Binûn

89- Fecr Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَاتِّصَالُ هَذِهِ الْآيَةِ بِالْآيَاتِ الَّتِي قَبْلَهَا فِي التِّلَاوَةِ وَكِتَابَةِ الْمُصْحَفِ الْأَصْلُ فِيهِ أَنْ تَكُونَ نَزَلَتْ مَعَ الْآيَاتِ الَّتِي قَبْلَهَا فِي نَسَقٍ وَاحِدٍ. وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ يُقَالُ فِي الْآخِرَةِ. فَيَجُوزُ أَنْ يُقَالَ يَوْمَ الْجَزَاءِ فَهُوَ مَقُولُ قَوْلٍ مَحْذُوفٍ هُوَ جَوَابُ (إِذَا) إِذا دُكَّتِ الْأَرْضُ [الْفجْر: ٢١] الْآيَةَ وَمَا بَيْنَهُمَا مُسْتَطْرَدٌ وَاعْتِرَاضٌ.

Bu ayetin tilavette ve Mushaf'ın yazılışında kendisinden önceki ayetlerle olan irtibatında asıl olan, önceki ayetlerle birlikte tek bir tertip halinde inmiş olmasıdır. Bu durum, söz konusu hitabın ahirette söyleneceğini gerektirir. Dolayısıyla ceza gününde söylenmesi muhtemel olup bu ifade, { إِذَا دُكَّتِ الْأَرْضُ } “Yeryüzü parça parça döküldüğü zaman...” [Fecr 21] ayetindeki (إِذَا) edatının cevabı olan hazfedilmiş bir sözün aktarımıdır; ikisi arasındaki kısım ise istitrad (konu dışına çıkış) ve itiraziyyedir (ara cümledir).

فَهَذَا قَوْلٌ يَصْدُرُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنْ جَانِبِ الْقُدُسِ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى أَوْ مِنْ كَلَامِ الْمَلَائِكَةِ: فَإِنْ كَانَ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى كَانَ قَوْلُهُ: إِلى رَبِّكِ إِظْهَارًا فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ بِقَرِينَةِ تَفْرِيعِ فَادْخُلِي فِي عِبادِي عَلَيْهِ. وَنُكْتَةُ هَذَا الْإِظْهَارِ مَا فِي وَصْفِ (رَبِّ) مِنَ الْوَلَاءِ وَالِاخْتِصَاصِ. وَمَا فِي إِضَافَتِهِ إِلَى ضَمِيرِ النَّفْسِ الْمُخَاطَبَةِ مِنَ التَّشْرِيفِ لَهَا.

Bu, kıyamet gününde kudsiyet cânibinden Allah Teâlâ'nın kelamından yahut meleklerin sözünden sadır olan bir hitaptır: Şayet Allah Teâlâ'nın kelamından ise { إِلَى رَبِّكِ } buyruğu, üzerine { فَادْخُلِي فِي عِبَادِي } ifadesinin tafri' edilmesi (bağlanması) karinesiyle, zamir getirilmesi gereken yerde açık isim zikredilmesi (izhâr) türündendir. Bu izhârın nüktesi ise 'Rab' vasfındaki velâyet (sahiplik/yakınlık) ve tahsis anlamı ile bu vasfın hitap edilen nefsin zamirine muzaf kılınmasında yer alan şereflendirmedir.

وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْلِ الْمَلَائِكَةِ فَلَفْظُ رَبِّكِ جَرَى عَلَى مُقْتَضَى الظَّاهِرِ وَعَطْفُ فَادْخُلِي فِي عِبادِي عَطْفُ تَلْقِينٍ يَصْدُرُ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى تَحْقِيقًا لِقَوْلِ الْمَلَائِكَةِ ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ وَالرُّجُوعُ إِلَى اللَّهِ مُسْتَعَارٌ لِلْكَوْنِ فِي نَعِيمِ الْجَنَّةِ الَّتِي هِيَ دَارُ الْكَرَامَةِ عِنْدَ اللَّهِ بِمَنْزِلَةِ دَارِ الْمُضِيفِ قَالَ تَعَالَى: فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ [الْقَمَر: ٥٥] بِحَيْثُ شُبِّهَتِ الْجَنَّةُ بِمَنْزِلٍ لِلنَّفْسِ الْمُخَاطَبَةِ لِأَنَّهَا اسْتَحَقَّتْهُ بِوَعْدِ اللَّهِ عَلَى أَعْمَالِهَا الصَّالِحَةِ فَكَأَنَّهَا كَانَتْ مُغْتَرِبَةً عَنْهُ فِي الدُّنْيَا فَقِيلَ لَهَا: ارْجِعِي إِلَيْهِ، وَهَذَا الرُّجُوعُ خَاصٌّ غَيْرُ مُطْلَقِ الْحُلُولِ فِي الْآخِرَةِ.

