Binûn

89- Fecr Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَأُوثِرَ الْفِعْلُ الْمُضَارِعُ فِي الْجَوَابَيْنِ لِإِفَادَةِ تَكَرُّرِ ذَلِكَ الْقَوْلِ وَتَجَدُّدِهِ كُلَّمَا حَصَلَ مَضْمُونُ الشَّرْطَيْنِ.

İki cevap cümlesinde muzari (şimdiki/geniş zaman) fiilin tercih edilmesi, iki şartın içeriği her gerçekleştiğinde bu sözün tekrarlanıp yenilendiğini ifade etmek içindir.

وَحَرْفُ كَلَّا زَجْرٌ عَنْ قَوْلِ الْإِنْسَانِ رَبِّي أَكْرَمَنِ عِنْدَ حُصُولِ النِّعْمَةِ. وَقَوله:

{ كَلَّا } harfi, nimet elde edildiğinde insanın { رَبِّي أَكْرَمَنِ } “Rabbim bana ikram etti” demesini ve [rızkı] daraldığında

رَبِّي أَهانَنِ عِنْد مَا يَنَالُهُ تَقْتِيرٌ، فَهُوَ رَدْعٌ عَنِ اعْتِقَادِ ذَلِكَ فَمَنَاطُ الرَّدْعِ كِلَا الْقَوْلَيْنِ لِأَنَّ كُلَّ قَوْلٍ مِنْهُمَا صَادِرٌ عَنْ تَأَوُّلٍ بَاطِلٍ، أَيْ لَيْسَتْ حَالَةُ الْإِنْسَانِ فِي هَذِهِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا دَلِيلًا عَلَى مَنْزِلَتِهِ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى. وَإِنَّمَا يُعْرَفُ مُرَادُ اللَّهِ بِالطُّرُقِ الَّتِي أَرْشَدَ اللَّهُ إِلَيْهَا بِوَاسِطَةِ رُسُلِهِ وَشَرَائِعِهِ، قَالَ تَعَالَى: قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالًا الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً إِلَى قَوْلِهِ: فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَزْناً فِي سُورَةِ الْكَهْفِ [١٠٣- ١٠٥] . فَرُبَّ رَجُلٍ فِي نِعْمَةٍ فِي الدُّنْيَا هُوَ مَسْخُوطٌ عَلَيْهِ وَرُبَّ أَشْعَثَ أَغْبَرَ مَطْرُودٍ بِالْأَبْوَابِ لَوْ أَقْسَمَ عَلَى اللَّهِ لَأَبَرَّهُ.

{ رَبِّي أَهَانَنِ } “Rabbim beni küçük düşürdü” demesini menedici (zecr) bir edattır. Dolayısıyla bu, öyle inanmaktan vazgeçirme (red')dir. Vazgeçirmenin odak noktası her iki sözdür; zira bu iki sözün her biri batıl bir tevillere dayanmaktadır. Yani insanın bu dünya hayatındaki durumu, Allah Teâlâ katındaki derecesine delil değildir. Allah'ın muradı ancak peygamberleri ve şeriatleri vasıtasıyla gösterdiği yollarla bilinir. Teâlâ Kehf suresinde şöyle buyurmuştur: { قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمَالًا ۝ الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعًا } “De ki: 'Size, amelleri bakımından en çok zarara uğrayanları bildirelim mi? Onlar, dünya hayatındaki çabaları boşa gitmişken kendilerini güzel iş yapıyor sanan kimselerdir'” ayetinden { فَلَا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَزْنًا } “...kıyamet günü onlar için hiçbir terazi kurmayız [onlara değer vermeyiz]” [Kehf 103-105] sözüne kadar. Nitekim dünyada nimet içinde olup da gazaba uğramış nice kimse vardır ve kapılardan kovulan üstü başı toz içinde nice kimse vardır ki Allah'a yemin etse, [Allah] onu kesinlikle yemininde haklı çıkarır.

فَمَنَاطُ الرَّدْعِ جَعْلُ الْإِنْعَامِ عَلَامَةً عَلَى إِرَادَةِ اللَّهِ إِكْرَامَ الْمُنْعَمِ عَلَيْهِ وَجَعْلُ التَّقْتِيرِ

Vazgeçirmenin odak noktası; nimet vermeyi, Allah'ın kendisine nimet verilen kimseye ikram etmek istediğine dair bir alamet kılmak ve [rızkı] daraltmayı da

عَلَامَةً عَلَى إِرَادَةِ الْإِهَانَةِ، وَلَيْسَ مَنَاطُهُ وُقُوعُ الْكَرَامَةِ وَوُقُوعُ الْإِهَانَةِ لِأَنَّ اللَّهَ أَهَانَ الْكَافِرَ بِعَذَابِ الْآخِرَةِ وَلَوْ شَاءَ إِهَانَتَهُ فِي الدُّنْيَا لِأَجْلِ الْكُفْرِ لَأَهَانَ جَمِيعَ الْكَفَرَةِ بِتَقْتِيرِ الرِّزْقِ.

küçük düşürmeyi dilediğine bir alamet saymaktır. Yoksa odak noktası, ikramın veya küçük düşürmenin fiilen vuku bulması değildir; çünkü Allah, kâfiri ahiret azabıyla küçük düşürmüştür. Şayet küfründen dolayı onu dünyada küçük düşürmek isteseydi, rızkı daraltarak bütün kâfirleri küçük düşürürdü.

وَبِهَذَا ظَهَرَ أَنْ لَا تَنَافِيَ بَيْنَ إِثْبَاتِ إِكْرَامِ اللَّهِ تَعَالَى الْإِنْسَانَ بِقَوْلِهِ: فَأَكْرَمَهُ وَبَيْنَ إِبْطَالِ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: كَلَّا لِأَنَّ الْإِبْطَالَ وَارِدٌ عَلَى مَا قَصَدَهُ الْإِنْسَانُ بِقَوْلِهِ: رَبِّي أَكْرَمَنِ أَنَّ مَا نَالَهُ مِنَ النِّعْمَةِ عَلَامَةٌ عَلَى رِضَى اللَّهِ عَنْهُ.

Böylece, Allah Teâlâ'nın { فَأَكْرَمَهُ } kavliyle insana ikram ettiğini ispat etmesi ile { كَلَّا } kavliyle bunu iptal etmesi arasında bir çelişki olmadığı açığa çıkmıştır; zira iptal, insanın { رَبِّي أَكْرَمَنِ } sözüyle kastettiği 'elde ettiği nimetin Allah'ın kendisinden razı olduğuna bir alamet olduğu' zannına yöneliktir.

فَالْمَعْنَى: أَنَّ لِشَأْنِ اللَّهِ فِي مُعَامَلَتِهِ النَّاسَ فِي هَذَا الْعَالَمِ أَسْرَارًا وَعِلَلًا لَا يُحَاطُ بِهَا، وَأَنَّ أَهْلَ الْجَهَالَةِ بِمَعْزِلٍ عَنْ إِدْرَاكِ سِرِّهَا بِأَقْيِسَةٍ وَهْمِيَّةٍ، وَالِاسْتِنَادِ لِمَأْلُوفَاتٍ عَادِيَّةٍ، وَأَنَّ الْأَوْلَى لَهُمْ أَنْ يَتَطَلَّبُوا الْحَقَائِقَ مِنْ دَلَائِلِهَا الْعَقْلِيَّةِ، وَأَنْ يَعْرِفُوا مُرَادَ اللَّهِ مِنْ وَحْيِهِ إِلَى رُسُلِهِ. وَأَنْ يَحْذَرُوا مِنْ أَنْ يَحِيدُوا بِالْأَدِلَّةِ عَنْ مَدْلُولِهَا. وَأَنْ يَسْتَنْتِجُوا الْفُرُوعَ مِنْ غَيْرِ أُصُولِهَا.

Buna göre anlam şudur: Allah'ın bu âlemde insanlarla olan muamelesinde akıl erdirilemeyen sırlar ve illetler vardır; cehalet ehli, vehme dayalı kıyaslar ve alışılagelmiş durumlara dayanarak bunların sırrını kavramaktan uzaktır. Onlara düşen, hakikatleri aklî delillerinden aramak, Allah'ın muradını peygamberlerine olan vahyinden öğrenmek, delilleri delalet ettikleri manalardan saptırmaktan ve fürûu (ayrıntıları) asıllarından (köklerinden) başka şeylerden çıkarmaktan sakınmaktır.

وَأَمَّا أَهْلُ الْعِلْمِ فَهُمْ يَضَعُونَ الْأَشْيَاءَ مَوَاضِعَهَا، وَيَتَوَسَّمُونَ التَّوَسُّمَ الْمُسْتَنِدَ إِلَى الْهَدْيِ وَلَا يَخْلِطُونَ وَلَا يَخْبِطُونَ.

İlim ehline gelince; onlar her şeyi yerli yerine koyarlar, hidayete dayanan bir basiretle bakarlar, [hakkı batıla] karıştırmaz ve rastgele hareket etmezler.

وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو رَبِّيَ فِي الْمَوْضِعَيْنِ بِفَتْحِ الْيَاءِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِسُكُونِهَا.

Nâfi', İbn Kesîr ve Ebû Amr, her iki yerdeki { رَبِّيَ } kelimesini yâ'nın fethasıyla okumuşlardır. Geri kalanlar ise yâ'nın sükûnuyla okumuşlardır.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ بِتَخْفِيفِ الدَّالِ. وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ بِتَشْدِيدِ الدَّالِ.

Cumhur { فَقَدَرَ عَلَيْهِ } kısmını dâl harfinin şeddesiz haliyle (tahfif ile) okumuştur. İbn Âmir ve Ebû Ca'fer ise dâl harfinin şeddesiyle okumuştur.

وَقَرَأَ نَافِعٌ: أَكْرَمَنِ، وأَهانَنِ بِيَاءٍ بَعْدَ النُّونِ فِي الْوَصْلِ وَبِحَذْفِهَا فِي الْوَقْفِ.

Nâfi', { أَكْرَمَنِ } ve { أَهَانَنِ } kelimelerini vasl (geçiş) halinde nûn'dan sonra yâ ile, vakıf (durma) halinde ise yâ'yı hazfederek okumuştur.

وَقَرَأَهُمَا ابْنُ كَثِيرٍ بِالْيَاءِ فِي الْوَصْلِ وَالْوَقْفِ، وَقَرَأَهُمَا ابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَيَعْقُوبُ بِدُونِ يَاءٍ فِي الْوَصْلِ وَالْوَقْفِ. وَهُوَ مَرْسُومٌ فِي الْمُصحف بِدُونِ نون بعد الياءين وَلَا مُنَافَاةَ بَين الرِّوَايَة وَاسم الْمُصْحَفِ. وكَلَّا رَدْعٌ عَنْ هَذَا الْقَوْلِ أَيْ لَيْسَ ابْتِلَاءُ اللَّهِ الْإِنْسَانَ بِالنَعِيمِ وَبِتَقْتِيرِ الرِّزْقِ مُسَبَّبًا عَلَى إِرَادَةِ اللَّهِ تَكْرِيمَ الْإِنْسَانِ وَلَا عَلَى إِرَادَتِهِ إِهَانَتَهُ.

