَتَضَمَّنُهُ كَيْفَ وَلَا بُدَّ لِلِاسْتِئْنَافِ مِنْ نُكْتَةٍ.

Söylenmesi emredilen bu söze verilen önem dolayısıyla "De ki" emri tekrar edilmiştir. Zira bu, kendisinden önce söylenmesi emredilenden başka bir gayedir. Nitekim önceki sözle göklerde ve yerde bulunan her şeyin Allah'a kulluğu ve hepsinin dönüşünün O'na olacağı sabit olunca, ibadeti sadece O'na has kılmanın gerekliliğini ortaya koymaya geçilmiştir. Çünkü bu, göklerin ve yerin ihtiva ettiği her şeyin sahibi olmasının zorunlu bir sonucudur. Dolayısıyla bu ortaya koyuş, Resûl'e -aleyhisselâm- Allah'tan başkasına ibadet etmekten beri durmasını emretmesi hasebiyle ta'rîz (üstü kapalı anlatım) yoluyla cereyan etmiştir. Asıl maksat ise O'ndan başkasına ibadet edip onları velî edinenleri kınamaktır; tıpkı inatçı bir münazaranın huzurunda bir kimsenin (hakkı inkâr etmem) demesi gibi. Zira makam, Resûl'ün ﷺ böyle bir şey yapmayacağına delalet etmektedir; nasıl yapsın ki, daha peygamberliğinin başından itibaren onları Allah'ın birliğine davet ettiğini bilmektedirler. Bu sure ise ancak peygamberliğin başlangıcından uzun yıllar sonra nazil olmuştur; nitekim bunu surenin başındaki açıklamalardan çıkarmıştık. İbn Atıyye, bazı müfessirlerin şöyle dediğini nakletmiştir: Bu söz Resûl'e ﷺ, kendisini putlarına ibadet etmeye çağıran müşriklere cevap vermesi için emredilmiştir; yani bu, Allah Teâlâ'nın: { قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ أَيُّهَا الْجاهِلُونَ } [Zümer: 64] buyruğundaki gibidir. Ömrüme yemin olsun ki, İbn Atıyye her ne kadar: "Ayetin zahiri bunu içermez" demişse de sözün üslubunun hissettirdiği şey budur; nitekim [aksi takdirde] bu yeni başlangıcın (isti'nâfın) bir nükteye dayanması kaçınılmazdır.

وَالِاسْتِفْهَامُ لِلْإِنْكَارِ. وَقَدَّمَ الْمَفْعُولَ الْأَوَّلَ لِ أَتَّخِذُ عَلَى الْفِعْلِ وَفَاعِلِهِ لِيَكُونَ مُوَالِيًا لِلِاسْتِفْهَامِ لِأَنَّهُ هُوَ الْمَقْصُودُ بِالْإِنْكَارِ لَا مُطْلَقُ اتِّخَاذِ الْوَلِيِّ. وَشَأْنُ هَمْزَةِ الِاسْتِفْهَامِ

İstifham inkâr (kınama) içindir. { أَتَّخِذُ } fiilinin birinci mef'ûlü, istifhamın hemen ardından gelsin diye fiil ve failinin önüne geçirilmiştir; zira inkârın asıl kastı mutlak anlamda velî edinmek değil, [o mef'ûlü velî edinmektir]. İstifham hemzesinin kuralı ise,

