وَأُرِيدَ بِالْخَلْقِ خَلْقُ أَجْسَادِهِمْ فَقَدْ رُوِيَ أَنَّهُمْ كَانُوا طِوَالًا شِدَادًا أَقْوِيَاءَ، وَكَانُوا أَهْلَ عَقْلٍ وَتَدْبِيرٍ، وَالْعَرَبُ تَضْرِبُ الْمَثَلَ بِأَحْلَامِ عَادٍ، ثُمَّ فَسَدَتْ طِبَاعُهُمْ بِالتَّرَفِ فَبَطِرُوا النِّعْمَةَ.
Yaratılış ile bedenlerinin yaratılışı kastedilmiştir. Zira onların uzun boylu, sert yapılı ve güçlü kimseler oldukları rivayet edilmiştir. Onlar akıl ve tedbir sahibi idiler; Araplar Âd kavminin aklı ve hilmi ile darbımesel getirirlerdi. Daha sonra tabiatları refah sebebiyle bozuldu ve nimete karşı nankörlük edip azdılar.
وَالظَّاهِرُ أَنَّ لَامَ التَّعْرِيفِ هُنَا لِلِاسْتِغْرَاقِ الْعُرْفِيِّ، أَيْ فِي بُلْدَانِ الْعَرَبِ وَقَبَائِلِهِمْ.
Zahir olan, buradaki harf-i tarifin örfî istiğrâk (kapsam) için olduğudur; yani Arap beldelerinde ve kabileleri arasında demektir.
وَقَدْ وَضَعَ الْقَصَّاصُونَ حَوْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِرَمَ ذاتِ الْعِمادِ قِصَّةً مَكْذُوبَةً فَزَعَمُوا أَنَّ إِرَمَ ذاتِ الْعِمادِ مُرَكَّبٌ جُعِلَ اسْمًا لِمَدِينَةٍ بِالْيَمَنِ أَوْ بِالشَّامِ أَوْ بِمِصْرَ، وَوَصَفُوا قُصُورَهَا وَبَسَاتِينَهَا بِأَوْصَافٍ غَيْرِ مُعْتَادَةٍ، وَتَقَوَّلُوا أَنَّ أَعْرَابِيًّا يُقَالُ لَهُ: عَبْدُ اللَّهِ بْنُ قِلَابَةَ كَانَ فِي زَمَنِ الْخَلِيفَةِ مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ تَاهَ فِي ابْتِغَاءِ إِبِلٍ
Kıssacılar Yüce Allah'ın: { إِرَمَ ذَاتِ الْعِمَادِ } buyruğu etrafında uydurma bir hikâye kurgulamış ve { إِرَمَ ذَاتِ الْعِمَادِ } ibaresinin Yemen'de, Şam'da yahut Mısır'da bulunan bir şehrin adı olarak konulmuş bir terkip olduğunu iddia etmişlerdir. Onun saraylarını ve bahçelerini alışılagelmişin dışındaki vasıflarla nitelemişlerdir. Halife Muâviye b. Ebî Süfyân zamanında Abdullah b. Kılâbe adında bir bedevînin develerini ararken kaybolduğunu,
لَهُ فَاطَّلَعَ عَلَى هَذِهِ الْمَدِينَةِ وَأَنَّهُ لَمَّا رَجَعَ أَخْبَرَ النَّاسَ فَذَهَبُوا إِلَى الْمَكَانِ الَّذِي زَعَمَ أَنَّهُ وَجَدَ فِيهِ الْمَدِينَةَ فَلَمْ يَجِدُوا شَيْئًا. وَهَذِهِ أَكَاذِيبُ مَخْلُوطَةٌ بِجَهَالَةٍ إِذْ كَيْفَ يَصِحُّ أَنْ يَكُونَ اسْمُهَا إِرَمَ وَيُتْبَعُ بِذَاتِ الْعِمَادِ بِفَتْحِ إِرَمَ وَكَسْرِ ذاتِ فَلَوْ كَانَ الِاسْمُ مُرَكَّبًا مَزْجِيًّا لَكَانَ بِنَاءُ جُزْأَيْهِ عَلَى الْفَتْحِ، وَإِنْ كَانَ الِاسْمُ مُفْرَدًا وذاتِ صِفَةٌ لَهُ فَلَا وَجْهَ لِكَسْرِ ذاتِ، عَلَى أَنَّ مَوْقِعَ هَذَا الِاسْمِ عَقِبَ قَوْلِهِ تَعَالَى: بِعادٍ يُنَاكِدُ ذَلِكَ كُلَّهُ.
bu şehre rastladığını, geri döndüğünde insanlara haber verdiğini, onların da şehri bulduğunu iddia ettiği yere gittiklerinde hiçbir şey bulamadıklarını ileri sürmüşlerdir. Bunlar cehaletle karışık yalanlardır; zira adının İrem olup ardından { ذَاتِ } kelimesinin kesrası ve { إِرَمَ } kelimesinin fethasıyla { ذَاتِ الْعِمَادِ } şeklinde gelmesi nasıl sahih olabilir? Şayet bu isim mezcî terkip (kaynaşmış birleşik isim) olsaydı, her iki cüzünün de fetha üzere mebnî olması gerekirdi. Eğer isim müfret olup { ذَاتِ } onun sıfatı olsaydı, { ذَاتِ } kelimesinin kesralı okunmasının hiçbir izahı olmazdı. Kaldı ki bu ismin Yüce Allah'ın: { بِعَادٍ } buyruğunun hemen ardından gelmesi bütün bunları büsbütün reddetmektedir.
وَمُنِعَ ثَمُودَ مِنَ الصَّرْفِ لِأَنَّ الْمُرَادَ بِهِ الْأُمَّةُ الْمَعْرُوفَةُ، وَوُصِفَ بِاسْمِ الْمَوْصُولِ لِجَمْعِ الْمُذَكَّرِ فِي قَوْلِهِ: الَّذِينَ جابُوا دُونَ أَنْ يَقُولَ الَّتِي جابت الصخر بِتَأْوِيلِ الْقَوْمِ
Semûd kelimesi, bilinen ümmet kastedildiği için gayrimunsarıf (tenvinsiz ve kesrasız) kılınmıştır; kavim kastedilerek { الَّتِي جَابَتِ الصَّخْرَ } denilmeyip { الَّذِينَ جَابُوا } buyruğunda cem-i müzekker (eril çoğul) ismi mevsulü ile nitelenmiştir.
فَلَمَّا وُصِفَ عُدِلَ عَنْ تَأْنِيثِهِ تَفَنُّنًا فِي الْأُسْلُوبِ.
Nitelenirken üslupta bir zenginlik ve çeşitlilik (tefennün) gayesiyle müenneslikten dönülmüştür.
وَمَعْنَى جابُوا: قَطَعُوا، أَيْ نَحَتُوا الصَّخْرَ وَاتَّخَذُوا فِيهِ بُيُوتًا كَمَا قَالَ تَعَالَى:
{ جَابُوا } kelimesinin anlamı 'kestiler' demektir; yani Yüce Allah'ın buyurduğu gibi kayaları yontup içlerinde evler edindiler:
وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً [الشُّعَرَاء: ١٤٩] وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ ثَمُودَ أَوَّلُ أُمَمِ الْبَشَرِ نَحَتُوا الصَّخْرَ وَالرُّخَامَ.
{ وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا } “Dağlardan evler yontuyorsunuz” [Şuarâ 149]. Semûd kavminin, kaya ve mermeri yontan ilk insan topluluğu olduğu da söylenmiştir.
والصَّخْرَ: الْحِجَارَةُ الْعَظِيمَةُ.
{ الصَّخْرَ } büyük taşlar (kayalar) demektir.
وَالْوَادِ: اسْمٌ لِأَرْضٍ كَائِنَةٍ بَيْنَ جَبَلَيْنِ مُنْخَفِضَةٍ، وَمِنْهُ سُمِّي مَجْرَى الْمَاءِ الْكَثِيرِ وَادًا وَفِيهِ لُغَتَانِ: أَنْ يَكُونَ آخِرُهُ دَالًا، وَأَنْ يَكُونَ آخِرُهُ يَاءً سَاكِنَةً بَعْدَ الدَّالِ.
{ الْوَادِ } iki dağ arasında bulunan alçak arazinin adıdır; çok suyun aktığı yatağa da bu kökten hareketle vadi (vâd) denilmiştir. Bu kelimede iki lügat (kullanım) vardır: Sonunun dâl harfi olması yahut dâl harfinden sonra sakin bir yâ harfi olmasıdır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ بِدُونِ يَاءٍ. وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ وَيَعْقُوبُ بِيَاءٍ فِي آخِرِهِ وَصْلًا وَوَقْفًا، وَقَرَأَهُ وَرْشٌ عَنْ نَافِعٍ بِيَاءٍ فِي الْوَصْلِ وَبِدُونِهَا فِي الْوَقْفِ وَهِيَ قِرَاءَةٌ مَبْنِيَّةٌ عَلَى مُرَاعَاة الفواصل مثل مَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاللَّيْلِ إِذا يَسْرِ [الْفجْر: ٤] وَهُوَ مَرْسُومٌ فِي الْمُصْحَفِ بِدُونِ يَاءٍ وَالْقِرَاءَاتُ تَعْتَمِدُ الرِّوَايَةَ بِالسَّمْعِ لَا رَسْمِ الْمُصْحَفِ إِذِ الْمَقْصُودُ مِنْ كِتَابَةِ الْمَصَاحِفِ أَنْ يَتَذَكَّرَ بِهَا الْحُفَّاظُ مَا عَسَى أَنْ يَنْسَوْهُ.
Cumhur yâ harfi olmaksızın okumuştur. İbn Kesîr ve Ya'kûb hem vasıl (geçiş) hem de vakıf (durma) halinde sonunu yâ ile okumuştur. Nâfi'den rivayetle Verş ise vasıl halinde yâ ile, vakıf halinde ise yâ olmaksızın okumuştur; bu da Yüce Allah'ın: { وَاللَّيْلِ إِذَا يَسْرِ } “Akıp gittiği zaman geceye” [Fecr 4] buyruğunda daha önce geçtiği üzere fâsılalara (ayet sonu uyumuna) riayet esasına dayalı bir kıraattir. Mushaf'ta yâ harfi olmaksızın yazılmıştır; kıraatler ise Mushaf'ın yazısına değil semâî rivayete (işitmeye) dayanır, zira mushafların yazılmasındaki maksat hafızların unutabilecekleri şeyleri hatırlamalarıdır.
وَالْوَادِ: عَلَمٌ بِالْغَلَبَةِ عَلَى مَنَازِلِ ثَمُودَ، وَيُقَالُ لَهُ: وَادِي الْقُرَى، بِإِضَافَتِهِ إِلَى «الْقُرَى» الَّتِي بَنَتْهَا ثَمُودُ فِيهِ وَيُسَمَّى أَيْضًا «الْحِجْرَ» بِكَسْرِ الْحَاءِ وَسُكُونِ الْجِيمِ، وَيُقَالُ لَهَا: «حِجْرُ ثَمُودَ» وَهُوَ وَادٍ بَيْنَ خَيْبَرَ وَتَيْمَاءَ فِي طَرِيقِ الْمَاشِي مِنَ الْمَدِينَةِ إِلَى الشَّامِ، وَنَزَلَهُ الْيَهُودُ بَعْدَ ثَمُودَ لَمَّا نَزَلُوا بِلَادَ الْعَرَبِ، ونزله من قبائل الْعَرَبِ قُضَاعَةُ وَجُهَيْنَةُ، وَعُذْرَةُ وَبَلِيٌّ.
{ الْوَادِ } kelimesi, galebe yoluyla Semûd kavminin yurtlarının özel adı olmuştur; Semûd kavminin orada inşa ettiği 'köylere' izafetle oraya 'Vâdi'l-Kurâ' da denir. Ha harfinin kesrası ve cim harfinin sükûnu ile 'Hicr' olarak da isimlendirilir ve oraya 'Hicru Semûd' (Semûd'un Hicr'i) denilir. Burası Medine'den Şam'a doğru yürüyen kimsenin yolu üzerinde, Hayber ile Teymâ arasında bir vadidir. Semûd kavminden sonra Arap yarımadasına yerleştiklerinde Yahudiler buraya yerleşmiş; Arap kabilelerinden de Kuzâa, Cüheyne, Uzre ve Belî kabileleri buraya iskân etmiştir.
