وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذاً لَارْتابَ الْمُبْطِلُونَ [العنكبوت: ٤٨] .
{ وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذاً لَارْتابَ الْمُبْطِلُونَ } “Sen bundan önce hiçbir kitap okumuyordun ve onu sağ elinle de yazmıyordun; öyle olsaydı batıl yanlıları elbette şüpheye düşerlerdi” [Ankebut 48] buyurmuştur.
وَهَذِهِ آخِرُ الْخَمْسِ الْآيَاتِ الَّتِي هِيَ أَوَّلُ مَا أُنْزِلَ عَلَى النَّبِيءِ ﷺ فِي غَار حراء.
Bu [ayet], Hira Mağarası'nda Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] ilk indirilen beş ayetin sonuncusudur.
[٦- ١٠]
[6-10]
[سُورَة العلق (٩٦) : الْآيَات ٦ إِلَى ١٠]
[Alak Suresi (96), 6 ila 10. Ayetler]
كَلاَّ إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى (٦) أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى (٧) إِنَّ إِلى رَبِّكَ الرُّجْعى (٨) أَرَأَيْتَ الَّذِي يَنْهى (٩) عَبْداً إِذا صَلَّى (١٠)
{ كَلاَّ إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى (٦) أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى (٧) إِنَّ إِلى رَبِّكَ الرُّجْعى (٨) أَرَأَيْتَ الَّذِي يَنْهى (٩) عَبْداً إِذا صَلَّى (١٠) } “Hayır! Şüphesiz insan, kendini ihtiyaçsız gördüğü için mutlaka azar. Şüphesiz dönüş ancak Rabbinedir. Gördün mü o engelleyeni, namaz kıldığında bir kulu?”
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ لِظُهُورِ أَنَّهُ فِي غَرَضٍ لَا اتِّصَالَ لَهُ بِالْكَلَامِ الَّذِي قَبْلَهُ.
[Bu ayetler], kendisinden önceki sözle hiçbir bağlantısı olmayan bir amaca yönelik olduğu açıkça görüldüğü için yeni bir başlangıçtır (isti'nâf-ı ibtidâî).
وَحَرْفُ كَلَّا رَدْعٌ وَإِبْطَالٌ، وَلَيْسَ فِي الْجُمْلَة الَّتِي قبله مَا يَحْتَمِلُ الْإِبْطَالَ وَالرَّدْعَ، فَوُجُودُ كَلَّا فِي أَوَّلِ الْجُمْلَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْمَقْصُودَ بِالرَّدْعِ هُوَ مَا تَضَمَّنَهُ قَوْلُهُ: أَرَأَيْتَ الَّذِي يَنْهى عَبْداً إِذا صَلَّى الْآيَةَ.
{ كَلَّا } edatı men etme (red') ve hükümsüz kılma (ibtal) ifade eder. Kendisinden önceki cümlede ise men edilmeyi ve hükümsüz kılınmayı gerektirecek bir durum yoktur. Dolayısıyla { كَلَّا } edatının cümlenin başında yer alması, men edilmek istenen asıl şeyin { أَرَأَيْتَ الَّذِي يَنْهى عَبْداً إِذا صَلَّى } “Gördün mü o engelleyeni, namaz kıldığında bir kulu?” ayetinin içerdiği mana olduğuna delildir.
وَحَقُّ كَلَّا أَنْ تَقَعَ بَعْدَ كَلَامٍ لِإِبْطَالِهِ وَالزَّجْرِ عَنْ مَضْمُونِهِ، فَوُقُوعُهَا هُنَا فِي أَوَّلِ الْكَلَامِ يَقْتَضِي أَنَّ مَعْنَى الْكَلَامِ الْآتِي بَعْدَهَا حَقِيقٌ بِالْإِبْطَالِ وَبِرَدْعِ قَائِلِهِ، فَابْتُدِئَ الْكَلَامُ بِحَرْفِ الرَّدْعِ لِلْإِبْطَالِ، وَمِنْ هَذَا الْقَبِيلِ أَنْ يُفْتَتَحَ الْكَلَامُ بِحَرْفِ نَفْيٍ لَيْسَ بَعْدَهُ مَا يَصْلُحُ لِأَنْ يَلِيَ الْحَرْفَ كَمَا فِي قَوْلِ امْرِئِ الْقَيْسِ:
{ كَلَّا } edatının asıl yeri, bir sözü iptal etmek ve onun içeriğinden sakındırmak için o sözün ardından gelmesidir. Burada cümlenin başında yer alması ise, kendisinden sonra gelecek olan sözün anlamının iptal edilmeye ve onu söyleyenin azarlanmaya layık olduğunu gerektirir; bu sebeple söze, iptal amacıyla azarlama edatıyla başlanmıştır. Nitekim sözün, hemen ardından o edata uygun bir ifade gelmeksizin bir nefiy (olumsuzluk) harfiyle açılması da bu kabildendir; İmruü'l-Kays'ın şu sözünde olduğu gibi:
فَلَا وَأَبِيك ابْنة العامر ... يّ لَا يَدَّعِي الْقَوْمُ أَنِّي أَفِرّ
"Hayır, babana yemin olsun ki ey Âmir'in kızı, / Kavim benim kaçtığımı iddia edemez!"
رَوَى مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي حَازِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: «قَالَ أَبُو جَهْلٍ: هَلْ يُعَفِّرُ مُحَمَّدٌ وَجْهَهُ (أَيْ يَسْجُدُ فِي الصَّلَاةِ) بَيْنَ أَظْهُرِكُمْ؟ فَقِيلَ: نَعَمْ، فَقَالَ: وَاللَّاتِ وَالْعُزَّى لَئِنْ رَأَيْتُهُ يَفْعَلُ ذَلِكَ لَأَطَأَنَّ عَلَى رَقَبَتِهِ فَأَتَى رَسُولَ اللَّهِ وَهُوَ يُصَلِّي زَعَمَ لِيَطَأَ عَلَى رَقَبَتِهِ فَمَا فَجَأَهُمْ مِنْهُ إِلَّا وَهُوَ يَنْكُصُ عَلَى عَقِبَيْهِ وَيَتَّقِي بِيَدِهِ. فَقِيلَ لَهُ: مَا لَكَ يَا أَبَا الْحَكَمِ؟ قَالَ: إِنَّ بَيْنِي وَبَيْنَهُ لَخَنْدَقًا مِنْ نَارٍ وَهَوْلًا وَأَجْنِحَةً فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: لَوْ دَنَا مِنِّي لَاخْتَطَفَتْهُ الْمَلَائِكَةُ عُضْوًا عُضْوًا قَالَ: فَأَنْزَلَ اللَّهُ
Müslim, Ebû Hâzim vasıtasıyla Ebû Hureyre'den şöyle rivayet etmiştir: «Ebû Cehil: "Muhammed aranızda yüzünü toprağa sürüyor mu (yani namazda secde ediyor mu)?" dedi. "Evet" denilince şöyle dedi: "Lât ve Uzzâ'ya yemin olsun ki, eğer onu bunu yaparken görürsem mutlaka boynuna basacağım!" Bunun üzerine Resûlullah namaz kılarken boynuna basmak iddiasıyla yanına gitti; fakat birdenbire onun ökçeleri üzerinde geri çekildiğini ve elleriyle kendini korumaya çalıştığını gördüler. Ona: "Sana ne oldu ey Ebe'l-Hakem?" denildi. O da: "Benimle onun arasında ateşten bir hendek, korkunç şeyler ve kanatlar var!" dedi. Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: "Eğer bana yaklaşsaydı melekler onu uzuv uzuv parçalayıp kapışırlardı." [Ebû Hureyre] dedi ki: Bunun üzerine Allah,»
، لَا نَدْرِي فِي حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ أَوْ شَيْءٍ بَلَغَهُ: إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى الْآيَاتِ اهـ.
—Ebû Hureyre'nin hadisinde mi yer alıyor yoksa ona ulaşan bir bilgi mi bilmiyoruz—: { إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى } “Şüphesiz insan mutlaka azar” ayetlerini indirdi.
وَقَالَ الطَّبَرِيُّ: ذُكِرَ أَنَّ آيَةَ أَرَأَيْتَ الَّذِي يَنْهى عَبْداً إِذا صَلَّى وَمَا بَعْدَهَا نَزَلَتْ فِي أَبِي جَهْلِ بْنِ هِشَامٍ وَذَلِكَ أَنَّهُ قَالَ فِيمَا بَلَغْنَا: لَئِنْ رَأَيْتُ مُحَمَّدًا يُصَلِّي لَأَطَأَنَّ رَقَبَتَهُ.
Taberî şöyle demiştir: { أَرَأَيْتَ الَّذِي يَنْهى عَبْداً إِذا صَلَّى } “Gördün mü o engelleyeni, namaz kıldığında bir kulu?” ayetinin ve sonrasının Ebû Cehil b. Hişâm hakkında indiği zikredilmiştir. Şöyle ki, bize ulaştığına göre o: "Eğer Muhammed'i namaz kılarken görürsem mutlaka boynuna basacağım" demiştir.