İbn Kesîr her iki kelimeyi hem vasl hem vakıf halinde yâ ile okumuştur. İbn Âmir, Âsım, Hamza, Kisâî ve Ya'kûb ise hem vasl hem vakıf halinde yâ olmaksızın okumuşlardır. Bu lafızlar Mushaf'ta iki yâ'dan sonra nûn olmaksızın yazılmıştır; rivayet ile Mushaf resmi (yazısı) arasında bir tenakuz yoktur. { كَلَّا } bu söze karşı bir menediştir (red'); yani Allah'ın insanı nimetle yahut rızkı daraltarak imtihan etmesi, Allah'ın insana ikram etme iradesine veya onu küçük düşürme iradesine bağlanamaz.

وَهَذَا رَدْعٌ مُجْمَلٌ لَمْ يَتَعَرَّضِ الْقُرْآنُ لِتَبْيِينِهِ اكْتِفَاءً بِتَذْيِيلِ أَحْوَالِ الْأُمَمِ الثَّلَاثِ فِي نِعْمَتِهِمْ بِقَوْلِهِ: إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصادِ [الْفجْر: ١٤] بَعْدَ قَوْلِهِ: فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذابٍ [الْفجْر: ١٣] .

Bu, { فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذَابٍ } “Bu yüzden Rabbin onların üzerine azap kırbacını yağdırdı” [Fecr 13] kavlinden sonra, üç ümmetin nimet içindeki durumlarının { إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ } “Şüphesiz Rabbin gözetleme yerindedir” [Fecr 14] kavliyle peş peşe getirilmesiyle yetinilerek Kur'an'ın ayrıca açıklamaya girişmediği mücmel bir vazgeçirmedir (red').

بَلْ لَا تُكْرِمُونَ الْيَتِيمَ وَلا تَحَاضُّونَ عَلى طَعامِ الْمِسْكِينِ ١٨ وَتَأْكُلُونَ التُّراثَ أَكْلًا لَمًّا ١٩ وَتُحِبُّونَ الْمالَ حُبًّا جَمًّا ٢٠

{ بَلْ لَا تُكْرِمُونَ الْيَتِيمَ ۝ وَلَا تَحَاضُّونَ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ ۝ وَتَأْكُلُونَ التُّرَاثَ أَكْلًا لَمًّا ۝ وَتُحِبُّونَ الْمَالَ حُبًّا جَمًّا } “Hayır! Doğrusu siz yetime ikram etmiyorsunuz. Yoksulu yedirmeye birbirinizi teşvik etmiyorsunuz. Mirası helal-haram demeden hırsla yiyorsunuz. Malı da pek çok seviyorsunuz” [Fecr 17-20].

بَلْ إِضْرَابٌ انْتِقَالِيٌّ. وَالْمُنَاسَبَةُ بَيْنَ الْغَرَضَيْنِ الْمُنْتَقِلِ مِنْهُ وَالْمُنْتَقِلِ إِلَيْهِ مُنَاسَبَةُ الْمُقَابَلَةِ لِمَضْمُونِ فَأَكْرَمَهُ وَنَعَّمَهُ مِنْ جِهَةِ مَا تَوَهَّمُوهُ أَنَّ نِعْمَةَ مَالِهِمْ وَسَعَةَ عَيْشِهِمْ تَكْرِيمٌ مِنَ اللَّهِ لَهُمْ، فَنَبَّهَهُمُ اللَّهُ عَلَى أَنَّهُمْ إِنْ أَكْرَمَهُمُ اللَّهُ فَإِنَّهُمْ لَمْ يُكْرِمُوا عَبِيدَهُ شُحًّا بِالنِّعْمَةِ إِذْ حَرَمُوا أَهْلَ الْحَاجَةِ مِنْ فُضُولِ أَمْوَالِهِمْ وَإِذْ يَسْتَزِيدُونَ مِنَ الْمَالِ مَا لَا يَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ وَذَلِكَ دَحْضٌ لِتَفَخُّرِهِمْ بِالْكَرَمِ وَالْبَذْلِ.

{ بَلْ } geçiş ifade eden idrâbdır (konu değiştirme edatıdır). Kendisinden geçilen gaye ile kendisine geçilen gaye arasındaki münasebet, mallarının bolluğunu ve hayatlarının genişliğini Allah'ın kendilerine bir ikramı zannetmeleri yönünden { فَأَكْرَمَهُ وَنَعَّمَهُ } ifadesinin içeriğine bir mukabele münasebetidir. Allah onlara dikkat çekmiştir ki, şayet Allah onlara ikram etmiş idiyse, onlar nimette cimrilik ederek O'nun kullarına ikram etmemişler; ihtiyaç sahiplerini mallarının fazlasından mahrum bırakmışlar ve muhtaç olmadıkları malı artırmaya çalışmışlardır. Bu da onların cömertlik ve harcama konusundaki övünmelerini çürütmektir.

فَجُمْلَةُ: لَا تُكْرِمُونَ الْيَتِيمَ اسْتِئْنَافٌ كَمَا يَقْتَضِيهِ الْإِضْرَابُ، فَهُوَ إِمَّا اسْتِئْنَافُ ابْتِدَاءِ كَلَامٍ، وَإِمَّا اعْتِرَاضٌ بَيْنَ كَلَّا وَأُخْتِهَا كَمَا سَيَأْتِي وإكرام الْيَتِيم: سدخلته، وَحُسْنُ مُعَامَلَتِهِ، لِأَنَّهُ مَظِنَّةُ الْحَاجَةِ لِفَقْدِ عَائِلِهِ، وَلِاسْتِيلَائِهِمْ عَلَى الْأَمْوَالِ الَّتِي يَتْرُكُهَا الْآبَاءُ لِأَبْنَائِهِمُ الصِّغَارِ. وَقَدْ كَانَتِ الْأَمْوَالُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ يَتَدَاوَلُهَا رُؤَسَاءُ الْعَائِلَاتِ.

{ لَا تُكْرِمُونَ الْيَتِيمَ } cümlesi, idrâbın gerektirdiği üzere istînâftır; bu ya söze yeniden başlangıç istînâfıdır ya da ileride geleceği üzere { كَلَّا } ile benzeri arasındaki bir itiraziyye (ara cümle)dir. Yetime ikram etmek: Ona ihsanda bulunmak ve güzel muamele etmektir; zira o, bakıcısını kaybettiği ve babaların küçük çocuklarına bıraktığı mallara el koydukları için muhtaç olma ihtimali taşıyan kimsedir. Cahiliye devrinde mallar aile reisleri arasında el değiştirirdi.

وَالْبِرُّ، لِأَنَّهُ مَظِنَّةُ انْكِسَارِ الْخَاطِرِ لِشُعُورِهِ بِفَقْدِ مَنْ يُدِلُّ هُوَ عَلَيْهِ.

Ve [yetime ikram] iyilik etmektir; çünkü o, nazını geçireceği kimseyi kaybetmenin hüznünü taşıdığı için kalbinin kırılması muhtemel biridir.

والْيَتِيمَ: الصَّبِيُّ الَّذِي مَاتَ أَبُوهُ وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ، وَتَعْرِيفُهُ لِلْجِنْسِ، أَيْ لَا تُكْرِمُونَ الْيَتَامَى. وَكَذَلِكَ تَعْرِيفُ الْمِسْكِينِ وَنَفْيُ الْحَضِّ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ نَفْيٌ لِإِطْعَامِهِ بِطَرِيقِ الْأَوْلَى، وَهِيَ دَلَالَةُ فَحْوَى الْخِطَابِ، أَيْ لِقِلَّةِ الِاكْتِرَاثِ بِالْمَسَاكِينِ لَا يَنْفَعُونَهُمْ وَلَوْ نَفْعَ وَسَاطَةٍ، بَلْهَ أَنْ يَنْفَعُوهُمْ بِالْبَذْلِ مِنْ أَمْوَالِهِمْ.

{ الْيَتِيمَ }, babası ölen çocuktur ve Nisâ suresinde geçmişti; belirlilik takısı (el-) cins içindir, yani 'yetimlere ikram etmiyorsunuz' demektir. Aynı şekilde { الْمِسْكِينِ } kelimesinin belirliliği de böyledir. Yoksulu doyurmaya teşvik etmenin nefyedilmesi (olumsuzlanması), evleviyet yoluyla onu bizzat doyurmanın da nefyedilmesidir ki bu, fehve'l-hitâb (kavramın öncelikli delaleti) delaletidir. Yani yoksulları umursamadıklarından dolayı, kendi mallarından harcayarak fayda sağlamak şöyle dursun, aracılık yoluyla dahi onlara fayda vermezler.

وطَعامِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اسْمًا بِمَعْنى المطعوم، فالتقدير: وَلَا تحضون عَلَى إِعْطَاءِ طَعَامِ الْمِسْكِينِ فَإِضَافَتُهُ إِلَى الْمِسْكِينِ عَلَى مَعْنَى لَامِ الِاسْتِحْقَاقِ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اسْمَ مَصْدَرِ أَطْعَمَ. وَالْمَعْنَى: وَلَا تَحُضُّونَ عَلَى إِطْعَامِ الْأَغْنِيَاءِ الْمَسَاكِينَ فَإِضَافَتُهُ إِلَى الْمِسْكِينِ مِنْ إِضَافَةِ الْمَصْدَرِ إِلَى مَفْعُولِهِ.

{ طَعَامِ } kelimesinin yenilen şey (mat'ûm) anlamında bir isim olması caizdir; buna göre takdir 'yoksulun yiyeceğini vermeye teşvik etmiyorsunuz' şeklinde olur ve kelimenin yoksula izafeti istihkak (hak ediş) lâm'ı anlamındadır. { أَطْعَمَ } fiilinin masdar ismi olması da caizdir. Buna göre anlam: 'Zenginlerin yoksulları doyurmasına teşvik etmiyorsunuz' şeklinde olur ve kelimenin yoksula izafeti, masdarın mef'ûlüne izafeti kabilindendir.

والْمِسْكِينِ: الْفَقِيرُ وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ بَرَاءَةٌ.

{ الْمِسْكِينِ }, fakirdir ve Berâe (Tevbe) suresinde geçmişti.

وَقَدْ حَصَلَ فِي الْآيَةِ احْتِبَاكٌ لِأَنَّهُمْ لَمَّا نُفِيَ إِكْرَامُهُمُ الْيَتِيمَ وَقُوبِلَ بِنَفْيِ أَنْ يَحُضُّوا عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ، عُلِمَ أَنَّهُمْ لَا يَحُضُّونَ عَلَى إِكْرَامِ أَيْتَامِهِمْ، أَيْ لَا يَحُضُّونَ أَوْلِيَاءَ الْأَيْتَامِ عَلَى ذَلِكَ، وَعُلِمَ أَنَّهُمْ لَا يُطْعِمُونَ الْمَسَاكِينَ مِنْ أَمْوَالِهِمْ.