Eğer meleklerin sözünden ise { رَبِّكِ } lafzı zahirin gereğine göre cereyan etmiştir ve { فَادْخُلِي فِي عِبَادِي } cümlesinin atfı, meleklerin { ارْجِعِي إِلَى رَبِّكِ } sözünü gerçekleştirmek üzere Allah Teâlâ'nın kelamından sadır olan bir telkin atfıdır. Allah'a dönüş ise, Allah katındaki ikram yurdu olarak ev sahibinin konağı mesabesinde bulunan cennet nimetleri içinde yer almaktan istiaredir. Nitekim Yüce Allah: { فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ } “Güçlü bir hükümdarın katında, dosdoğru bir makamdadırlar” [Kamer 55] buyurmuştur. Öyle ki cennet, hitap edilen nefsin salih amellerine karşılık Allah'ın vaadiyle hak ettiği bir konağa benzetilmiştir; sanki o nefis dünyada iken oradan uzakta gurbetteymiş de kendisine: «Oraya dön!» denilmiştir. Bu dönüş, ahirette genel anlamda bulunmaktan farklı, özel bir dönüştür.

وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْآيَةُ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا جَرَى عَلَى مُنَاسَبَةِ ذِكْرِ عَذَابِ الْإِنْسَانِ الْمُشْرِكِ فَتَكُونُ خِطَابًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِنُفُوسِ الْمُؤْمِنِينَ الْمُطْمَئِنَّةِ.

Ayetin, müşrik insanın azabının zikredilmesine münasebetle sevk edilmiş ibtidâî bir istînâf (yeni bir başlangıç) olması da caizdir; bu takdirde Allah Teâlâ'dan müminlerin huzura ermiş nefislerine bir hitap olur.

وَالْأَمْرُ فِي ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ مُرَادٌ مِنْهُ تَقْيِيدُهُ بِالْحَالَيْنِ بَعْدَهُ وَهُمَا راضِيَةً مَرْضِيَّةً وَهُوَ مِنِ اسْتِعْمَالِ الْأَمْرِ فِي الْوَعْدِ وَالرُّجُوعُ مَجَازٌ أَيْضًا، وَالْإِضْمَارُ فِي قَوْلِهِ: فِي عِبادِي وَقَوْلُهُ: جَنَّتِي الْتِفَاتٌ مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى التَّكَلُّمِ.

{ ارْجِعِي إِلَى رَبِّكِ } kavlindeki emir ile, kendisinden sonra gelen iki hâl unsuru olan { رَاضِيَةً مَرْضِيَّةً } ile kayıtlanması kastedilmiştir; bu da emrin vaad anlamında kullanılmasındandır ve dönüş de aynı şekilde mecazdır. { فِي عِبَادِي } kavlindeki zamir ile { جَنَّتِي } kavlindeki [zamir] ise gaybten (üçüncü şahıstan) mütekellime (birinci şahsa) iltifattır.

وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ التَّأْوِيلِ: نَزَلَتْ فِي مُعَيَّنٍ. فَعَنِ الضَّحَّاكِ: أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ لَمَّا تَصَدَّقَ بِبِئْرِ رُومَةَ. وَعَنْ بُرَيْدَةَ: أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي حَمْزَةَ حِينَ قُتِلَ. وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي خُبَيْبِ بْنِ عَدِيٍّ لَمَّا صَلَبَهُ أَهْلُ مَكَّةَ. وَهَذِهِ الْأَقْوَالُ تَقْتَضِي أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ

Bazı tevil ehli şöyle demiştir: Bu ayet muayyen bir kimse hakkında inmiştir. Nitekim Dahhâk'ten, ayetin Rûme Kuyusu'nu tasadduk ettiği zaman Osman b. Affân hakkında indiği rivayet edilmiştir. Büreyde'den ise şehit edildiği zaman Hamza hakkında indiği nakledilmiştir. Mekkeliler kendisini astığı zaman Hubeyb b. Adiyy hakkında indiği de söylenmiştir. Bu görüşler bu ayetin,

مَدَنِيَّةٌ، وَالِاتِّفَاقُ عَلَى أَنَّ السُّورَةَ مَكِّيَّةٌ إِلَّا مَا رَوَاهُ الدَّانِي عَنْ بَعْضِ الْعُلَمَاءِ أَنَّهَا مَدَنِيَّةٌ، وَهِيَ عَلَى هَذَا مُنْفَصِلَةٌ عَمَّا قَبِلَهَا كُتِبَتْ هُنَا بِتَوْقِيفٍ خَاصٍّ أَوْ نَزَلَتْ عَقِبَ مَا قَبْلَهَا لِلْمُنَاسَبَةِ.

Medenî olmasını iktiza eder; oysa Dânî'nin bazı âlimlerden Medenî olduğuna dair naklettiği rivayet müstesna, surenin Mekkî olduğu hususunda ittifak vardır. Bu duruma göre ayet, kendisinden önceki kısımdan müstakildir; özel bir tevkîf ile buraya yazılmıştır veya münasebetten ötürü kendisinden öncekinin peşinden inmiştir.

وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَزَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ وَأُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ: أَنَّ هَذَا يُقَالُ عِنْدَ الْبَعْثِ لِتَرْجِعَ الْأَرْوَاحُ فِي الْأَجْسَادِ، وَعَلَى هَذَا فَهِيَ مُتَّصِلَةٌ بِقَوْلِهِ: إِذا دُكَّتِ الْأَرْضُ [الْفجْر: ٢١] إِلَخْ كَالْوَجْهِ الَّذِي قَبْلَ هَذَا، وَالرُّجُوعُ عَلَى هَذَا حَقِيقَةٌ وَالرَّبُّ مُرَادٌ بِهِ صَاحِبُ النَّفْسِ وَهُوَ الْجَسَدُ.

İbn Abbas, Zeyd b. Hârise, Übey b. Ka'b ve İbn Mes'ûd'dan ise şöyle rivayet edilmiştir: Bu söz, ruhların cesetlere dönmesi için yeniden diriliş (ba's) esnasında söylenir. Bu görüşe göre ayet, bundan önceki vecihte olduğu gibi { إِذَا دُكَّتِ الْأَرْضُ } [Fecr 21] ile irtibatlıdır; bu takdirde dönüş hakikattir ve 'Rab' ile kastedilen ise nefsin sahibi olan bedendir.

وَعَنْ زَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ وَأَبِي صَالِحٍ: يُقَالُ هَذَا لِلنَّفْسِ عِنْدَ الْمَوْتِ. وَقَدْ

Zeyd b. Hârise ve Ebû Sâlih'ten nakledildiğine göre: Bu söz nefse ölüm esnasında söylenir.

رَوَى الطَّبَرِيُّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: قَرَأَ رَجُلٌ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: مَا أَحْسَنَ هَذَا؟ فَقَالَ النَّبِيءُ ﷺ: «أَمَا إِنَّ الْمَلَكَ سَيَقُولُهَا لَكَ عِنْدَ الْمَوْتِ»

Nitekim Taberî, Saîd b. Cübeyr'den şöyle rivayet etmiştir: Bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında: { يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِي إِلَى رَبِّكِ رَاضِيَةً مَرْضِيَّةً } ayetini okudu. Bunun üzerine Ebû Bekir: «Bu ne kadar güzel!» dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de: «Haberin olsun ki, ölüm anında melek bunu sana söyleyecektir» buyurdu.

. وَعَنْ زَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ أَنَّ هَذَا يُقَالُ لِنَفْسِ الْمُؤْمِنِ عِنْدَ الْمَوْتِ تُبَشَّرُ بِالْجَنَّةِ.