فَجَعَلَ الطَّبَرِيُّ مَا أُنْزِلَ فِي أَبِي جَهْلٍ مَبْدُوءًا بِقَوْلِهِ: أَرَأَيْتَ الَّذِي يَنْهى عَبْداً إِذا صَلَّى وَوَجْهُ الْجَمْعِ بَيْنَ الرِّوَايَتَيْنِ: أَنَّ النَّازِلَ فِي أَبِي جَهْلٍ بَعْضُهُ مَقْصُودٌ وَهُوَ مَا أَوَّلُهُ أَرَأَيْتَ الَّذِي يَنْهى إِلَخْ، وَبَعْضُهُ تَمْهِيدٌ وَتَوْطِئَةٌ وَهُوَ: إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى إِلَى الرُّجْعى
Taberî, Ebû Cehil hakkında inen kısmın başlangıcını { أَرَأَيْتَ الَّذِي يَنْهى عَبْداً إِذا صَلَّى } “Gördün mü o engelleyeni, namaz kıldığında bir kulu?” ayeti olarak kabul etmiştir. İki rivayeti uzlaştırmanın yolu ise şudur: Ebû Cehil hakkında inen ayetlerin bir kısmı asıl maksattır ki o da başı { أَرَأَيْتَ الَّذِي يَنْهى } “Gördün mü engelleyeni...” olan kısımdır; bir kısmı ise bir hazırlık ve giriştir ki o da { إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى } “Şüphesiz insan mutlaka azar” ayetinden { الرُّجْعى } “dönüş” lafzına kadar olan kısımdır.
وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّ هَذِهِ الْآيَاتِ إِلَى آخَرِ السُّورَةِ نَزَلَتْ عَقِبَ الْخَمْسِ الْآيَاتِ الْمَاضِيَةِ وَجَعَلُوا مِمَّا يُنَاكِدُهُ ذِكْرُ الصَّلَاةِ فِيهَا. وَفِيمَا رُوِيَ فِي سَبَبِ نُزُولِهَا مِنْ قَوْلِ أَبِي جَهْلٍ بِنَاءً عَلَى أَنَّ الصَّلَاةَ فُرِضَتْ لَيْلَةَ الْإِسْرَاءِ وَكَانَ الْإِسْرَاءُ بَعْدَ الْبَعْثَةِ بِسِنِينَ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّهَا نَزَلَتْ بَعْدَ الْآيَاتِ الْخَمْسِ الْأُولَى مِنْ هَذِهِ السُّورَةِ، وَنَزَلَ بَيْنَهُنَّ قُرْآنٌ آخَرُ ثُمَّ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَاتُ، فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِإِلْحَاقِهَا، وَقَالَ بَعْضٌ آخَرُ: لَيْسَتْ هَذِهِ السُّورَةُ أَوَّلَ مَا أُنْزِلَ مِنَ الْقُرْآنِ.
Bu ayetlerin surenin sonuna kadar geçen önceki beş ayetin hemen ardından inip inmediği konusunda ihtilaf etmişler ve ayetlerde namazın zikredilmesini buna ters düşen bir husus saymışlardır. Zira nüzul sebebinde Ebû Cehil'in sözü olarak rivayet edilen şey, namazın İsra gecesinde farz kılındığı ve İsra'nın da peygamberlikten yıllar sonra gerçekleştiği esasına dayanmaktadır. Bu sebeple bazısı: "Bunlar bu surenin ilk beş ayetinden sonra indi, bu ikisi arasında başka Kur'an ayetleri indi, sonra bu ayetler indi ve Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] bunların [o surenin sonuna] eklenmesini emretti" demiştir. Bir başkası ise: "Bu sure Kur'an'dan ilk indirilen sure değildir" demiştir.
وَأَنَا لَا أَرَى مُنَاكَدَةً تُفْضِي إِلَى هَذِهِ الْحَيْرَةِ وَالَّذِي يُسْتَخْلَصُ مِنْ مُخْتَلِفِ الرِّوَايَاتِ فِي بَدْءِ الْوَحْيِ وَمَا عَقِبَهُ مِنَ الْحَوَادِثِ أَنَّ الْوَحْيَ فَتَرَ بَعْدَ نُزُولِ الْآيَاتِ الْخَمْسِ الْأَوَائِلِ مِنْ هَذِهِ السُّورَةِ وَتِلْكَ الْفَتْرَةِ الْأُولَى الَّتِي ذَكَرْنَاهَا فِي أَوَّلِ سُورَةِ الضُّحَى، وَهُنَاكَ فَتْرَةٌ لِلْوَحْيِ هَذِهِ ذَكَرَهَا ابْنُ إِسْحَاقَ بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ ابْتِدَاءَ نُزُولِ الْقُرْآنِ وَذَلِكَ يُؤْذِنُ بِأَنَّهَا حَصَلَتْ عَقِبَ نُزُولِ الْآيَاتِ الْخَمْسِ الْأُوَلِ وَلَكِنَّ أَقْوَالَهُمُ اخْتَلَفَتْ فِي مُدَّةِ الْفَتْرَةِ. وَقَالَ السُّهَيْلِيُّ: كَانَتِ الْمُدَّةُ سَنَتَيْنِ، وَفِيهِ بُعْدٌ. وَلَيْسَ تَحْدِيدُ مُدَّتِهَا بِالْأَمْرِ الْمُهِمِّ وَلَكِنَّ الَّذِي يُهِمُّ هُوَ أَنَّا نُوقِنُ بِأَنَّ النَّبِيءَ ﷺ كَانَ فِي مُدَّةِ فَتْرَةِ الْوَحْي يرى جِبْرِيل وَيَتَلَقَّى مِنْهُ وَحْيًا لَيْسَ مِنَ الْقُرْآنِ. وَقَالَ السُّهَيْلِيُّ فِي «الرَّوْضِ الْأُنُفِ» : ذَكَرَ الْحَرْبِيُّ أَنَّ الصَّلَاةَ قَبْلَ الْإِسْرَاءِ كَانَتْ صَلَاةً قَبْلَ غُرُوبِ الشَّمْسِ (أَيِ الْعَصْرُ) وَصَلَاةً قَبْلَ طُلُوعِهَا (أَيِ الصُّبْحُ) ، وَقَالَ يَحْيَى بْنُ سَلَّامٍ مِثْلَهُ، وَقَالَ:
Bana göre ise böylesi bir kafa karışıklığına yol açacak hiçbir çelişki yoktur. Vahyolunuşun başlangıcı ve peşinden gelen olaylara dair muhtelif rivayetlerden çıkarılan netice şudur: Bu surenin ilk beş ayetinin inmesinden sonra vahiy kesintiye uğramıştır (fetret dönemi); bu, Duhâ Suresi'nin başında zikrettiğimiz ilk fetret dönemidir. İbn İshâk da Kur'an'ın nüzulünün başlangıcını zikrettikten sonra bu vahiy kesintisini belirtmiştir ki bu da onun ilk beş ayetin inmesinin hemen akabinde gerçekleştiğini gösterir; ancak fetretin süresi konusunda görüşleri farklılık göstermiştir. Süheylî: "Süre iki yıldı" demiştir ki bu uzak bir ihtimaldir. Süresinin belirlenmesi pek mühim değildir; asıl mühim olan, Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] vahyin kesintiye uğradığı dönemde Cebrail'i gördüğüne ve ondan Kur'an dışı bir vahiy aldığına kesin olarak inanmamızdır. Süheylî er-Ravdu'l-Unuf'ta şöyle demiştir: Harbî, İsra'dan önceki namazın güneş batmadan önce kılınan bir namaz (yani ikindi) ile güneş doğmadan önce kılınan bir namaz (yani sabah) olduğunu zikretmiştir. Yahyâ b. Sellâm da benzerini söylemiş ve şöyle demiştir:
كَانَ الْإِسْرَاءُ وَفَرْضُ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ قَبْلَ الْهِجْرَةِ بِعَامٍ اهـ. فَالْوَجْهُ أَنْ تَكُونَ الصَّلَاةُ الَّتِي كَانَ يُصليهَا النبيء ﷺ صَلَاة غَيْرَ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ بَلْ كَانَتْ هَيْئَةً غَيْرَ مَضْبُوطَةٍ بِكَيْفِيَّةٍ وَفِيهَا سُجُودٌ لِقَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى: وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ [العلق: ١٩]
"İsra ve beş vakit namazın farz kılınması hicretten bir yıl önce idi." Dolayısıyla doğru olan yaklaşım, Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] kıldığı namazın beş vakit namazdan farklı bir namaz olmasıdır; bilakis bu, Yüce Allah'ın: { وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ } “Secde et ve yaklaş” [Alak 19] buyruğu gereğince içinde secde bulunan, belirli bir şekille sınırlandırılmamış bir ibadet biçimiydi.
يُؤَدِّيهَا فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَوْ غَيْرِهِ بِمَرْأًى مِنَ الْمُشْرِكِينَ فَعَظُمَ ذَلِكَ عَلَى أَبِي جَهْلٍ وَنَهَاهُ عَنْهَا.
[Peygamber] bu namazı Mescid-i Haram'da veya başka bir yerde müşriklerin gözü önünde eda ederdi; bu durum Ebû Cehil'e çok ağır geldi ve onu bundan menetti.
فَالْوَجْهُ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْآيَاتُ إِلَى بَقِيَّةِ السُّورَةِ قَدْ نَزَلَتْ بَعْدَ فَتْرَةٍ قَصِيرَةٍ مِنْ نُزُولِ أَوَّلِ
Doğru olan, bu ayetlerin surenin geri kalanıyla birlikte, surenin ilk kısmının nüzulünden
السُّورَةِ حَدَثَتْ فِيهَا صَلَاةُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَفَشَا فِيهَا خَبَرُ بَدْءِ الْوَحْيِ وَنُزُولِ الْقُرْآنِ، جَرْيًا عَلَى أَنَّ الْأَصْلَ فِي الْآيَاتِ الْمُتَعَاقِبَةِ فِي الْقِرَاءَةِ أَنْ تَكُونَ قَدْ تَعَاقَبَتْ فِي النُّزُولِ إِلَّا مَا ثَبَتَ تَأَخُّرُهُ بِدَلِيلٍ بَيِّنٍ، وَجَرْيًا عَلَى الصَّحِيحِ الَّذِي لَا يَنْبَغِي الِالْتِفَاتُ إِلَى خِلَافِهِ مِنْ أَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ هِيَ أَوَّلُ سُورَةٍ نَزَلَتْ.
kısa bir süre sonra inmiş olmasıdır; zira bu kısa süre zarfında Resûlullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] namaz kılması hadisesi vuku bulmuş, vahyin başladığı ve Kur'an'ın indiği haberi yayılmıştır. Bu durum, açık bir delille sonra indiği sabit olanlar müstesna, okunuşta birbiri ardınca gelen ayetlerin inişte de birbiri ardınca gelmiş olmasının asıl kabul edilmesine ve aksine itibar edilmemesi gereken sahih görüş uyarınca bu surenin ilk inen sure olduğu esasına uygundur.