بِجَمِيعِ

bütün

اسْتِعْمَالَاتِهِ أَنْ يَلِيَهَا جُزْءُ الْجُمْلَةِ الْمُسْتَفْهَمِ عَنْهُ كَالْمُنْكَرِ هُنَا، فَالتَّقْدِيمُ لِلِاهْتِمَامِ بِهِ، وَهُوَ مِنْ جُزْئِيَّاتِ الْعِنَايَةِ الَّتِي قَالَ فِيهَا عَبْدُ الْقَاهِرِ أَنْ لَا بُدَّ مِنْ بَيَانِ وَجْهِ الْعِنَايَةِ، وَلَيْسَ مُفِيدًا لِلتَّخْصِيصِ فِي مِثْلِ هَذَا لِظُهُورِ أَنَّ دَاعِيَ التَّقْدِيمِ هُوَ تَعْيِينُ الْمُرَادِ بِالِاسْتِفْهَامِ فَلَا يَتَعَيَّنُ أَنْ يَكُونَ لِغَرَضٍ غَيْرِ ذَلِكَ. فَمَنْ جَعَلَ التَّقْدِيمَ هُنَا مُفِيدًا لِلِاخْتِصَاصِ، أَيِ انْحِصَارِ إِنْكَارِ اتِّخَاذِ الْوَلِيِّ فِي غَيْرِ اللَّهِ كَمَا مَالَ إِلَيْهِ بَعْضُ شُرَّاحِ «الْكَشَّافِ» فَقَدْ تَكَلَّفَ مَا يَشْهَدُ الِاسْتِعْمَالُ وَالذَّوْقُ بِخِلَافِهِ، وَكَلَامُ «الْكَشَّافِ» بَرِيءٌ مِنْهُ بَلِ الْحَقُّ أَنَّ التَّقْدِيمَ هُنَا لَيْسَ إِلَّا لِلِاهْتِمَامِ بِشَأْنِ الْمُقَدَّمِ- لِيَلِيَ أَدَاةَ الِاسْتِفْهَامِ فَيُعْلَمُ أَنَّ مَحَلَّ الْإِنْكَارِ هُوَ اتِّخَاذُ غَيْرِ اللَّهِ وَلِيًّا، وَأَمَّا مَا زَادَ عَلَى ذَلِكَ فَلَا الْتِفَاتَ إِلَيْهِ مِنَ الْمُتَكَلِّمِ. وَلَعَلَّ الَّذِي حَدَاهُمْ إِلَى ذَلِكَ أَنَّ الْمَفْعُولَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَنَظَائِرِهَا مِثْلَ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ [الزمر: ٦٤] أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ [الْأَنْعَام: ٤٠] هُوَ كَلِمَةُ غَيْرَ الْمُضَافَةُ إِلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ، وَهِيَ عَامَّةٌ فِي كُلِّ مَا عَدَا اللَّهَ، فَكَانَ اللَّهُ مَلْحُوظًا مِنْ لَفْظِ الْمَفْعُولِ فَكَانَ إِنْكَارُ اتِّخَاذِ اللَّهِ وَلِيًّا لِأَنَّ إِنْكَارَ اتِّخَاذِ غَيْرِهِ وَلِيًّا مُسْتَلْزِمًا عَدَمَ إِنْكَارِ اتِّخَاذِ اللَّهِ وَلِيًّا، لِأَنَّ إِنْكَارَ اتِّخَاذِ غَيْرِ اللَّهِ لَا يَبْقَى مَعَهُ إِلَّا اتِّخَاذُ اللَّهِ وَلِيًّا فَكَانَ هَذَا التَّرْكِيبُ مُسْتَلْزِمًا مَعْنَى الْقَصْرِ وَآئِلًا إِلَيْهِ وَلَيْسَ هُوَ بِدَالٍّ عَلَى الْقَصْرِ مُطَابَقَةً، وَلَا مُفِيدًا لِمَا يُفِيدُهُ الْقصر الإضافي مقن قَلْبِ اعْتِقَادٍ أَوْ إِفْرَادٍ أَوْ تَعْيِينٍ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ لَوْ كَانَ الْمَفْعُولُ خِلَافَ كَلِمَةِ (غَيْرَ) لَمَا صَحَّ اعْتِبَارُ الْقَصْرِ، كَمَا لَوْ قُلْتَ: أَزَيْدًا أَتَتَّخِذُ صَدِيقًا، لَمْ يَكُنْ مُفِيدًا إِلَّا إِنْكَارَ اتِّخَاذِ زَيْدٍ صَدِيقًا مِنْ غَيْرِ الْتِفَاتٍ إِلَى اتِّخَاذِ غَيْرِهِ، وَإِنَّمَا ذَلِكَ لِأَنَّكَ تَرَاهُ لَيْسَ أَهْلًا لِلصَّدَاقَةِ فَلَا فَرْقَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ قَوْلِكَ: أَتَتَّخِذُ زَيْدًا صَدِيقًا، إِلَّا أَنَّكَ أَرَدْتَ تَوَجُّهَ الْإِنْكَارِ لِلْمُتَّخِذِ لَا لِلِاتِّخَاذِ اهْتِمَامًا بِهِ. وَالْفَرْقُ بَيْنَهُمَا دَقِيقٌ فَأَجِدَّ فِيهِ نَظَرَكَ.

