رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ وَالنَّسَائِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: «كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُصَلِّي عِنْدَ الْمَقَامِ فَمَرَّ بِهِ أَبُو جَهْلٍ فَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ أَلَمْ أَنْهَكَ عَنْ هَذَا، وَتَوَعَّدَهُ، فَأَغْلَظَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ، فَقَالَ أَبُو جَهْلٍ: يَا مُحَمَّدُ بِأَيِّ شَيْءٍ تُهَدِّدُنِي؟ أَمَا وَاللَّهِ إِنِّي لَأَكْثَرُ أَهْلِ هَذَا الْوَادِي نَادِيًا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: فَلْيَدْعُ نادِيَهُ سَنَدْعُ الزَّبانِيَةَ
Tirmizî ve Nesâî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Makam'ın yanında namaz kılıyordu. Ebû Cehil onun yanından geçerken: 'Ey Muhammed! Seni bundan menetmemiş miydim?' dedi ve onu tehdit etti. Bunun üzerine Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] ona sert davrandı. Ebû Cehil de: 'Ey Muhammed, beni neyle tehdit ediyorsun? Vallahi ben bu vadinin meclisi/çevresi en kalabalık olanıyım!' dedi. Bunun üzerine Yüce Allah: { فَلْيَدْعُ نادِيَهُ سَنَدْعُ الزَّبانِيَةَ } “Haydi çağırsın meclisini/kurultayını! Biz de çağıracağız zebanileri!” ayetlerini indirdi.»
يَعْنِي أَنَّ أَبَا جَهْلٍ أَرَادَ بِقَوْلِهِ ذَلِكَ تَهْدِيدَ النَّبِيءِ ﷺ بِأَنَّهُ يُغْرِي عَلَيْهِ أَهْلَ نَادِيهِ.
Yani Ebû Cehil bu sözüyle, meclisindeki adamlarını Hz. Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] üzerine kışkırtacağı yönünde onu tehdit etmek istemiştir.
وَالنَّادِي: اسْمٌ لِلْمَكَانِ الَّذِي يَجْتَمِعُ فِيهِ الْقَوْمُ. يُقَالُ: نَدَا الْقَوْم ندوا، إِذْ اجْتَمَعُوا.
en-Nâdî (النَّادِي), insanların toplandığı yerin adıdır. Toplandıkları zaman «ندَا الْقَوْم ندوا» denir.
وَالنَّدْوَةُ (بِفَتْحِ النُّونِ) الْجَمَاعَةُ، وَيُقَالُ: نَادٍ وَنَدِيٌّ، وَلَا يُطْلِقُ هَذَا الِاسْمُ عَلَى الْمَكَانِ إِلَّا إِذَا كَانَ الْقَوْمُ مُجْتَمِعِينَ فِيهِ فَإِذَا تَفَرَّقُوا عَنْهُ فَلَيْسَ بِنَادٍ، وَيُقَالُ النَّادِي لِمَجْلِسِ الْقَوْمِ نَهَارًا، فَأَمَّا مَجْلِسُهُمْ فِي اللَّيْلِ فَيُسَمَّى الْمُسَامَرَ قَالَ تَعَالَى: سامِراً تَهْجُرُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٦٧] .
en-Nedve (النَّدْوَةُ) (nûn'un fethasıyla), topluluk demektir. Nâd (نَادٍ) ve nediyy (نَدِيٌّ) de denir. Bu isim bir mekâna ancak insanlar orada toplanmış olduğu zaman verilir; eğer oradan dağılırlarsa nâdî sayılmaz. Gündüz vakti bir araya gelinen meclise nâdî denilir; gece toplanmalarına ise musâmere (akşam sohbeti) denir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { سامِراً تَهْجُرُونَ } [el-Mü'minûn: 67].