Zeyd b. Hârise'den nakledildiğine göre bu söz, müminin nefsine ölüm esnasında cennetle müjdelenirken söylenir.

وَالنَّفْسُ: تُطْلَقُ عَلَى الذَّاتِ كُلِّهَا كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَا حَسْرَتى عَلى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ [الزمر: ٥٦] وَقَوْلِهِ: وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ [الْأَنْعَام: ١٥١] وَتُطْلَقُ عَلَى الرُّوحِ الَّتِي بِهَا حَيَاةُ الْجَسَدِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ [يُوسُف: ٥٣] .

Nefis (النَّفْس): Yüce Allah'ın: { أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَا حَسْرَتَى عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ } “Kişinin, 'Allah'ın yanında yaptığım taşkınlıklardan ötürü yazıklar olsun bana!' diyeceği günden...” [Zümer 56] ve { وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ } “Allah'ın haram kıldığı canı haksız yere öldürmeyin” [En'âm 151] kavillerinde olduğu gibi bütünüyle zât için kullanılır. Yine Yüce Allah'ın: { إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ } “Şüphesiz nefis aşırı derecede kötülüğü emreder” [Yûsuf 53] kavlinde olduğu gibi bedenin kendisiyle hayat bulduğu ruh için de kullanılır.

وَعَلَى الْإِطْلَاقَيْنِ تُوَزَّعُ الْمَعَانِي الْمُتَقَدِّمَةُ كَمَا لَا يَخْفَى.

Gizli kalmayacağı üzere, geçen anlamlar bu iki kullanım çerçevesinde dağılım gösterir.

والْمُطْمَئِنَّةُ: اسْمُ فَاعِلٍ مِنِ اطْمَأَنَّ إِذَا كَانَ هَادِئًا غَيْرَ مُضْطَرِبٍ وَلَا مُنْزَعِجٍ، فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنْ سُكُونِ النَّفْسِ بِالتَّصْدِيقِ لِمَا جَاءَ بِهِ الْقُرْآنُ دُونَ تَرَدُّدٍ وَلَا اضْطِرَابِ بَالٍ فَيَكُونُ

el-Mutmainne (الْمُطْمَئِنَّةُ): İtmeenne (اطْمَأَنَّ) fiilinden fâil ismidir; sâkin olup tedirgin ve huzursuz olmadığında kullanılır. Dolayısıyla nefsin, Kur'an'ın getirdiklerini tereddütsüz ve zihin karışıklığı olmaksızın tasdik ederek sükûnete ermesi anlamında olması caizdir ki bu takdirde,

ثَنَاءً عَلَى هَذِهِ النَّفْسِ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنْ هُدُوءِ النَّفْسِ بِدُونِ خَوْفٍ وَلَا فِتْنَةٍ فِي الْآخِرَةِ.

bu nefse yönelik bir övgü olur. Ahirette korku ve fitneye kapılmaksızın nefsin huzur bulması anlamında olması da caizdir.

وَفِعْلُهُ مِنَ الرُّبَاعِيِّ الْمَزِيدِ وَهُوَ بِوَزْنِ افْعَلَّلَ. وَالْأَصَحُّ أَنَّهُ مَهْمُوزُ اللَّامِ الْأُولَى وَأَنَّ الْمِيمَ عَيْنُ الْكَلِمَةِ كَمَا يُنْطَقُ بِهِ وَهَذَا قَوْلُ أَبِي عَمْرٍو. وَقَالَ سِيبَوَيْهِ: أَصْلُ الْفِعْلِ: طَأْمَنَ فَوَقَعَ فِيهِ قَلْبٌ مَكَانِيٌّ فَقُدِّمَتِ الْمِيمُ عَلَى الْهَمْزَةِ فَيَكُونُ أَصْلُ مُطَمْئِنَّةٍ عِنْدَهُ مطأمنّة ومصدره اطمئنان وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٦٠] وَقَوْلِهِ:

Fiili rubâî mezîd olup if'alelle (افْعَلَّلَ) veznindedir. En sahih görüşe göre, birinci lâm'ı hemzeli olup mîm harfi telaffuz edildiği üzere kelimenin aynü'l-fiilidir; bu, Ebû Amr'ın görüşüdür. Sîbeveyhi ise şöyle demiştir: Fiilin aslı ta'mene (طَأْمَنَ) olup onda kalb-i mekânî meydana gelmiş ve mîm hemzenin önüne geçirilmiştir. Buna göre mutmainne (مُطَمْئِنَّةٍ) kelimesinin aslı ona göre mutemennedir (مطأمنّة), masdarı da itmi'nândır (اطمئنان). Bu husus daha önce Bakara Suresi'ndeki { وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي } “Fakat kalbimin mutmain olması için” [Bakara 260] kavlinde ve,

فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ

Nisâ Suresi'ndeki { فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ } “Güvene kavuştuğunuzda namazı kılın” [Nisâ 103] kavlinde geçmişti.

وَوَصْفُ النَّفْسُ بِ الْمُطْمَئِنَّةُ لَيْسَ وَصَفًا لِلتَّعْرِيفِ وَلَا لِلتَّخْصِيصِ، أَيْ لِتَمْيِيزِ الْمُخَاطَبِينَ بِالْوَصْفِ الَّذِي يُمَيِّزُهُمْ عَمَّنْ عَدَاهُمْ فَيَعْرِفُونَ أَنَّهُمُ الْمُخَاطَبُونَ الْمَأْذُونُونَ بِدُخُولِ الْجَنَّةِ لِأَنَّهُمْ لَا يَعْرِفُونَ أَنَّهُمْ مُطْمَئِنُّونَ إِلَّا بَعْدَ الْإِذْنِ لَهُمْ بِدُخُولِ الْجَنَّةِ، فَالْوَصْفُ مُرَادٌ بِهِ الثَّنَاءُ وَالْإِيمَاءُ إِلَى وَجْهِ بِنَاءِ الْخَبَرِ. وَتَبْشِيرُ مَنْ وُجِّهَ الْخِطَابُ إِلَيْهِمْ بِأَنَّهُمْ مُطْمَئِنُّونَ آمِنُونَ.

Nefsin el-Mutmainne (الْمُطْمَئِنَّةُ) olarak nitelenmesi ta'rif (belirtme) yahut tahsis için değildir; yani kendilerine cennete girme izni verilen muhatapların, kendilerini başkalarından ayıran bu vasıfla ayırt edilip muhatap olduklarını anlamaları için değildir. Zira onlar kendilerine cennete girme izni verilmeden önce mutmain olduklarını bilemezler. Dolayısıyla bu niteleme ile övgü, haberin bina ediliş veçhine işaret ve kendilerine hitap yöneltilenlerin mutmain ve güvende olduklarını müjdelemek kastedilmiştir.

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لِلتَّعْرِيفِ أَوِ التَّخْصِيصِ بِأَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ إِلْهَامًا فِي قُلُوبِهِمْ يَعْرِفُونَ بِهِ أَنَّهُمْ مُطْمَئِنُّونَ.

Allah'ın onların kalplerine, mutmain olduklarını kendisiyle bilecekleri bir ilham yerleştirmesi suretiyle ta'rif veya tahsis için olması da caizdir.

وَالِاطْمِئْنَانُ: مَجَازٌ فِي طِيبِ النَّفْسِ وَعَدَمِ تَرَدُّدِهَا فِي مَصِيرِهَا بِالِاعْتِقَادِ الصَّحِيحِ فِيهِمْ حِينَ أَيْقَنُوا فِي الدُّنْيَا بِأَنَّ مَا جَاءَتْ بِهِ الرُّسُلُ حَقٌّ فَذَلِكَ اطْمِئْنَانٌ فِي الدُّنْيَا وَمِنْ أَثَرِهِ اطْمِئْنَانُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حِينَ يَرَوْنَ مَخَائِلَ الرِّضَى وَالسَّعَادَةِ نَحْوَهُمْ وَيَرَوْنَ ضِدَّ ذَلِكَ نَحْوَ أَهْلِ الشَّقَاءِ.