kullanımlarında, buradaki münker (kınanan şey) gibi hakkında soru sorulan cümlenin ögesinin hemen hemzenin peşinden gelmesidir. Dolayısıyla öne alma ona gösterilen önemden (ihtimamdan) ötürüdür. Bu da Abdülkāhir'in 'önem verme yönünün açıklanması gerekir' dediği inâyet cüz'iyyatındandır. Bu gibi bir yerde öne alış tahsis (sadece ona has kılma) ifade etmez; çünkü öne almanın sebebinin, istifhamla kastedilen şeyi belirlemek olduğu açıktır, dolayısıyla bunun başka bir gaye için olması zorunlu değildir. Bazı el-Keşşâf şarihlerinin meylettiği gibi buradaki takdimi ihtisas bildiren, yani velî edinmenin inkârının Allah'tan başkasına hasredilmesi kabilinden sayan kimse, dil kullanımının ve edebi zevkin aksine şahitlik ettiği bir külfete girmiştir; el-Keşşâf'ın sözü ise bundan uzaktır. Bilakis hakikat şudur ki, buradaki takdim yalnızca öne alınan ögenin şanına verilen önemden ötürüdür -tâ ki istifham edatının peşinden gelsin de inkârın mahallinin Allah'tan başkasını velî edinmek olduğu bilinsin; bundan fazlasına ise konuşan tarafından iltifat edilmemiştir. Onları buna sevk eden şey belki de bu ayette ve { أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ } [Zümer: 64], { أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ } [En'âm: 40] gibi benzerlerindeki mef'ûlün, lafza-i celâle izafe edilmiş olan { غَيْرَ } kelimesi olmasıdır. Bu kelime ise Allah'tan gayrı olan her şeyi kapsayıcıdır. Böylece mef'ûl lafzından Allah dikkate alınmış olmakta, Allah'ı velî edinmenin inkâr edilmemesi de O'ndan gayrısını velî edinmenin inkârından zorunlu olarak çıkmaktadır; çünkü Allah'tan başkasını velî edinmenin inkârı karşısında geriye yalnızca Allah'ı velî edinmek kalır. Dolayısıyla bu terkip hasr (kasr) anlamını gerektirmekte ve neticede ona varmaktadır; yoksa [lafzın bizzat kendisi] mutabakat yoluyla hasra delalet eden veya izafî kasrın inanç, ifrad veya tayin yönüyle tersine çevrilmesinde ifade ettiği şeyi doğrudan bildiren bir yapıda değildir. Görmez misin ki, mef'ûl { غَيْرَ } kelimesinden başkası olsaydı hasrın kabulü sahih olmazdı; nitekim 'Zeyd'i mi arkadaş ediniyorsun?' desen, başkasını edinmeye hiç iltifat etmeksizin sadece Zeyd'i arkadaş edinmeyi inkârı ifade ederdi. Bu da sadece senin onu arkadaşlığa layık görmeyişinden kaynaklanır. Dolayısıyla bununla senin 'Sen Zeyd'i arkadaş mı ediniyorsun?' sözün arasında, sırf ona verilen önemden ötürü inkârın edinme fiiline değil de edinilen şahsa yönelmesini murat etmen dışında bir fark yoktur. İkisi arasındaki fark pek incedir, bu yüzden ona dikkatlice bak.

ثُمَّ إِنْ كَانَ الْمُشْرِكُونَ قَدْ سَأَلُوا مِنَ النَّبِيءِ ﷺ أَنْ يَتَّخِذَ أَصْنَامَهُمْ أَوْلِيَاءَ كَانَ لِتَقْدِيمِ الْمَفْعُولِ نُكْتَةُ اهْتِمَامٍ ثَانِيَةٍ وَهِيَ كَوْنُهُ جَوَابًا لِكَلَامٍ هُوَ الْمَقْصُودُ مِنْهُ كَمَا فِي قَوْلِهِ: أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ أَيُّهَا الْجاهِلُونَ [الزمر: ٦٤] وَقَوْلِهِ: قالُوا يَا مُوسَى اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ- إِلَى قَوْلِهِ- قالَ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلهاً [الْأَعْرَاف: ١٢] . وَأَشَارَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» فِي قَوْلِهِ: أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا الْآتِي فِي آخِرِ السُّورَةِ إِلَى أَنَّ تَقْدِيمَ غَيْرَ اللَّهِ عَلَى أَبْغِي لِكَوْنِهِ جَوَابًا عَنْ نِدَائِهِمْ لَهُ إِلَى عِبَادَةِ آلِهَتِهِمْ. قَالَ الطَّيْبِيُّ: لِأَنَّ كُلَّ تَقْدِيمٍ إِمَّا لِلِاهْتِمَامِ أَوْ لِجَوَابِ إِنْكَارٍ.