وَكَانَ غَزَاهُ النَّبِيءُ ﷺ وَفَتَحَهُ سَنَةَ سَبْعٍ فَأَسْلَمَ مَنْ فِيهِ مِنَ الْعَرَبِ وَصُولِحَتِ الْيَهُودُ عَلَى جِزْيَةٍ.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hicretin yedinci yılında oraya gazve düzenleyip fethetti; oradaki Araplar Müslüman oldu, Yahudilerle de cizye karşılığında sulh yapıldı.
وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِالْوادِ لِلظَّرْفِيَّةِ.
{ بِالْوَادِ } ifadesindeki bâ harfi zarfiyet (içinde olma) bildirir.
وَالْمُرَادُ بِ فِرْعَوْنَ هُوَ وَقَوْمُهُ.
{ فِرْعَوْنَ } ile kastedilen kendisi ve kavmidir.
وَوَصْفُ ذِي الْأَوْتادِ لِأَنَّ مَمْلَكَتَهُ كَانَتْ تَحْتَوِي عَلَى الْأَهْرَامِ الَّتِي بَنَاهَا أَسْلَافُهُ لِأَنَّ صُورَةَ الْهَرَمِ عَلَى الْأَرْضِ تُشْبِهُ الْوَتِدَ الْمَدْقُوقَ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْأَوْتَادِ مُسْتَعَارًا لِلتَّمَكُّنِ وَالثَّبَاتِ، أَي ذِي الْقُوَّة عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ: ذاتِ الْعِمادِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَعادٌ وَفِرْعَوْنُ ذُو الْأَوْتادِ فِي ص [١٢] .
{ ذِي الْأَوْتَادِ } sıfatı, krallığının atalarının inşa ettiği piramitleri barındırmasından dolayıdır; zira piramidin yeryüzündeki şekli çakılmış kazığa benzer. { الْأَوْتَادِ } kelimesinin tıpkı { ذَاتِ الْعِمَادِ } buyruğundaki gibi güç sahibi olmak anlamında sebat ve hâkimiyet için istiare edilmiş olması da caizdir. Bu husus daha önce Sâd Suresi'nde Yüce Allah'ın: { كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَعَادٌ وَفِرْعَوْنُ ذُو الْأَوْتَادِ } “Onlardan önce Nûh kavmi, Âd ve kazıklar sahibi Firavun da yalanlamıştı” [Sâd 12] buyruğunun tefsirinde geçmişti.
وَقَوْلُهُ: الَّذِينَ طَغَوْا فِي الْبِلادِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ شَامِلًا لِجَمِيعِ الْمَذْكُورِينَ عَادٍ وَثَمُودَ
Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ طَغَوْا فِي الْبِلَادِ } buyruğunun zikredilenlerin tamamını —Âd, Semûd
وَفِرْعَوْنَ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ نَعْتًا لِفِرْعَوْنَ لِأَنَّ الْمُرَادَ هُوَ وَقَوْمُهُ.
ve Firavun'u— kapsaması caizdir. Kendisi ve kavmi kastedildiği için Firavun'un sıfatı olması da caizdir.
وَالطُّغْيَانُ شِدَّةُ الْعِصْيَانِ وَالظُّلْمِ وَمَعْنَى طُغْيَانِهِمْ فِي الْبِلَادِ أَنَّ كُلَّ أُمَّةٍ مِنْ هَؤُلَاءِ طَغَوْا فِي بَلَدِهِمْ وَلَمَّا كَانَ بَلَدُهُمْ مِنْ جُمْلَةِ الْبِلَاد أَي أرضي الْأَقْوَامِ كَانَ طُغْيَانُهُمْ فِي بَلَدِهِمْ قَدْ أَوْقَعَ الطُّغْيَانَ فِي الْبِلَادِ لِأَنَّ فَسَادَ الْبَعْضِ آئِلٌ إِلَى فَسَادِ الْجَمِيعِ بِسَنِّ سُنَنِ السُّوءِ، وَلِذَلِكَ تَسَبَّبَ عَلَيْهِ مَا فُرِّعَ عَنْهُ مِنْ قَوْلِهِ: فَأَكْثَرُوا فِيهَا الْفَسادَ لِأَن الطغيان يجرّىء صَاحِبَهُ عَلَى دَحْضِ حُقُوقِ النَّاسِ فَهُوَ مِنْ جِهَةٍ يَكُونُ قُدْوَةَ سوء لأمثاله وملئه، فَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ يَطْغَى عَلَى مَنْ هُوَ دُونَهُ، وَذَلِكَ فَسَادٌ عَظِيمٌ، لِأَنَّ بِهِ اخْتِلَالَ الشَّرَائِعِ الْإِلَاهِيَّةِ وَالْقَوَانِينِ الْوَضْعِيَّةِ الصَّالِحَةِ وَهُوَ مِنْ جِهَةٍ أُخْرَى يُثِيرُ الْحَفَائِظَ وَالضَّغَائِنَ فِي الْمَطْغِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الرَّعِيَّةِ فَيُضْمِرُونَ السُّوءَ لِلطَّاغِينَ وَتَنْطَوِي نُفُوسُهُمْ عَلَى كَرَاهِيَةِ وُلَاةِ الْأُمُورِ وَتَرَبُّصِ الدَّوَائِرِ بِهَا فَيَكُونُونَ لَهَا أَعْدَاءً غَيْرَ مُخْلَصِي الضَّمَائِرِ وَيَكُونُ رِجَالُ الدَّوْلَةِ مُتَوَجِّسِينَ مِنْهُمْ خِيفَةً فَيَظُنُّونَ بِهِمُ السُّوءَ فِي كُلِّ حَالٍ وَيَحْذَرُونَهُمْ فَتَتَوَزَّعُ قُوَّةُ الْأُمَّةِ عَلَى أَفْرَادِهَا عِوَضَ أَنْ تَتَّحِدَ عَلَى أَعْدَائِهَا فَتُصْبِحُ لِلْأُمَّةِ أَعْدَاءٌ فِي الْخَارِجِ وَأَعْدَاءٌ فِي الدَّاخِلِ وَذَلِكَ يُفْضِي إِلَى فَسَادٍ عَظِيمٍ، فَلَا جَرَمَ كَانَ الطُّغْيَانُ سَبَبًا لِكَثْرَةِ الْفَسَادِ.
Tuğyan (azgınlık); isyan ve zulmün aşırı boyutudur. Onların beldelerdeki tuğyanının anlamı, bu topluluklardan her bir ümmetin kendi memleketlerinde azgınlık yapmasıdır. Onların beldeleri de 'beldeler' yani halkların yurtları cümlesinden olduğu için, kendi beldelerindeki tuğyanları neticede beldeler genelinde azgınlığa yol açmıştır; zira kötü çığırlar açmak suretiyle parçanın bozulması bütünün bozulmasına varır. Bundan dolayı ardından gelen { فَأَكْثَرُوا فِيهَا الْفَسَادَ } “Böylece orada fesadı çoğalttılar” ifadesi buna bağlanmıştır; çünkü azgınlık sahibini insanların haklarını çiğnemeye cüretlendirir. Bir taraftan benzerlerine ve ileri gelenlerine kötü bir örnek teşkil eder; böylece onların her biri kendi altındakine zulmeder. Bu ise ilahî şeriatların ve yararlı beşerî kanunların bozulması demek olduğundan büyük bir fesattır. Diğer taraftan ise tebaa içinden zulme uğrayanlarda kin ve nefret tohumları eker; böylece azgınlara karşı kötülük beslerler, yöneticilere karşı nefret duyup onların başına felaket gelmesini kollarlar ve onlar için samimiyetsiz düşmanlar haline gelirler. Devlet adamları da onlardan korku ve endişe duyarak her durumda haklarında kötü zanda bulunur ve onlardan sakınırlar. Neticede ümmetin gücü, düşmanlarına karşı birleşmek yerine kendi fertleri arasında bölünür; böylece ümmetin hem dışarıda hem de içeride düşmanları oluşur. Bu durum da büyük bir fesada yol açar. Dolayısıyla azgınlığın fesadın çoğalmasına sebep olduğunda şüphe yoktur.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ التَّعْرِيفُ فِي الْبِلادِ تَعْرِيفَ الْعَهْدِ، أَيْ فِي بِلَادِهِمْ وَالْجَمْعُ عَلَى اعْتِبَارِ التَّوْزِيعِ، أَيْ طَغَتْ كُلُّ أُمَّةٍ فِي بِلَادِهَا.
{ الْبِلَادِ } kelimesindeki belirlilik takısının ahd için olması da caizdir; yani kendi beldelerinde demektir ve çoğul getirilmesi paylaştırma (tevzi') esasına göredir; yani her ümmet kendi beldesinde azgınlık etmiştir.
والْفَسادَ: سُوءُ حَالِ الشَّيْءُ وَلَحَاقُ الضُّرِّ بِهِ قَالَ تَعَالَى: وَإِذا تَوَلَّى سَعى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ [الْبَقَرَة: ٢٠٥] . وَضِدُّ الْفَسَادِ الصَّلَاحُ قَالَ تَعَالَى:
Fesat (bozgunculuk); bir şeyin durumunun kötüleşmesi ve ona zararın erişmesidir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِذَا تَوَلَّى سَعَى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ } “Hâkimiyeti ele aldığında yeryüzünde fesat çıkarmaya, ekini ve nesli yok etmeye çalışır” [Bakara 205]. Fesadın zıddı ıslahtır (düzeltmektir). Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها [الْأَعْرَاف: ٥٦] وَكَانَ مَا أَكْثَرُوهُ مِنَ الْفَسَادِ سَبَبًا فِي غَضَبِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ، وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسَادَ فَصَبَّ عَلَيْهِمُ الْعَذَابَ.
{ وَلَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا } “Düzeltilmesinden sonra yeryüzünde fesat çıkarmayın” [A'râf 56]. Onların fesadı çoğaltmaları, Allah'ın onlara gazap etmesine sebep olmuştur; Allah fesadı sevmez, bu yüzden üzerlerine azabı boşaltıvermiştir.
وَالصَّبُّ حَقِيقَتُهُ: إِفْرَاغُ مَا فِي الظَّرْفِ، وَهُوَ هُنَا مُسْتَعَارٌ لِحُلُولِ الْعَذَابِ دَفْعَةً وَإِحَاطَتِهِ بِهِمْ كَمَا يُصَبُّ الْمَاءُ عَلَى الْمُغْتَسِلِ أَوْ يُصَبُّ الْمَطَرُ عَلَى الْأَرْضِ، فَوَجْهُ الشَّبَهِ مُرَكَّبٌ مِنَ السُّرْعَةِ وَالْكَثْرَةِ وَنَظِيرُهُ اسْتِعَارَةُ الْإِفْرَاغِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً [الْبَقَرَة:
Sabb (dökmek/boşaltmak) kelimesinin hakiki anlamı kaptakini boşaltmaktır; burada ise yıkanan kimsenin üzerine suyun dökülmesi yahut yeryüzüne yağmurun boşalması gibi azabın ansızın inmesi ve onları çepeçevre kuşatması anlamında istiare edilmiştir. Benzetme yönü hız ve çokluktan oluşmaktadır; bunun benzeri Yüce Allah'ın: { رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا } “Ey Rabbimiz! Üzerimize sabır boşalt (yağdır)” [Bakara
٢٥٠] وَنَظِيرُ الصَّبِّ قَوْلُهُمْ: شَنَّ عَلَيْهِمُ الْغَارَةَ.
250] buyruğundaki ifrâğ (boşaltma) istiaresidir. Sabb kelimesinin [Arap dilindeki] benzeri ise 'onların üzerine baskın indirdi/yağdırdı' (şenne aleyhimu'l-gârate) sözleridir.
وَكَانَ الْعَذَابُ الَّذِي أَصَابَ هَؤُلَاءِ عَذَابًا مُفَاجِئًا قَاضِيًا.
Bunlara isabet eden azap, ansızın gelen ve işlerini bitiren bir azaptı.
فَأَمَّا عَادٌ فَرَأَوْا عَارِضَ الرِّيحِ فَحَسِبُوهُ عَارِضَ مَطَرٍ فَمَا لَبِثُوا حَتَّى أَطَارَتْهُمُ الرِّيحُ كُلَّ مَطِيرٍ.
Âd kavmine gelince; ufukta beliren rüzgâr bulutunu gördüler ve onu yağmur bulutu sandılar; çok geçmeden rüzgâr onları darmadağın edip savurdu.
وَأَمَّا ثَمُودُ أَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ.
Semûd kavmini ise korkunç bir ses (sayha) yakalayıverdi.
وَأَمَّا فِرْعَوْنُ فَحَسِبُوا الْبَحْرَ مُنْحَسِرًا فَمَا رَاعَهُمْ إِلَّا وَقَدْ أَحَاطَ بِهِمْ.
