وثُمَّ لِلتَّرْتِيبِ الرُّتْبِيِّ أَيْ وَأَعْظَمُ مِنَ الْإِمْدَادِ لَهُمْ فِي الْغَيِّ أَنَّهُمْ لَا يَأْلُونَهُمْ جُهْدًا فِي الِازْدِيَادِ مِنَ الْإِغْوَاءِ، فَلِذَلِكَ تَجِدُ إِخْوَانَهُمْ أَكْبَرَ الْغَاوِينَ.
{ ثُمَّ } rütbe sıralaması (tertîb-i rütbî) içindir; yani onlara azgınlıkta yardım etmekten daha büyüğü, onları saptırmayı artırma hususunda hiçbir çabayı esirgememeleridir; işte bu yüzden onların kardeşlerini azgınların en büyüğü olarak görürsün.
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ٢٠٣]
[A'râf Suresi (7), Ayet 203]
وَإِذا لَمْ تَأْتِهِمْ بِآيَةٍ قالُوا لَوْلا اجْتَبَيْتَها قُلْ إِنَّما أَتَّبِعُ مَا يُوحى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي هَذَا بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٢٠٣)
{ وَإِذا لَمْ تَأْتِهِمْ بِآيَةٍ قالُوا لَوْلا اجْتَبَيْتَها قُلْ إِنَّما أَتَّبِعُ مَا يُوحى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي هَذَا بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “Onlara bir ayet getirmediğin zaman: ‘Onu derleyip toplasaydın ya (veya bir mucize uydursaydın ya)!’ derler. De ki: ‘Ben ancak Rabbimden bana vahyolunana uyarım. Bu [Kur'an], Rabbinizden gelen basiretler (gönül gözlerini açan deliller)dir; inanan bir kavim için de bir hidayet ve rahmettir.’” (203)
وَإِذا لَمْ تَأْتِهِمْ بِآيَةٍ قالُوا لَوْلا اجْتَبَيْتَها قُلْ إِنَّما أَتَّبِعُ مَا يُوحى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي.
{ وَإِذا لَمْ تَأْتِهِمْ بِآيَةٍ قالُوا لَوْلا اجْتَبَيْتَها قُلْ إِنَّما أَتَّبِعُ مَا يُوحى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي } “Onlara bir ayet getirmediğin zaman: ‘Onu derleyip toplasaydın ya!’ derler. De ki: ‘Ben ancak Rabbimden bana vahyolunana uyarım.’”
مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ: وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ [الْأَعْرَاف: ١٩٩] وَالْمُنَاسَبَةُ أَنَّ مَقَالَتَهُمْ هَذِهِ مِنْ جَهَالَتِهِمْ وَالْآيَةُ يَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِهَا خَارِقُ الْعَادَةِ أَيْ هُمْ لَا يَقْنَعُونَ بِمُعْجِزَةِ الْقُرْآنِ فَيَسْأَلُونَ آيَاتٍ كَمَا يَشَاءُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ (فَجِّرْ لَنَا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعًا) وَهَذَا الْمَعْنَى هُوَ الَّذِي شَرَحْنَاهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِها
{ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ } [A'râf: 199] cümlesine matuftur. [İki cümle arasındaki] münasebet ise onların bu sözünün de cahilliklerinden ileri gelmesidir. Ayet (el-Âyet) kelimesi ile harikulade bir mucizenin kastedilmiş olması caizdir; yani onlar Kur'an mucizesiyle yetinmeyip “bize yerden bir pınar fışkırt” demeleri gibi diledikleri mucizeleri istemektedirler. Bu anlam, Allah Teâlâ'nın: { وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِها } “Kendilerine bir mucize gelirse ona mutlaka inanacaklarına dair var güçleriyle Allah'a yemin ettiler”
فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٠٩] . وَرُوِيَ هَذَا الْمَعْنَى عَنْ مُجَاهِدٍ، وَالسُّدِّيِّ، وَالْكَلْبِيِّ وَيَجُوزُ أَنْ يُرَاد بِآيَة ءاية مِنَ الْقُرْآنِ يَقْتَرِحُونَ فِيهَا مَدْحًا لَهُمْ وَلِأَصْنَامِهِمْ، كَمَا قَالَ اللَّهُ عَنْهُمْ: قالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هَذَا أَوْ بَدِّلْهُ [يُونُس: ١٥] رُوِيَ عَنْ جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ وَقَتَادَةَ:
[En'âm: 109] buyruğunu açıklarken izah ettiğimiz anlamdır. Bu anlam Mücâhid, Süddî ve Kelbî'den rivayet edilmiştir. “Âyet” ile Kur'an'dan bir ayetin kastedilmiş olması da caizdir ki onda kendilerinin ve putlarının övülmesini teklif ediyorlardı; nitekim Allah Teâlâ onlar hakkında: { قالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هَذَا أَوْ بَدِّلْهُ } “Bizimle karşılaşmayı ummayanlar: ‘Bundan başka bir Kur'an getir veya bunu değiştir!’ dediler” [Yûnus: 15] buyurmuştur. Câbir b. Zeyd ve Katâde'den şöyle rivayet edilmiştir:
كَانَ الْمُشْرِكُونَ إِذَا تَأَخَّرَ الْوَحْيُ يَقُولُونَ لِلنَّبِيءِ هَلَّا أَتَيْتَ بِقُرْآنٍ مِنْ عِنْدِكَ يُرِيدُونَ التَّهَكُّمَ.