Ayette ihtibâk sanatı (karşılıklı hazif) gerçekleşmiştir; zira onların yetime ikram etmeleri nefyedilip karşılığında yoksulu doyurmaya teşvik etmemeleri zikredilince, onların kendi yetimlerine ikram etmeye teşvik etmedikleri -yani yetimlerin velilerini buna teşvik etmedikleri- ve kendi mallarından yoksulları doyurmadıkları anlaşılmış olur.

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْحَضُّ عَلَى الطَّعَامِ كِنَايَةً عَنِ الْإِطْعَامِ لِأَنَّ مَنْ يَحُضُّ عَلَى فَعْلِ شَيْءٍ يَكُونُ رَاغِبًا فِي التَّلَبُّسِ بِهِ فَإِذَا تَمَكَّنَ أَنْ يَفْعَلَهُ فَعَلَهُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتَواصَوْا بِالْحَقِّ وَتَواصَوْا بِالصَّبْرِ [الْعَصْر: ٣] أَيْ عَمِلُوا بِالْحَقِّ وَصَبَرُوا وَتَوَاصَوْا بِهِمَا.

Yedirmeye teşvik etmek, bizzat yedirmekten kinaye de olabilir; çünkü bir şeyi yapmaya teşvik eden kimse, onu bizzat yapmaya da istekli olur; güç yetirdiğinde onu yapar. Teâlâ'nın şu kavli de bu kabildendir: { وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ } “Birbirlerine hakkı tavsiye ettiler ve sabrı tavsiye ettiler” [Asr 3]; yani hakkı işlediler, sabrettiler ve bunları birbirlerine de tavsiye ettiler.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: «لَا تُكْرِمُونَ، وَلَا تَحُضُّونَ، وَتَأْكُلُونَ، وَتُحِبُّونَ» بِالْمُثَنَّاةِ الْفَوْقِيَّةِ عَلَى الْخِطَابِ بِطَرِيقَةِ الِالْتِفَاتِ مِنَ الْغَيْبَةِ فِي قَوْلِهِ: فَأَمَّا الْإِنْسانُ إِذا مَا ابْتَلاهُ رَبُّهُ الْآيَاتِ لِقَصْدِ مُوَاجَهَتِهِمْ بِالتَّوْبِيخِ، وَهُوَ بِالْمُوَاجَهَةِ أَوْقَعُ مِنْهُ بِالْغَيْبَةِ. وَقَرَأَهَا أَبُو عَمْرٍو وَيَعْقُوبُ بِالْمُثَنَّاةِ التَّحْتِيَّةِ عَلَى الْغَيْبَةِ لِتَعْرِيفِ النَّبِيءِ ﷺ وَالْمُسْلِمِينَ بِذَلِكَ فَضْحًا لِدَخَائِلِهِمْ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَقُولُ أَهْلَكْتُ مَالًا لُبَداً أَيَحْسَبُ أَنْ لَمْ يَرَهُ أَحَدٌ [الْبَلَد: ٦، ٧] .

Cumhur; { لَا تُكْرِمُونَ } “ikram etmiyorsunuz”, { وَلَا تَحُضُّونَ } “teşvik etmiyorsunuz”, { وَتَأْكُلُونَ } “yiyorsunuz” ve { وَتُحِبُّونَ } “seviyorsunuz” lafızlarını, { فَأَمَّا الْإِنْسَانُ إِذَا مَا ابْتَلَاهُ رَبُّهُ } “Fakat insan, Rabbi kendisini her imtihan ettiğinde...” ayetlerindeki gâib sığasından iltifat yoluyla doğrudan yüzlerine karşı azarlamak maksadıyla üstten iki noktalı tâ ile (muhatap sığasında) okumuştur; zira yüz yüze hitap etmek gıyabında konuşmaktan daha etkilidir. Ebû Amr ve Ya'kûb ise, tıpkı Teâlâ'nın { يَقُولُ أَهْلَكْتُ مَالًا لُبَدًا ۝ أَيَحْسَبُ أَنْ لَمْ يَرَهُ أَحَدٌ } “'Yığınla mal tükettim' der. Kendisini kimsenin görmediğini mi sanır?” [Beled 6-7] kavlinde olduğu gibi, iç yüzlerini açığa çıkararak Peygamber ﷺ'e ve Müslümanlara bildirmek için alttan iki noktalı yâ ile (gâib sığasında) okumuşlardır.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: وَلَا تَحُضُّونَ بِضَمِّ الْحَاءِ مُضَارِعَ حَضَّ، وَقَرَأَهُ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ

Cumhur { وَلَا تَحُضُّونَ } kelimesini { حَضَّ } fiilinin muzarisi olarak hâ harfinin dammesiyle okumuştur. Âsım ve Hamza,

وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَخَلَفٌ تَحَاضُّونَ بِفَتْحِ الْحَاءِ وَأَلِفٍ بَعْدَهَا مُضَارِعُ حَاضَّ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، وَأَصْلُهُ تَتَحَاضُّونُ فَحُذِفَتْ إِحْدَى التَّاءَيْنِ اخْتِصَارًا للتَّخْفِيف أَي تتمالؤون عَلَى تَرْكِ الْحَضِّ عَلَى الْإِطْعَامِ.

Kisâî, Ebû Ca'fer ve Halef ise, bazısının bazısını teşvik etmesi anlamına gelen { حَاضَّ } fiilinin muzarisi olarak hâ'nın fethası ve ardından gelen bir elifle { تَحَاضُّونَ } şeklinde okumuşlardır. Aslı { تَتَحَاضُّونَ } olup hafifletme amacıyla iki tâ'dan biri hazfedilmiştir; yani yedirmeye teşvik etmeyi terk etme hususunda birbirinizle anlaşıyorsunuz.

والتُّراثَ: الْمَالُ الْمَوْرُوثُ، أَيِ الَّذِي يُخْلِفُهُ الرَّجُلُ بَعْدَ مَوْتِهِ لِوَارِثِهِ وَأَصْلُهُ:

{ التُّرَاثَ }, miras bırakılan maldır; yani kişinin ölümünden sonra vârisine bıraktığı şeydir. Aslı:

وُرَاثٌ بِوَاوٍ فِي أَوَّلِهِ بِوَزْنِ فُعَالٍ مِنْ مَادَّةِ وَرِثَ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ مِثْلَ الدُّقَاقِ، وَالْحُطَامِ، أُبْدِلَتْ وَاوُهُ تَاءً عَلَى غَيْرِ قِيَاسٍ كَمَا فَعَلُوا فِي تُجَاهَ، وَتُخَمَةٍ، وَتُهْمَةٍ، وَتُقَاةٍ وَأَشْبَاهِهَا.

başında vâv harfi bulunan, { وَرِثَ } maddesinden mef'ûl anlamında fû'âl vezninde { وُرَاثٌ } lafzıdır; tıpkı dukkâk (ufalanmış şey) ve hutâm (ufantı) gibi. Tıpkı tücâhe (yön), tuhame (hazımsızlık), tühme (töhmet), tükât (takva) ve benzerlerinde yaptıkları gibi, vâv harfi kural dışı olarak tâ'ya dönüştürülmüştür.

وَالْأَكْلُ: مُسْتَعَارٌ لِلِانْتِفَاعِ بِالشَّيْءِ انْتِفَاعًا لَا يُبْقِي مِنْهُ شَيْئًا. وَأَحْسِبُ أَنَّ هَذِهِ الِاسْتِعَارَةَ مِنْ مُبْتَكَرَاتِ الْقُرْآنِ إِذْ لَمْ أَقِفْ عَلَى مِثْلِهَا فِي كَلَامِ الْعَرَبِ.

Ekl (yemek): Bir şeyden geriye hiçbir şey bırakmayacak şekilde yararlanmaktan istiaredir (ödünçleme mecaz). Arap kelamında benzerine rastlamadığım için bu istiarenin Kur'an'ın özgün ifadelerinden olduğunu düşünüyorum.

وَتَعْرِيفُ التُّرَاثِ عِوَضٌ عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ، أَيْ تُرَاثُ الْيَتَامَى وَكَذَلِكَ كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يَمْنَعُونَ النِّسَاءَ وَالصِّبْيَانَ مِنْ أَمْوَالِ مُوَرِّثِيهِمْ.

{ التُّرَاثَ } kelimesindeki belirlilik takısı muzafun ileyhin (tamlayanın) yerine geçmiştir; yani 'yetimlerin mirası' demektir. Zira Cahiliye ehli, kadınları ve çocukları miras bırakanlarının mallarından mahrum ederlerdi.

وَأَشْعَرَ قَوْلُهُ: تَأْكُلُونَ بِأَنَّ الْمُرَادَ التُّرَاثُ الَّذِي لَا حَقَّ لَهُمْ فِيهِ، وَمِنْهُ يَظْهَرُ وَجْهُ إِيثَارِ لَفْظِ التُّرَاثِ دُونَ أَنْ يُقَالَ: وَتَأْكُلُونَ الْمَالَ لِأَنَّ التُّرَاثَ مَالٌ مَاتَ صَاحِبُهُ وَأَكْلُهُ يَقْتَضِي أَنْ يَسْتَحِقَّ ذَلِكَ الْمَالَ عَاجِزٌ عَنِ الذَّبِّ عَنْ مَالِهِ لِصِغَرٍ أَوْ أُنُوثَةٍ.

{ تَأْكُلُونَ } “yiyorsunuz” kavli, muradın onların hakkı olmayan miras olduğunu hissettirmektedir. 'Malları yiyorsunuz' denilmeyip miras lafzının tercih edilmesinin sebebi de buradan anlaşılmaktadır; çünkü miras, sahibi ölmüş maldır ve onu yemek, küçüklük veya kadınlık sebebiyle malını savunmaktan aciz olan birinin hak ettiği o malı zorla almayı gerektirir.

وَاللَّمُّ: الْجَمْعُ، وَوَصْفُ الْأَكْلِ بِهِ وَصْفٌ بِالْمَصْدَرِ لِلْمُبَالَغَةِ، أَيْ أَكْلًا جَامِعًا مَالَ الْوَارِثِينَ إِلَى مَالِ الْآكِلِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَهُمْ إِلى أَمْوالِكُمْ [النِّسَاء: ٢] .

{ اللَّمُّ }: Toplamaktır. Yeme eyleminin bununla nitelenmesi, mübalağa amacıyla masdar ile yapılan bir nitelemedir; yani Teâlâ'nın { وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَهُمْ إِلَى أَمْوَالِكُمْ } “Onların mallarını kendi mallarınıza katarak yemeyin” [Nisâ 2] kavlindeki gibi, vârislerin malını yiyenin kendi malına katan bir yiyişle yemektir.