Sonra, şayet müşrikler Peygamber'den ﷺ putlarını velî edinmesini istemişlerse, mef'ûlün öne alınmasının ikinci bir önem nüktesi daha vardır ki o da, sözün kastedildiği şekliyle bir söze cevap olmasıdır; tıpkı: { أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ أَيُّهَا الْجاهِلُونَ } [Zümer: 64] ve onların: { قالُوا يَا مُوسَى اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ } sözüne karşılık: { قالَ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلهاً } [A'râf: 138-140] demesinde olduğu gibi. el-Keşşâf sahibi, surenin sonunda gelecek olan { أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا } buyruğunda, { غَيْرَ اللَّهِ } lafzının { أَبْغِي } fiilinin önüne geçirilmesinin, onların kendisini ilahlarına ibadete çağırmalarına bir cevap teşkil etmesinden kaynaklandığına işaret etmiştir. Tîbî şöyle demiştir: "Çünkü her takdim ya önem vermek içindir ya da bir inkâra cevap vermek içindir."

وَالْوَلِيُّ: النَّاصِرُ الْمُدَبِّرُ، فَفِيهِ مَعْنَى الْعِلْمِ وَالْقُدْرَةِ. يُقَالُ: تَوَلَّى فَلَانًا، أَيِ اتَّخَذَهُ نَاصِرًا. وَسُمِّيَ الْحَلِيفُ وَلِيًّا لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْحِلْفِ النُّصْرَةُ. وَلَمَّا كَانَ الْإِلَهُ هُوَ الَّذِي

El-Velî (الْوَلِيُّ); yardım eden ve işleri yönetip tedbir eden kimsedir, dolayısıyla onda ilim ve kudret manası vardır. Bir kimse için 'falancayı velî edindi' denildiğinde, onu yardımcı edindi manası kastedilir. Müttefike de 'velî' denmiştir, çünkü andlaşmadan maksat yardımlaşmadır. İlah da,

يَرْجِعُ إِلَيْهِ عَابِدُهُ سُمِّيَ وَلِيًّا لِذَلِكَ. وَمِنْ أَسْمَائِهِ تَعَالَى الْوَلِيُّ.

kendisine ibadet edenin başvurduğu merci olduğu için bundan dolayı 'velî' olarak isimlendirilmiştir. Allah Teâlâ'nın isimlerinden biri de el-Velî'dir.

وَالْفَاطِرُ: الْمُبْدِعُ وَالْخَالِقُ. وَأَصْلُهُ مِنَ الْفَطْرِ وَهُوَ الشَّقُّ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: مَا عَرَفْتُ مَعْنَى الْفَاطِرِ حَتَّى اخْتصم إليّ أعرابيات فِي بِئْرٍ، فَقَالَ أَحَدُهُمَا: أَنَا فَطَرْتُهَا. وَإِجْرَاءُ هَذَا الْوَصْفِ عَلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ دُونَ وَصْفٍ آخَرَ اسْتِدْلَالٌ عَلَى عَدَمِ جَدَارَةِ غَيْرِهِ لِأَنْ يُتَّخَذَ وَلِيًّا، فَهُوَ نَاظِرٌ إِلَى قَوْلِهِ: فِي أَوَّلِ السُّورَةِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ ثُمَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ [الْأَنْعَام: ١] . وَلَيْسَ يُغْنِي عَنْهُ قَوْلُهُ قَبْلَهُ قُلْ لِمَنْ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلْ لِلَّهِ [الْأَنْعَام: ١٢] لِأَنَّ ذَلِكَ اسْتِدْلَالٌ عَلَيْهِمْ بِالْعُبُودِيَّةِ لِلَّهِ وَهَذَا اسْتِدْلَالٌ بِالِافْتِقَارِ إِلَى اللَّهِ فِي أَسْبَابِ بَقَائِهِمْ إِلَى أَجَلٍ.