فَمَوْقِعُ قَوْلِهِ: إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى مَوْقِعُ الْمُقَدِّمَةِ لِمَا يَرِدُ بَعْدَهُ مِنْ قَوْلِهِ: أَرَأَيْتَ الَّذِي يَنْهى عَبْداً إِذا صَلَّى إِلَى قَوْلِهِ: لَا تُطِعْهُ [العلق: ١٩] لِأَنَّ مَضْمُونَهُ كَلِمَةٌ شَامِلَةٌ لِمَضْمُونِ: أَرَأَيْتَ الَّذِي يَنْهى عَبْداً إِذا صَلَّى إِلَى قَوْلِهِ: فَلْيَدْعُ نادِيَهُ [العلق: ١٧] .
{ إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى } “Şüphesiz insan, kendini ihtiyaçsız gördüğü için mutlaka azar” ayetinin konumu; { أَرَأَيْتَ الَّذِي يَنْهى عَبْداً إِذا صَلَّى } “Gördün mü o engelleyeni, namaz kıldığında bir kulu?” ayetinden { لَا تُطِعْهُ } “Ona uyma!” [Alak 19] buyruğuna kadar ardından gelenler için bir mukaddime (giriş) konumundadır. Çünkü bunun içeriği, { أَرَأَيْتَ الَّذِي يَنْهى عَبْداً إِذا صَلَّى } “Gördün mü o engelleyeni, namaz kıldığında bir kulu?” ayetinden { فَلْيَدْعُ نادِيَهُ } “O hemen meclisini çağırsın!” [Alak 17] ayetine kadar olan kısmın içeriğini kuşatan genel bir ifadedir.
وَالْمَعْنَى: أَنَّ مَا قَالَهُ أَبُو جهل ناشىء عَنْ طُغْيَانِهِ بِسَبَبِ غِنَاهُ كَشَأْنِ الْإِنْسَانِ.
Anlam şudur: Ebû Cehil'in söyledikleri, tıpkı insanın tabiatında olduğu gibi zenginliği sebebiyle azgınlaşmasından kaynaklanmaktadır.
وَالتَّعْرِيفُ فِي الْإِنْسانَ لِلْجِنْسِ، أَيْ مِنْ طَبْعِ الْإِنْسَانِ أَنْ يَطْغَى إِذَا أَحَسَّ مِنْ نَفْسِهِ الِاسْتِغْنَاءَ، وَاللَّامُ مُفِيدَةٌ الِاسْتِغْرَاقَ الْعُرْفِيَّ، أَيْ أَغْلَبُ النَّاسِ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ إِلَّا مَنْ عَصَمَهُ خُلُقُهُ أَوْ دِينُهُ.
{ الْإِنْسانَ } kelimesindeki belirlilik takısı (el-) cins içindir; yani kendini ihtiyaçsız hissettiğinde azmak insanın tabiatında vardır. Harf-i tarif (el-) örfî istiğrak (kapsayıcılık) ifade eder; yani ahlakı yahut dini kendisini koruyanlar müstesna, o dönemdeki insanların çoğunluğu böyledir.
وَتَأْكِيدُ الْخَبَرِ بِحَرْفِ التَّأْكِيدِ وَلَامِ الِابْتِدَاءِ لِقَصْدِ زِيَادَةِ تَحْقِيقِهِ لِغَرَابَتِهِ حَتَّى كَأَنَّهُ مِمَّا يُتَوَقَّعُ أَنْ يَشُكَّ السَّامِعُ فِيهِ.
Haberin tekid edatı (inne) ve ibtida lamı (le-) ile pekiştirilmesi, garipliğinden ötürü sanki dinleyicinin onda şüpheye düşmesi beklenirmiş gibi onun kesinliğini daha da artırmak gayesiyledir.
وَالطُّغْيَانُ: التَّعَاظُمُ وَالْكِبْرُ.
Tuğyân (طُغْيَان); büyüklük taslamak ve kibirlenmektir.
وَالِاسْتِغْنَاءُ: شِدَّةُ الْغِنَى، فَالسِّينُ وَالتَّاءُ فِيهِ لِلْمُبَالَغَةِ فِي حُصُولِ الْفِعْلِ مِثْلَ اسْتَجَابَ وَاسْتقر.
İstiğnâ (اسْتِغْنَاء); aşırı zenginliktir. Buradaki sin ve te harfleri, tıpkı istecâbe (اسْتَجَابَ) ve istekarra (اسْتَقَرَّ) kelimelerinde olduğu gibi fiilin gerçekleşmesindeki mübalağa içindir.
وأَنْ رَآهُ مُتَعَلِّقٌ بِ «يَطْغَى» بِحَذْفِ لَامِ التَّعْلِيلِ لِأَنَّ حَذْفَ الْجَارِّ مَعَ (أَن) كَثِيرٌ شَائِع، وَالتَّقْدِيرُ: إِنَّ الْإِنْسَان ليطْغى لرُؤْيَته نَفْسِهِ مُسْتَغْنِيًا.
{ أَنْ رَآهُ } ifadesi, sebep bildiren lâm harfinin (lâm-ı ta'lîl) hazfedilmesiyle { يَطْغَى } fiiline bağlıdır; zira cer harfinin (en) edatıyla birlikte hazfedilmesi pek çok ve yaygındır. Takdiri şöyledir: “Şüphesiz insan, kendisini ihtiyaçsız gördüğü için azar.”
وَعِلَّةُ هَذَا الْخَلْقِ أَنَّ الِاسْتِغْنَاءَ تُحَدِّثُ صَاحِبَهُ نَفْسُهُ بِأَنَّهُ غَيْرُ مُحْتَاجٍ إِلَى غَيْرِهِ
Bu ahlakın sebebi şudur: İhtiyaçsızlık halinde kişinin nefsi ona başkasına muhtaç olmadığını,
وَأَنَّ غَيْرَهُ مُحْتَاجٌ فَيَرَى نَفْسَهُ أَعْظَمَ مِنْ أَهْلِ الْحَاجَةِ وَلَا يَزَالُ ذَلِكَ التَّوَهُّمُ يَرْبُو فِي نَفسه حَتَّى يصير خُلُقًا حَيْثُ لَا وَازِعَ يَزَعُهُ مِنْ دِينٍ أَوْ تَفْكِيرٍ صَحِيحٍ فَيَطْغَى عَلَى النَّاسِ لِشُعُورِهِ بِأَنَّهُ لَا يَخَافُ بَأْسَهُمْ لِأَنَّ لَهُ مَا يَدْفَعُ بِهِ الِاعْتِدَاءَ مِنْ لَامَةِ سِلَاحٍ وَخَدَمٍ وَأَعْوَانٍ وَعُفَاةٍ وَمُنْتَفِعِينَ بِمَالِهِ مِنْ شُرَكَاءَ وَعُمَّالٍ وَأُجَرَاءَ فَهُوَ فِي عِزَّةٍ عِنْدَ نَفْسِهِ.
başkalarının ise muhtaç olduğunu fısıldar; böylece o kendini ihtiyaç sahiplerinden daha üstün görür. Kendisini bundan alıkoyacak bir din veya doğru bir tefekkür bulunmadığı takdirde bu kuruntu nefsinde büyümeye devam eder ve nihayet bir huy haline gelir. İnsanların saldırısından korkmadığını hissettiği için onlara karşı azar; zira silah takımı, hizmetçiler, yardımcılar, kapısında bekleyen muhtaçlar, ortaklar, işçiler ve ücretliler gibi malından faydalananlar sayesinde her türlü saldırıyı savuşturacak imkânlara sahiptir; dolayısıyla kendi nefsinde bir üstünlük ve güç hisseder.
فَقَدْ بَيَّنَتْ هَذِهِ الْآيَةُ حَقِيقَةً نَفْسِيَّةً عَظِيمَةً مِنَ الْأَخْلَاقِ وَعِلْمِ النَّفْسِ. وَنَبَّهَتْ عَلَى
Bu ayet, ahlak ve psikolojiye dair muazzam bir ruhsal gerçeği açıklamış ve
الْحَذَرِ مِنْ تَغَلْغُلِهَا فِي النَّفْسِ.
bu duygunun nefse yerleşmesinden sakınma hususunda uyarıda bulunmuştur.
وَضمير رَآهُ الْمُسْتَتر الْمَرْفُوع على الفاعلية وضميره البارز الْمَنْصُوب على المفعولية كِلَاهُمَا عَائِد إِلَى الْإِنْسَان، أَي أَن رأى نَفسه اسْتغنى.
{ رَآهُ } fiilinin fail olarak merfû olan müstetir (gizli) zamiri ile meful olarak mansûb olan bâriz (açık) zamirinin her ikisi de { الْإِنْسانَ } kelimesine dönmektedir; yani "kendini ihtiyaçsız gördüğü için" demektir.