وَالْجَمُّ: الْكَثِيرُ، يُقَالُ: جَمَّ الْمَاءُ فِي الْحَوْضِ، إِذَا كَثُرَ، وَبِئْرٌ جَمُومٌ بِفَتْحِ الْجِيمِ:

{ الْجَمُّ }: Pek çok demektir. Su havuzda çoğaldığında { جَمَّ الْمَاءُ فِي الْحَوْضِ } denir. Cîm harfinin fethasıyla { بِئْرٌ جَمُومٌ }:

كَثِيرَةُ الْمَاءِ، أَيْ حُبًّا كَثِيرًا، وَوَصْفُ الْحُبِّ بِالْكَثْرَةِ مُرَادٌ بِهِ الشِّدَّةُ لِأَنَّ الْحُبَّ مَعْنًى مِنَ الْمَعَانِي النَّفْسِيَّةِ لَا يُوصَفُ بِالْكَثْرَةِ الَّتِي هِيَ وَفْرَةُ عَدَدِ أَفْرَادِ الْجِنْسِ.

Suyu bol kuyu demektir. Yani 'pek çok bir sevgiyle' [seversiniz]. Sevginin çoklukla nitelenmesinden kasıt şiddettir; çünkü sevgi ruhî bir durumdur, cinsin fert sayısının fazlalığı anlamına gelen sayısal çoklukla nitelenemez.

فَالْجَمُّ مُسْتَعَارٌ لِمَعْنَى الْقَوِيِّ الشَّدِيدِ، أَيْ حُبًّا مُفْرِطًا، وَذَلِكَ مَحَلُّ ذَمِّ حُبِّ الْمَالِ، لِأَنَّ إِفْرَادَ حُبِّهِ يُوقِعُ فِي الْحِرْصِ عَلَى اكْتِسَابِهِ بِالْوَسَائِلِ غَيْرِ الْحَقِّ كَالْغَصْبِ وَالِاخْتِلَاسِ

Bu sebeple { الْجَمُّ } kelimesi kuvvetli ve şiddetli anlamından istiare edilmiştir; yani aşırı bir sevgi demektir. Mal sevgisinin yerildiği nokta da burasıdır; çünkü onu aşırı sevmek, gasp, zimmete geçirme,

وَالسَّرِقَةِ وَأَكَلِ الْأَمَانَاتِ

hırsızlık ve emanetleri yemek gibi hak dışı yollarla onu elde etme hırsına düşürür.

[٢١- ٢٦]

[21-26]

[سُورَة الْفجْر (٨٩) : الْآيَات ٢١ الى ٢٦]

[Fecr Suresi (89): Ayet 21-26]

كَلاَّ إِذا دُكَّتِ الْأَرْضُ دَكًّا دَكًّا (٢١) وَجاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا (٢٢) وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسانُ وَأَنَّى لَهُ الذِّكْرى (٢٣) يَقُولُ يَا لَيْتَنِي قَدَّمْتُ لِحَياتِي (٢٤) فَيَوْمَئِذٍ لَا يُعَذِّبُ عَذابَهُ أَحَدٌ (٢٥)

{ كَلَّا إِذَا دُكَّتِ الْأَرْضُ دَكًّا دَكًّا (٢١) وَجَاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا (٢٢) وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسَانُ وَأَنَّى لَهُ الذِّكْرَى (٢٣) يَقُولُ يَا لَيْتَنِي قَدَّمْتُ لِحَيَاتِي (٢٤) فَيَوْمَئِذٍ لَا يُعَذِّبُ عَذَابَهُ أَحَدٌ (٢٥) } “Hayır! Yer parça parça darmadağın edildiğinde, Rabbin gelip melekler de saf saf dizildiğinde ve o gün cehennem getirildiğinde; işte o gün insan [yaptıklarını bir bir] hatırlar. Fakat bu hatırlamanın ona ne faydası var? 'Keşke [ebedî] hayatım için önceden [salih ameller] takdim etseydim!' der. Artık o gün, O'nun edeceği azabı hiç kimse edemez”

وَلا يُوثِقُ وَثاقَهُ أَحَدٌ (٢٦)

{ وَلَا يُوثِقُ وَثَاقَهُ أَحَدٌ } “Hayır! Yer parça parça darmadağın edildiğinde, Rabbin gelip melekler de saf saf dizildiğinde ve o gün cehennem getirildiğinde; işte o gün insan hatırlar, fakat bu hatırlamanın ona ne faydası var? 'Keşke bu hayatım için önceden [salih ameller] takdim etseydim!' der. Artık o gün, O'nun edeceği azabı hiç kimse edemez ve O'nun vuracağı bağı hiç kimse vuramaz” [Fecr 21-26].

كَلَّا: زَجْرٌ وَرَدْعٌ عَنِ الْأَعْمَالِ الْمَعْدُودَةِ قَبْلَهُ، وَهِيَ عَدَمُ إِكْرَامِهِمُ الْيَتِيمَ وَعَدَمُ حَضِّهِمْ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ، وَأَكْلِهِمُ التُّرَاثَ الَّذِي هُوَ مَالُ غَيْرِ آكِلِهِ، وَعَنْ حُبِّ الْمَالِ حُبًّا جَمًّا.

{ كَلَّا }: Kendisinden önce sayılan işlerden menediş ve vazgeçirmedir (zecr ve red'). O işler de yetime ikram etmemeleri, yoksulu doyurmaya teşvik etmemeleri, yiyene ait olmayan mirası yemeleri ve malı aşırı bir sevgiyle sevmeleridir.

إِذا دُكَّتِ الْأَرْضُ دَكًّا دَكًّا ٢١ وَجاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا ٢٢ وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسانُ وَأَنَّى لَهُ الذِّكْرى ٢٣ يَقُولُ يَا لَيْتَنِي قَدَّمْتُ لِحَياتِي ٢٤ فَيَوْمَئِذٍ لَا يُعَذِّبُ عَذابَهُ أَحَدٌ ٢٥ وَلا يُوثِقُ وَثاقَهُ أَحَدٌ ٢٦ اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ انْتُقِلَ بِهِ مِنْ تَهْدِيدِهِمْ بِعَذَابِ الدُّنْيَا الَّذِي فِي قَوْلِهِ: أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِعادٍ [الْفجْر: ٦] الْآيَاتِ إِلَى الْوَعِيدِ بِعَذَابِ الْآخِرَةِ. فَإِنِ اسْتَخَفُّوا بِمَا حَلَّ بِالْأُمَمِ قَبْلَهُمْ أَوْ أُمْهِلُوا فَأُخِّرَ عَنْهُمُ الْعَذَابُ فِي الدُّنْيَا فَإِنَّ عَذَابًا لَا مَحِيصَ لَهُمْ عَنْهُ يَنْتَظِرُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حِينَ يَتَذَكَّرُونَ قَسْرًا فَلَا يَنْفَعُهُمُ التَّذَكُّرُ، وَيَنْدَمُونَ وَلَاتَ سَاعَةَ مَنْدَمٍ.

{ إِذَا دُكَّتِ الْأَرْضُ دَكًّا دَكًّا ۝ وَجَاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا ۝ وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسَانُ وَأَنَّى لَهُ الذِّكْرَى ۝ يَقُولُ يَا لَيْتَنِي قَدَّمْتُ لِحَيَاتِي ۝ فَيَوْمَئِذٍ لَا يُعَذِّبُ عَذَابَهُ أَحَدٌ ۝ وَلَا يُوثِقُ وَثَاقَهُ أَحَدٌ } “Yer parça parça darmadağın edildiğinde, Rabbin gelip melekler de saf saf dizildiğinde ve o gün cehennem getirildiğinde; işte o gün insan hatırlar, fakat bu hatırlamanın ona ne faydası var? 'Keşke bu hayatım için önceden [salih ameller] takdim etseydim!' der. Artık o gün, O'nun edeceği azabı hiç kimse edemez ve O'nun vuracağı bağı hiç kimse vuramaz” [Fecr 21-26] ayetleri; { أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِعَادٍ } “Görmedin mi, Rabbin Âd kavmine ne yaptı?” [Fecr 6] ayetlerinde geçen dünya azabıyla tehditten, ahiret azabı tehdidine geçiş yapılan bir ibtidâî istînâftır. Şayet kendilerinden önceki ümmetlerin başına gelenleri hafife alırlarsa yahut kendilerine mühlet verilip dünyada azap ertelenirse, kaçışlarının mümkün olmadığı bir azap kıyamet günü onları beklemektedir; o vakit çaresizce hatırlarlar fakat hatırlamak kendilerine fayda vermez, pişman olurlar lakin artık pişmanlık vakti geçmiştir.

فَحَاصِلُ الْكَلَامِ السَّابِقِ أَنَّ الْإِنْسَانَ الْكَافِرَ مَغْرُورٌ يَنُوطُ الْحَوَادِثَ بِغَيْرِ أَسْبَابِهَا، وَيَتَوَهَّمُهَا عَلَى غَيْرِ مَا بِهَا وَلَا يُصْغِي إِلَى دَعْوَةِ الرُّسُلِ فَيَسْتَمِرُّ طُولَ حَيَاتِهِ فِي عَمَايَةٍ، وَقَدْ زُجِرُوا عَنْ ذَلِكَ زَجْرًا مُؤَكَّدًا.

Önceki sözün özeti şudur: Kâfir insan aldanmıştır; olayları asıl sebeplerine bağlamaz, onları gerçekte olduklarından farklı zanneder ve elçilerin davetine kulak asmaz, böylece hayatı boyunca bir körlük içinde devam eder. Onlar bundan kesin bir şekilde menedilmişlerdir.

وَأُتْبِعَ زَجْرُهُمْ إِنْذَارًا بِأَنَّهُمْ يَحِينُ لَهُمْ يَوْمٌ يُفِيقُونَ فِيهِ مِنْ غَفْلَتِهِمْ حِينَ لَا تَنْفَعُ الْإِفَاقَةُ.

Bu menedişin ardından, gafletlerinden uyanmanın fayda vermeyeceği bir günün onlar için gelip çatacağı uyarısı yapılmıştır.

وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ هُوَ قَوْلُهُ: فَيَوْمَئِذٍ لَا يُعَذِّبُ عَذابَهُ أَحَدٌ، وَقَوْلُهُ يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ [الْفجْر: ٢٧] ، وَأَمَّا مَا سَبَقَ مِنْ قَوْلِهِ إِذا دُكَّتِ الْأَرْضُ إِلَى قَوْلِهِ وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ فَهُوَ تَوْطِئَةٌ وَتَشْوِيقٌ لِسَمَاعِ مَا يَجِيءُ بَعْدَهُ وَتَهْوِيلٌ لِشَأْنِ ذَلِكَ الْيَوْمِ وَهُوَ الْوَقْتُ الَّذِي عُرِّفَ بِإِضَافَةِ جُمْلَةِ دُكَّتِ الْأَرْضُ وَمَا بَعْدَهَا مِنَ الْجُمَلِ وَقَدْ عُرِّفَ بِأَشْرَاطِ حُلُولِهِ وَبِمَا يَقَعُ فِيهِ مِنْ هَوْلِ الْعِقَابِ.