وَاتَّخَذَ قُصَيٌّ لِنَدْوَةِ قُرَيْشٍ دَارًا تُسَمَّى دَارَ النَّدْوَةِ حَوْلَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَجَعَلَهَا لِتَشَاوُرِهِمْ وَمُهِمَّاتِهِمْ وَفِيهَا يُعْقَدُ عَلَى الْأزْوَاج، وفيهَا تدرّع الْجَوَارِي، أَي يلبسونهن الدُّرُوعَ، أَيِ الْأَقْمِصَةَ إِعْلَانًا بِأَنَّهُنَّ قَارَبْنَ سِنَّ الْبُلُوغِ، وَهَذِهِ الدَّارُ كَانَتِ اشْتَرَتْهَا الْخَيْزُرَانُ زَوْجَةُ الْمَنْصُورِ أَبِي جَعْفَرٍ وَأَدْخَلَتْهَا فِي سَاحَةِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، وَأُدْخِلَ بَعْضُهَا فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فِي زِيَادَةِ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ مَرْوَانَ وَبَعْضُهَا فِي زِيَادَةِ أَبِي جَعْفَر الْمَنْصُور، فَبَقيت بَقِيَّتُهَا بَيْتًا مُسْتَقِلًّا وَنَزَلَ بِهِ الْمَهْدِيُّ سَنَةَ ١٦٠ فِي مُدَّةِ خِلَافَةِ الْمُعْتَضِدِ بِاللَّهِ الْعَبَّاسِيِّ لَمَّا زَادَ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ جُعِلَ مَكَانَ دَارِ النَّدْوَةِ مَسْجِدًا مُتَّصِلًا بِالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فَاسْتَمَرَّ كَذَلِكَ ثُمَّ هُدِمَ وَأُدْخِلَتْ مِسَاحَتُهُ فِي مِسَاحَةِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فِي الزِّيَادَةِ الَّتِي زَادَهَا الْمَلِكُ سُعُودُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ مَلِكُ الْحِجَازِ وَنَجْدٍ سَنَةَ ١٣٧٩.
Kusay, Kureyş'in toplanması için Mescid-i Harâm'ın etrafında Dâru'n-Nedve adı verilen bir ev edinmiş ve burayı istişareleri ve önemli işleri için tahsis etmiştir. Orada nikâhlar kıyılır, kız çocuklarına büluğ çağına yaklaştıklarının ilanı olarak zırhlar (yani gömlekler) giydirilirdi. Bu evi el-Mansûr Ebû Ca'fer'in eşi Hayzurân satın alıp Mescid-i Harâm'ın avlusuna dahil etmişti; bir kısmı Abdülmelik b. Mervân'ın genişletmesinde, bir kısmı da Ebû Ca'fer el-Mansûr'un genişletmesinde Mescid-i Harâm'a katılmıştır. Geriye kalanı bağımsız bir ev olarak kalmış ve hicri 160 yılında el-Mehdî oraya inmiştir. Abbâsî halifesi el-Mu'tazıd Billâh döneminde Mescid-i Harâm genişletildiğinde Dâru'n-Nedve'nin yeri Mescid-i Harâm'a bitişik bir mescit haline getirilmiş ve bu şekilde devam etmiştir. Daha sonra yıkılarak alanı, Hicaz ve Necid Kralı Kral Suûd b. Abdilazîz'in hicri 1379'daki genişletmesinde Mescid-i Harâm'ın alanına dahil edilmiştir.
وَيُطْلَقُ النَّادِي عَلَى الَّذِينَ يَنْتَدُونَ فِيهِ وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِ أَبِي جَهْلٍ: إِنِّي لَأَكْثَرُ أَهْلِ هَذَا الْوَادِي نَادِيًا، أَيْ نَاسًا يَجْلِسُونَ إِلَيَّ يُرِيدُ أَنَّهُ رَئِيسٌ يُصْمَدُ إِلَيْهِ، وَهُوَ الْمَعْنِيُّ هُنَا.
en-Nâdî kelimesi, o mecliste toplanan kimseler için de kullanılır. Ebû Cehil'in «Ben bu vadinin meclisi en kalabalık olanıyım» sözünün anlamı da budur; yani 'etrafımda toplanıp oturan insanları en çok olanıyım' demek istemiştir. Kendisinin başvurulan bir reis olduğunu kastetmektedir ve burada kastedilen mana da budur.
وَإِطْلَاقُ النَّادِي عَلَى أَهْلِهِ نَظِيرُ إِطْلَاقِ الْقَرْيَةِ عَلَى أَهْلِهَا فِي قَوْله تَعَالَى: وَسْئَلِ
en-Nâdî kelimesinin orada oturan halkı için kullanılması; Yüce Allah'ın şu buyruğundaki { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ }
الْقَرْيَةَ
{ الْقَرْيَةَ } “...o kasabaya [sor]...”
[يُوسُف: ٨٢] وَنَظِيرُ إِطْلَاقِ الْمَجْلِسِ عَلَى أَهْلِهِ فِي قَوْلِ ذِي الرُّمَّةِ:
[Yûsuf: 82] ifadesinde karyenin (kasabanın) o kasabanın halkı için kullanılması gibidir. Yine Zü'r-Rumme'nin şu beytinde meclisin o meclistekiler için kullanılması gibidir:
لَهُمْ مَجْلِسٌ صُهْبُ السّبال أَذِلَّة ... سواسة أَحْرَارُهَا وَعَبِيدُهَا
Onların bir meclisi vardır ki bıyıkları sarı, kendileri zelildirler ... Hürleri de köleleri de yönetilen kimselerdir.