وَلَا يَجْتَمِعُ ضَمِيرَانِ مُتَّحِدَا الْمَعَادِ: أَحَدُهُمَا فَاعِلٌ، وَالْآخَرُ مَفْعُولٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، إِلَّا إِذَا كَانَ الْعَامِلُ مِنْ بَابِ ظَنَّ وَأَخَوَاتِهَا كَمَا فِي هَذِه الْآيَةِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: قالَ أَرَأَيْتَكَ هذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ فِي سُورَةِ الْإِسْرَاءِ [٦٢] . قَالَ الْفَرَّاءُ: وَالْعَرَبُ تَطْرَحُ النَّفْسَ مِنْ هَذَا الْجِنْسِ (أَيْ جِنْسِ أَفْعَالِ الظَّنِّ وَالْحُسْبَانِ) تَقُولُ: رَأَيْتُنِي وَحَسِبْتُنِي، وَمَتَى تُرَاكَ خَارِجًا، وَمَتَى تَظُنُّكَ خَارِجًا، وَأُلْحِقَتْ (رَأَى) الْبَصَرِيَّةُ بِ (رَأَى) الْقَلْبِيَّةِ عِنْدَ كَثِيرٍ مِنَ النُّحَاةِ كَمَا فِي قَوْلِ قُطْرِيِّ بْنِ الْفُجَاءَةِ:
Arap kelamında merci'i aynı olan iki zamir —biri fail, diğeri meful olmak üzere— ancak âmil bu ayette olduğu gibi zanne ve kardeşleri babından olduğunda bir araya gelir. İsrâ Suresi'ndeki: { قالَ أَرَأَيْتَكَ هذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ } “Dedi ki: Gördün mü şu benden üstün kıldığını?” [İsrâ 62] buyruğu da bundandır. Ferrâ şöyle demiştir: "Araplar bu türde (yani zan ve sanı fiilleri türünde) 'nefs' kelimesini atarak re'eytunî (رَأَيْتُنِي) ve hasibtunî (حَسِبْتُنِي) [kendimi gördüm/sandım] ile metâ turâke hâricen (مَتَى تُرَاكَ خَارِجًا) ve metâ tazunnuke hâricen (مَتَى تَظُنُّكَ خَارِجًا) [kendini ne zaman çıkacak görüyorsun/sanıyorsun] derler." Birçok nahivciye göre basarî (gözle görme bildiren) re'â (رَأَى) fiili de kalbî (bilme/sanma bildiren) re'â (رَأَى) fiiline mülhak kılınmıştır; Katari b. el-Fucâe'nin şu sözünde olduğu gibi:
فَلَقَدْ أَرَانِي لِلرِّمَاحِ دَرِيئَةً ... مِنْ عَنْ يَمِينِي مَرَّةً وَأَمَامِي
"Andolsun kendimi mızraklara hedef olmuş görürüm; / Kâh sağımdan [gelirler], kâh önümden!"
وَمِنَ النَّادِرِ قَوْلُ النَّمِرِ بْنِ تَوْلَبٍ:
Nemir b. Tevleb'in şu beyti ise nadir kullanımlardandır:
قَدْ بِتُّ أَحْرُسُنِي وَحْدِي وَيَمْنَعُنِي ... صَوْتُ السِّبَاعِ بِهِ يَضْبَحْنَ وَالْهَامِ
"Geceyi bir başıma kendimi bekleyerek geçirdim; / Yırtıcı hayvanların uluması ve baykuşların sesi beni [uykudan] menetti."
وَقَرَأَ الْجَمِيعُ أَنْ رَآهُ بِأَلْفٍ بَعْدِ الْهَمْزَةِ، وَرَوَى ابْنُ مُجَاهِدٍ عَنْ قُنْبُلٍ أَنَّهُ قَرَأَهُ عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ «رَأْهُ» بِدُونِ أَلْفٍ بَعْدِ الْهَمْزَةِ، قَالَ ابْنُ مُجَاهِدٍ: هَذَا غَلَطٌ وَلَا يَعْبَأُ بِكَلَامِ ابْنِ مُجَاهِدٍ بَعْدَ أَنْ جَزَمَ بِأَنَّهُ رَوَاهُ عَنْ قُنْبُلٍ، لَكِنَّ هَذَا لَمْ يَرْوِهِ غَيْرُ ابْنِ مُجَاهِدٍ عَنْ قُنْبُلٍ فَيَكُونُ وَجْهًا غَرِيبًا عَنْ قُنْبُلٍ.
[Kıraat imamlarının] tamamı { أَنْ رَآهُ } ibaresini hemzeden sonra bir elif ile okumuştur. İbn Mücâhid ise Kunbul'dan, onun İbn Kesîr'den rivayetle hemzeden sonra elif olmaksızın "رَأْهُ" şeklinde okuduğunu nakletmiştir. İbn Mücâhid: "Bu bir hatadır" demiştir; ancak bunu Kunbul'dan rivayet ettiğini kesin olarak belirttikten sonra İbn Mücâhid'in [hata olduğuna dair] sözüne itibar edilmez. Bununla birlikte bu kıraati Kunbul'dan İbn Mücâhid dışında kimse rivayet etmemiştir, dolayısıyla bu Kunbul'dan gelen garip bir vecih olmaktadır.
وَأَلْحَقُ بِهَذِهِ الْأَفْعَالِ: فِعْلُ فَقَدَ وَفِعْلُ عَدِمَ إِذَا اسْتُعْمِلَا فِي الدُّعَاءِ نَحْوَ قَوْلِ الْقَائِلِ:
Bu fiillere, beddua ve temenni maksadıyla kullanıldıklarında fekade (فَقَدَ) ve adime (عَدِمَ) fiilleri de eklenir; şu sözde olduğu gibi:
فَقَدْتُنِي وَعَدِمْتُنِي.
Fekadtunî (فَقَدْتُنِي) [kendimi kaybedeyim] ve adimtunî (عَدِمْتُنِي) [kendimden yoksun kalayım].
وَجُمْلَةُ: إِنَّ إِلى رَبِّكَ الرُّجْعى
{ إِنَّ إِلى رَبِّكَ الرُّجْعى } “Şüphesiz dönüş ancak Rabbinedir” cümlesi,
مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْمُقَدِّمَةِ وَالْمَقْصِدِ وَالْخِطَابُ لِلنَّبِيءِ ﷺ، أَيْ مَرْجِعُ الطَّاغِي إِلَى اللَّهِ، وَهَذَا مَوْعِظَةٌ وَتَهْدِيدٌ عَلَى سَبِيلِ التَّعْرِيضِ لِمَنْ يَسْمَعُهُ مِنَ الطُّغَاةِ، وَتَعْلِيمٌ لِلنَّبِيءِ ﷺ وَتَثْبِيتٌ لَهُ، أَيْ لَا يَحْزُنْكَ طُغْيَانُ الطَّاغِي فَإِنَّ مَرْجِعَهُ إِلَيَّ، وَمَرْجِعُ الطَّاغِي إِلَى الْعَذَابِ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ جَهَنَّمَ كانَتْ مِرْصاداً لِلطَّاغِينَ مَآباً [النبأ: ٢١، ٢٢] وَهِي مَوْعِظَةٌ لِلطَّاغِي بِأَنَّ غِنَاهُ لَا يَدْفَعُ عَنْهُ الْمَوْتَ، وَالْمَوْتُ: رُجُوعٌ إِلَى اللَّهِ كَقَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الْإِنْسانُ إِنَّكَ كادِحٌ إِلى رَبِّكَ كَدْحاً فَمُلاقِيهِ [الانشقاق: ٦] .
mukaddime ile asıl maksat arasına girmiş bir ara cümledir (itiraziyye). Hitap Peygamber'edir [sallallâhu aleyhi ve sellem]; yani azgının dönüşü Allah'adır. Bu, onu işiten azgınlar için dolaylı yoldan (ta'rîzen) bir öğüt ve tehdittir; Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] ise bir talim ve sebat verme niteliğindedir. Yani azgının azgınlığı seni üzmesin; zira onun dönüşü banadır ve azgının dönüşü azabadır. Nitekim Yüce Allah: { إِنَّ جَهَنَّمَ كانَتْ مِرْصاداً لِلطَّاغِينَ مَآباً } “Şüphesiz cehennem bir gözetleme yeridir; azgınlar için bir varış yeridir” [Nebe 21-22] buyurmuştur. Aynı zamanda bu, zenginliğinin kendisinden ölümü savamayacağına dair azgın için bir öğüttür; ölüm ise Allah'a dönüştür; nitekim Yüce Allah: { يَا أَيُّهَا الْإِنْسانُ إِنَّكَ كادِحٌ إِلى رَبِّكَ كَدْحاً فَمُلاقِيهِ } “Ey insan! Şüphesiz sen Rabbine doğru durmadan didinir durursun ve nihayet O'na kavuşacaksın” [İnşikak 6] buyurmuştur.
وَفِيهِ مَعْنًى آخَرَ وَهُوَ أَنَّ اسْتِغْنَاءَهُ غَيْرُ حَقِيقِيٍّ لِأَنَّهُ مُفْتَقِرٌ إِلَى اللَّهِ فِي أَهَمِّ أُمُورِهِ وَلَا يَدْرِي مَاذَا يُصَيِّرُهُ إِلَيْهِ رَبُّهُ مِنَ الْعَوَاقِبِ فَلَا يَزِدْهُ بِغِنًى زَائِفٍ فِي هَذِهِ الْحَيَاةِ فَيَكُونُ:
Ayette başka bir anlam daha vardır: Onun zenginliği gerçek değildir; çünkü o en önemli işlerinde Allah'a muhtaçtır ve Rabbinin kendisini nasıl bir akıbete sevk edeceğini bilmemektedir. Bu dünya hayatındaki sahte zenginliği onu [kibre] sevk etmesin. Bu takdirde:
الرُّجْعى
{ الرُّجْعى } “Dönüş” kelimesi,
مُسْتَعْمَلًا فِي مَجَازِهِ، وَهُوَ الِاحْتِيَاجُ إِلَى الْمَرْجُوعِ إِلَيْهِ، وَتَأْكِيدُ الْخَبَرِ بِ (إِنَّ) مُرَاعًى فِيهِ الْمَعْنَى التَّعْرِيضِيُّ لِأَنَّ مُعظم الطغاة ينسون هَذِهِ الْحَقِيقَةَ بِحَيْثُ يُنْزِلُونَ مَنْزِلَةَ مَنْ يُنْكِرُهَا.
mecazî anlamında kullanılmış olur ki bu da kendisine dönülen zata (Allah'a) muhtaç olmaktır. Haberin { إِنَّ } ile pekiştirilmesinde ise dolaylı anlatım (ta'rîz) manası gözetilmiştir; çünkü azgınların çoğu bu hakikati öylesine unuturlar ki adeta onu inkâr eden kimse konumuna düşerler.