Bu sözden asıl maksat; { فَيَوْمَئِذٍ لَا يُعَذِّبُ عَذَابَهُ أَحَدٌ } “Artık o gün, O'nun edeceği azabı hiç kimse edemez” kavli ile { يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ } “Ey huzura ermiş nefis!” [Fecr 27] kavlidir. { إِذَا دُكَّتِ الْأَرْضُ } sözünden { وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ } sözüne kadar olan kısım ise, sonrasındakileri dinlemeye bir hazırlık ve teşvik, ayrıca { دُكَّتِ الْأَرْضُ } cümlesi ile sonraki cümlelerin izafetiyle tanımlanan o günün dehşetini bildirmektir. Nitekim o gün, gelişinin alametleriyle ve içinde vuku bulacak cezanın dehşetiyle tarif edilmiştir.

وَالدَّكُّ: الْحَطْمُ وَالْكَسْرُ.

Dekk (دَكّ): Kırmak ve ufalamaktır.

وَالْمُرَادُ بِالْأَرْضِ الْكُرَةُ الَّتِي عَلَيْهَا النَّاسُ، وَدَكُّهَا حَطْمُهَا وَتَفَرُّقُ أَجْزَائِهَا النَّاشِئُ عَنْ

Arzdan maksat, üzerinde insanların bulunduğu yer küredir; onun ufalanması ise kırılması ve parçalarının birbirinden ayrılmasıdır ki bu da

فَسَادِ الْكَوْنِ الْكَائِنَةِ عَلَيْهِ الْآنَ، وَذَلِكَ بِمَا يُحْدِثُهُ اللَّهُ فِيهَا مِنْ زَلَازِلَ كَمَا فِي قَوْلِهِ: إِذا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزالَها [الزلزلة: ١] الْآيَةَ.

şu an üzerinde bulunduğu nizamın bozulmasından ileri gelir. Bu da Allah'ın { إِذَا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزَالَهَا } “Yer o dehşetli sarsıntısıyla sarsıldığında” [Zilzâl 1] ayetinde olduğu gibi, orada meydana getireceği depremlerle gerçekleşir.

ودَكًّا دَكًّا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ أَوَّلُهُمَا مَنْصُوبًا عَلَى الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ الْمُؤَكِّدِ لِفِعْلِهِ.

{ دَكًّا دَكًّا } ifadesinde birincisinin, fiilini pekiştiren mef'ûl-i mutlak olarak mansub olması caizdir.

وَلَعَلَّ تَأْكِيدَهُ هُنَا لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ أَوَّلُ آيَةٍ ذُكِرَ فِيهَا دَكُّ الْجِبَالِ، وَإِذْ قَدْ كَانَ أَمْرًا خَارِقًا لِلْعَادَةِ كَانَ الْمَقَامُ مُقْتَضِيًا تَحْقِيقَ وُقُوعِهِ حَقِيقَةً دُونَ مَجَازٍ وَلَا مُبَالَغَةٍ، فَأُكِّدَ مَرَّتَيْنِ هُنَا وَلَمْ يُؤَكَّدْ نَظِيرُهُ فِي قَوْلِهِ: فَدُكَّتا دَكَّةً واحِدَةً فِي سُورَةِ الْحَاقَّةِ [١٤] فَ دَكًّا الْأَوَّلُ مَقْصُودٌ بِهِ رَفْعُ احْتِمَالِ الْمَجَازِ عَنْ «دُكَّتَا» الدَّكُّ أَيْ هُوَ دَكٌّ حَقِيقِيٌّ، ودَكًّا الثَّانِي مَنْصُوبًا عَلَى التوكيد اللَّفْظِيّ لدكا الْأَوَّلِ لِزِيَادَةِ تَحْقِيقِ إِرَادَةِ مَدْلُولِ الدَّكِّ الْحَقِيقِيِّ لِأَنَّ دَكَّ الْأَرْضِ الْعَظِيمَةِ أَمْرٌ عَجِيبٌ فَلِغَرَابَتِهِ اقْتَضَى إِثْبَاتُهُ زِيَادَةَ تَحْقِيقٍ لِمَعْنَاهُ الْحَقِيقِيِّ.

Burada pekiştirilmesi, muhtemelen dağların ufalanmasının zikredildiği ilk ayet olmasından ötürüdür. Bu olağanüstü bir hadise olduğundan, makam onun mecaz veya mübalağa olmaksızın hakiki manada gerçekleşeceğinin teyit edilmesini gerektirmiştir. Bu sebeple burada iki kez pekiştirilmiş, Hâkka suresindeki benzeri olan { فَدُكَّتَا دَكَّةً وَاحِدَةً } “birbirine bir çarpışla darmadağın edildiklerinde” [Hâkka 14] kavlinde ise [böyle iki defa] pekiştirilmemiştir. Birinci { دَكًّا } ile { دُكَّتَا } fiilinden mecaz ihtimalini kaldırmak kastedilmiştir, yani hakiki bir ufalayıştır. İkinci { دَكًّا } ise hakiki ufalanma manasının kastedildiğini daha da pekiştirmek için birinci { دَكًّا } lafzının lafzî tekidi olarak mansub kılınmıştır; çünkü muazzam yeryüzünün ufalanması hayret verici bir iştir ve bu garipliğinden ötürü onun hakiki manasının ispatı daha fazla pekiştirmeyi gerektirmiştir.

وَعَلَى هَذَا دَرَجَ الرَّضِيُّ قَالَ: وَيُسْتَثْنَى مِنْ مَنْعِ تَأْكِيدِ النَّكِرَاتِ (أَيْ تَأْكِيدًا لَفْظِيًّا) شَيْءٌ وَاحِدٌ وَهُوَ جَوَازُ تَأْكِيدِهَا إِذَا كَانَتِ النَّكِرَةُ حُكْمًا لَا مَحْكُومًا عَلَيْهِ

er-Radî de bu yolda yürümüş ve şöyle demiştir: "Nekirelerin tekit edilmesinin (yani lafzî olarak tekit edilmesinin) yasak oluşundan tek bir şey istisna edilir; o da nekirenin mahkûmun aleyh (hüküm verilen) değil de hüküm olması durumunda tekit edilmesinin caiz oluşudur,

كَقَوْلِهِ ﷺ: «فَنِكَاحُهَا بَاطِلٌ بَاطِلٌ بَاطِلٌ»

Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «فَنِكَاحُهَا بَاطِلٌ بَاطِلٌ بَاطِلٌ» “Onun nikâhı batıldır, batıldır, batıldır.” hadisinde olduğu gibi.

. وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: دُكَّتِ الْأَرْضُ دَكًّا دَكًّا فَهُوَ مِثْلُ: ضَرَبَ ضَرَبَ زَيْدٌ اهـ.

Yüce Allah'ın { دُكَّتِ الْأَرْضُ دَكًّا دَكًّا } “Yer darmadağın edilip parça parça ufalandığı zaman” kavli de böyledir; bu da ضَرَبَ ضَرَبَ زَيْدٌ (Zeyd vurdu, vurdu) sözü gibidir." [Radî'nin sözü burada bitti.]

وَهَذَا يُلَائِمُ مَا فِي وَصْفِ دَكِّ الْأَرْضِ فِي سُورَةِ الْحَاقَّةِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَحُمِلَتِ الْأَرْضُ وَالْجِبالُ فَدُكَّتا دَكَّةً واحِدَةً [الحاقة: ١٤] وَدَفْعِ الْمُنَافَاةِ بَيْنَ هَذَا وَبَيْنَ مَا فِي سُورَةِ الْحَاقَّةِ.

Bu [açıklama], yerin ufalanmasının Hâkka suresinde Yüce Allah'ın: { وَحُمِلَتِ الْأَرْضُ وَالْجِبَالُ فَدُكَّتَا دَكَّةً وَاحِدَةً } “Yer ve dağlar kaldırılıp birbirine tek bir çarpışla darmadağın edildiğinde” [Hâkka 14] kavliyle nitelenmesine ve bununla Hâkka suresindeki ifade arasındaki çelişkinin giderilmesine uygundur.

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَجْمُوعُ الْمَصْدَرَيْنِ فِي تَأْوِيلِ مُفْرَدٍ مَنْصُوبٍ عَلَى الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ الْمُبَيِّنِ لِلنَّوْعِ. وَتَأْوِيلُهُ. أَنَّهُ دَكٌّ يَعْقُبُ بَعْضُهُ بَعْضًا كَمَا تَقُولُ: قَرَأْتُ الْكِتَابَ بَابًا بَابًا وَبِهَذَا الْمَعْنَى فَسَّرَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَجُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ مِنْ بَعْدِهِ. وَبَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ سَكَتَ عَنْ بَيَانِهِ قَالَ الطِّيبِيُّ: «قَالَ ابْنُ الْحَاجِبِ: لَعَلَّهُ قَالَهُ فِي «أَمَالِيهِ عَلَى الْمُقَدِّمَةِ الْكَافِيَةِ» وَفِي نُسْخَتِي مِنْهَا نَقْصٌ وَلَا أَعْرِفُ غَيْرَهَا بِتُونُسَ وَلَا يُوجَدُ هَذَا الْكَلَامُ فِي «إِيضَاحِ الْمُفَصَّلِ» بَيَّنْتُ لَهُ حِسَابَهَ بَابًا بَابًا، أَيْ مُفَصَّلًا. وَالْعَرَبُ تُكَرِّرُ

İki masdarın toplamının, tür bildiren mef'ûl-i mutlak olarak mansub tek bir lafız tevilinde olması da caizdir. Tevili ise şöyledir: “Kitabı bâb bâb (bölüm bölüm) okudum” demen gibi, birbirini peşi sıra takip eden bir ufalayıştır. Keşşâf sahibi ve ondan sonraki müfessirlerin cumhuru da bu anlamla tefsir etmiştir. Kimi müfessirler ise bunu açıklamaktan sükût etmiştir. et-Tîbî şöyle demiştir: «İbnü'l-Hâcib şöyle demiştir —ki bunu muhtemelen el-Emâlî ale'l-Mukaddimeti'l-Kâfiye adlı eserinde söylemiştir; bendeki nüshasında eksiklik vardır, Tunus'ta da başka bir nüshasını bilmiyorum ve bu söz Îzâhu'l-Mufassal'da bulunmamaktadır—: “Ona hesabını bâb bâb (kalem kalem), yani ayrıntılı olarak açıkladım.” Araplar bir şeyi iki defa tekrar eder

الشَّيْءَ مَرَّتَيْنِ» فَتَسْتَوْعِبُ تَفْصِيلَ جِنْسِهِ بِاعْتِبَارِ الْمَعْنَى الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ لَفْظُ الْمُكَرَّرِ، فَإِذَا قُلْتَ: بَيَّنْتُ لَهُ الْكِتَابَ بَابًا بَابًا فَمَعْنَاهُ بَيَّنْتُهُ لَهُ مُفَصَّلًا بِاعْتِبَارِ أَبْوَابِهِ اهـ.

ve tekrar edilen lafzın delalet ettiği mana bakımından onun cinsinin ayrıntısını bütünüyle kapsarlar. Nitekim “Ona kitabı bâb bâb açıkladım” dediğinde bunun anlamı, “bölümleri itibarıyla onu kendisine ayrıntılı olarak açıkladım” demektir.»