وَإِطْلَاقُ الْمُقَامَةِ عَلَى أَهْلِهَا فِي قَوْلِ زُهَيْرٍ:
Yine Züheyr'in şu beytinde el-Makâme (المُقَامَة) kelimesinin meclisteki topluluk için kullanılması gibidir:
وَفِيهِمْ مَقَامَاتٌ حِسَانٌ وُجُوهُهُمْ ... وَأَنْدِيَةٌ يَنْتَابُهَا الْقَوْلُ وَالْفِعْلُ
Ve onların içinde yüzleri güzel makamlar (meclis toplulukları) vardır ... Sözün ve eylemin uğrak yeri olan meclisler (vardır).
أَيْ أَصْحَابُ مَقَامَاتٍ حِسَانٌ وُجُوهُهُمْ.
Yani yüzleri güzel makam sahipleri demektir.
وَإِطْلَاقُ الْمَجْمَعِ عَلَى أَهْلِهِ فِي قَوْلِ لَبِيدٍ:
Yine Lebîd'in şu beytinde el-Mecma' (المَجْمَع) kelimesinin toplanan topluluk için kullanılması gibidir:
إِنَّا إِذَا الْتَقَتِ الْمَجَامِعُ لَمْ يَزَلْ ... مِنَّا لِزَازٌ عَظِيمَةٌ جِسَامُهَا
Şüphesiz bizler, topluluklar bir araya geldiğinde ... İçimizden büyük ve ağır işlere göğüs gerenler eksik olmaz.
الْأَبْيَاتِ الْأَرْبَعَةِ.
dört beyit...
وَلَامُ الْأَمْرِ فِي فَلْيَدْعُ نادِيَهُ لِلتَّعْجِيزِ لِأَنَّ أَبَا جَهْلٍ هَدَّدَ النَّبِيءَ ﷺ بِكَثْرَةِ أَنْصَارِهِ وَهُمْ أَهْلُ نَادِيهِ فَرَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِ بِأَنَّ أَمْرَهُ بِدَعْوَةِ نَادِيهِ فَإِنَّهُ إِنْ دَعَاهُمْ لِيَسْطُوا عَلَى النَّبِيءِ ﷺ دَعَا اللَّهُ مَلَائِكَةً فَأَهْلَكُوهُ. وَهَذِهِ الْآيَةُ مُعْجِزَةٌ خَاصَّةٌ مِنْ مُعْجِزَاتِ الْقُرْآنِ فَإِنَّهُ تَحَدَّى أَبَا جَهْلٍ بِهَذَا وَقَدْ سَمِعَ أَبُو جَهْلٍ الْقُرْآنَ وَسَمِعَهُ أَنْصَارُهُ فَلَمْ يُقْدِمْ أَحَدٌ مِنْهُمْ عَلَى السطو على الرَّسُول ﷺ مَعَ أَنَّ الْكَلَامَ يُلْهِبُ حَمِيَّتَهُ.
{ فَلْيَدْعُ نادِيَهُ } “Haydi çağırsın meclisini!” ayetindeki emir lâmı ta'cîz (aciz bırakma ve meydan okuma) içindir. Çünkü Ebû Cehil, Hz. Peygamber'i [sallallâhu aleyhi ve sellem] taraftarlarının yani meclisindeki adamların çokluğuyla tehdit etmişti; Allah Teâlâ da ona meclisini çağırmasını emrederek karşılık vermiştir. Zira şayet o, Hz. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem saldırmak için adamlarını çağıracak olursa Allah melekleri çağıracak ve onlar da onu helak edeceklerdi. Bu ayet Kur'an'ın mucizelerinden özel bir mucizedir; çünkü Ebû Cehil'e bu şekilde meydan okumuştur. Ebû Cehil ve taraftarları Kur'an'ı işittikleri halde, söz onun taassup ve kibrini alevlendirmesine rağmen onlardan hiçbiri Resûlullah'a [sallallâhu aleyhi ve sellem] saldırmaya cüret edememiştir.
وَإِضَافَةُ النَّادِي إِلَى ضَمِيرِهِ لِأَنَّهُ رَئِيسُهُمْ وَيَجْتَمِعُونَ إِلَيْهِ قَالَتْ إِعْرَابِيَّةٌ: «سَيِّدُ نَادِيهْ، وَثِمَالُ عَافِيهْ» .