Firavun ve kavmine gelince; denizin çekildiğini zannettiler, birdenbire denizin kendilerini kuşatıverdiğini görüp dehşete kapıldılar.
وَالسَّوْطُ: آلَةُ ضَرْبٍ تُتَّخَذُ مِنْ جُلُودٍ مَضْفُورَةٍ تُضْرَبُ بِهَا الْخَيْلُ لِلتَّأْدِيبِ وَلِتَحْمِلَهَا عَلَى الْمَزِيدِ فِي الْجَرْيِ.
Sevt (kırbaç); terbiye etmek ve daha hızlı koşmasını sağlamak amacıyla atlara vurulan, örülmüş derilerden yapılan bir vurma aletidir.
وَعَنِ الْفَرَّاءِ أَنَّ كَلِمَةَ سَوْطَ عَذابٍ يَقُولُهَا الْعَرَبُ لِكُلِّ عَذَابٍ يَدْخُلُ فِيهِ السَّوْطُ (أَيْ يَقَعُ بِالسَّوْطِ) ، يُرِيدُ أَنَّ حَقِيقَتَهَا كَذَلِكَ وَلَا يُرِيدُ أَنَّهَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ كَذَلِكَ.
Ferrâ'dan rivayet edildiğine göre, 'azap kırbacı' (savta azâb) ifadesini Araplar kırbacın dâhil olduğu (yani kırbaçla gerçekleşen) her azap için söylerler; o, ifadenin asıl hakiki anlamının böyle olduğunu kastetmekte olup bu ayette de böyle olduğunu kastetmemektedir.
وَإِضَافَةُ سَوْطَ إِلَى عَذابٍ مِنْ إِضَافَةِ الصِّفَةِ إِلَى الْمَوْصُوفِ، أَيْ صَبَّ عَلَيْهِمْ عَذَابًا سَوْطًا، أَيْ كَالسَّوْطِ فِي سُرْعَةِ الْإِصَابَةِ فَهُوَ تَشْبِيهٌ بَلِيغٌ.
{ سَوْطَ } kelimesinin { عَذَابٍ } kelimesine izafeti, sıfatın mevsufa izafeti kabilindendir; yani 'onların üzerine kırbaç gibi bir azap boşalttı' demektir; yani çarpma hızında kırbaç gibi olan bir azap kastedilmiştir ki bu beliğ bir teşbihtir.
وَجُمْلَةُ: إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصادِ تَذْيِيلٌ وَتَعْلِيلٌ لِإِصَابَتِهِمْ بِسَوْطِ عَذَابٍ إِذَا قُدِّرَ جَوَابُ الْقَسَمِ مَحْذُوفًا. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جَوَابَ الْقَسَمِ كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا.
{ إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ } “Kuşkusuz Rabbin gözetleme yerindedir” cümlesi, şayet yeminin cevabı mahzuf kabul edilirse, tezyîl (tamamlayıcı pekiştirme) ve onların azap kırbacına çarptırılmasının gerekçesidir (ta'lîl). Az önce geçtiği üzere yeminin cevabı olması da caizdir.
فَعَلَى كَوْنِ الْجُمْلَةِ تَذْيِيلًا تَكُونُ تَعْلِيلًا لِجُمْلَةِ فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذابٍ تَثْبِيتًا لِلنَّبِيءِ ﷺ بِأَنَّ اللَّهَ يَنْصُرُ رُسُلَهُ وَتَصْرِيحًا لِلْمُعَانِدِينَ بِمَا عَرَّضَ لَهُمْ بِهِ
Cümlenin tezyîl olması durumunda, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kalbini Allah'ın peygamberlerine yardım edeceği hususunda pekiştirmek ve inatçı inkârcılara da üstü kapalı olarak ima edilen,
مِنْ تَوَقُّعِ مُعَامَلَتِهِ إِيَّاهُمْ بِمِثْلِ مَا عَامَلَ بِهِ الْمُكَذِّبِينَ الْأَوَّلِينَ. أَيْ أَنَّ اللَّهَ بِالْمِرْصَادِ لِكُلِّ طَاغٍ مُفْسِدٍ.
önceki yalanlayıcılara yaptığı muamelenin benzerini kendilerine de uygulamasının beklendiği hususunu açıkça beyan etmek üzere: { فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذَابٍ } “Bu yüzden Rabbin onların üzerine azap kırbacını boşalttı” cümlesinin gerekçesi olur; yani Allah her azgın bozguncuyu gözetlemektedir.
وَعَلَى كَوْنِهَا جَوَابَ الْقَسَمِ تَكُونُ كِنَايَةً عَنْ تَسْلِيطِ الْعَذَابِ عَلَى الْمُشْرِكِينَ إِذْ لَا يُرَادُ مِنَ الرَّصْدِ إِلَّا دَفْعُ الْمُعْتَدِي مِنْ عَدُوٍّ وَنَحْوِهِ، وَهُوَ الْمُقْسَمُ عَلَيْهِ وَمَا قَبْلَهُ اعْتِرَاضًا تَفَنُّنًا فِي نَظْمِ الْكَلَامِ إِذْ قُدِّمَ عَلَى الْمَقْصُودِ بِالْقَسَمِ مَا هُوَ اسْتِدْلَالٌ عَلَيْهِ وَتَنْظِيرٌ بِمَا سَبَقَ مِنْ عِقَابِ أَمْثَالِهِمْ مِنَ الْأُمَمِ مِنْ قَوْلِهِ: أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِعادٍ إِلَخْ، وَهُوَ أُسْلُوبٌ مِنْ أَسَالِيبِ الْخَطَابَةِ إِذْ يُجْعَلُ الْبَيَانُ وَالتَّنْظِيرُ بِمَنْزِلَةِ الْمُقَدِّمَةِ وَيُجْعَلُ الْغَرَضُ الْمَقْصُودُ بِمَنْزِلَةِ النَّتِيجَةِ وَالْعِلَّةِ إِذَا كَانَ الْكَلَامُ صَالِحًا لِلِاعْتِبَارَيْنِ مَعَ قَصْدِ الِاهْتِمَامِ بِالْمُقَدَّمِ وَالْمُبَادِرَةِ بِهِ.
Yeminin cevabı olması durumunda ise müşriklerin üzerine azabın musallat edilmesinden kinaye olur; zira gözetlemekten maksat düşman ve benzeri saldırganı defetmektir; üzerine yemin edilen husus da budur. Bundan öncesi ise söz dizimindeki bir sanat inceliği olarak itirazî (ara) cümledir; zira yeminle kastedilen maksadın önüne, onun delili ve { أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِعَادٍ } “Görmedin mi Rabbin Âd'a ne yaptı...” buyruğundan itibaren geçmişteki benzer ümmetlerin cezasıyla örneklendirilmesi öne alınmıştır. Bu da hitabet üsluplarından biridir; zira söz her iki değerlendirmeye de elverişli olduğunda ve öne alınana önem verilip onunla başlanmak istendiğinde, açıklama ve örneklendirme mukaddime (öncül) konumuna, kastedilen asıl gaye ise netice ve illet konumuna yerleştirilir.
وَالْعُدُولُ عَنْ ضَمِيرِ الْمُتَكَلِّمِ أَوِ اسْمِ الْجَلَالَةِ إِلَى رَبُّكَ فِي قَوْلِهِ: فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذابٍ وَقَوْلِهِ: إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصادِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ فَاعِلَ ذَلِكَ رَبُّهُ الَّذِي شَأْنُهُ أَنْ يَنْتَصِرَ لَهُ، فَهُوَ مُؤَمِّلٌ بِأَنْ يُعَذِّبَ الَّذِينَ كَذَّبُوهُ انْتِصَارًا لَهُ انْتِصَارَ الْمَوْلَى لِوَلِيِّهِ.
{ فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذَابٍ } ve { إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ } buyruklarında mütekellim zamirinden yahut lafza-i celâlden vazgeçilip { رَبُّكَ } ifadesine dönülmesi; bunu yapanın, şanı O'na yardım etmek olan Rabbi olduğuna bir imadır. Dolayısıyla O, efendinin dostuna yardım etmesi gibi, kendisine yardım etmek üzere O'nu yalanlayanları cezalandıracağını vadetmektedir.
وَالْمِرْصَادُ: الْمَكَانُ الَّذِي يَتَرَقَّبُ فِيهِ الرَّصَدُ، أَيِ الْجَمَاعَةُ الْمُرَاقِبُونَ شَيْئًا، وَصِيغَةُ مِفْعَالٍ تَأْتِي لِلْمَكَانِ وَلِلزَّمَانِ كَمَا تَأْتِي لِلْآلَةِ، فَمَعْنَى الْآلَةِ هُنَا غَيْرُ مُحْتَمَلٍ، فَهُوَ هُنَا إِمَّا لِلزَّمَانِ أَوِ الْمَكَانِ إِذِ الرَّصْدُ التَّرَقُّبُ.
Mirsâd (الْمِرْصَاد); gözcülerin, yani bir şeyi gözetleyen topluluğun pusuda beklediği yerdir. 'Mif'âl' kalıbı alet için geldiği gibi mekân ve zaman için de gelir; burada alet anlamı muhtemel değildir, dolayısıyla buradaki anlamı ya zaman ya da mekândır; zira rasad gözetlemek demektir.
وَتَعْرِيفُ «الْمِرْصَادِ» تَعْرِيفُ الْجِنْسِ وَهُوَ يُفِيدُ عُمُومَ الْمُتَعَلِّقِ، أَيْ بِالْمِرْصَادِ لِكُلِّ فَاعِلٍ، فَهُوَ تَمْثِيلٌ لِعُمُومِ علم الله تَعَالَى بِمَا يَكُونُ مِنْ أَعْمَالِ الْعِبَادِ وَحَرَكَاتِهِمْ، بِحَالِ اطِّلَاعِ الرَّصَدِ عَلَى تَحَرُّكَاتِ الْعَدُوِّ وَالْمُغِيرِينَ، وَهَذَا الْمَثَلُ كِنَايَةٌ عَنْ مُجَازَاةِ كُلِّ عَامِلٍ بِمَا عمله وَمَا يعمله إِذْ لَا يُقْصَدُ الرَّصْدُ إِلَّا لِلْجَزَاءِ عَلَى الْعُدْوَانِ، وَفِي مَا يُفِيدُهُ مِنَ التَّعْلِيلِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ اللَّهَ لَمْ يَظْلِمْهُمْ فِيمَا أَصَابَهُمْ بِهِ.
{ الْمِرْصَادِ } kelimesindeki belirlilik takısı cins içindir ve متعلق (müteallak) olan şeyin umumiliğini bildirir; yani her amel edeni gözetlemektedir. Bu, Yüce Allah'ın kulların yapıp ettiği amelleri ve hareketlerini kuşatan ilminin kapsamlılığını, gözcülerin düşmanın ve akıncıların hareketlerini izlemesi durumuna bir temsildir. Bu temsil, her amel edene yaptığı ve yapacağı amellerin karşılığını vermekten kinayedir; zira gözetleme ancak düşmanlığın karşılığını vermek için yapılır. İfade ettiği ta'lîl (gerekçelendirme) içerisinde ise Allah'ın başlarına getirdiği şeyde onlara zulmetmediğine bir ima vardır.
وَالْبَاءُ فِي قَوْله لَبِالْمِرْصادِ لِلظَّرْفِيَّةِ
{ لَبِالْمِرْصَادِ } ifadesindeki bâ harfi zarfiyet bildirir.
[١٥- ٢٠]
[15-20]
[سُورَة الْفجْر (٨٩) : الْآيَات ١٥ الى ٢٠]
[Fecr Suresi (89), Ayet 15-20]
فَأَمَّا الْإِنْسانُ إِذا مَا ابْتَلاهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ وَنَعَّمَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَكْرَمَنِ (١٥) وَأَمَّا إِذا مَا ابْتَلاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَهانَنِ (١٦) كَلاَّ بَلْ لَا تُكْرِمُونَ الْيَتِيمَ (١٧) وَلا تَحَاضُّونَ عَلى طَعامِ الْمِسْكِينِ (١٨) وَتَأْكُلُونَ التُّراثَ أَكْلاً لَمًّا (١٩)
{ فَأَمَّا الْإِنْسَانُ إِذَا مَا ابْتَلَاهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ وَنَعَّمَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَكْرَمَنِ (١٥) وَأَمَّا إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَهَانَنِ (١٦) كَلَّا بَلْ لَا تُكْرِمُونَ الْيَتِيمَ (١٧) وَلَا تَحَاضُّونَ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ (١٨) وَتَأْكُلُونَ التُّرَاثَ أَكْلًا لَمًّا (١٩) } “Fakat insan, Rabbi kendisini imtihan edip ikramda bulunduğu ve nimet verdiği zaman: 'Rabbim bana ikram etti' der. Ama onu imtihan edip rızkını daralttığı zaman da: 'Rabbim beni alçalttı' der. Hayır! Doğrusu siz yetime ikram etmiyorsunuz. Yoksulu doyurmaya birbirinizi teşvik etmiyorsunuz. Mirası da hırsla alabildiğine yiyorsunuz”
وَتُحِبُّونَ الْمالَ حُبًّا جَمًّا (٢٠)
{ وَتُحِبُّونَ الْمَالَ حُبًّا جَمًّا (٢٠) } “Malı da pek çok seviyorsunuz.”