قُلْتُ: هَذَا الْوَجْهُ أَوْفَى بِحَقِّ الْبَلَاغَةِ فَإِنَّهُ مَعْنًى زَائِدٌ عَلَى التَّوْكِيدِ وَالتَّوْكِيدُ حَاصِلٌ بِالْمَصْدَرِ الْأَوَّلِ.

Derim ki: Bu vecih belagatin hakkını daha iyi vermektedir; zira bu, tekide ilave bir anlamdır, tekit ise zaten birinci masdarla hasıl olmaktadır.

وَفِي «تَفْسِيرِ الْفَخْرِ» : وَقِيلَ: فَبُسِطَتَا بَسْطَةً وَاحِدَةً فَصَارَتَا أَرْضًا لَا تَرَى فِيهَا أَمْتًا

Fahruddin er-Râzî'nin tefsirinde şöyle denmektedir: “Bir görüşe göre: Tek bir yayışla dümdüz serildiler ve üzerinde hiçbir eğrilik/çukur görmeyeceğin bir yer haline geldiler.”

وَتَبِعَهُ الْبَيْضَاوِيُّ يَعْنِي: أَنَّ الدَّكَّ كِنَايَةٌ عَنِ التَّسْوِيَةِ لِأَنَّ التَّسْوِيَةَ مِنْ لَوَازِمِ الدَّكِّ، أَيْ صَارَتِ الْجِبَالُ مَعَ الْأَرْضِ مُسْتَوِيَاتٍ لَمْ يَبْقَ فِيهَا نُتُوءٌ.

Beydâvî de ona uymuştur; yani dekk (دَكّ), tesviyeden (düzlemekten) kinayedir, çünkü düzleşme ufalanmanın gereklerindendir. Yani dağlar yerle bir olup dümdüz hale geldi, üzerlerinde hiçbir çıkıntı kalmadı demektir.

وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ صِفَةَ وَاحِدَةً مَجَازًا فِي تَفَرُّدِ الدَّكَّةِ بِالشِّدَّةِ الَّتِي لَا ثَانِيَ مِثْلَهَا، أَيْ دَكَّةٌ لَا نَظِيرَ لَهَا بَيْنَ الدَّكَّاتِ فِي الشِّدَّةِ مِنْ بَابِ قَوْلِهِمْ: هُوَ وَحِيدُ قَوْمِهِ، وَوَحِيدُ دَهْرِهِ، فَلَا يُعَارِضُ قَوْلَهُ: دَكًّا دَكًّا بِهَذَا التَّفْسِيرِ. وَفِيهِ تَكَلُّفٌ إِذْ لَمْ يُسْمَعْ بِصِيغَةِ فَاعِلٍ فَلَمْ يُسْمَعْ:

{ وَاحِدَةً } sıfatını, o çarpış ve ufalanmanın benzeri olmayan bir şiddetle benzersiz kılındığına mecaz yapman da mümkündür; yani şiddet bakımından ufalanışlar arasında eşi benzeri olmayan bir ufalayıştır; bu da onların “O, kavminin biriciğidir” ve “zamanının biriciğidir” sözleri kabilindendir. Böylece bu tefsire göre { دَكًّا دَكًّا } kavline aykırı düşmez. Ancak bunda bir zorlama vardır; zira fâil kalıbında bu kullanım işitilmemiştir, dolayısıyla:

هُوَ وَاحِدُ قَوْمِهِ.

“O, kavminin vahididir (biridir)” [şeklinde] işitilmemiştir.

وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا فَ صَفًّا الْأَوَّلُ حَالٌ مِنَ الْمَلَكُ وصَفًّا الثَّانِي لَمْ يَخْتَلِفِ الْمُفَسِّرُونَ فِي أَنَّهُ مِنَ التَّكْرِيرِ الْمُرَادِ بِهِ التَّرْتِيبُ وَالتَّصْنِيفُ، أَيْ صَفًّا بَعْدَ صَفٍّ، أَوْ خَلْفَ صَفٍّ، أَوْ صِنْفًا مِنَ الْمَلَائِكَةِ دُونَ صِنْفٍ، قِيلَ:

Yüce Allah'ın: { وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا } “ve melekler sıra sıra [geldiği zaman]” kavline gelince; birinci { صَفًّا } lafzı { الْمَلَكُ } kelimesinden haldir. İkinci { صَفًّا } lafzının ise tertip ve sınıflandırma kastedilen bir tekrarlama olduğu konusunda müfessirler ihtilaf etmemiştir; yani birbiri ardınca saf saf veya saf arkasında saf veya diğerinden ayrı melek sınıfları halindedir. Şöyle de denilmiştir:

مَلَائِكَةُ كُلِّ سَمَاءٍ يَكُونُونَ صَفًّا حَوْلَ الْأَرْضِ عَلَى حِدَةٍ.

Her göğün melekleri, yeryüzünün etrafında tek başına bir saf oluştururlar.

قَالَ الرَّضِيُّ وَأَمَّا تَكْرِيرُ الْمُنَكَّرِ فِي قَوْلِكَ، قَرَأْتُ الْكِتَابَ سُورَةً سُورَةً، وَقَوْلِهِ تَعَالَى:

er-Radî şöyle demiştir: "Kitabı sûre sûre okudum" sözündeki ve Yüce Allah'ın:

وَجاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا فَلَيْسَ فِي الْحَقِيقَةِ تَأْكِيدًا إِذْ لَيْسَ الثَّانِي لِتَقْرِيرِ مَا سَبَقَ بَلْ هُوَ لِتَكْرِيرِ الْمَعْنَى لِأَنَّ الثَّانِيَ غَيْرُ الْأَوَّلِ مَعْنًى. وَالْمَعْنَى: جَمِيعُ السُّوَرِ وَصُفُوفًا مُخْتَلِفَةً اهـ. وَشَذَّ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ سَكْتَ عَنْهُ. وَلَا يَحْتَمِلُ حَمْلُهُ عَلَى أَنه مفعول مُطلق مُؤَكِّدٌ لِعَامِلِهِ إِذْ لَا مَعْنَى لِلتَّأْكِيدِ.

{ وَجَاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا } “ve Rabbin[in emri] gelip melekler de sıra sıra dizildiği [zaman]” kavlindeki belirsiz (nekire) lafzın tekrarı hakikatte tekit değildir; çünkü ikincisi birincisini pekiştirmek için değil, anlamı tekrarlamak içindir; zira ikinci lafız anlam bakımından birinciden farklıdır. Anlam: "Bütün sureleri" ve "farklı saflar halinde" demektir." Müfessirlerden bundan sükût edenler şazdır (kural dışıdır). Bunun amilini pekiştiren mef'ûl-i mutlak olarak yorumlanması ise ihtimal dâhilinde değildir; zira [burada] tekit manası yoktur.

وَإِسْنَادُ الْمَجِيءِ إِلَى اللَّهِ إِمَّا مَجَازٌ عَقْلِيٌّ، أَيْ جَاءَ قَضَاؤُهُ، وَإِمَّا اسْتِعَارَةٌ بِتَشْبِيهِ ابْتِدَاءِ حِسَابِهِ بِالْمَجِيءِ.

Gelmenin (mecî) Allah'a isnat edilmesi ya aklî mecazdır, yani “O'nun hükmü geldi” demektir; ya da hesabına başlamasının gelmeye benzetilmesi yoluyla bir istiaredir.

وَأَمَّا إِسْنَادُهُ إِلَى الْمَلَكِ فَإِمَّا حَقِيقَةٌ، أَوْ عَلَى مَعْنَى الْحُضُورِ وَأَيًّا مَا كَانَ فَاسْتِعْمَالُ (جَاءَ) مِنِ اسْتِعْمَالِ اللَّفْظِ فِي مَجَازِهِ وَحَقِيقَتِهِ، أَوْ فِي مَجَازَيْهِ.

Meleğe isnat edilmesine gelince, bu ya hakikattir yahut hazır bulunma anlamındadır. Hangisi olursa olsun, (جَاءَ) fiilinin kullanımı, lafzın hem mecazında hem hakikatinde veya iki mecazında birden kullanılması kabilindendir.

والْمَلَكُ: اسْمُ جِنْسٍ وَتَعْرِيفُهُ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ فَيُرَادِفُهُ الِاسْتِغْرَاقُ، أَيْ وَالْمَلَائِكَةُ.

{ الْمَلَكُ } lafzı cins ismidir, belirliliği (elif-lâmı) cins belirten türdendir, dolayısıyla istiğrak (kapsayıcılık) ifade eder; yani “ve melekler” demektir.

وَالصَّفُّ: مَصْدَرُ صَفَّ الْأَشْيَاءَ إِذَا جَعَلَ الْوَاحِدَ حَذْوَ الْآخَرِ، وَيُطْلَقُ عَلَى الْأَشْيَاءِ الْمَصْفُوفَةِ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الَّذِينَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِهِ صَفًّا [الصَّفّ: ٤] وَقَوْلُهُ: فَأَجْمِعُوا كَيْدَكُمْ ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا فِي سُورَةِ طه [٦٤] .

Saf (صَفّ): Birini diğerinin hizasına getirdiği zaman kullanılan صَفَّ الْأَشْيَاءَ ifadesinin masdarıdır; saf tutmuş nesneler için de kullanılır. Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِهِ صَفًّا } “Şüphesiz Allah, kendi yolunda saf tutarak savaşanları sever” [Saf 4] kavli ve Tâhâ suresindeki: { فَأَجْمِعُوا كَيْدَكُمْ ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا } “Tuzaklarınızı birleştirin, sonra saf halinde gelin” [Tâhâ 64] kavli bundandır.

وَاسْتِعْمَالُ وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ كَاسْتِعْمَالِ مَجِيءِ الْمَلَكِ، أَيْ أُحْضِرَتْ جَهَنَّمُ وَفُتِحَتْ أَبْوَابُهَا فَكَأَنَّهَا (جَاءَ) بِهَا جَاءٍ وَالْمَعْنَى: أُظْهِرَتْ لَهُمْ جَهَنَّمُ قَالَ تَعَالَى: حَتَّى إِذا

{ وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ } kavlindeki kullanım, meleğin gelmesi kullanımı gibidir; yani cehennem getirilmiş ve kapıları açılmıştır, sanki biri onu getirmiş gibidir. Anlam: Cehennem onlara gösterilmiştir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { حَتَّى إِذَا

جاؤُها فُتِحَتْ أَبْوابُها

جَاءُوهَا فُتِحَتْ أَبْوَابُهَا } “Nihayet oraya geldiklerinde kapıları açılır”

[الزمر: ٧١] وَقَالَ: وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِمَنْ يَرى [النازعات: ٣٦] وَوَرَدَ

} “Nihayet oraya geldiklerinde kapıları açılır” [Zümer 71] ve şöyle buyurmuştur: { وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِمَنْ يَرَى } “Ve cehennem gören herkese apaçık gösterildiğinde” [Nâziât 36]. Nitekim rivayet edilmiştir ki:

فِي حَدِيثِ مُسْلِمٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ يَرْفَعُهُ: «أَنَّ لِجَهَنَّمَ سَبْعِينَ أَلْفَ زِمَامٍ مَعَ كُلِّ زِمَامٍ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَكٍ يَجُرُّونَهَا»

Müslim'in İbn Mes'ûd'dan merfû olarak rivayet ettiği hadiste şöyle buyrulmaktadır: «أَنَّ لِجَهَنَّمَ سَبْعِينَ أَلْفَ زِمَامٍ مَعَ كُلِّ زِمَامٍ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَكٍ يَجُرُّونَهَا» “O gün cehennemin yetmiş bin bağı vardır; her bağ ile birlikte onu çeken yetmiş bin melek bulunur.”