والرُّجْعى
{ الرُّجْعى } kelimesi
: بِضَمِّ الرَّاءِ مَصْدَرُ رَجَعَ عَلَى زِنَةِ فُعْلَى مِثْلُ الْبُشْرَى.
râ harfinin ötresiyle (rüc'â), tıpkı el-büşrâ (الْبُشْرَى) gibi fu'lâ vezninde race'a (رَجَعَ) fiilinin masdarıdır.
وَتَقْدِيمُ إِلى رَبِّكَ
{ إِلى رَبِّكَ } “Rabbinedir” ifadesinin
عَلَى الرُّجْعى
{ الرُّجْعى } “Dönüş” kelimesinin önüne geçirilmesi,
لِلِاهْتِمَامِ بِذَلِكَ.
bu hususa verilen önemden (ihtimam) ötürüdür.
وَجُمْلَةُ: أَرَأَيْتَ الَّذِي يَنْهى عَبْداً إِذا صَلَّى إِلَى آخِرِهَا هِيَ الْمَقْصُودُ مِنَ الرَّدْعِ الَّذِي أَفَادَهُ حَرْفُ كَلَّا، فَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا مُتَّصِلًا بِاسْتِئْنَافِ جُمْلَةِ:
{ أَرَأَيْتَ الَّذِي يَنْهى عَبْداً إِذا صَلَّى } “Gördün mü o engelleyeni, namaz kıldığında bir kulu?” cümlesi ve sonrakiler, { كَلَّا } edatının ifade ettiği men etmenin asıl maksadıdır. Dolayısıyla bu cümle,
إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى والَّذِي يَنْهى اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهُ أُرِيدَ بِهِ أَبُو جَهْلٍ إِذْ قَالَ قَوْلًا يُرِيدُ بِهِ نَهْيَ النَّبِيءِ ﷺ أَنْ يُصَلِّيَ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فَقَالَ فِي نَادِيهِ: لَئِنْ رَأَيْتَ مُحَمَّدًا يُصَلِّي فِي الْكَعْبَةِ لَأَطَأَنَّ عَلَى عُنُقِهِ. فَإِنَّهُ أَرَادَ بِقَوْلِهِ ذَلِكَ أَنْ يَبْلُغَ إِلَى النَّبِيءِ ﷺ فَهُوَ تَهْدِيدٌ يَتَضَمَّنُ النَّهْيَ عَنْ أَنْ يُصَلِّيَ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَلَمْ يُرْوَ أَنَّهُ نَهَاهُ مشافهة.
{ إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى } “Şüphesiz insan mutlaka azar” cümlesinin başlangıcına bağlı olarak yeni bir başlangıçtır (isti'nâf-ı ibtidâî). { الَّذِي يَنْهى } “O engelleyen” ifadesiyle Ebû Cehil'in kastedildiği konusunda ittifak etmişlerdir; zira o, Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] Mescid-i Haram'da namaz kılmasını engellemek maksadıyla bir söz söylemiş ve meclisinde: "Eğer Muhammed'i Kâbe'de namaz kılarken görürsem mutlaka boynuna basacağım!" demiştir. Bu sözüyle onun Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] ulaşmasını kastetmiştir; dolayısıyla bu, Mescid-i Haram'da namaz kılmaktan men etmeyi içeren bir tehdittir; onu yüz yüze men ettiği ise rivayet edilmemiştir.
وأَ رَأَيْتَ كَلِمَةُ تَعْجِيبٍ مِنْ حَالٍ، تُقَالُ لِلَّذِي يَعْلَمُ أَنَّهُ رَأَى حَالًا عَجِيبَةً. وَالرُّؤْيَةُ عِلْمِيَّةٌ، أَيْ أَعَلِمْتَ الَّذِي يَنْهَى عَبْدًا وَالْمُسْتَفْهَمُ عَنْهُ هُوَ ذَلِكَ الْعِلْمُ، وَالْمَفْعُولُ الثَّانِي لِ «رَأَيْتَ» مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ فِي آخِرِ الْجُمَلِ أَلَمْ يَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ يَرى [العلق: ١٤] .
{ أَرَأَيْتَ } [ifadesi], bir durumdan ötürü hayret bildirme kelimesidir; şaşılacak bir durum gördüğü bilinen kimseye söylenir. Buradaki görme (rü'yet) kalbî/ilmîdir; yani “Bir kulu engelleyen kimseyi bildin mi/öğrendin mi?” demektir ve hakkında soru sorulan şey de bu bilgidir. { رَأَيْتَ } fiilinin ikinci mef'ûlü hazfedilmiştir; cümlelerin sonunda yer alan { أَلَمْ يَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ يَرى } “Allah'ın gördüğünü bilmedi mi?” [Alak 14] buyruğu buna delalet etmektedir.
وَالِاسْتِفْهَامُ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّعْجِيبِ لِأَنَّ الْحَالَةَ الْعَجِيبَةَ مِنْ شَأْنِهَا أَنْ يُسْتَفْهَمَ عَنْ وُقُوعِهَا اسْتِفْهَامَ تَحْقِيقٍ وَتَثْبِيتٍ لِنَبَئِهَا إِذْ لَا يَكَادُ يُصَدِّقُ بِهِ، فَاسْتِعْمَالُ الِاسْتِفْهَامِ فِي التَّعْجِيبِ مَجَازٌ مُرْسَلٌ فِي التَّرْكِيبِ. وَمَجِيءُ الِاسْتِفْهَامِ فِي التَّعْجِيبِ كَثِيرٌ نَحْوُ هَلْ أَتاكَ حَدِيثُ الْغاشِيَةِ [الْغَاشِيَةِ: ١] .
İstifham (soru) hayret bildirmek için kullanılmıştır; çünkü şaşılacak bir durumun doğası gereği, neredeyse inanılması güç olduğu için haberini tahkik ve tespit etmek maksadıyla vuku bulup bulmadığı sorulur. Dolayısıyla istifhamın taaccüb (şaşkınlık/hayret) anlamında kullanılması terkipli bir mecâz-ı mürseldir. İstifhamın hayret anlamında gelişi çoktur; nitekim { هَلْ أَتاكَ حَدِيثُ الْغاشِيَةِ } “O her şeyi kuşatanın haberi sana geldi mi?” [Gâşiye 1] ayetinde olduğu gibi.
وَالرُّؤْيَةُ عِلْمِيَّةٌ، وَالْمَعْنَى: أَعْجَبُ مَا حَصَلَ لَكَ مِنَ الْعِلْمِ قَالَ الَّذِي يَنْهَى عَبْدًا إِذَا صَلَّى. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الرُّؤْيَةُ بَصَرِيَّةً لِأَنَّهَا حِكَايَةُ أَمْرٍ وَقَعَ فِي الْخَارِجِ وَالْخِطَابُ فِي أَرَأَيْتَ لِغَيْرٍ مُعَيَّنٍ.
Rü'yet (görme/bilme) ilmîdir; anlamı şöyledir: Sana ulaşan bilgilerin en şaşırtıcısı, namaz kıldığında bir kulu engelleyen kimsenin durumudur. Görmenin basarî (gözle görme) olması da caizdir; zira bu, dış dünyada gerçekleşmiş bir olayın anlatımıdır. { أَرَأَيْتَ } ifadesindeki hitap ise belirli olmayan bir kimseyedir (gayr-ı muayyendir).
وَالْمُرَادُ بِالْعَبْدِ النَّبِيءُ ﷺ. وَإِطْلَاقُ الْعَبْدِ هُنَا على معنى الْوَاحِد مِنْ عِبَادِ اللَّهِ أَيْ شَخْصٌ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: بَعَثْنا عَلَيْكُمْ عِباداً لَنا أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ [الْإِسْرَاء: ٥] ، أَيْ رِجَالًا. وَعَدَلَ عَنِ التَّعْبِيرِ عَنْهُ بِضَمِيرِ الْخِطَابِ لِأَنَّ التَّعْجِيبَ مِنْ نَفْسِ النَّهْيِ عَنِ الصَّلَاةِ بِقَطْعِ النَّظَرِ عَنْ خُصُوصِيَّةِ الْمُصَلِّي. فَشُمُولُهُ لِنَهْيِهِ عَنْ صَلَاةِ النَّبِيءِ ﷺ أَوْقَعُ، وَصِيغَةُ
Kuldan (el-abd) kasıt Peygamber'dir [sallallâhu aleyhi ve sellem]. Burada "kul" kelimesinin mutlak olarak kullanılması, Yüce Allah'ın { بَعَثْنا عَلَيْكُمْ عِباداً لَنا أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ } “Üzerinize pek zorlu kullarımızı gönderdik” [İsrâ 5] yani adamlar/insanlar kavlinde olduğu gibi Allah'ın kullarından herhangi biri, yani bir şahıs anlamındadır. Ondan hitap zamiriyle bahsedilmekten vazgeçilmesi, namaz kılanın hususiyetinden bağımsız olarak, namazdan engellemenin bizzat kendisinden hayret edilmesini sağlamak içindir. Dolayısıyla bunun Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] namazını engellemesini de içine alması daha etkileyicidir. Ve...