فَأَمَّا الْإِنْسانُ إِذا مَا ابْتَلاهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ وَنَعَّمَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَكْرَمَنِ (١٥) وَأَمَّا إِذا مَا ابْتَلاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَهانَنِ (١٦) . كَلَّا
{ فَأَمَّا الْإِنْسَانُ إِذَا مَا ابْتَلَاهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ وَنَعَّمَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَكْرَمَنِ (١٥) وَأَمَّا إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَهَانَنِ (١٦) كَلَّا } “Fakat insan, Rabbi kendisini imtihan edip ikramda bulunduğu ve nimet verdiği zaman: 'Rabbim bana ikram etti' der. Ama onu imtihan edip rızkını daralttığı zaman da: 'Rabbim beni alçalttı' der. Hayır!”
دَلَّتِ الْفَاءُ عَلَى أَنَّ الْكَلَامَ الْوَاقِعَ بَعْدَهَا مُتَّصِلٌ بِمَا قَبْلَهَا وَمُتَفَرِّعٌ عَلَيْهِ لَا مَحَالَةَ.
Fâ harfi, kendisinden sonra gelen sözün kendisinden öncekine bağlı ve muhakkak onun bir uzantısı (müteferrii) olduğuna delalet etmiştir.
وَدَلَّتْ (أَمَّا) عَلَى مَعْنَى: مَهْمَا يَكُنْ مِنْ شَيْءٍ، وَذَلِكَ أَصْلُ مَعْنَاهَا وَمُقْتَضَى اسْتِعْمَالِهَا، فَقَوِيَ بِهَا ارْتِبَاطُ جَوَابِهَا بِمَا قَبْلَهَا وَقَبْلَ الْفَاءِ الْمُتَّصِلَةِ بِهَا، فَلَاحَ ذَلِكَ بَرْقًا وَامِضًا، وَانْجَلَى بِلَمْعِهِ مَا كَانَ غَامِضًا، إِذْ كَانَ تَفْرِيعُ مَا بَعْدَ هَذِهِ الْفَاءِ عَلَى مَا قَبْلَهَا خَفِيًّا، فَلْنُبَيِّنْهُ بَيَانًا جَلِيًّا، ذَلِكَ أَنَّ الْكَلَامَ السَّابِقَ اشْتَمَلَ عَلَى وَصْفِ مَا كَانَتْ تَتَمَتَّعُ بِهِ الْأُمَمُ الْمُمَثَّلُ بِهَا مِمَّا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهَا بِهِ مِنَ النِّعَمِ، وَهُمْ لَاهُونَ عَنْ دَعْوَةِ رُسُلِ اللَّهِ، وَمُعْرِضُونَ عَنْ طَلَبِ مَرْضَاةِ رَبِّهِمْ، مُقْتَحِمُونَ الْمَنَاكِرَ الَّتِي نُهُوا عَنْهَا، بَطِرُونَ بِالنِّعْمَةِ، مُعْجَبُونَ بِعَظَمَتِهِمْ فَعَقَّبَ ذِكْرَ مَا كَانُوا عَلَيْهِ وَمَا جَازَاهُمُ اللَّهُ بِهِ عَلَيْهِ مِنْ عَذَابٍ فِي الدُّنْيَا، بِاسْتِخْلَاصِ الْعِبْرَةِ وَهُوَ تَذْكِيرُ الْمُشْرِكِينَ بِأَنَّ حَالَهُمْ مُمَاثِلٌ لِحَالِ أُولَئِكَ تَرَفًا وَطُغْيَانًا وَبَطَرًا، وَتَنْبِيهُهُمْ عَلَى خَطَاهُمْ إِذْ كَانَتْ لَهُمْ مِنْ حَالِ التَّرَفِ وَالنِّعْمَةِ شُبْهَةٌ تَوَهَّمُوا بِهَا أَنَّ اللَّهَ جَعَلَهُمْ مَحَلَّ كَرَامَةٍ، فَحَسِبُوا أَنَّ إِنْذَارَ الرَّسُولِ ﷺ إِيَّاهُمْ بِالْعَذَابِ لَيْسَ بِصِدْقٍ لِأَنَّهُ يُخَالِفُ مَا هُوَ وَاقِعٌ لَهُمْ مِنَ النِّعْمَةِ، فَتَوَهَّمُوا أَنَّ فِعْلَ اللَّهِ بِهِمْ أَدَلُّ عَلَى كَرَامَتِهِمْ عِنْدَهُ مِمَّا يُخْبِرُ بِهِ الرَّسُولُ ﷺ أَنَّ اللَّهَ أَمَرَهُمْ بِخِلَافِ مَا هُمْ عَلَيْهِ، وَنَفَوْا أَنْ يَكُونَ بَعْدَ هَذَا الْعَالَمِ عَالَمٌ آخَرُ يُضَادُّهُ، وَقَصَرُوا عَطَاءَ اللَّهِ عَلَى مَا عَلَيْهِ عِبَادُهُ فِي هَذِهِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، فَكَانَ هَذَا
{ أَمَّا } edatı ise 'her ne olursa olsun' anlamına delalet etmiştir; zira onun asıl anlamı ve kullanımının gereği budur. Böylece onun cevabının kendisinden öncesiyle ve kendisine bitişen fâ harfinden öncesiyle olan irtibatı güçlenmiştir. Bu durum çakan bir şimşek gibi parlamış, parıltısıyla kapalı olan şey aydınlanmıştır; zira bu fâ harfinden sonrasının öncesine bağlanışı kapalı idi, öyleyse bunu apaçık bir şekilde açıklayalım: Önceki söz, kendileriyle örnek verilen ümmetlerin sahip olduğu nimetlerin nitelenmesini içeriyordu; oysa onlar Allah'ın elçilerinin davetinden gafil idiler, Rablerinin rızasını aramaktan yüz çevirmişlerdi, yasaklandıkları çirkin işlere dalmışlardı, nimetle azmışlardı ve azametleriyle böbürleniyorlardı. İşte onların bu durumunun ve Allah'ın buna karşılık kendilerine dünyada verdiği azabın zikredilmesinin ardından ibret çıkarma faslı geldi; bu da müşriklere refah, azgınlık ve şımarıklık bakımından durumlarının onların durumuna benzediğini hatırlatmak ve kendilerini hataları konusunda uyarmaktır. Zira onlar sahip oldukları refah ve nimet halinden ötürü, Allah'ın kendilerine değer verip ikramda bulunduğunu zannettikleri bir şüpheye düşmüşlerdi. Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerini azapla uyarmasının doğru olmadığını, zira bunun kendilerinin içinde bulunduğu nimet durumuna aykırı olduğunu sandılar. Allah'ın kendilerine yönelik bu fiilinin, Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in Allah'ın kendilerine içinde bulundukları durumun aksini emrettiğine dair bildirdiği haberden, kendi değerlerine daha çok delalet ettiğini vehmettiler. Bu âlemden sonra buna zıt başka bir âlemin varlığını inkâr ettiler ve Allah'ın lütfunu kullarının bu dünya hayatında içinde bulundukları durumla sınırlı tuttular. İşte bu
الْوَهْمُ مُسَوِّلًا لَهُمُ التَّكْذِيبَ بِمَا أُنْذِرُوا بِهِ مِنْ وَعِيدٍ، وَبِمَا يُسَرُّ الْمُؤْمِنُونَ مِنْ ثَوَابٍ فِي الْآخِرَةِ، فَحَصَرُوا جَزَاءَ الْخَيْرِ فِي الثَّرْوَةِ وَالنِّعْمَةِ وَقَصَرُوا جَزَاءَ السُّوءِ عَلَى الْخَصَاصَةِ وَقَتْرِ الرِّزْقِ. وَقَدْ تَكَرَّرَ فِي الْقُرْآنِ التَّعَرُّضُ لِإِبْطَالِ ذَلِكَ كَقَوْلِهِ: أَيَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَبَنِينَ نُسارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْراتِ بَلْ لَا يَشْعُرُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٥٥، ٥٦] .
vehim, uyarıldıkları azabı ve müminlerin ahirette sevinecekleri mükâfatı yalanlamayı onlara süslü gösterdi. Böylece hayrın mükâfatını zenginlik ve nimete hasrettiler; kötülüğün cezasını da fakirlik ve rızkın daralmasına indirgediler. Kur'an'da bunu iptal etmeye yönelik ifadeler defalarca tekrarlanmıştır; nitekim şöyle buyrulmuştur: { أَيَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مَالٍ وَبَنِينَ نُسَارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْرَاتِ بَلْ لَا يَشْعُرُونَ } “Kendilerine verdiğimiz servet ve çocuklarla onların iyiliğine koştuğumuzu mu sanıyorlar? Hayır, farkında değiller!” [Mü'minûn 55-56].
وَقَدْ تَضَمَّنَ هَذَا الْوَهَمُ أُصُولًا انبنى عَلَيْهَا، وَهِي: إِنْكَارُ الْجَزَاءِ فِي الْآخِرَةِ، وَإِنْكَارُ الْحَيَاةِ الثَّانِيَةِ، وَتَوَهُّمُ دَوَامِ الْأَحْوَالِ.
Bu vehim, üzerine bina edildiği birtakım esasları içermiştir ki onlar da şunlardır: Ahiretteki karşılığı inkâr etmek, ikinci hayatı (yeniden dirilişi) inkâr etmek ve durumların sürekli olacağını vehmetmek.
فَفَاءُ التَّفْرِيعِ مُرْتَبِطَةٌ بِجُمْلَةِ: إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصادِ [الْفجْر: ١٤] بِمَا فِيهَا مِنَ الْعُمُومِ الَّذِي اقْتَضَاهُ كَوْنُهَا تَذْيِيلًا.
Dolayısıyla tefrî' (bağlantı) bildiren fâ harfi, tezyîl olmasının gerektirdiği umumilik dolayısıyla: { إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ } [Fecr 14] cümlesine bağlıdır.
وَالْمَعْنَى: هَذَا شَأْنُ رَبِّكَ الْجَارِي عَلَى وَفْقِ عِلْمِهِ وَحِكْمَتِهِ.
Anlam şudur: Bu, Rabbinin ilmi ve hikmetine uygun olarak cereyan eden şanıdır.
فَأَمَّا الْإِنْسَانُ الْكَافِرُ فَيَتَوَهَّمُ خِلَافَ ذَلِكَ إِذْ يَحْسِبُ أَنَّ مَا يَنَالُهُ مِنْ نِعْمَةٍ وَسَعَةٍ فِي الدُّنْيَا تكريما مِنَ اللَّهِ لَهُ، وَمَا يَنَالُهُ مِنْ ضِيقِ عَيْشٍ إِهَانَةٌ أَهَانَهُ اللَّهُ بِهَا.
Kâfir insana gelince; o, dünyada elde ettiği nimet ve genişliği Allah'ın kendisine bir ikramı, maruz kaldığı geçim darlığını ise Allah'ın kendisini küçük düşürmesi sanarak bunun aksini vehmeder.
وَهَذَا التَّوَهُّمُ يَسْتَلْزِمُ ظَنَّهُمْ أَفْعَالَ اللَّهِ تَعَالَى جَارِيَةً عَلَى غَيْرِ حِكْمَةٍ قَالَ تَعَالَى: وَلَئِنْ أَذَقْناهُ رَحْمَةً مِنَّا مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ هَذَا لِي وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنى فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِما عَمِلُوا وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ [فصلت: ٥٠] .
Bu vehim, onların Allah Teâlâ'nın fiillerinin hikmetsizce cereyan ettiğini zannetmelerini gerektirir. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَئِنْ أَذَقْنَاهُ رَحْمَةً مِنَّا مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ هَذَا لِي وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلَى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنَى فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِمَا عَمِلُوا وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنْ عَذَابٍ غَلِيظٍ } “Şayet kendisine dokunan bir sıkıntıdan sonra katımızdan bir rahmet tattırsak, mutlaka 'Bu benim hakkımdır; kıyametin kopacağını da sanmıyorum. Rabbime döndürülsem bile O'nun katında benim için daha güzeli vardır' der. İnkâr edenlere yaptıklarını mutlaka haber verir ve onlara kesinlikle çetin bir azap tattırırız.” [Fussilet 50].