İtmi'nân (اطْمِئْنَان): Dünyada iken peygamberlerin getirdiği şeylerin hak olduğuna kesin olarak inandıkları vakit, haklarındaki sahih inanç sebebiyle nefsin huzur bulmasından ve varacağı akıbet hususunda tereddüt etmemesinden mecazdır; işte bu, dünyadaki itmi'nândır. Bunun bir eseri de, kendilerine yönelik rıza ve saadet emarelerini görüp bedbaht kimselere yönelik ise bunun zıddını gördüklerinde kıyamet günündeki itmi'nânlarıdır.

وَقَدْ فُسِّرَ الِاطْمِئْنَانُ: بِيَقِينِ وُجُودِ اللَّهِ وَوَحْدَانِيَّتِهِ، وَفُسِّرَ بِالْيَقِينِ بِوَعْدِ اللَّهِ، وَبِالْإِخْلَاصِ فِي الْعَمَلِ، وَلَا جَرَمَ أَنَّ ذَلِكَ كُلَّهُ مِنْ مُقَوِّمَاتِ الِاطْمِئْنَانِ الْمَقْصُودِ فَمَجْمُوعُهُ مُرَادٌ وَأَجْزَاؤُهُ مَقْصُودَةٌ، وَفُسِّرَ بِتَبْشِيرِهِمْ بِالْجَنَّةِ، أَيْ قَبْلَ نِدَائِهِمْ ثُمَّ نُودُوا بِأَنْ يَدْخُلُوا الْجَنَّةَ.

İtmi'nân; Allah'ın varlığına ve birliğine kesin olarak inanmakla tefsir edildiği gibi, Allah'ın vaadine yakîn duymakla ve amelde ihlasla da tefsir edilmiştir. Şüphe yok ki bunların tamamı kastedilen itmi'nânın kurucu unsurlarındandır; dolayısıyla bütünü murattır ve cüzleri de kastedilmiştir. Yine kendilerine nida edilmeden önce cennetle müjdelenmeleri ve ardından cennete girmelerinin kendilerine nida edilmesiyle de tefsir edilmiştir.

وَالرُّجُوعُ يَحْتَمِلُ الْحَقِيقَةَ وَالْمَجَازَ كَمَا عَلِمْتَ مِنَ الْوُجُوهِ الْمُتَقَدِّمَةِ فِي مَعْنَى الْآيَةِ.

Dönüş (الرُّجُوع), ayetin manasına dair daha önce geçen vecihlerden bildiğin üzere hakikate de mecaza da muhtemeldir.

والراضية: الَّتِي رضت بِمَا أُعْطِيَتْهُ مِنْ كَرَامَةٍ وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنْ إِعْطَائِهَا كُلَّ مَا تَطْمَحُ إِلَيْهِ.

er-Râdıye (الراضية): Kendisine verilen ikramdan hoşnut olandır; bu da arzuladığı her şeyin kendisine verilmesinden kinayedir.

وَالْمَرْضِيَّةُ: اسْمُ مَفْعُولٍ وَأَصْلُهُ: مَرْضِيًّا عَنْهَا، فَوَقَعَ فِيهِ الْحَذْفُ وَالْإِيصَالُ فَصَارَ نَائِبَ فَاعِلٍ بِدُونِ حَرْفِ الْجَرِّ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْوَصْفِ زِيَادَةُ الثَّنَاءِ مَعَ الْكِنَايَةِ عَنِ الزِّيَادَةِ فِي إِفَاضَةِ الْإِنْعَامِ لِأَنَّ الْمَرْضِيَّ عَنْهُ يَزِيدُهُ الرَّاضِي عَنْهُ مِنَ الْهِبَاتِ وَالْعَطَايَا فَوْقَ مَا

el-Merdıyye (الْمَرْضِيَّةُ): İsm-i mef'ûldür, aslı 'kendisinde râzı olunan' manasında merdıyyen anhâ (مَرْضِيًّا عَنْهَا) olup onda hazif ve îsâl (harf-i cerin atılıp zamirin bitiştirilmesi) vuku bulmuş, böylece cer harfi olmaksızın nâib-i fâil haline gelmiştir. Bu nitelikten maksat, ihsanın bolca verilmesindeki artıştan kinaye ile birlikte övgüyü artırmaktır; zira kendisinden razı olunan kimseye, razı olan zat, onun,

رَضِيَ بِهِ هُوَ.

kendi razı olduğunun üzerinde bağış ve ihsanları artırır.