Nâdî kelimesinin onun zamirine izafe edilmesi, onun meclisin reisi olması ve insanların onun etrafında toplanmasından dolayıdır. Nitekim bir bedevi kadın şöyle demiştir: «Meclisinin efendisi, muhtaçlarının sığınağıdır».
وَقَوْلُهُ: سَنَدْعُ الزَّبانِيَةَ جَوَابُ الْأَمْرِ التَّعْجِيزِيِّ، أَيْ فَإِنْ دَعَا نَادِيَهُ دَعَوْنَا لَهُمُ الزَّبَانِيَةَ فَفِعْلُ سَنَدْعُ مَجْزُومٌ فِي جَوَابِ الْأَمْرِ، وَلِذَلِكَ كُتِبَ فِي الْمُصْحَفِ بِدُونِ وَاوِ وَحَرْفِ الِاسْتِقْبَالِ لِتَأْكِيدِ الْفِعْلِ.
Yüce Allah'ın { سَنَدْعُ الزَّبانِيَةَ } “Biz de çağıracağız zebanileri!” buyruğu, ta'cîzî emrin cevabıdır; yani 'şayet o meclisini çağırırsa biz de onlara karşı zebanileri çağırırız' demektir. Dolayısıyla { سَنَدْعُ } fiili emir cevabında meczûmdur; Mushaf'ta vâv olmaksızın yazılmasının sebebi de budur. İstikbal harfi (sin) ise fiili tekit etmek içindir.
وَالزَّبَانِيَةُ: بِفَتْحِ الزَّايِ وَتَخْفِيفِ التَّحْتِيَّةِ جَمْعُ زَبَّانِي بِفَتْحِ الزَّايِ وَبِتَحْتِيَّةٍ مُشَدَّدَةٍ، أَوْ جَمْعُ زِبْنِيَةٍ بِكَسْرِ الزَّايِ فَمُوَحِّدَةٍ سَاكِنَةٍ فَنُونٌ مَكْسُورَةٌ فَتَحْتِيَّةٌ مُخَفَّفَةٌ، أَوْ جَمْعُ زِبْنِيٍّ بِكَسْرٍ فَسُكُونٍ فَتَحْتِيَّةٍ مُشَدَّدَةٍ. وَقِيلَ: هُوَ اسْمُ جَمْعٍ لَا وَاحِدَ لَهُ مِنْ لَفْظِهِ مِثْلَ أَبَابِيلَ وَعَبَادِيدَ.
ez-Zebâniye (الزَّبَانِيَةُ): Zâ harfinin fethası ve ye harfinin şeddesiz okunmasıyla; zâ'nın fethası ve ye'nin şeddesiyle gelen zebbânî (زَبَّانِي) kelimesinin çoğuludur. Ya da zâ'nın kesresi, meczûm bâ, meksûr nûn ve şeddesiz ye ile gelen zibniye (زِبْنِيَة) kelimesinin veya kesre, sükûn ve şeddeli ye ile gelen zibniyy (زِبْنِيّ) kelimesinin çoğuludur. Ebâbîl ve ebâdîd kelimeleri gibi kendi lafzından tekili olmayan bir ism-i cem olduğu da söylenmiştir.
وَهَذَا الِاسْمُ مُشْتَقٌّ مِنَ الزَّبْنِ وَهُوَ الدَّفْعُ بِشِدَّةٍ يُقَالُ: نَاقَةٌ زَبُونٌ إِذَا كَانَتْ تَرْكُلُ مَنْ يَحْلِبُهَا، وَحَرْبٌ زَبُونٌ يَدْفَعُ بَعْضُهَا بَعْضًا بِتَكَرُّرِ الْقِتَالِ.
Bu isim şiddetle itip defetmek anlamına gelen ez-zebn (الزَّبْن) kökünden türemiştir. Sağanı tekmeleyen deveye «نَاقَةٌ زَبُونٌ» (nâkatün zebûn), savaşın şiddetlenip tarafların birbirini itip kakmasına da «حَرْبٌ زَبُونٌ» (harbün zebûn) denir.
فَالزَّبَانِيَةُ الَّذِينَ يَزْبِنُونَ النَّاسَ، أَيْ يَدْفَعُونَهُمْ بِشِدَّةٍ. وَالْمُرَادُ بِهِمْ مَلَائِكَةُ الْعَذَابِ وَيُطْلَقُ الزَّبَانِيَةُ عَلَى أَعْوَانِ الشُّرْطَةِ.
Dolayısıyla zebâniye, insanları şiddetle itip kakarak sevk edenler demektir. Bununla azap melekleri kastedilmiştir. Zebâniye kelimesi zabıta/polis yardımcıları için de kullanılır.