وَهُوَ تَفْسِيرٌ لِمَعْنَى وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ وَأُمُورُ الْآخِرَةِ مِنْ خَوَارِقِ الْعَادَاتِ.

Bu, { وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ } kavlinin manasına bir tefsirdir; ahiret işleri ise olağanüstü durumlardandır.

وَإِنَّمَا اقْتُصِرَ عَلَى ذِكْرِ جَهَنَّمَ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَعِيدُ الَّذِينَ لَمْ يَتَذَكَّرُوا وَإِلَّا فَإِنَّ الْجَنَّةَ أَيْضًا مُحَضَرَةٌ يَوْمَئِذٍ قَالَ تَعَالَى: وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغاوِينَ [الشُّعَرَاء: ٩٠- ٩١] .

Yalnızca cehennemin zikredilmesiyle yetinilmesi, bu surede hedeflenen şeyin öğüt almayanları tehdit etmek olmasındandır. Yoksa cennet de o gün hazır bulundurulacaktır; nitekim Yüce Allah: { وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغَاوِينَ } “Cennet takva sahiplerine yaklaştırılmış, cehennem de azgınlara apaçık gösterilmiştir” [Şuarâ 90-91] buyurmuştur.

ويَوْمَئِذٍ الْأَوَّلُ مُتَعَلِّقٌ بِفِعْلِ جِيءَ وَالتَّقْدِيرُ: وَجِيءَ يَوْمَ تُدَكُّ الْأَرْضُ دَكًّا دَكًّا إِلَى آخِرِهِ.

Birinci { يَوْمَئِذٍ }, { جِيءَ } fiiline müteallıktır; takdiri: “Yeryüzünün parça parça ufalandığı gün getirildiğinde...” şeklindedir.

ويَوْمَئِذٍ الثَّانِي بَدَلٌ مِنْ إِذا دُكَّتِ الْأَرْضُ وَالْمَعْنَى: يَوْمَ تُدَكُّ الْأَرْضُ دَكًّا إِلَى آخِرِهِ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسَانُ. وَالْعَامِلُ فِي الْبَدَلِ وَالْمُبْدَلِ مِنْهُ مَعًا فِعْلُ يَتَذَكَّرُ وَتَقْدِيمُهُ لِلِاهْتِمَامِ مَعَ مَا فِي الْإِطْنَابِ مِنَ التَّشْوِيقِ لِيَحْصُلَ الْإِجْمَالُ ثُمَّ التَّفْصِيلُ مَعَ حُسْنِ إِعَادَةِ مَا هُوَ بِمَعْنَى إِذا لِزِيَادَةِ الرَّبْطِ لِطُولِ الْفَصْلِ بِالْجُمَلِ الَّتِي أُضِيفَ إِلَيْهَا إِذا والْإِنْسانُ: هُوَ الْإِنْسَانُ الْكَافِرُ، وَهُوَ الَّذِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَمَّا الْإِنْسانُ إِذا مَا ابْتَلاهُ رَبُّهُ [الْفجْر: ١٥] الْآيَةَ فَهُوَ إِظْهَارٌ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِبُعْدِ مَعَادِ الضَّمِيرِ.

İkinci { يَوْمَئِذٍ } ise { إِذَا دُكَّتِ الْأَرْضُ } ifadesinden bedeldir. Anlamı: “Yeryüzü parça parça ufalandığı gün insan hatırlar” demektir. Hem bedelde hem mübdelü minhde amel eden amil { يَتَذَكَّرُ } fiilidir; öne alınması ise öneme binaendir. Ayrıca önce mücmel sonra tafsilatlı bilginin hasıl olması için itnâbın (sözü uzatmanın) içerdiği teşvik ve { إِذَا } edatının izafe edildiği cümlelerle araya uzun bir fasıla girmesinden dolayı irtibatı artırmak maksadıyla { إِذَا } anlamındaki lafzın güzel bir şekilde tekrar edilmesi de söz konusudur. { الْإِنْسَانُ } ise kâfir insandır; o da Yüce Allah'ın: { فَأَمَّا الْإِنْسَانُ إِذَا مَا ابْتَلَاهُ رَبُّهُ } “Fakat insan, Rabbi onu her ne zaman imtihan etse...” [Fecr 15] ayetinde daha önce zikredilen kimsedir. Zamirin merciinin uzak olmasından ötürü zamir makamında açık isim zikredilmiştir.

وَجُمْلَةُ: وَأَنَّى لَهُ الذِّكْرى مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ جُمْلَةِ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسانُ وَجُمْلَةِ: يَقُولُ إِلَخْ.

{ وَأَنَّى لَهُ الذِّكْرَى } cümlesi, { يَتَذَكَّرُ الْإِنْسَانُ } cümlesi ile { يَقُولُ } cümlesi arasında bir ara cümledir (mûterizadır).

وأَنَّى اسْمُ اسْتِفْهَامٍ بِمَعْنَى: أَيْنَ لَهُ الذِّكْرَى، وَهُوَ اسْتِفْهَامٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْإِنْكَارِ وَالنَّفْيِ، وَالْكَلَامُ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ، وَالتَّقْدِيرُ: وَأَيْنَ لَهُ نَفْعُ الذِّكْرَى.

{ أَنَّى } lafzı “hatırlamak ona nerede/nasıl fayda verir?” anlamında bir soru ismidir. İnkâr ve nefy (olumsuzluk) bildirmek için kullanılmış bir soru olup sözde bir muzâf hazfedilmiştir; takdiri: “Hatırlamanın faydası ona nerede/nasıl olsun?” şeklindedir.

وَجُمْلَةُ: يَقُولُ يَا لَيْتَنِي إِلَخْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَوْلًا بِاللِّسَانِ تَحَسُّرًا وَتَنَدُّمًا فَتَكُونُ الْجُمْلَةُ حَالًا مِنَ الْإِنْسانُ أَوْ بَدَلَ اشْتِمَالٍ مِنْ جُمْلَةِ يَتَذَكَّرُ فَإِنَّ تَذَكُّرَهُ مُشْتَمِلٌ عَلَى تَحَسُّرٍ وَنَدَامَةٍ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ فِي نَفْسِهِ فَتَكُونُ الْجُمْلَةُ بَيَانًا لِجُمْلَةِ يَتَذَكَّرُ وَمَفْعُولُ قَدَّمْتُ مَحْذُوفٌ لِلْإِيجَازِ.

{ يَقُولُ يَا لَيْتَنِي } cümlesi, hayıflanma ve pişmanlık duyarak dille söylenmiş bir söz olabilir; bu takdirde cümle { الْإِنْسَانُ } kelimesinden hal yahut { يَتَذَكَّرُ } cümlesinden bedel-i iştimal olur; zira onun hatırlaması bir hayıflanma ve pişmanlığı içermektedir. Kendi içinden söylediği bir söz olması da caizdir; bu durumda cümle { يَتَذَكَّرُ } cümlesinin bir beyanı olur. { قَدَّمْتُ } fiilinin mef'ûlü ise îcaz (kısalık) için hazfedilmiştir.

وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِحَياتِي تَحْتَمِلُ مَعْنَى التَّوْقِيتِ، أَيْ قَدَّمْتُ عِنْدَ أَزْمَانِ حَيَاتِي فَيَكُونُ الْمُرَادُ الْحَيَاةَ الْأَوْلَى الَّتِي قَبْلَ الْمَوْتِ. وَتَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ اللَّامُ لِلْعِلَّةِ، أَيْ قَدَّمْتُ

{ لِحَيَاتِي } kavlindeki lâm harfi vakit bildirme (tevkit) anlamı taşıyabilir; yani “hayatımın vakitlerinde [keşke önceden hazırlık] yapsaydım” demektir ki bundan maksat ölümden önceki ilk hayattır. Lâm harfinin illet bildirmesi de muhtemeldir; yani

الْأَعْمَالَ الصَّالِحَةَ لِأَجْلِ أَنْ أَحْيَا فِي هَذِهِ الدَّارِ. وَالْمُرَادُ: الْحَيَاةُ الْكَامِلَةُ السَّالِمَةُ مِنَ الْعَذَابِ لِأَنَّ حَيَاتَهُمْ فِي الْعَذَابِ حَيَاةُ غِشَاوَةٍ وَغِيَابٍ قَالَ تَعَالَى: ثُمَّ لَا يَمُوتُ فِيها وَلا يَحْيى [الْأَعْلَى: ١٣] .

“bu yurtta yaşamak için sâlih amelleri [keşke önceden] gönderseydim” demektir. Kastedilen ise azaptan uzak, kâmil bir hayattır; çünkü onların azap içindeki hayatı bir perdelenme ve şuursuzluk hayatıdır. Nitekim Yüce Allah: { ثُمَّ لَا يَمُوتُ فِيهَا وَلَا يَحْيَى } “Sonra o, orada ne ölür ne de yaşar” [A'lâ 13] buyurmuştur.

وَحَرْفُ النِّدَاءِ فِي قَوْلِهِ: يَا لَيْتَنِي لِلتَّنْبِيهِ اهْتِمَامًا بِهَذَا التَّمَنِّي فِي يَوْمِ وُقُوعٍ.

{ يَا لَيْتَنِي } kavlindeki nida harfi, vuku bulduğu gün bu temenniye verilen öneme dikkat çekmek için tenbih (uyarı) amaçlıdır.

وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَيَوْمَئِذٍ لَا يُعَذِّبُ عَذابَهُ أَحَدٌ رَابِطَةٌ لِجُمْلَةِ لَا يُعَذِّبُ إِلَخْ بِجُمْلَةِ دُكَّتِ الْأَرْضُ لِمَا فِي إِذا مِنْ مَعْنَى الشَّرْطِ.

{ فَيَوْمَئِذٍ لَا يُعَذِّبُ عَذَابَهُ أَحَدٌ } kavlindeki fâ harfi, { إِذَا } edatındaki şart manasından ötürü { لَا يُعَذِّبُ } cümlesini { دُكَّتِ الْأَرْضُ } cümlesine bağlayan râbıtadır.

وَالْعَذَابُ: اسْمُ مَصْدَرِ عَذَّبَ.

Azap (عَذَاب), عَذَّبَ fiilinin ism-i masdarıdır.

وَالْوَثَاقُ: اسْمُ مَصْدَرِ أَوْثَقَ.