الْمُضَارِعِ فِي قَوْلِهِ: يَنْهى لِاسْتِحْضَارِ الْحَالَةِ الْعَجِيبَةِ وَإِلَّا فَإِنَّ نَهْيَهُ قَدْ مَضَى.
{ يَنْهى } “engelliyor” kavlindeki muzari kalıbı, şaşılacak durumu zihinde canlandırmak (istihzâr-ı hâl) içindir; yoksa onun engellemesi [aslında] geçmişte kalmıştır.
وَالْمَنْهِيُّ عَنْهُ مَحْذُوفٌ يُغْنِي عَنْهُ تَعْلِيقُ الظَّرْفِ بِفِعْلِ يَنْهى أَي نَهَاهُ عَن صلَاته.
Kendisinden menedilen şey (menhiyyün anh) hazfedilmiştir; zarfın { يَنْهى } fiiline bağlanması onun yerine geçmektedir; yani onu namazından menetti demektir.
[١١- ١٢]
[11-12]
[سُورَة العلق (٩٦) : الْآيَات ١١ إِلَى ١٢]
[Alak Suresi (96), Ayetler 11-12]
أَرَأَيْتَ إِنْ كانَ عَلَى الْهُدى (١١) أَوْ أَمَرَ بِالتَّقْوى (١٢)
{ أَرَأَيْتَ إِنْ كانَ عَلَى الْهُدى (١١) أَوْ أَمَرَ بِالتَّقْوى (١٢) } “Gördün mü, ya o doğru yol üzere ise (11) yahut takvayı emrettiyse? (12)”
تَعْجِيبٌ آخَرُ من حَال مَفْرُوض وُقُوعُهُ، أَيْ أَتَظُنُّهُ يَنْهَى أَيْضًا عَبْدًا مُتَمَكِّنًا مِنَ الْهُدَى فَتَعْجَبُ مِنْ نَهْيِهِ. وَالتَّقْدِيرُ: أَرَأَيْتَهُ إِنْ كَانَ الْعَبْدُ عَلَى الْهُدَى أَيَنْهَاهُ عَنِ الْهُدَى، أَوْ إِنْ كَانَ الْعَبْدُ آمِرًا بِالتَّقْوَى أَيَنْهَاهُ عَنْ ذَلِكَ.
Gerçekleştiği varsayılan bir durumdan başka bir taaccüptür (hayrete düşürmedir); yani “Onun, hidayete sımsıkı sarılmış bir kulu da engelleyeceğini mi sanıyorsun ki bu engellemesine hayret edesin?” demektir. Takdiri şöyledir: “Gördün mü onu; eğer o kul doğru yol üzere ise onu hidayetten men mi edecek, yahut o kul takvayı emrediyorsa onu bundan men mi edecek?”
وَالْمَعْنَى: أَنَّ ذَلِكَ هُوَ الظَّنُّ بِهِ فَيَعْجَبُ الْمُخَاطَبُ مِنْ ذَلِكَ لِأَنَّ مَنْ يَنْهَى عَنِ الصَّلَاةِ وَهِيَ قُرْبَةٌ إِلَى اللَّهِ فَقَدْ نَهَى عَنِ الْهُدَى، وَيُوشِكُ أَنْ يَنْهَى عَنْ أَن يَأْمر أحد بِالتَّقْوَى.
Anlamı şudur: Ondan beklenen/zannedilen durum budur; dolayısıyla muhatap bundan hayrete düşer. Çünkü namaza —ki o Allah'a bir yakınlaşmadır— engel olan kimse hidayete de engel olmuş olur ve bir kimsenin takvayı emretmesine engel olması da pek yakındır.
وَجَوَابُ الشَّرْطِ مَحْذُوفٌ وَأَتَى بِحَرْفِ الشَّرْطِ الَّذِي الْغَالِبُ فِيهِ عَدَمُ الْجَزْمِ بِوُقُوعِ فِعْلِ الشَّرْطِ مُجَارَاةً لِحَالِ الَّذِي يَنْهَى عَبْدًا.
Şartın cevabı hazfedilmiştir. Çoğunlukla şart fiilinin gerçekleştiğinin kesin olmadığını ifade eden şart edatının getirilmesi, bir kulu engelleyen kimsenin [zannî] durumuna uygun davranmak içindir.
وَالرُّؤْيَةُ هُنَا عِلْمِيَّةٌ، وَحُذِفَ مَفْعُولَا فِعْلِ الرُّؤْيَةِ اخْتِصَارًا لِدَلَالَةِ الَّذِي يَنْهى [العلق:
Buradaki rü'yet (görme) ilmîdir. Kısaltma maksadıyla görme fiilinin iki mef'ûlü hazfedilmiştir; zira { الَّذِي يَنْهى } [Alak:
٩] عَلَى الْمَفْعُولِ الْأَوَّلِ وَدَلَالَةِ يَنْهى عَلَى الْمَفْعُولِ الثَّانِي فِي الْجُمْلَةِ قَبْلَهَا.
9] ifadesi birinci mef'ûle, önceki cümledeki { يَنْهى } ifadesi de ikinci mef'ûle delalet etmektedir.
وعَلَى لِلِاسْتِعْلَاءِ الْمَجَازِيِّ وَهُوَ شِدَّةُ التَّمَكُّنِ مِنَ الْهُدَى بِحَيْثُ يُشْبِهُ تَمَكُّنُ الْمُسْتَعْلِي عَلَى الْمَكَانِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ [لُقْمَان: ٥] .
{ عَلَى } [harf-i cerri] mecazî istilâ (üstünde olma/hâkim olma) içindir; bu da tıpkı bir mekânın üzerinde duran kimsenin yerleşmesi gibi hidayete son derece sağlam bir şekilde yerleşmiş olmaktır. Nitekim Yüce Allah'ın { أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ } “İşte onlar, Rablerinden bir hidayet üzeredirler” [Lokmân 5] kavlinde daha önce geçmişti.
فَالضَّمِيرَانِ الْمُسْتَتِرَانِ فِي فِعْلَيْ كانَ عَلَى الْهُدى أَوْ أَمَرَ بِالتَّقْوى عَائِدَانِ إِلَى عَبْداً وَإِنْ كَانَتِ الضَّمَائِرُ الْحَافَّةُ بِهِ عَائِدَةٌ إِلَى الَّذِي يَنْهى عَبْداً إِذا صَلَّى [العلق: ٩، ١٠] فَإِنَّ السِّيَاقَ يَرُدُّ كُلَّ ضَمِيرٍ إِلَى مَعَادِهِ كَمَا فِي قَوْلِ عَبَّاسِ بْنِ مِرْدَاسٍ:
{ كانَ عَلَى الْهُدى } ve { أَوْ أَمَرَ بِالتَّقْوى } fiillerindeki iki gizli zamir { عَبْداً } kelimesine dönmektedir; her ne kadar onu çevreleyen diğer zamirler { الَّذِي يَنْهى عَبْداً إِذا صَلَّى } [Alak 9, 10] ifadesine dönüyor olsa da. Çünkü bağlam her zamiri merciine döndürür; nitekim Abbâs b. Mirdâs'ın şu sözünde olduğu gibi:
عُدْنَا وَلَوْلَا نَحْنُ أَحْدَقَ جَمْعُهُمْ ... بِالْمُسْلِمِينَ وَأَحْرَزُوا مَا جَمَّعُوا
Geri döndük; şayet biz olmasaydık onların topluluğu... Müslümanları kuşatır ve topladıklarını da ele geçirirlerdi.
وَالْمَفْعُولُ الثَّانِي لِفِعْلِ «رَأَيْتَ» مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: أَلَمْ يَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ يَرى [العلق: ١٤] أَوْ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: يَنْهى الْمُتَقَدِّمَ. وَالتَّقْدِيرُ: أَرَأَيْتَهُ.
{ رَأَيْتَ } fiilinin ikinci mef'ûlü hazfedilmiştir; { أَلَمْ يَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ يَرى } “Allah'ın gördüğünü bilmedi mi?” [Alak 14] kavli veya daha önce geçen { يَنْهى } kavli buna delalet etmektedir. Takdiri: “Onu gördün mü?” şeklindedir.
وَجَوَابُ: إِنْ كانَ عَلَى الْهُدى أَوْ أَمَرَ بِالتَّقْوى مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ: أَيَنْهَاهُ أَيْضًا.
{ إِنْ كانَ عَلَى الْهُدى أَوْ أَمَرَ بِالتَّقْوى } şartının cevabı hazfedilmiştir; takdiri: “Onu yine de engeller mi?” şeklindedir.
وَفُصِلَتْ جُمْلَةُ: أَرَأَيْتَ إِنْ كانَ عَلَى الْهُدى لِوُقُوعِهَا مَوْقِعَ التَّكْرِيرِ لِأَنَّ فِيهَا تَكْرِيرَ التَّعْجِيبِ مِنْ أَحْوَالٍ عَدِيدَةٍ لشخص وَاحِد.
{ أَرَأَيْتَ إِنْ كانَ عَلَى الْهُدى } cümlesi, tek bir şahsın pek çok durumuna karşı taaccübün tekrarlanmasını içerdiği ve böylece tekrar konumunda bulunduğu için [bağlaçsız olarak] fasledilmiştir.
[١٣، ١٤]
[13-14]
[سُورَة العلق (٩٦) : الْآيَات ١٣ إِلَى ١٤]
[Alak Suresi (96), Ayetler 13-14]
أَرَأَيْتَ إِنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى (١٣) أَلَمْ يَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ يَرى (١٤)
{ أَرَأَيْتَ إِنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى (١٣) أَلَمْ يَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ يَرى (١٤) } “Gördün mü, ya yalanlar ve yüz çevirirse? (13) Allah'ın gördüğünü bilmedi mi? (14)”
جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ لِلتَّهْدِيدِ وَالْوَعِيدِ عَلَى التَّكْذِيبِ وَالتَّوَلِّي، أَيْ إِذَا كَذَّبَ بِمَا يُدْعَى إِلَيْهِ وَتَوَلَّى أَتَظُنُّهُ غَيْرَ عَالِمٍ بِأَنَّ اللَّهَ مُطَّلِعٌ عَلَيْهِ.