El-Fâtır (الْفَاطِرُ); yoktan var eden ve yaratandır. Aslı 'fatr' (الْفَطْر) kökünden gelip yarmak demektir. İbn Abbas'tan şöyle rivayet edilmiştir: "Bir kuyu hakkında iki bedevi bana davalaşıncaya kadar el-Fâtır'ın anlamını tam bilmiyordum. Onlardan biri: 'Onu ben fatrettim (yarıp ilk ben açtım)' dedi." Bu vasfın başka bir vasıf değil de lafza-i celâle getirilmesi, O'ndan başkasının velî edinilmeye layık olmadığına delil getirmektir. Bu da surenin başındaki şu buyruğa bakmaktadır: { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ ثُمَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ } [En'âm: 1]. Kendisinden önceki { قُلْ لِمَنْ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلْ لِلَّهِ } [En'âm: 12] buyruğu ise bunun yerini tutmaz; çünkü o, Allah'a kulluk yönüyle onlara karşı delil getirmektir, bu ise ecelleri gelene kadar varlıklarını sürdürme sebeplerinde Allah'a muhtaç olmalarıyla delil getirmektir.

وَقَوْلُهُ: وَهُوَ يُطْعِمُ جُمْلَةٌ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، أَيْ يُعْطِي النَّاسَ مَا يَأْكُلُونَهُ مِمَّا أَخْرَجَ لَهُمْ مِنَ الْأَرْضِ: مِنْ حُبُوبٍ وَثِمَارٍ وَكَلَأٍ وَصَيْدٍ. وَهَذَا اسْتِدْلَالٌ عَلَى الْمُشْرِكِينَ بِمَا هُوَ مُسَلَّمٌ عِنْدَهُمْ، لِأَنَّهُمْ يَعْتَرِفُونَ بِأَنَّ الرَّازِقَ هُوَ اللَّهُ وَهُوَ خَالِقُ الْمَخْلُوقَاتِ وَإِنَّمَا جَعَلُوا الْآلِهَةَ الْأُخْرَى شُرَكَاءَ فِي اسْتِحْقَاقِ الْعِبَادَةِ. وَقَدْ كَثُرَ الِاحْتِجَاجُ عَلَى الْمُشْرِكِينَ فِي الْقُرْآنِ بِمِثْلِ هَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ [الْوَاقِعَة: ٦٣، ٦٤] .

{ وَهُوَ يُطْعِمُ } buyruğu hal konumunda bir cümledir; yani yerden onlar için çıkardığı ekinler, meyveler, otlar ve av hayvanları gibi şeylerden insanlara yiyeceklerini vermektedir. Bu, müşriklere karşı onların da kabul ettiği bir hususla delil getirmektir; zira onlar rızkı verenin ve mahlukatı yaratanın Allah olduğunu itiraf etmekte, diğer ilahları ise sadece ibadete hak kazanmada ortak kılmaktaydılar. Kur'an'da müşriklere karşı bu tür delil getirmeler pek çoktur; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ } [Vâkıa: 63-64].

وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَلا يُطْعَمُ- بِضَمِّ الْيَاءِ وَفَتْحِ الْعَيْنِ- فَتَكْمِيلٌ دَالٌّ عَلَى الْغِنَى الْمُطْلَقِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ [الذاريات: ٥٧] . وَلَا أَثَرَ لَهُ فِي الِاسْتِدْلَالِ إِذْ لَيْسَ فِي آلِهَةِ الْعَرَبِ مَا كَانُوا يُطْعِمُونَهُ الطَّعَامَ. وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ التَّعْرِيضُ بِهِمْ فِيمَا يُقَدِّمُونَهُ إِلَى أَصْنَامِهِمْ مِنَ الْقَرَابِينِ وَمَا يُهْرِقُونَ عَلَيْهَا مِنَ الدِّمَاءِ، إِذْ لَا يَخْلُو فِعْلُهُمْ مِنِ اعْتِقَادِ أَنَّ الْأَصْنَامَ تَنْعَمُ بِذَلِكَ.

Ye'nin zammesi ve ayn'ın fethasıyla okunan { وَلا يُطْعَمُ } “kendisi yedirilmeyen” buyruğu ise mutlak zenginliğe delalet eden bir tamamlamadır; nitekim Allah Teâlâ: { وَما أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ } [Zâriyât: 57] buyurmuştur. Bunun delillendirmede doğrudan bir tesiri yoktur; zira Arapların ilahları arasında kendilerine yemek yedirdikleri bir ilah bulunmamaktaydı. Putlarına sundukları kurbanlar ve üzerlerine akıttıkları kanlar konusunda onlara bir ta'rîz (üstü kapalı kınama) kastedilmiş olması da caizdir; zira onların bu fiili, putların bundan faydalandığı inancından uzak değildir.