وكَلَّا رَدْعٌ لِإِبْطَالِ مَا تَضَمَّنَهُ قَوْلُهُ: فَلْيَدْعُ نادِيَهُ، أَيْ وَلَيْسَ بِفَاعِلٍ، وَهَذَا تَأْكِيدٌ
{ كَلَّا } “Hayır!” lafzı, { فَلْيَدْعُ نادِيَهُ } “Haydi çağırsın meclisini!” ifadesinin içerdiği manayı iptal eden bir men ve caydırmadır (red'dir); yani 'o bunu yapamayacaktır' demektir. Bu da meydan okuma...
لِلتَّحَدِّي وَالتَّعْجِيزِ.
ve aciz bırakmanın tekididir.
وَكُتِبَ سَنَدْعُ فِي الْمُصْحَفِ بِدُونِ وَاوٍ بَعْدَ الْعَيْنِ مُرَاعَاةً لِحَالَةِ الْوَصْلِ، لِأَنَّهَا لَيْسَتْ مَحَلَّ وَقْفٍ وَلَا فَاصِلَةٍ.
{ سَنَدْعُ } kelimesi Mushaf'ta ayn harfinden sonra vâv olmaksızın, vasl (geçiş) hali gözetilerek yazılmıştır; çünkü burası ne bir duruş (vakıf) yeri ne de bir fasıladır (ayet sonudur).
لَا تُطِعْهُ وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ هَذَا فَذْلَكَةٌ لِلْكَلَامِ الْمُتَقَدِّمِ مِنْ قَوْلِهِ: أَرَأَيْتَ الَّذِي يَنْهى عَبْداً إِذا صَلَّى [العلق:
{ لَا تُطِعْهُ وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ } “Ona uyma; secde et ve yaklaş!” [ifadesi], { أَرَأَيْتَ الَّذِي يَنْهى عَبْداً إِذا صَلَّى } [el-Alak:
٩، ١٠] ، أَيْ لَا تَتْرُكْ صَلَاتَكَ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَلَا تَخْشَ مِنْهُ.
9, 10] sözünden itibaren geçen kelamın bir hülasasıdır (fezlekesidir); yani 'Mescid-i Harâm'daki namazını terk etme ve ondan korkma' demektir.
وَأُطْلِقَتِ الطَّاعَةُ عَلَى الْحَذَرِ الْبَاعِثِ عَلَى الطَّاعَةِ عَلَى طَرِيقِ الْمَجَازِ الْمُرْسَلِ، وَالْمَعْنَى: لَا تَخَفْهُ وَلَا تَحْذَرْهُ فَإِنَّهُ لَا يَضُرُّكَ.
İtaat lafzı, itaati doğuran sakınma/korku manasında mecâz-ı mürsel yoluyla kullanılmıştır. Anlam şudur: Ondan korkma ve çekinme; zira o sana hiçbir zarar veremez.
وَأَكَّدَ قَوْلَهُ: لَا تُطِعْهُ بِجُمْلَةِ وَاسْجُدْ اهْتِمَامًا بِالصَّلَاةِ.
Namazın önemine dikkat çekmek gayesiyle { لَا تُطِعْهُ } “Ona uyma” buyruğunu { وَاسْجُدْ } “ve secde et” cümlesiyle pekiştirmiştir.
وَعَطَفَ عَلَيْهِ وَاقْتَرِبْ لِلتَّنْوِيهِ بِمَا فِي الصَّلَاةِ مِنْ مَرْضَاةِ اللَّهِ تَعَالَى بِحَيْثُ جَعَلَ الْمُصَلِّيَ مُقْتَرِبًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى.
Namaz kılan kimseyi Allah Teâlâ'ya yaklaşmış kılacak şekilde namazdaki ilahi rızaya dikkat çekmek ve onu yüceltmek için { وَاقْتَرِبْ } “ve yaklaş” emrini buna atfetmiştir.
وَالِاقْتِرَابُ: افْتِعَالٌ مِنَ الْقُرْبِ، عَبَّرَ بِصِيغَةِ الِافْتِعَالِ لِمَا فِيهَا مِنْ مَعْنَى التَّكَلُّفِ وَالتَّطَلُّبِ، أَيِ اجْتَهَدَ فِي الْقُرْبِ إِلَى اللَّهِ بِالصَّلَاةِ.
el-İktirâb (الِاقْتِرَابُ), kurb (قُرْب) kökünden iftiâl babındadır. İftiâl kalıbıyla ifade edilmesi, bu kalıbın içerdiği çaba (tekellüf) ve talep manasından ötürüdür; yani 'namaz kılarak Allah'a yakınlaşmak için gayret göster' demektir.