Yalanlama ve yüz çevirme üzerine tehdit ve azap vaadi için yeni bir başlangıç (isti'nâf) cümlesidir; yani “Davet edildiği şeyi yalanlayıp yüz çevirdiğinde, Allah'ın kendisini görüp bildiğinden habersiz olduğunu mu sanıyorsun?” demektir.
فَالْمَفْعُولُ الْأَوَّلُ لِ «رَأَيْتَ» مَحْذُوفٌ وَهُوَ ضَمِيرٌ عَائِدٌ إِلَى الَّذِي يَنْهى [العلق: ٩] وَالتَّقْدِيرُ: أَرَأَيْتَهُ إِنْ كَذَّبَ ... إِلَى آخِرِهِ.
{ رَأَيْتَ } fiilinin birinci mef'ûlü hazfedilmiştir; bu da { الَّذِي يَنْهى } [Alak 9] ifadesine dönen bir zamirdir. Takdiri: “Sonuna kadar... Gördün mü onu, ya yalanlarsa!” şeklindedir.
وَجَوَابُ إِنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى هُوَ أَلَمْ يَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ يَرى كَذَا قَدَّرَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» ، وَلَمْ يَعْتَبِرْ وُجُوبَ اقْتِرَانِ جُمْلَةِ جَوَابِ الشَّرْطِ بِالْفَاءِ إِذَا كَانَتِ الْجُمْلَةُ اسْتِفْهَامِيَّةً. وَصَرَّحَ الرَّضِيُّ بِاخْتِيَارِ عَدَمِ اشْتِرَاطِ الِاقْتِرَانِ بِالْفَاءِ وَنَظَرِهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً هَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ [الْأَنْعَام: ٤٧] فَأَمَّا قَوْلُ جُمْهُورِ النُّحَاةِ وَالزَّمَخْشَرِيِّ فِي «الْمُفَصَّلِ» فَهُوَ وُجُوبُ الِاقْتِرَانِ بِالْفَاءِ، وَعَلَى قَوْلِهِمْ
{ إِنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى } şartının cevabı { أَلَمْ يَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ يَرى } cümlesidir. Keşşâf sahibi böyle takdir etmiş ve şartın cevap cümlesi istifham olduğunda fâ ile bitiştirilmesinin zorunlu oluşunu dikkate almamıştır. Radî de fâ ile bitiştirilmesinin şart koşulmamasını tercih ettiğini açıkça belirtmiş ve Yüce Allah'ın { قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً هَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ } “De ki: 'Gördünüz mü, Allah'ın azabı size ansızın veya açıkça gelse, zalimler topluluğundan başkası mı helak edilir?'” [En'âm 47] kavlini buna benzer görmüştür. Nahivcilerin cumhurunun ve Zemahşerî'nin el-Mufassal'daki görüşüne göre ise fâ ile bitiştirilmesi zorunludur. Onların görüşüne göre...
يَتَعَيَّنُ تَقْدِيرُ جَوَابِ الشَّرْطِ بِمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ: أَلَمْ يَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ يَرى وَالتَّقْدِيرُ: إِنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى فَاللَّهُ عَالِمٌ بِهِ، كِنَايَةٌ عَنْ تَوَعُّدِهِ، وَتَكُونُ جُمْلَةُ: أَلَمْ يَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ يَرى مُسْتَأْنَفَةٌ لِإِنْكَارِ جَهْلِ الْمُكَذِّبِ بِأَنَّ اللَّهَ سَيُعَاقِبُهُ، وَالشَّرْطُ وَجَوَابُهُ سَادَّانِ مَسَدَّ الْمَفْعُولِ الثَّانِي.
Şartın cevabının { أَلَمْ يَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ يَرى } ifadesinin delalet ettiği bir manayla takdir edilmesi zorunlu olur; takdiri: “Eğer yalanlar ve yüz çevirirse şüphesiz Allah onu bilmektedir” şeklinde olup onu tehdit etmekten kinayedir. { أَلَمْ يَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ يَرى } cümlesi ise yalanlayanın, Allah'ın kendisini cezalandıracağını bilmeyişini kınamak ve reddetmek için yeni bir başlangıç (isti'nâf) olur. Şart ve cevabı ise ikinci mef'ûlün yerine geçmiş (sedde mesedde) olur.
وَكُنِّيَ بِأَنَّ اللَّهَ يَرَى عَنِ الْوَعِيدِ بِالْعِقَابِ.
Allah'ın görmesi ifadesiyle cezalandırma tehdidinden kinaye yapılmıştır.
وَضُمِّنَ فِعْلُ يَعْلَمْ مَعْنَى يُوقِنُ فَلِذَلِكَ عُدِّيَ بِالْبَاءِ.
{ يَعْلَمْ } fiili kesin bilgi sahibi olma (yûkınu) anlamını tazammun etmiştir; bu sebeple bâ harf-i cerri ile geçişli kılınmıştır.
وَعُلِّقَ فِعْلُ أَرَأَيْتَ هُنَا عَنِ الْعَمَلِ لِوُجُودِ الِاسْتِفْهَامِ فِي قَوْلِهِ: أَلَمْ يَعْلَمْ وَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارِيٌّ، أَيْ كَانَ حَقُّهُ أَنْ يَعْلَمَ ذَلِكَ وَيَقِيَ نَفْسَهُ الْعِقَابَ.
Buradaki { أَرَأَيْتَ } fiili, { أَلَمْ يَعْلَمْ } kavlindeki soru sebebiyle amelden ta'lik edilmiştir (amel etmesi engellenmiştir). İstifham ise inkârîdir; yani “Onun bunu bilmesi ve kendisini azaptan koruması gerekirdi” demektir.
وَفِي قَوْلِهِ: إِنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى إِيذَانٌ لِلنَّبِيءِ ﷺ بِأَنْ أَبَا جَهْلٍ سَيُكَذِّبُهُ حِينَ يَدْعُوهُ إِلَى الْإِسْلَامِ وَسَيَتَوَلَّى، وَوَعْدٌ بِأَن الله ينتصف لَهُ مِنْهُ.
{ إِنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى } buyruğunda, Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] Ebû Cehil'in kendisini İslâm'a davet ettiğinde yalanlayıp yüz çevireceğine dair bir bildirim ve Allah'ın onun hakkını kendisinden alacağına (intikamını alacağına) dair bir vaat vardır.
وَضَمِيرُ كَذَّبَ وَتَوَلَّى عَائِدٌ إِلَى الَّذِي يَنْهى عَبْداً إِذا صَلَّى [العلق: ٩، ١٠] ، وَقَرِينَةُ الْمَقَامِ تُرْجِعُ الضَّمَائِرَ إِلَى مَرَاجِعِهَا الْمُخْتَلِفَةِ.
{ كَذَّبَ وَتَوَلَّى } fiillerinin zamiri { الَّذِي يَنْهى عَبْداً إِذا صَلَّى } [Alak 9, 10] ifadesine dönmektedir; makamın karinesi zamirleri farklı mercilerine döndürmektedir.
وَحُذِفَ مَفْعُولُ كَذَّبَ لِدَلَالَةِ مَا قَبْلَهُ عَلَيْهِ. وَالتَّقْدِيرُ: إِنْ كَذَّبَهُ، أَيِ الْعَبْدُ الَّذِي صَلَّى، وَبِذَلِكَ انْتَظَمَتِ الْجُمَلُ الثَّلَاثُ فِي نِسْبَةِ مَعَانِيهَا إِلَى الَّذِي يَنْهَى عَبْدًا إِذَا صَلَّى وَإِلَى الْعَبْدِ الَّذِي صَلَّى، وَانْدَفَعَتْ عَنْكَ تَرَدُّدَاتٌ عَرَضَتْ فِي التَّفَاسِيرِ.
{ كَذَّبَ } fiilinin mef'ûlü, öncesinin delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir. Takdiri: “Eğer onu —yani namaz kılan kulu— yalanlarsa” şeklindedir. Böylece bu üç cümle, manalarının hem bir kulu namaz kıldığında engelleyen kimseye hem de namaz kılan kula nispet edilmesi bakımından muntazam bir tertibe kavuşmuş ve tefsirlerde ortaya çıkan tereddütler senden bertaraf edilmiş olur.
وَحُذِفَ مَفْعُولُ يَرى لِيَعُمَّ كُلَّ مَوْجُودٍ، وَالْمُرَادُ بِالرُّؤْيَةِ الْمُسْنَدَةِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى تَعَلُّقُ علمه بالمحسوسات.
{ يَرى } fiilinin mef'ûlü var olan her şeyi kapsaması için hazfedilmiştir. Yüce Allah'a isnat edilen görmeden (rü'yetten) maksat, O'nun ilminin hissedilen/görülen varlıklara taalluk etmesidir.