فَأَعْلَمُ الله رَسُوله ﷺ وَالْمُؤمنِينَ بِالْحَقِيقَةِ الْحَقِّ وَنَبَّهَهُمْ لِتَجَنُّبِ تَخْلِيطِ الدَّلَائِلِ الدَّقِيقَةِ السَّامِيَةِ، وَتَجَنُّبِ تَحْكِيمِ الْوَاهِمَةِ وَالشَّاهِيَةِ، وَذَكَّرَهُمْ بِأَنَّ الْأَحْوَالَ الدُّنْيَوِيَّةَ أَعْرَاضٌ زَائِلَةٌ وَمُتَفَاوِتَةُ الطُّولِ وَالْقِصَرِ، وَفِي ذَلِكَ كُلِّهِ إِبْطَالٌ لِمُعْتَقَدِ أَهْلِ الشِّرْكِ وَضَلَالِهِمُ الَّذِي كَانَ غَالِبًا عَلَى أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ وَلِذَلِكَ قَالَ النَّابِغَةُ فِي آلِ غَسَّانَ الَّذِينَ لَمْ يَكُونُوا مُشْرِكِينَ وَكَانُوا مُتَدَيِّنِينَ بِالنَّصْرَانِيَّةِ:
Bunun üzerine Allah, Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve müminlere dosdoğru gerçeği bildirmiş; onları ince ve yüce delilleri birbirine karıştırmaktan, vehim ve nefsin arzularını hakem kılmaktan sakındırmış ve dünyevi durumların gelip geçici arazlar olup süre bakımından farklılık gösterdiğini hatırlatmıştır. Bütün bunlarda, şirk ehlinin inancını ve Cahiliye ehline hâkim olan sapkınlıklarını iptal etme vardır. Nitekim Nâbiga, müşrik olmayıp Hristiyanlık dinine mensup olan Gassânîler hakkında şöyle demiştir:
مَجَلَّتُهُمْ ذَاتُ الْإِلَهِ وَدِينُهُمْ ... قَوِيمٌ فَمَا يَرْجُونَ غَيْرَ الْعَوَاقِبِ
Onların kutsal kitabı Tanrı'nın kelamıdır ve dinleri dosdoğrudur, / Onlar ancak akıbetleri (ahireti) umarlar.
وَلَا يَحْسِبُونَ الْخَيْرَ لَا شَرَّ بَعْدَهُ ... وَلَا يَحْسِبُونَ الشَّرَّ ضَرْبَةَ لَازِبِ
Ne iyiliğin ardından hiç kötülük gelmeyeceğini sanırlar, / Ne de kötülüğün kalıcı ve ayrılmaz bir darbe olduğunu düşünürler.
وَقَدْ أَعْقَبَ اللَّهُ ذَلِكَ بِالرَّدْعِ وَالْإِبْطَالِ بِقَوْلِهِ: كَلَّا فَمَنَاطُ الرَّدْعِ وَالْإِبْطَالِ كِلَا الْقَوْلَيْنِ لِأَنَّهُمَا صَادِرَانِ عَنْ تَأْوِيلٍ بَاطِلٍ وَشُبْهَةٍ ضَالَّةٍ كَمَا سَتَعْرِفُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَكْرَمَهُ وَنَعَّمَهُ
Allah Teâlâ bunun ardından { كَلَّا } “Hayır!” buyurarak bu anlayışı reddedip iptal etmiştir. Dolayısıyla bu azarlama ve iptalin odak noktası her iki sözdür; zira her ikisi de batıl bir tevilden ve sapkın bir şüpheden kaynaklanmaktadır. Nitekim bunu Teâlâ'nın: { فَأَكْرَمَهُ وَنَعَّمَهُ } [Fecr 15] kavlinde öğreneceksin.
وَاقْتِصَارُ الْآيَةِ عَلَى تَقْتِيرِ الرِّزْقِ فِي مُقَابَلَةِ النِّعْمَةِ دُونَ غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْعِلَلِ وَالْآفَاتِ لِأَنَّ غَالِبَ أَحْوَالِ الْمُشْرِكِينَ الْمُتَحَدَّثِ عَنْهُمْ صِحَّةُ الْمِزَاجِ وَقُوَّةُ الْأَبْدَانِ فَلَا يَهْلِكُونَ إِلَّا بِقَتْلٍ أَوْ هَرَمٍ فِيهِمْ وَفِي ذَوِيهِمْ، قَالَ النَّابِغَةُ:
Ayette nimetin karşısında hastalıklar ve afetler gibi diğer durumlar yerine sadece rızkın kısılmasının zikredilmesi, haklarında konuşulan müşriklerin genel durumunun mizaç sıhhati ve beden kuvveti olması sebebiyledir; bu yüzden onlar ve yakınları ancak öldürülme veya yaşlılık sebebiyle helak olurlardı. Nâbiga şöyle demiştir:
تَغْشَى مَتَالِفَ لَا يُنْظِرْنَكَ الْهَرَمَاِِ
Sana yaşlılığa kadar mühlet tanımayan helak edici tehlikelere dalarsın.
وَلَمْ يُعَرِّجْ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى بَيَانِ نَظْمِ الْآيَةِ وَاتِّصَالِهَا بِمَا قَبْلَهَا عَدَا الزَّمَخْشَرِيَّ وَابْنَ عَطِيَّةَ.
Zemahşerî ve İbn Atıyye dışında müfessirlerin çoğu ayetin nazmını ve öncesiyle olan irtibatını açıklamaya değinmemiştir.
وَقَدْ عُرِفَ هَذَا الِاعْتِقَادُ الضَّالُّ مِنْ كَلَامِ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ، قَالَ طَرَفَةُ:
Bu sapkın inanç Câhiliye ehlinin sözlerinden de bilinmektedir. Nitekim Tarafe şöyle demiştir:
فَلَوْ شَاءَ رَبِّي كُنْتُ قَيْسَ بْنَ عَاصِمٍ ... وَلَوْ شَاءَ رَبِّي كُنْتُ عَمْرَو بْنَ مَرْثَدِ
Rabbim dileseydi Kays b. Âsım olurdum, / Rabbim dileseydi Amr b. Mersed olurdum.
فَأَصْبَحْتُ ذَا مَالٍ كَثِيرٍ وَطَافَ بِي ... بَنُونَ كِرَامٌ سَادَةٌ لِمُسَوَّدِ
Böylece çok mala sahip olurdum ve etrafımı / Lider bir kimsenin şerefli ve efendi oğulları sarardı.
وَجَعَلُوا هَذَا الْغُرُورَ مِقْيَاسًا لِمَرَاتِبِ النَّاسِ فَجَعَلُوا أَصْحَابَ الْكَمَالِ أَهْلَ الْمَظَاهِرِ الْفَاخِرَةِ، وَوَصَمُوا بِالنَّقْصِ أَهْلَ الْخَصَاصَةِ وَضُعَفَاءَ النَّاسِ، لِذَلِكَ لَمَّا أَتَى الْمَلَأُ مِنْ قُرَيْشٍ وَمِنْ بَنِي تَمِيمٍ وَفَزَارَةَ لِلنَّبِيءِ ﷺ وَعِنْدَهُ عَمَّارٌ، وَبِلَالٌ، وَخَبَّابٌ، وَسَالِمٌ، مَوْلَى أَبِي حُذَيْفَةَ، وَصُبَيْحٌ مَوْلَى أُسَيْدٍ، وَصُهَيْبٌ، فِي أُنَاسٍ آخَرِينَ مِنْ ضُعَفَاءِ الْمُؤْمِنِينَ قَالُوا لِلنَّبِيءِ اطْرُدْهُمْ عَنْكَ فَلَعَلَّكَ إِنْ طَرَدْتَهُمْ أَنْ نَتَّبِعَكَ. وَقَالُوا لِأَبِي طَالِبٍ: لَوْ أَنَّ ابْنَ أَخِيكَ طَرَدَ هَؤُلَاءِ الْأَعْبُدَ وَالْحُلَفَاءَ كَانَ أَعْظَمَ لَهُ فِي صُدُورِنَا وَأَدْلَى لِاتِّبَاعِنَا إِيَّاهُ. وَفِي ذَلِكَ نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ الْآيَةَ كَمَا تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٥٢] .
Onlar bu aldanışı insanların dereceleri için bir ölçü kılmışlar; böylece yetkinlik sahiplerini lüks ve gösteriş ehli olarak kabul etmiş, fakirleri ve zayıf insanları ise kusurlu saymışlardır. Bu sebeple Kureyş, Benî Temîm ve Fezâre'nin ileri gelenleri, yanında Ammâr, Bilâl, Habbâb, Ebû Huzeyfe'nin azatlısı Sâlim, Useyd'in azatlısı Subeyh, Suheyb ve müminlerin diğer zayıflarından bir grup insan varken Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Onları yanından kov, belki onları kovarsan sana tabi oluruz' dediler. Ebû Tâlib'e de: 'Eğer yeğenin bu köleleri ve müttefikleri kovarsa, gönlümüzdeki yeri daha büyük olur ve ona tabi olmamız daha muhtemel hale gelir' dediler. İşte bu hususta En'âm sûresinde [52] geçtiği üzere: { وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ } “Rablerine dua edenleri kovma!” ayeti nazil oldu.
فَنَبَّهَ اللَّهُ عَلَى خَطَأِ اعْتِقَادِهِمْ بِمُنَاسَبَةِ ذِكْرِ مُمَاثِلِهِ مِمَّا اعْتَقَدَهُ الْأُمَمُ قَبْلَهُمُ الَّذِي كَانَ مُوجِبًا صَبَّ الْعَذَابِ عَلَيْهِمْ، وَأَعْلَمَهُمْ أَنَّ أَحْوَال الدُّنْيَا لَا تُتَّخَذُ أَصْلًا فِي اعْتِبَارِ الْجَزَاءِ عَلَى الْعَمَلِ، وَأَنَّ الْجَزَاءَ الْمُطَّرِدَ هُوَ جَزَاءُ يَوْمِ الْقِيَامَةِ.
Allah, kendilerinden önceki ümmetlerin benimsediği ve üzerlerine azabın boşaltılmasını gerektiren benzer inançları zikretmesi münasebetiyle onların inançlarının hatasına dikkat çekmiş; dünya hallerinin amelin karşılığını değerlendirmede bir esas kabul edilemeyeceğini ve şaşmaz karşılığın kıyamet gününün karşılığı olduğunu onlara bildirmiştir.
وَالْمُرَادُ بِالْإِنْسَانِ الْجِنْسُ وَتَعْرِيفُهُ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ فَيَسْتَغْرِقُ أَفْرَادَ الْجِنْسِ وَلَكِنَّهُ اسْتِغْرَاقٌ عُرْفِيٌّ مُرَادٌ بِهِ النَّاسُ الْمُشْرِكُونَ لِأَنَّهُمُ الْغَالِبُ عَلَى النَّاسِ الْمُتَحَدَّثِ عَنْهُمْ وَذَلِكَ الْغَالِبُ فِي إِطْلَاقِ لَفْظِ الْإِنْسَانِ فِي الْقُرْآنِ النَّازِلِ بِمَكَّةَ كَقَوْلِهِ: إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى [العلق: ٦، ٧] أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ [الْقِيَامَة: ٣] لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي كَبَدٍ أَيَحْسَبُ أَنْ لَنْ يَقْدِرَ عَلَيْهِ أَحَدٌ [الْبَلَد: ٤، ٥] وَنَحْوِ ذَلِكَ وَيَدُلُّ لِذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:
İnsan kelimesinden murat cinstir; kelimenin belirliliği (el-takısı) cins belirliliğidir, dolayısıyla cinsin fertlerini kapsar. Ancak bu, haklarında konuşulan insanların çoğunluğunu oluşturmaları sebebiyle müşrik insanların kastedildiği örfî bir genellemedir (istiğrâk-ı örfî). Mekke'de nazil olan Kur'an'da 'insan' lafzının kullanımında galip olan da budur; nitekim şu ayetlerde olduğu gibi: { إِنَّ الْإِنْسَانَ لَيَطْغَى أَنْ رَآهُ اسْتَغْنَى } “Gerçek şu ki insan, kendini kendine yeterli gördüğü için azar” [Alak 6-7], { أَيَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظَامَهُ } “İnsan, kemiklerini hiçbir zaman toplayamayacağımızı mı sanır?” [Kıyâme 3], { لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ فِي كَبَدٍ أَيَحْسَبُ أَنْ لَنْ يَقْدِرَ عَلَيْهِ أَحَدٌ } “Andolsun biz insanı bir zorluk içinde yarattık. O, kendisine kimsenin güç yetiremeyeceğini mi sanıyor?” [Beled 4-5] ve benzerleri. Teâlâ'nın şu kavli de buna delalet eder:
يَوْمَئِذٍ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسانُ وَأَنَّى لَهُ الذِّكْرى [الْفجْر: ٢٣] الْآيَةَ.