وَفُرِّعَ عَلَى هَذِهِ الْبُشْرَى الْإِجْمَالِيَّةِ تَفْصِيلُ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: فَادْخُلِي فِي عِبادِي وَادْخُلِي جَنَّتِي فَهُوَ تَفْصِيلٌ بَعْدَ الْإِجْمَالِ لِتَكْرِيرِ إِدْخَالِ السُّرُورِ عَلَى أَهْلِهَا.

Bu icmâlî müjdeye, { فَادْخُلِي فِي عِبَادِي وَادْخُلِي جَنَّتِي } kavliyle bunun tafsilatı bağlanmıştır. Bu, o nefislerin ehline sevinç vermeyi tekrarlamak amacıyla yapılan bir icmâlden sonraki tafsildir.

وَالْمَعْنَى: ادْخُلِي فِي زُمْرَةِ عِبَادِي. وَالْمُرَادُ الْعِبَادُ الصَّالِحُونَ بِقَرِينَةِ مَقَامِ الْإِضَافَةِ مَعَ قَرْنِهِ بِقَوْلِهِ: جَنَّتِي وَمَعْنَى هَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَنُدْخِلَنَّهُمْ فِي الصَّالِحِينَ [العنكبوت: ٩] .

Anlam: «Kullarımın zümresine gir» demektir. Kastedilen, { جَنَّتِي } kavliyle birlikte getirilmesiyle izâfet makamının karinesinden anlaşıldığı üzere salih kullardır. Bunun manası Yüce Allah'ın: { لَنُدْخِلَنَّهُمْ فِي الصَّالِحِينَ } “Onları elbette salihlerin arasına koyacağız” [Ankebût 9] kavli gibidir.

فَالظَّرْفِيَّةُ حَقِيقِيَّة وتؤول إِلَى مَعْنَى الْمَعِيَّةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَداءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً [النِّسَاء: ٦٩] .

Buradaki zarfiyet hakikidir ve Yüce Allah'ın: { فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا } “İşte onlar, Allah'ın kendilerine lütufta bulunduğu peygamberler, sıddıklar, şehitler ve salihlerle beraberdirler. Onlar ne güzel arkadaştır!” [Nisâ 69] kavlinde olduğu gibi beraberlik manasına varır.

وَإِضَافَةُ (جَنَّةٍ) إِلَى ضَمِيرِ الْجَلَالَةِ إِضَافَةُ تَشْرِيفٍ كَقَوْلِهِ: فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ [الْقَمَر: ٥٥] .

(جَنَّة) kelimesinin celâlet zamirine muzaf kılınması, [Cenâb-ı Hakk'ın]: { فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ } “Güçlü bir hükümdarın katında, dosdoğru bir makamdadırlar” [Kamer 55] kavlinde olduğu gibi bir teşrif izâfetidir.

وَهَذِهِ الْإِضَافَةُ هِيَ مِمَّا يَزِيدُ الِالْتِفَاتَ إِلَى ضَمِيرِ التَّكَلُّمِ حُسْنًا بَعْدَ طَرِيقَةِ الْغَيْبَةِ بِقَوْلِهِ:

Bu izâfet,

ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ وَتَكْرِيرُ فِعْلِ وَادْخُلِي فَلَمْ يَقُلْ: فَادْخُلِي جَنَّتِي فِي عِبَادِي لِلِاهْتِمَامِ بِالدُّخُولِ بِخُصُوصِهِ تَحْقِيقًا لِلْمَسَرَّةِ لَهُمْ.

{ ارْجِعِي إِلَى رَبِّكِ } kavlindeki gayb üslubundan sonra mütekellim zamirine yapılan iltifata güzellik katan unsurlardandır. Onlara sevinci pekiştirmek için özellikle girmeye ihtimam gösterilmesinden ötürü 'kullarımın içinde cennetime gir' denilmeyip { وَادْخُلِي } fiili tekrar edilmiştir.