[١٥، ١٦]
[15-16]
[سُورَة العلق (٩٦) : الْآيَات ١٥ إِلَى ١٦]
[Alak Suresi (96), Ayetler 15-16]
كَلاَّ لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ لَنَسْفَعاً بِالنَّاصِيَةِ (١٥) ناصِيَةٍ كاذِبَةٍ خاطِئَةٍ (١٦)
{ كَلاَّ لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ لَنَسْفَعاً بِالنَّاصِيَةِ (١٥) ناصِيَةٍ كاذِبَةٍ خاطِئَةٍ (١٦) } “Hayır, andolsun eğer vazgeçmezse, mutlaka onu perçeminden yakalarız; (15) O yalancı, günahkâr perçeminden! (16)”
كَلَّا أَكَّدَ الرَّدْعَ الْأَوَّلَ بِحَرْفِ الرَّدْعِ الثَّانِي فِي آخِرِ الْجُمْلَةِ وَهُوَ الْمَوْقِعُ الْحَقِيقُ لِحَرْفِ الرَّدْعِ إِذْ كَانَ تَقْدِيمُ نَظِيرِهِ فِي أَوَّلِ الْجُمْلَةِ، لِمَا دَعَا إِلَيْهِ لِمَقَامٍ مِنَ التَّشْوِيقِ.
{ كَلَّا } [ifadesi]: Cümlenin sonundaki bu ikinci red edatıyla ilk men etmeyi (red'i) pekiştirmiştir; nitekim cümlenin başındaki benzerinin öne alınması makamın gerektirdiği teşvik ve merak uyandırma (teşvîk) sebebiyle olduğundan, men edatının asıl layık olduğu yer burasıdır.
لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ لَنَسْفَعاً بِالنَّاصِيَةِ ١٥ ناصِيَةٍ كاذِبَةٍ خاطِئَةٍ ١٦ أَعْقَبَ الرَّدْعَ بِالْوَعِيدِ عَلَى فِعْلِهِ إِذَا لَمْ يَرْتَدِعْ وَيَنْتَهِ عَنْهُ.
{ لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ لَنَسْفَعاً بِالنَّاصِيَةِ (١٥) ناصِيَةٍ كاذِبَةٍ خاطِئَةٍ (١٦) } “Andolsun eğer vazgeçmezse, mutlaka onu perçeminden yakalarız; (15) O yalancı, günahkâr perçeminden! (16)” Men etmenin (red'in) ardından, şayet vazgeçmeyip bundan son vermezse yapacağı eylem üzerine tehdit getirmiştir.
وَاللَّامُ مُوَطِّئَةٌ لِلْقِسْمِ، وَجُمْلَةُ «لَنَسْفَعَنْ» جَوَابُ الْقَسَمِ، وَأَمَّا جَوَابُ الشَّرْطِ فَمَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ جَوَابُ الْقَسَمِ.
[Lein'deki] Lâm harfi yemine hazırlık (muvattıe li'l-kasem) içindir. { لَنَسْفَعَنْ } cümlesi kasemin (yeminin) cevabıdır. Şartın cevabına gelince o hazfedilmiştir; kasemin cevabı ona delalet etmektedir.
وَالسَّفْعُ: الْقَبْضُ الشَّدِيدُ بِجَذْبٍ.
Sef' (سَفْع), çekerek şiddetle yakalamak / tutmak demektir.
وَالنَّاصِيَةُ مُقَدَّمُ شَعَرِ الرَّأْسِ، وَالْأَخْذُ مِنَ النَّاصِيَةِ أَخْذُ مَنْ لَا يَتْرُكُ لَهُ تَمَكُّنٌ مِنَ الِانْفِلَاتِ فَهُوَ كِنَايَةٌ عَنْ أَخْذِهِ إِلَى الْعَذَابِ، وَفِيهِ إِذْلَالٌ لِأَنَّهُمْ كَانُوا لَا يَقْبِضُونَ عَلَى شَعَرِ رَأْسِ أَحَدٍ إِلَّا لضربه أَو جرّه. وَأَكَّدَ ذَلِكَ السَّفْعَ بِالْبَاءِ الْمَزِيدَةِ الدَّاخِلَةِ عَلَى الْمَفْعُولِ لِتَأْكِيدِ اللُّصُوقِ.
Nâsiye (نَاصِيَة), başın ön tarafındaki saçtır (alın saçı/perçem). Alın saçından yakalamak, kaçıp kurtulmasına imkân bırakmayan bir kimsenin yakalanmasıdır; dolayısıyla azaba sürüklenip götürülmesinden kinayedir. Bunda bir aşağılama (izlâl) vardır; zira onlar bir kimsenin başındaki saçtan ancak onu dövmek veya sürüklemek için tutarlardı. Bu yakalamayı (sef'i), yapışmayı pekiştirmek (te'kîd-i lüsûk) gayesiyle mef'ûlün başına gelen zâid bâ harfiyle tekit etmiştir.
وَالنُّونُ نُونُ التَّوْكِيدِ الْخَفِيفَةِ الَّتِي يَكْثُرُ دُخُولُهَا فِي الْقَسَمِ الْمُثْبَتِ، وَكُتِبَتْ فِي الْمُصْحَفِ أَلِفًا رَعْيًا لِلنُّطْقِ لَهَا فِي الْوَقْفِ لِأَنَّ أَوَاخِرَ الْكَلِمِ أَكْثَرُ مَا تُرْسَمُ عَلَى مُرَاعَاةِ النُّطْقِ فِي الْوَقْفِ.
Nûn ise olumlu yemine gelişi çokça görülen tekit nûnudur (nûn-ı te'kîd-i hafîfe). Mushaf'ta duruş (vakıf) halindeki telaffuz gözetilerek elif şeklinde yazılmıştır; zira kelime sonları çoğunlukla vakıf halindeki telaffuza riayet edilerek resmedilir.
وَالتَّعْرِيفُ فِي «النَّاصِيَةِ» لِلْعَهْدِ التَّقْدِيرِيِّ، أَيْ بِنَاصِيَتِهِ، أَيْ نَاصِيَةِ الَّذِي يَنْهَى عَبْدًا إِذَا صَلَّى وَهَذِهِ اللَّامُ هِيَ الَّتِي يُسَمِّيهَا نُحَاةُ الْكُوفَةِ عِوَضًا عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ. وَهِيَ تَسْمِيَةٌ حَسَنَةٌ وَإِنْ أَبَاهَا الْبَصْرِيُّونَ فَقَدَّرُوا فِي مَثَلِهِ مُتَعَلِّقًا لِمَدْخُولِ اللَّامِ.
{ النَّاصِيَةِ } kelimesindeki belirlilik (ta'rîf) takdirî ahid içindir; yani “onun perçeminden”, yani namaz kıldığında bir kulu engelleyen kimsenin perçeminden demektir. Bu lâm, Kûfe nahivcilerinin muzâfun ileyhten ivaz (onun yerine geçen lâm) diye isimlendirdikleri lâmdır. Basralılar bunu kabul etmeyip bu gibi yerlerde lâmın dahil olduğu kelime için bir müteallak takdir etseler de bu güzel bir isimlendirmedir.
وناصِيَةٍ بَدَلٌ مِنَ النَّاصِيَةِ وَتَنْكِيرُهَا لِاعْتِبَارِ الْجِنْسِ، أَيْ هِيَ مِنْ جِنْسِ نَاصِيَةٍ كَاذِبَةٍ خَاطِئَةٍ.
{ ناصِيَةٍ } kelimesi { النَّاصِيَةِ } kelimesinden bedeldir; nekire gelişi cins itibarıyladır; yani o, yalancı ve günahkâr bir perçem cinsindendir.
وخاطِئَةٍ اسْمُ فَاعل من خطىء مِنْ بَابِ عَلِمَ، إِذَا فَعَلَ خَطِيئَةً، أَيْ ذَنْبًا، وَوَصْفُ النَّاصِيَةِ بِالْكَاذِبَةِ وَالْخَاطِئَةِ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ. وَالْمُرَادُ: كَاذِبٌ صَاحِبُهَا خَاطِئٌ صَاحِبُهَا، أَيْ آثِمٌ. وَمُحَسِّنُ هَذَا الْمَجَازِ أَنَّ فِيهِ تَخْيِيلًا بِأَن الْكَذِب والخطء بَادِيَانِ مِنْ نَاصِيَتِهِ فَكَانَتِ
{ خاطِئَةٍ } kelimesi, alime (عَلِمَ) babından gelen hati'e (خطىء) fiilinden ism-i fâildir; bir hatîe yani günah işlediğinde kullanılır. Perçemin yalancı ve günahkâr olarak nitelenmesi aklî bir mecazdır (mecâz-ı aklî). Kastedilen: Sahibi yalancıdır, sahibi günahkârdır yani günah işleyendir. Bu mecazın güzelliği (muhassin), yalan ve günahın onun perçeminden açıkça göründüğü ve böylece...
النَّاصِيَةُ جديرة بالسفع.
perçemin yakalanıp sürüklenmeye layık olduğu şeklinde bir tahayyül sunmasıdır.
[سُورَة العلق (٩٦) : الْآيَات ١٧ إِلَى ١٩]
[Alak Suresi (96), Ayetler 17-19]
فَلْيَدْعُ نادِيَهُ (١٧) سَنَدْعُ الزَّبانِيَةَ (١٨) كَلاَّ لَا تُطِعْهُ وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ (١٩)
{ فَلْيَدْعُ نادِيَهُ (١٧) سَنَدْعُ الزَّبانِيَةَ (١٨) كَلاَّ لَا تُطِعْهُ وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ (١٩) } “Haydi çağırsın meclisini/kurultayını! (17) Biz de çağıracağız zebanileri! (18) Hayır! Ona uyma; secde et ve yaklaş! (19)”
فَلْيَدْعُ نادِيَهُ ١٧ سَنَدْعُ الزَّبانِيَةَ ١٨ كَلَّا تَفْرِيعٌ عَلَى الْوَعْدِ. وَمُنَاسَبَةُ ذَلِكَ مَا
{ فَلْيَدْعُ نادِيَهُ (١٧) سَنَدْعُ الزَّبانِيَةَ (١٨) كَلَّا } “Haydi çağırsın meclisini! (17) Biz de çağıracağız zebanileri! (18) Hayır!” [ifadeleri] vaat üzerine bir tefri'dir (çıkarımdır/bağlantıdır). Bunun münasebeti ise...