{ يَوْمَئِذٍ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسَانُ وَأَنَّى لَهُ الذِّكْرَى } “O gün insan hatırlar; fakat hatırlamanın ona ne faydası var?” [Fecr 23] ayeti.
وَقِيلَ: أُرِيدَ إِنْسَانٌ مُعَيَّنٌ، فَقِيلَ عُتْبَةُ بْنُ رَبِيعَةَ أَوْ أَبُو حُذَيْفَة بن الْغيرَة عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ،
Belirli bir insanın kastedildiği de söylenmiştir. İbn Abbâs'tan rivayetle Utbe b. Rebîa veya Ebû Huzeyfe b. el-Mugîre olduğu söylenmiştir.
وَقِيلَ: أُمَيَّةُ بْنُ خَلَفٍ عَنْ مُقَاتِلٍ وَالْكَلْبِيِّ، وَقِيلَ: أُبَيُّ بْنُ خَلَفٍ عَنِ الْكَلْبِيِّ أَيْضًا وَإِنَّمَا هَؤُلَاءِ الْمُسَمَّوْنَ أَعْلَامُ التَّضْلِيلِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَمِنِِْ
Mukâtil ve Kelbî'den rivayetle Ümeyye b. Halef olduğu, yine Kelbî'den rivayetle Übey b. Halef olduğu da söylenmiştir. Bu zikredilen isimler saptırmanın önde gelenleridir. İbn Atıyye şöyle demiştir: 'Bu durum
حَيْثُ كَانَ هَذَا غَالِبًا عَلَى الْكُفَّارِ جَاءَ التَّوْبِيخُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِاسْمِ الْجِنْسِ إِذْ يَقَعُ (كَذَا) بَعْضُ الْمُؤْمِنِينَ فِي شَيْءٍ مِنْ هَذَا الْمَنْزِعِ اهـ.
kâfirlerde baskın olduğu için, bu ayetteki azarlama cins ismiyle gelmiştir; zira bazı müminler de bu tutumun bir kısmına düşebilmektedir.' [İbn Atıyye'nin sözü bitti].
وَاعْلَمْ أَنَّ مِنْ ضَلَالِ أَهْلِ الشِّرْكِ وَمِنْ فِتْنَةِ الشَّيْطَانِ لِبَعْضِ جَهَلَةِ الْمُؤْمِنِينَ أَنْ يُخَيِّلَ إِلَيْهِمْ مَا يَحْصُلُ لِأَحَدٍ بِجَعْلِ اللَّهِ مِنِ ارْتِبَاطِ الْمُسَبَّبَاتِ بِأَسْبَابِهَا وَالْمَعْلُولَاتِ بِعِلَلِهَا فَيَضَعُوا مَا يُصَادِفُ نَفْعَ أَحَدِهِمْ مِنَ الْحَوَادِثِ مَوْضِعَ كَرَامَةٍ مِنَ اللَّهِ لِلَّذِي صَادَفَتْهُ مَنَافِعُ ذَلِكَ، تَحْكِيمًا لِلشَّاهِيَةِ وَمَحَبَّةِ النَّفْسِ وَرَجْمًا بِالْغَيْبِ وَافْتِيَاتًا عَلَى اللَّهِ، وَإِذَا صَادَفَ أَحَدَهُمْ مِنَ الْحَوَادِثِ مَا جَلَبَ لَهُ ضُرًّا تَخَيَّلَهُ بِأَوْهَامِهِ انْتِقَامًا مِنَ اللَّهِ قَصَدَهُ بِهِ، تَشَاؤُمًا مِنْهُمْ.
Bil ki, şirk ehlinin sapkınlıklarından ve şeytanın bazı cahil müminleri fitneye düşürme yollarından biri de, Allah'ın müsebbipleri (sonuçları) sebepleriyle, neticeleri illetleriyle irtibatlandırması sonucu bir kimseye isabet eden şeyleri onlara öyle vehmettirmesidir. Böylece içlerinden birine fayda getiren olayları, nefsin arzusunu ve bencilliğini hakem kılarak, gayba taş atarak ve Allah'a karşı haddi aşarak, o faydaları elde eden kimseye Allah'tan bir ikram sayarlar. İçlerinden birine zarar getiren bir olay isabet ettiğinde ise, uğursuzluk anlayışları sebebiyle bunu Allah'ın kendilerini hedef aldığı bir intikam olarak vehmederler.
فَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ زَعَمُوا مَا نَالَهُمْ مِنْ نِعْمَةِ اللَّهِ إِكْرَامًا مِنَ اللَّهِ لَهُمْ لَيْسُوا أَهْلًا لِكَرَامَةِ اللَّهِ.
Nail oldukları Allah'ın nimetini kendilerine bir ikram zanneden bu kimseler, Allah'ın ikramına layık değillerdir.
وَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ تَوَهَّمُوا مَا صَادَفَهُمْ من فتور الزرق إِهَانَةً مِنَ اللَّهِ لَهُمْ لَيْسُوا بِأَحَطَّ عِنْدَ اللَّهِ مِنَ الَّذِينَ زَعَمُوا أَنَّ اللَّهَ أَكْرَمُهُمْ بِمَا هُمْ فِيهِ مِنْ نِعْمَةٍ.
Rızkın daralmasıyla karşılaştıklarında bunu Allah'ın kendilerini küçük düşürmesi sanan bu kimseler de, içinde bulundukları nimet sebebiyle Allah'ın kendilerine ikramda bulunduğunu iddia edenlerden Allah katında daha aşağı derecede değillerdir.
فَذَلِكَ الِاعْتِقَادُ أَوْجَبَ تَغَلْغُلَ أَهْلِ الشِّرْكِ فِي إِشْرَاكِهِمْ وَصَرَفَ أَنْظَارَهُمْ عَنِ التَّدَبُّرِ فِيمَا يُخَالِفُ ذَلِكَ، وَرُبَّمَا جَرَتِ الْوَسَاوِسُ الشَّيْطَانِيَّةُ فِتْنَةً مِنْ ذَلِكَ لِبَعْضِ ضُعَفَاءِ الْإِيمَانِ وَقِصَارِ الْأَنْظَارِ وَالْجُهَّالِ بِالْعَقِيدَةِ الْحَقِّ كَمَا أَفْصَحَ أَحْمَدُ بْنُ الرَّاوَنْدِيِّ (١) . عَنْ تَزَلْزُلِ فَهْمِهِمْ وَقِلَّةِ عِلْمِهِمْ بِقَوْلِهِ:
İşte bu inanç, şirk ehlinin şirklerine iyice saplanıp kalmalarına sebep olmuş ve onların bakışlarını buna aykırı olan şeyleri düşünmekten çevirmiştir. Nitekim Ahmed b. er-Râvendî'nin (١), şu sözüyle onların anlayışlarının sarsıntısını ve ilimlerinin azlığını açıkça ifade ettiği gibi, şeytani vesveseler bundan ötürü imanı zayıf, basireti dar ve hak akideden habersiz olan bazı kimseler için de bir fitneye yol açmış olabilir:
كَمْ عَاقِلٍ عَاقِلٍ أَعْيَتْ مَذَاهِبُهُ ... وَجَاهِلٍ جَاهِلٍ تَلْقَاهُ مَرْزُوقَا
Nice akıllı akıllı kimse vardır ki çareleri tükenmiştir, / Nice cahil cahil kimseyi de bol rızıklandırılmış bulursun.
هَذَا الَّذِي تَرَكَ الْأَفْهَامَ حَائِرَةً ... وَصَيَّرَ الْعَالِمَ النِّحْرِيرَ زِنْدِيقَا
İşte anlayışları hayrette bırakan, / Ve allame âlimi zındık yapan budur.
وَذَلِكَ مَا صَرَفَ الضَّالِّينَ عَنْ تَطَلُّبِ الْحَقَائِقِ مِنْ دَلَائِلِهَا، وَصَرَفَهُمْ عَنِ التَّدَبُّرِ فِيمَا يُنِيلُ صَاحِبَهُ رِضَى اللَّهِ وَمَا يُوقِعُ فِي غَضَبِهِ، وَعِلْمُ اللَّهِ وَاسِعٌ وَتَصَرُّفَاتُهُ شَتَّى وَكُلُّهَا صَادِرَةٌ عَنْ حِكْمَةٍ وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِما شاءَ [الْبَقَرَة: ٢٥٥] . فَقَدْ يَأْتِي الضُّرُّ لِلْعَبْدِ مِنْ عِدَّةِ أَسْبَابٍ وَقَدْ يَأْتِي النَّفْعُ مِنْ أُخْرَى. وَبَعْضُ ذَلِكَ جَارٍ فِي
İşte bu durum, sapan kimseleri hakikatleri delillerinden aramaktan ve kişiye Allah'ın rızasını kazandıracak yahut O'nun gazabına uğratacak şeyler üzerinde tefekkür etmekten alıkoyan şeydir. Allah'ın ilmi geniştir, tasarrufları türlü türlüdür ve bunların tamamı bir hikmetten neşet eder: { وَلَا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِمَا شَاءَ } “O'nun ilminden, kendisinin dilediği kadarından başka hiçbir şeyi kavrayamazlar” [Bakara: 255]. Nitekim zarar kula birtakım sebeplerden gelebileceği gibi, fayda da başka [sebeplerden] gelebilir. Bunların bir kısmı
الظَّاهِرِ عَلَى الْمُعْتَادِ، وَمِنْهُ مَا فِيهِ سِمَةُ خَرْقِ الْعَادَةِ. فَرُبَّمَا أَتَتِ الرَّزَايَا مِنْ وُجُوهِ الْفَوَائِدِ، وَالْمُوَفَّقُ يَتَيَقَّظُ لِلْأَمَارَاتِ
zahiren adet üzere cereyan eder; bir kısmında ise adeti aşma (harikuladelik) alameti bulunur. Bazen felaketler fayda yollarından gelebilir; muvaffak kılınan kişi ise işaretlere karşı uyanık olur.
قَالَ تَعَالَى: فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنا عَلَيْهِمْ أَبْوابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذا فَرِحُوا بِما أُوتُوا أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً فَإِذا هُمْ مُبْلِسُونَ [الْأَنْعَام: ٤٤] وَقَالَ: وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ إِلَّا أَخَذْنا أَهْلَها بِالْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ ثُمَّ بَدَّلْنا مَكانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّى عَفَوْا وَقالُوا قَدْ مَسَّ آباءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ فَأَخَذْناهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ [الْأَعْرَاف: ٩٤، ٩٥] وَقَالَ: أَوَلا يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ فِي كُلِّ عامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ لَا يَتُوبُونَ وَلا هُمْ يَذَّكَّرُونَ [التَّوْبَة: ١٢٦] .
Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ } “Kendilerine hatırlatılanları unuttuklarında, üzerlerine her şeyin kapılarını açıverdik. Nihayet kendilerine verilenlerle sevinip şımardıkları sırada onları ansızın yakaladık da birdenbire bütün ümitlerini yitiriverdiler!” [En'âm 44]. Şöyle de buyurmuştur: { وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ إِلَّا أَخَذْنَا أَهْلَهَا بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ ثُمَّ بَدَّلْنَا مَكَانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّى عَفَوْا وَقَالُوا قَدْ مَسَّ آبَاءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ فَأَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ } “Biz hiçbir memlekete bir peygamber göndermedik ki, halkı yalvarsın yakarsın diye onları darlık ve sıkıntıyla yakalamış olmayalım. Sonra kötülüğün yerini iyilikle değiştirdik; nihayet çoğaldılar ve 'Atalarımıza da darlık ve bolluk dokunmuştu' dediler. Biz de onları hiç farkında değillerken ansızın yakalayıverdik.” [A'râf 94-95]. Yine şöyle buyurmuştur: { أَوَلَا يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ فِي كُلِّ عَامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ لَا يَتُوبُونَ وَلَا هُمْ يَذَّكَّرُونَ } “Görmüyorlar mı ki her yıl bir veya iki defa imtihan ediliyorlar; yine de ne tövbe ediyorlar ne de ibret alıyorlar!” [Tevbe 126].