Vesâk (وَثَاق), أَوْثَقَ fiilinin ism-i masdarıdır.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ يُعَذِّبُ بِكَسْرِ الذَّالِ ويُوثِقُ بِكَسْرِ الثَّاءِ عَلَى أَنَّ أَحَدٌ فِي الْمَوْضِعَيْنِ فَاعِلُ يُعَذِّبُ، ويُوثِقُ وَأَنَّ عَذَابَهُ مِنْ إِضَافَةِ الْمَصَدَرِ إِلَى مَفْعُولِهِ فَضَمِيرُ عَذابَهُ عَائِدٌ إِلَى الْإِنْسَانِ فِي قَوْلِهِ: يَتَذَكَّرُ الْإِنْسانُ وَهُوَ مَفْعُولٌ مُطْلَقٌ مُبَيِّنٌ لِلنَّوْعِ عَلَى مَعْنَى التَّشْبِيهِ الْبَلِيغِ، أَيْ عَذَابًا مِثْلَ عَذَابِهِ، وَانْتِفَاءُ الْمُمَاثَلَةِ فِي الشِّدَّةِ، أَيْ يُعَذِّبُ عَذَابًا هُوَ أَشَدُّ عَذَابٍ يُعَذَّبُهُ الْعُصَاةُ، أَيْ

Cumhûr, her iki yerdeki { أَحَدٌ } lafzının { يُعَذِّبُ } ve { يُوثِقُ } fiillerinin fâili olması ve { عَذَابَهُ } ifadesinin masdarın mef'ûlüne izafeti olması üzere { يُعَذِّبُ } fiilini zâl harfinin kesresiyle, { يُوثِقُ } fiilini de se harfinin kesresiyle okumuştur. Buna göre { عَذَابَهُ } lafzındaki zamir, { يَتَذَكَّرُ الْإِنْسَانُ } kavlindeki insana dönmektedir ve beliğ bir teşbih anlamıyla tür bildiren mef'ûl-i mutlaktır; yani “onun azabı gibi bir azap” demektir. Şiddetteki benzerliğin nefyedilmesi ise, isyankârların çarptırılacağı en şiddetli azapla azap edeceği, yani

عَذَابًا لَا نَظِيرَ لَهُ فِي أَصْنَافِ عَذَابِ الْمُعَذَّبِينَ عَلَى مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذاباً لَا أُعَذِّبُهُ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ [الْمَائِدَة: ١١٥] وَالْمُرَادُ فِي شِدَّتِهِ.

Yüce Allah'ın: { فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذَابًا لَا أُعَذِّبُهُ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ } “Onu, âlemlerden hiç kimseye yapmayacağım bir azapla cezalandırırım” [Mâide 115] kavlinin anlamı üzere, azap edilenlerin azap türleri arasında eşi benzeri olmayan bir azap anlamına gelir; kastedilen ise onun şiddetidir.

وَهَذَا بِالنِّسْبَةِ لِبَنِي الْإِنْسَانِ، وَأَمَّا عَذَابُ الشَّيَاطِينِ فَهُوَ أَشَدُّ لِأَنَّهُمْ أَشَدُّ كُفْرًا وأَحَدٌ يُسْتَعْمَلُ فِي النَّفْيِ لِاسْتِغْرَاقِ جنس الْإِنْسَان فأحد فِي سِيَاقِ النَّفْيِ يَعُمُّ كُلَّ أَحَدٍ قَالَ تَعَالَى:

Bu, insan nev'i içindir; şeytanların azabı ise daha şiddetlidir, çünkü onların küfrü daha büyüktür. { أَحَدٌ } kelimesi olumsuzlukta insan cinsini bütünüyle kapsamak (istiğrak) için kullanılır; dolayısıyla olumsuzluk bağlamındaki { أَحَدٌ } herkesi kapsar. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:

يَوْمَ لَا تَمْلِكُ نَفْسٌ لِنَفْسٍ شَيْئاً وَالْأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ [الانفطار: ١٩] فَانْحَصَرَ الْأَحَدُ الْمُعَذِّبُ (بِكَسْرِ الذَّالِ) فِي فَرْدٍ وَهُوَ اللَّهُ تَعَالَى.

{ يَوْمَ لَا تَمْلِكُ نَفْسٌ لِنَفْسٍ شَيْئًا وَالْأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ } “O gün hiçbir nefis başka bir nefis için hiçbir şeye malik olamaz; o gün buyruk yalnız Allah'ındır” [İnfitâr 19]. Böylece azap eden (zâl harfinin kesresiyle muazzib olan) kimse tek bir fertte, yani Yüce Allah'ta hasredilmiştir.

وَقَرَأَهُ الْكِسَائِيُّ وَيَعْقُوبُ بِفَتْحِ ذَالِ يُعَذَّبُ وَفَتْحِ ثَاءِ يُوثَقُ مَبْنِيَّيْنِ لِلنَّائِبِ.

Kisâî ve Ya'kûb ise { يُعَذَّبُ } fiilinin zâl harfinin fethasıyla ve { يُوثَقُ } fiilinin se harfinin fethasıyla meçhul fiiller olarak okumuşlardır.

وَعَنْ أَبِي قِلَابَةَ قَالَ: «حَدَّثَنِي مَنْ أَقْرَأْهُ النَّبِيءُ ﷺ أَنَّهُ قَرَأَ يُعَذَّبُ وَيُوثَقُ بِفَتْحِ الذَّالِ وَفَتْحِ الثَّاءِ»

Ebû Kılâbe'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Bana Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisine Kur'an okuttuğu bir zat, onun { يُعَذَّبُ } ve { يُوثَقُ } kelimelerini zâl ve se harflerinin fethasıyla okuduğunu nakletti.»

. قَالَ الطَّبَرِيُّ: وَإِسْنَادُهُ وَاهٍ وَأَقُولُ أَغْنَى عَنْ تَصْحِيحِ إِسْنَادِهِ تَوَاتُرُ الْقِرَاءَةِ بِهِ فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ الْعَشْرِ وَكُلُّهَا مُتَوَاتِرٌ.

Taberî: “Bunun senedi zayıftır” demiştir. Ben de derim ki: On kıraat rivayetinin bazısında bu okuyuşun mütevâtir olarak gelmesi —ki hepsi mütevâtirdir— onun senedinin sıhhatini araştırmaya ihtiyaç bırakmamıştır.

وَالْمَعْنَى: لَا يُعَذَّبُ أَحَدٌ مِثْلَ عَذَابِ مَا يُعَذَّبُ بِهِ ذَلِكَ الْإِنْسَانُ الْمُتَحَسِّرُ يَوْمَئِذٍ، وَلَا يُوَثَقُ أَحَدٌ مِثْلَ وَثَاقِهِ، فَ أَحَدٌ هُنَا بِمَنْزِلَةِ «أَحَدًا» فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذاباً لَا أُعَذِّبُهُ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ [الْمَائِدَة: ١١٥] .

Anlam şöyledir: O gün, o hayıflanan insanın uğratılacağı azap gibi hiç kimseye azap edilmez ve onun bağlanışı gibi hiç kimse bağlanmaz. Buradaki { أَحَدٌ } lafzı, Yüce Allah'ın: { فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذَابًا لَا أُعَذِّبُهُ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ } “Onu, âlemlerden hiç kimseye yapmayacağım bir azapla cezalandırırım” [Mâide 115] kavlindeki «أَحَدًا» lafzı mesabesindedir.

وَالْوَثَاقُ بِفَتْحِ الْوَاوِ اسْمُ مَصْدَرِ أَوْثَقَ وَهُوَ الرَّبْطُ وَيُجْعَلُ لِلْأَسِيرِ وَالْمَقُودِ إِلَى الْقَتْلِ.

Vâv harfinin fethasıyla Vesâk (وَثَاق), أَوْثَقَ fiilinin ism-i masdarıdır ve bağlamak demektir; esir ve ölüme götürülen kimse için vurulur.

فَيُجْعَلُ لِأَهْلِ النَّارِ وَثَاقٌ يُسَاقُونَ بِهِ إِلَى النَّارِ قَالَ تَعَالَى: إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ يُسْحَبُونَ فِي الْحَمِيمِ [غَافِر: ٧١، ٧٢] الْآيَةَ.

Dolayısıyla cehennemliklere kendisiyle ateşe sevk edilecekleri bağlar vurulur. Nitekim Yüce Allah: { إِذِ الْأَغْلَالُ فِي أَعْنَاقِهِمْ وَالسَّلَاسِلُ يُسْحَبُونَ فِي الْحَمِيمِ } “Boyunlarında tasmalar ve zincirler olduğu halde kaynar suya sürüklenecekleri zaman...” [Gâfir 71-72] buyurmuştur.

وَانْتِصَابُ وَثاقَهُ كَانْتِصَابِ عَذابَهُ عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ لِمَعْنى التَّشْبِيه.

{ وَثَاقَهُ } kelimesinin mansub olması da, teşbih anlamı sebebiyle { عَذَابَهُ } kelimesinin mef'ûl-i mutlak olarak mansub olması gibidir.

[٢٧- ٣٠]

[27-30]

[سُورَة الْفجْر (٨٩) : الْآيَات ٢٧ إِلَى ٣٠]

[Fecr Suresi (89), Âyetler 27-30]

يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ (٢٧) ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً (٢٨) فَادْخُلِي فِي عِبادِي (٢٩) وَادْخُلِي جَنَّتِي (٣٠)

{ يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ (٢٧) ارْجِعِي إِلَى رَبِّكِ رَاضِيَةً مَرْضِيَّةً (٢٨) فَادْخُلِي فِي عِبَادِي (٢٩) وَادْخُلِي جَنَّتِي (٣٠) } “(27) Ey huzura ermiş nefis! (28) Sen O'ndan hoşnut, O da senden hoşnut olarak Rabbine dön! (29) Haydi, kullarımın arasına gir! (30) Ve cennetime gir!”

لَمَّا اسْتَوْعَبَ مَا اقْتَضَاهُ الْمَقَامُ مِنَ الْوَعِيدِ وَالتَّهْدِيدِ وَالْإِنْذَارِ خَتَمَ الْكَلَامَ بِالْبِشَارَةِ لِلْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ تَذَكَّرُوا بِالْقُرْآنِ وَاتَّبَعُوا هَدْيَهُ عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ فِي تَعْقِيبِ النِّذَارَةِ بِالْبِشَارَةِ وَالْعَكْسِ فَإِن ذَلِك مِمَّا يَزِيدُ رَغْبَةَ النَّاسِ فِي فِعْلِ الْخَيْرِ وَرَهْبَتَهُمْ مِنْ أَفْعَالِ الشَّرِّ.

Makamın gerektirdiği tehdit, korkutma ve uyarıları bütünüyle ortaya koyduktan sonra; uyarının ardından müjde getirme ve bunun aksi şeklindeki Kur'an üslubu uyarınca, sözü Kur'an ile öğüt alan ve onun hidayetine uyan müminlere yönelik bir müjde ile tamamlamıştır. Zira bu durum, insanların hayır işleme arzusunu ve kötülüklerden çekinme duygusunu artıran etkenlerdendir.