وَتَصَرُّفَاتُ اللَّهِ مُتَشَابِهَةٌ بَعْضُهَا يَدُلُّ عَلَى مُرَادِهِ مِنَ النَّاسِ وَبَعْضُهَا جَارٍ عَلَى مَا قَدَّرَهُ مِنْ نِظَامِ الْعَالَمِ وَكُلٌّ قَدْ قَضَاهُ وَقَدَّرَهُ وَسَبَقَ عَلِمُهُ بِهِ وَرَبَطَ مُسَبَّبَاتِهِ بِأَسْبَابِهِ مُبَاشَرَةً أَوْ بِوَاسِطَةٍ أَوْ وَسَائِطَ وَالْمُتَبَصِّرُ يَأْخُذُ بِالْحَيْطَةِ لِنَفْسِهِ وَقَوْمِهِ وَلَا يَقُولُ عَلَى اللَّهِ مَا يُمْلِيهِ عَلَيْهِ وَهْمُهُ وَلَمْ تَنْهَضْ دَلَائِلُهُ، وَيُفَوِّضُ مَا أَشْكَلَ عَلَيْهِ إِلَى عِلْمِ اللَّهِ. وَلَيْسَ مِثْلُ هَذَا الْمَحْكِيَّ عَنْهُمْ مِنْ شَأْنِ الْمُسْلِمِينَ الْمُهْتَدِينَ بِهَدْيِ النَّبِيءِ ﷺ وَالْمُتَبَصِّرِينَ فِي مَجَارِي التَّصَرُّفَاتِ الرَّبَّانِيَّةِ. وَقَدْ نَجِدُ فِي بَعْضِ الْعَوَامِّ وَمَنْ يُشْبِهُهُمْ مِنَ الغافلين بقايا مت اعْتِقَادِ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ لِإِيجَادِ التَّخَيُّلَاتِ الَّتِي تُمْلِيهَا عَلَى عُقُولِهِمْ فَالْوَاجِبُ عَلَيْهِمْ أَنْ يَتَّعِظُوا بِمَوْعِظَةِ اللَّهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ.
Allah'ın tasarrufları birbirine benzer niteliktedir; bir kısmı O'nun insanlardan muradına delalet eder, bir kısmı da âlemin takdir ettiği nizamı üzere cereyan eder. Hepsi O'nun kaza ve takdiriyle olmuş, ilmi önceden geçmiş ve müsebbiplerini doğrudan veya bir yahut birden fazla vasıta ile sebeplerine bağlamıştır. Basiret sahibi kişi kendisi ve kavmi için tedbirli davranır; hakkında kesin deliller bulunmayan ve vehminin kendisine telkin ettiği şeyleri Allah'a isnat ederek söylemez; kendisi için kapalı kalan hususları Allah'ın ilmine havale eder. Kendilerinden nakledilen bu tür bir durum, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in hidayetiyle doğru yolu bulan ve ilahi tasarrufların akışını basiretle kavrayan Müslümanların şanı değildir. Ancak bazı avamda ve onlar gibi gafil kimselerde, zihinlerinin telkin ettiği hayalleri üretmeye yönelik Cahiliye ehlinin inancından kalıntılar bulabiliriz. Onlara düşen görev, Allah'ın bu ayetteki öğüdünden ibret almaktır.
لَا جَرَمَ أَنَّ اللَّهَ قَدْ يُعَجِّلُ جَزَاءَ الْخَيْرِ لِبَعْضِ الصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِهِ كَمَا قَالَ: مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً [النَّحْل: ٩٧] . وَقَدْ يُعَجِّلُ الْعِقَابَ لِمَنْ يَغْضَبُ عَلَيْهِ مِنْ عِبَادِهِ. وَقَدْ حَكَى عَنْ نُوحٍ قَوْلَهُ لِقَوْمِهِ: فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كانَ غَفَّاراً يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً وَيُمْدِدْكُمْ بِأَمْوالٍ وَبَنِينَ [نوح: ١٠- ١٢] وَقَالَ تَعَالَى:
Şüphe yok ki Allah, salih kullarından bazısına hayrın karşılığını [dünyada] peşin verebilir; nitekim şöyle buyurmuştur: { مَنْ عَمِلَ صَالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً } “Erkek olsun kadın olsun, kim mümin olarak salih bir amel işlerse, ona mutlaka güzel bir hayat yaşatırız” [Nahl 97]. Gazap ettiği kullarından dilediğine de cezayı peşin verebilir. Nitekim Nûh'un kavmine şöyle dediği nakledilmiştir: { فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كَانَ غَفَّاراً يُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَيْكُمْ مِدْرَاراً وَيُمْدِدْكُمْ بِأَمْوَالٍ وَبَنِينَ } “Dedim ki: Rabbinizden bağışlanma dileyin; çünkü O, çok bağışlayıcıdır. Üzerinize gökten bol bol yağmur indirsin, size mallar ve oğullarla yardım etsin” [Nûh 10-12]. Teâlâ şöyle de buyurmuştur:
وَأَنْ لَوِ اسْتَقامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْناهُمْ مَاء غَدَقاً [الْجِنّ: ١٦] . وَلِهَذِهِ الْمُعَامَلَةِ عَلَامَاتٌ أَظْهَرُهَا أَنْ تَجْرِيَ عَلَى خِلَافِ الْمَأْلُوفِ كَمَا نَرَى فِي نَصْرِ النَّبِيءِ ﷺ وَالْخُلَفَاءِ عَلَى الْأُمَمِ الْعَظِيمَةِ الْقَاهِرَةِ. وَتِلْكَ مَوَاعِيدُ مِنَ اللَّهِ يُحَقِّقُهَا أَوْ وَعِيدٌ مِنْهُ يَحِيقُ بِمُسْتَحِقِّيهِ.
{ وَأَنْ لَوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقاً } “Şayet doğru yolda dosdoğru gitselerdi, onlara bol su verirdik” [Cin 16]. Bu ilahi muamelenin birtakım alametleri vardır; bunların en belirgini, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in ve halifelerin büyük ve baskın ümmetlere karşı kazandığı zaferde gördüğümüz gibi, alışılmışın aksine cereyan etmesidir. Bunlar Allah'ın gerçekleştirdiği vaatleri veya hak edenlerin başına gelen tehditleridir.
وَحَرْفُ (أَمَّا) يُفِيدُ تَفْصِيلًا فِي الْغَالِبِ، أَيْ يَدُلُّ عَلَى تَقَابُلٍ بَيْنَ شَيْئَيْنِ مِنْ ذَوَاتٍ وَأَحْوَالٍ. وَلِذَلِكَ قَدْ تَكَرَّرَ فِي الْكَلَامِ، فَلَيْسَ التَّفْصِيلُ الْمُسْتَفَادُ مِنْهَا بِمَعْنَى تَبْيِينِ مُجْمَلٍ قَبْلَهَا، بَلْ هُوَ تَفْصِيلٌ وَتَقَابُلٌ وَتَوَازُنٌ، وَهُوَ ضَرْبٌ مِنْ ضُرُوبِ
(أَمَّا) edatı çoğunlukla tafsil ifade eder; yani zatlar ve hallerden iki şey arasındaki karşıtlığa/mukabeleye delalet eder. Bu sebeple kelamda tekrarlanır. Ondan anlaşılan tafsil, kendisinden önceki mücmel bir ifadeyi açıklama anlamında değildir; bilakis o bir tafsil, mukabele ve dengelemedir. Bu da
التَّفْصِيلِ الَّذِي تَأْتِي لَهُ (أَمَّا) ، فَارْتِبَاطُ التَّفْصِيلِ بِالْكَلَامِ السَّابِقِ مُسْتَفَادٌ مِنَ الْفَاءِ الدَّاخِلَةِ عَلَى (أَمَّا) ، وَإِنَّمَا تَعَلُّقُهُ بِمَا قَبْلَهُ تَعَلُّقُ الْمُفَرَّعِ بِمَنْشَئِهِ لَا تَفْصِيلُ بَيَانٍ عَلَى مُجْمَلٍ.
(أَمَّا) edatının ifade ettiği tafsil türlerinden biridir. Bu tafsilin önceki sözle irtibatı, (أَمَّا) edatının başına gelen fâ harfinden anlaşılmaktadır. Onun önceki sözle bağlantısı ise, mücmel bir sözü açıklayan tafsil şeklinde değil, bir asıldan dallanıp çıkan hükmün (müferra'ın) menşeine bağlanması şeklindedir.
فَالْمُفَصَّلُ هُنَا أَحْوَالُ الْإِنْسَانِ الْجَاهِلِ فُصِّلَتْ إِلَى حَالِهِ فِي الْخَفْضِ وَالدَّعَةِ وَحَالِهِ فِي الضَّنْكِ وَالشِّدَّةِ فَالتَّوَازُنُ بَيْنَ الْحَالَيْنِ الْمُعَبَّرِ عَنْهُمَا بِالظَّرْفَيْنِ فِي قَوْلِهِ: إِذا مَا ابْتَلاهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ إِلَخْ وَفِي قَوْلِهِ: وَأَمَّا إِذا مَا ابْتَلاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ إِلَخْ. وَهَذَا التَّفْصِيلُ لَيْسَ مِنْ
Burada tafsil edilen şey cahil insanın durumlarıdır; bu durumlar, bolluk ve refah halindeki durumu ile darlık ve sıkıntı halindeki durumu olarak tafsil edilmiştir. Dolayısıyla Teâlâ'nın: { إِذَا مَا ابْتَلَاهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ } kavlindeki ve { وَأَمَّا إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ } kavlindeki iki zarfla ifade edilen iki hal arasında bir denge kurulmuştur. Bu tafsil,
قَبِيلِ تَبْيِينِ الْمُجْمَلِ وَلَكِنَّهُ تَمْيِيزٌ وَفَصْلٌ بَيْنَ شَيْئَيْنِ أَوْ أَشْيَاءَ تَشْتَبِهُ أَوْ تَخْتَلِطُ.
mücmeli açıklama türünden olmayıp birbirine benzeyen veya karışan iki yahut daha fazla şeyi birbirinden ayırt etme ve ayırma türündendir.
وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ (أَمَّا) عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ الْآيَةَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٦] .
(أَمَّا) edatının zikri daha önce Bakara sûresinde [26]: { فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ } ayetinde geçmişti.
وَالِابْتِلَاءُ: الِاخْتِبَارُ وَيَكُونُ بِالْخَيْرِ وَبِالضُّرِّ لِأَنَّ فِي كِلَيْهِمَا اخْتِبَارًا لِثَبَاتِ النَّفْسِ وَخُلُقِ الْأَنَاةِ وَالصَّبْرِ قَالَ تَعَالَى: وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً [الْأَنْبِيَاء: ٣٥] وَبِذِكْرِ الِابْتِلَاءِ ظَهَرَ أَنَّ إِكْرَامَ اللَّهِ إِيَّاهُ إِكْرَامُ ابْتِلَاءٍ فَيَقَعُ عَلَى حَالَيْنِ، حَالٍ مَرْضِيَّةٍ وَحَالٍ غَيْرِ مَرْضِيَّةٍ وَكَذَلِكَ تَقْتِيرُ الرِّزْقِ تَقْتِيرُ ابْتِلَاءٍ يَقْتَضِي حَالَيْنِ أَيْضًا. قَالَ تَعَالَى: لِيَبْلُوَنِي أَأَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ [النَّمْل: ٤٠] وَقَالَ: وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً [الْأَنْبِيَاء: ٣٥] وَالْأَشْهَرُ أَنَّهُ الِاخْتِبَارُ بِالضُّرِّ وَقَدِ اسْتُعْمِلَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فِي الْمَعْنَيَيْنِ.
İbtilâ (imtihan etme), denemedir; hem hayırla hem de zararla olur, çünkü her ikisinde de nefsin sebatı, ağırbaşlılık ve sabır ahlakı sınanır. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً } “Sizi bir imtihan olarak hayırla da şerle de deneriz” [Enbiyâ 35]. İbtilânın zikredilmesiyle, Allah'ın ona ikramının bir imtihan ikramı olduğu ve böylece iki türlü gerçekleştiği ortaya çıkmıştır: Razı olunan bir hal ve razı olunmayan bir hal. Aynı şekilde rızkın kısılması da yine iki hali gerektiren bir imtihan kısmasıdır. Teâlâ şöyle buyurmuştur: { لِيَبْلُوَنِي أَأَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ } “Şükür mü edeceğim yoksa nankörlük mü edeceğim diye beni sınamak için” [Neml 40] ve { وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً } “Sizi bir imtihan olarak hayırla da şerle de deneriz” [Enbiyâ 35]. Yaygın olan anlamı zararla imtihan edilmektir; bu ayette ise her iki anlamda da kullanılmıştır.
وَالْمَعْنَى: إِذَا جَعَلَ رَبُّهُ مَا يَنَالُهُ مِنَ النِّعْمَةِ أَوْ مِنَ التَّقْتِيرِ مَظْهَرًا لِحَالِهِ فِي الشُّكْرِ وَالْكُفْرِ، وَفِي الصَّبْرِ وَالْجَزَعِ، تَوَهَّمَ أَنَّ اللَّهَ أَكْرَمَهُ بِذَلِكَ أَوْ أَهَانَهُ بِهَذَا.
Anlam şudur: Rabbi, ona nail kıldığı nimeti veya rızık darlığını, onun şükür ve küfürdeki, sabır ve sabırsızlıktaki durumunun bir göstergesi kıldığında; o, Allah'ın bununla kendisine ikramda bulunduğunu veya şununla kendisini küçük düşürdüğünü vehmeder.
وَالْإِكْرَامُ: قَالَ الرَّاغِبُ: أَنْ يُوصَلَ إِلَى الْإِنْسَانِ كَرَامَةٌ، وَهِيَ نَفْعٌ لَا تَلْحَقُ فِيهِ غَضَاضَةٌ وَلَا مَذَلَّةٌ، وَأَنْ يَجْعَلَ مَا يُوصَلُ إِلَيْهِ شَيْئًا كَرِيمًا، أَيْ شَرِيفًا قَالَ تَعَالَى: بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ [الْأَنْبِيَاء: ٢٦] ، أَيْ جَعَلَهُمْ كِرَامًا اهـ يُرِيدُ أَنَّ الْإِكْرَامَ يُطْلَقُ عَلَى إِعْطَاءِ الْمَكْرُمَةِ وَيُطْلَقُ عَلَى جَعْلِ الشَّيْءِ كَرِيمًا فِي صِنْفِهِ فَيَصْدُقُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَكْرَمَهُ بِأَنْ يُصِيبَ الْإِنْسَانَ مَا هُوَ نَفْعٌ لَا غَضَاضَةَ فِيهِ، أَوْ بِأَنْ جُعِلَ كَرِيمًا سَيِّدًا شَرِيفًا. وَقَوْلُهُ: فَأَكْرَمَهُ مِنَ الْمَعْنَى الْأَوَّلِ لِلْإِكْرَامِ وَقَوْلُهُ: فَيَقُولُ رَبِّي أَكْرَمَنِ مِنَ الْمَعْنَى الثَّانِي لَهُ فِي كَلَامِ الرَّاغِبِ وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: وَنَعَّمَهُ صَرِيحٌ فِي أَنَّ اللَّهَ يُنْعِمُ عَلَى الْكَافِرِينَ إِيقَاظًا لَهُمْ وَمُعَامَلَةً بِالرَّحْمَةِ، وَالَّذِي عَلَيْهِ الْمُحَقِّقُونَ مِنَ
İkrâm: Râgıb şöyle demiştir: 'İnsana bir keramet ulaştırılmasıdır ki bu, içinde hiçbir eksiklik ve zillet bulunmayan bir faydadır; ayrıca kendisine ulaştırılan şeyin değerli (kerîm) yani şerefli kılınmasıdır. Nitekim Teâlâ: { بَلْ عِبَادٌ مُكْرَمُونَ } “Aksine onlar ikram olunmuş kullardır” [Enbiyâ 26] buyurmuştur, yani onları şerefli kılmıştır' [Râgıb'ın sözü bitti]. Demek istiyor ki ikrâm; lütufta bulunmaya dendiği gibi, bir şeyi kendi cinsinde değerli/şerefli kılmaya da denir. Dolayısıyla Teâlâ'nın: { فَأَكْرَمَهُ } kavli, insana içinde hiçbir eksiklik bulunmayan bir faydanın isabet etmesiyle veya onun değerli, efendi ve şerefli kılınmasıyla gerçekleşir. Ayetteki { فَأَكْرَمَهُ } ikramın birinci anlamındandır; { فَيَقُولُ رَبِّي أَكْرَمَنِ } kavli ise Râgıb'ın kelamındaki ikinci anlamdandır. Bil ki { وَنَعَّمَهُ } kavli, Allah'ın onları uyarmak ve rahmetle muamele etmek için kâfirlere de nimet verdiğine dair açıktır. Kelamcılardan muhakkik âlimlerin benimsediği görüş de
الْمُتَكَلِّمِينَ أَنَّ الْكَافِرَ مُنْعَمٌ عَلَيْهِ فِي الدُّنْيَا، وَهُوَ قَوْلُ الْمَاتْرِيدِيِّ وَالْبَاقِلَّانِيِّ. وَهَذَا مِمَّا اخْتَلَفَ فِيهِ الْأَشْعَرِيُّ وَالْمَاتْرِيدِيُّ وَالْخُلْفُ لَفْظِيٌّ.
kâfire dünyada nimet verildiği yönündedir; bu, Mâtürîdî ve Bâkıllânî'nin kavlidir. Bu husus Eş'arî ile Mâtürîdî'nin ihtilaf ettiği konulardandır ve ihtilaf lafzîdir.
وَمَعْنَى نَعَّمَهُ جَعَلَهُ فِي نِعْمَةٍ، أَيْ فِي طِيبِ عَيْشٍ.
{ نَعَّمَهُ } ifadesinin anlamı; onu bir nimet içinde, yani güzel ve rahat bir yaşantı içinde kıldı demektir.
وَمَعْنَى: فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ أَعْطَاهُ بِقَدْرٍ مَحْدُودٍ، وَمِنْهُ التَّقْتِيرُ بِالتَّاءِ الْفَوْقِيَّةِ عِوَضًا عَنِ الدَّالِ، وَكُلُّ ذَلِكَ كِنَايَةٌ عَنِ الْقِلَّةِ وَيُقَابِلُهُ بَسْطُ الرِّزْقِ قَالَ تَعَالَى: وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ وَلكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مَا يَشاءُ [الشورى: ٢٧] .
{ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ } ifadesinin anlamı; ona belirli bir ölçüde verdi demektir. Dâl harfi yerine üstten iki noktalı te harfiyle 'tektîr' (kısmak) kelimesi de bu köktendir. Bunların hepsi azlıktan kinayedir; bunun zıddı ise rızkın genişletilmesidir (bast). Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبَادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ وَلَكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مَا يَشَاءُ } “Eğer Allah rızkı kullarına bol bol verseydi, yeryüzünde mutlaka azarlardı; fakat O, dilediği ölçüde indirir” [Şûrâ 27].
وَالْهَاءُ فِي رِزْقَهُ يَجُوزُ أَنْ تَعُودَ إِلَى الْإِنْسانُ مِنْ إِضَافَةِ الْمَصْدَرِ إِلَى الْمَفْعُولِ،
{ رِزْقَهُ } kelimesindeki zamirin (hâ), masdarın mef'ûle izafeti kabilinden { الْإِنْسَانُ } kelimesine dönmesi caizdir,
وَيَجُوزُ أَنْ تَعُودَ إِلَى رَبُّهُ مِنْ إِضَافَةِ الْمَصْدَرِ إِلَى فَاعِلِهِ.
masdarın failine izafeti kabilinden { رَبُّهُ } kelimesine dönmesi de caizdir.
وَالْإِهَانَةُ: الْمُعَامَلَةُ بِالْهُونِ وَهُوَ الذُّلُّ.
İhâne: Hûn ile muamele etmektir ki o da zillettir (küçük düşürmektir).
وَإِسْنَادُ فَأَكْرَمَهُ وَنَعَّمَهُ ... فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ إِلَى الرَّبِّ تَعَالَى لِأَنَّ الْكَرَامَةَ وَالنعْمَة انساقت للْإنْسَان أَوِ انْسَاقَ لَهُ قَدَرُ الرِّزْقِ بِأَسْبَابٍ مِنْ جَعْلِ اللَّهِ وَسُنَنِهِ فِي هَذِهِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا بِمَا يُصَادِفُ بَعْضُ الْحَوَادِثِ بَعْضًا، وَأَسْبَابُ الْمُقَارَنَةِ بَيْنَ حُصُولِ هَذِهِ الْمَعَانِي وَبَيْنَ مَنْ تَقَعُ بِهِ مِنَ النَّاسِ فِي فُرَصِهَا وَمُنَاسَبَاتِهَا.
{ فَأَكْرَمَهُ وَنَعَّمَهُ ... فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ } fiillerinin Rab Teâlâ'ya isnat edilmesi; ikramın ve nimetin insana ulaşmasının yahut rızkın kısılmasının, Allah'ın bu dünya hayatındaki yaratması ve sünnetleri neticesinde olayların birbirine denk gelmesiyle oluşan sebeplerle ve bu durumların ortaya çıkması ile bu durumların fırsat ve münasebetlerinde başına geldiği kimseler arasındaki eşleşme sebepleriyle vuku bulmasından ötürüdür.
وَالْقَوْلُ مُسْتَعْمَلٌ فِي حَقِيقَتِهِ وَهُوَ التَّكَلُّمُ، وَإِنَّمَا يَتَكَلَّمُ الْإِنْسَانُ عَنِ اعْتِقَادٍ. فَالْمَعْنَى:
Kavl (söz) hakiki anlamında kullanılmıştır ki o da konuşmaktır; insan ise ancak bir inançtan ötürü konuşur. Buna göre anlam şudur:
فَيَقُولُ رَبِّي أَكْرَمَنِي، مُعْتَقِدًا ذَلِكَ، وَيَقُولُ: رَبِّي أَهَانَنِي، مُعْتَقِدًا ذَلِكَ لِأَنَّهُمْ لَا يَخْلُونَ عَنْ أَنْ يَفْتَخِرُوا بِالنِّعْمَةِ، أَوْ يَتَذَمَّرُوا مِنَ الضِّيقِ وَالْحَاجَةِ، وَنَظِيرُ اسْتِعْمَالِ الْقَوْلِ هَذَا الِاسْتِعْمَالَ مَا وَقَعَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ [آل عمرَان: ٧٥] ، أَيِ اعْتَقَدُوا ذَلِكَ فَقَالُوهُ وَاعْتَذَرُوا بِهِ لِأَنْفُسِهِمْ بَيْنَ أَهْلِ مِلَّتِهِمْ.
Buna inanarak 'Rabbim bana ikram etti' der; yine buna inanarak 'Rabbim beni küçük düşürdü' der. Çünkü onlar ya nimetle övünmekten ya da darlık ve ihtiyaçtan ötürü sızlanmaktan geri durmazlar. Kavl (söz) kelimesinin bu şekilde kullanımının benzeri, Teâlâ'nın şu kavlinde geçen kullanımdır: { ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ } “Bu, onların 'Ümmîlere karşı yaptıklarımızdan dolayı bize bir sorumluluk yoktur' demelerindendir” [Âl-i İmrân 75]; yani buna inandılar, bunu söylediler ve kendi din mensupları arasında bunu kendilerine mazeret kıldılar.
وَتَقْدِيمُ رَبِّي على فعل أَكْرَمَنِ وَفعل أَهانَنِ، دُونَ أَنْ يَقُولَ: أَكْرَمَنِي رَبِّي أَوْ أَهَانَنِي رَبِّي، لِقَصْدِ تَقَوِّي الْحُكْمِ، أَيْ يَقُولُ ذَلِكَ جَازِمًا بِهِ غَيْرَ مُتَرَدِّدٍ.
'Rabbim bana ikram etti' veya 'Rabbim beni küçük düşürdü' denilmeyip { رَبِّي } kelimesinin { أَكْرَمَنِ } ve { أَهَانَنِ } fiillerinden önce getirilmesi, hükmü pekiştirmek içindir; yani bunu tereddüt etmeksizin kesin bir dille söyler.
وَجَمُلَتَا: فَيَقُولُ فِي الْمَوْضِعَيْنِ جَوَابَانِ لِ أَمَّا الْأُولَى وَالثَّانِيَةِ، أَيْ يَطَّرِدُ قَوْلُ الْإِنْسَانِ هَذِهِ الْمَقَالَةَ كُلَّمَا حَصَلَتْ لَهُ نِعْمَةٌ وَكُلَّمَا حَصَلَ لَهُ تَقْتِيرُ رِزْقٍ.
İki yerdeki { فَيَقُولُ } cümleleri, birinci ve ikinci { أَمَّا } edatlarının cevaplarıdır; yani insanın bu sözü söylemesi, kendisine her nimet verildiğinde ve her rızık daraltıldığında sürekli tekrarlanır.