Müşrikler vahiy geciktiği zaman alay etmek maksadıyla Peygamber'e: “Kendi yanından bir Kur'an getiriverseydin ya!” derlerdi.
ولَوْلا حَرْفُ تَحْضِيضٍ مِثْلَ (هَلَّا) .
{ لَوْلا } “hellâ” (هَلَّا) gibi teşvik ve azarlama bildiren bir tahdîd edatıdır.
وَالِاجْتِبَاءُ الِاخْتِيَارُ، وَالْمَعْنَى: هَلَّا اخْتَرْتَ آيَةً وَسَأَلْتَ رَبَّكَ أَنْ يُعْطِيَكَهَا، أَيْ هَلَّا أَتَيْتَنَا بِمَا سَأَلْنَاكَ غَيْرَ آيَةِ الْقُرْآنِ فَيُجِيبَكَ اللَّهُ إِلَى مَا اجْتَبَيْتَ، وَمَقْصِدُهُمْ مِنْ ذَلِكَ نَصْبُ الدَّلِيلِ عَلَى أَنَّهُ بِخِلَافِ مَا يَقُولُ لَهُمْ إِنَّهُ رَسُولُ اللَّهِ، وَهَذَا مِنَ الضَّلَالِ الَّذِي يَعْتَرِي أَهْلَ الْعُقُولِ السَّخِيفَةِ فِي فَهْمِ الْأَشْيَاءِ عَلَى خِلَافِ حَقَائِقِهَا وَبِحَسَبِ مَنْ يَتَخَيَّلُونَ لَهَا وَيَفْرِضُونَ.
el-İctibâ (الِاجْتِبَاءُ), seçmek (el-ihtiyâr) demektir. Anlamı ise şudur: “Bir ayet / mucize seçip Rabbinden onu sana vermesini isteseydin ya!” Yani: “Sana sorduğumuz şeyi Kur'an ayetinden başka olarak bize getirseydin de Allah seçtiğin bu şeye icabet etseydi ya!” Onların bundan maksadı, onun kendilerine söylediğinin aksine bir Allah elçisi olmadığına delil getirmektir. Bu ise, şeyleri hakikatlerinin aksine, kendi kuruntu ve varsayımlarına göre anlayan kıt akıllı kimselere arız olan bir sapıklıktır.
وَالْجَوَابُ الَّذِي أَمر الرَّسُول ﷺ بِأَنْ يُجِيبَ بِهِ وَهُوَ قَوْلُهُ: قُلْ إِنَّما أَتَّبِعُ مَا يُوحى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي صَالِحٌ لِلْمَعْنَيَيْنِ، فَالِاتِّبَاعُ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَى الِاقْتِصَارِ وَالْوُقُوفِ عِنْدَ الْحَدِّ، أَيْ لَا أَطْلُبُ آيَةً غَيْرَ مَا أَوْحَى اللَّهُ إِلَيَّ، وَيُعَضِّدُ هَذَا مَا
Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisiyle cevap vermesi emredilen: { قُلْ إِنَّما أَتَّبِعُ مَا يُوحى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي } “De ki: ‘Ben ancak Rabbimden bana vahyolunana uyarım’” cevabı her iki anlama da uygundur. İttibâ (tâbi olmak), yetinmek ve sınırda durmak anlamında kullanılmıştır; yani “Ben Allah'ın bana vahyettiğinden başka bir mucize/ayet talep etmem” demektir. Bunu
فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ أَنَّ
sahih hadisteki şu ifade desteklemektedir:
رَسُول الله ﷺ قَالَ: «مَا مِنَ الْأَنْبِيَاءِ إِلَّا أُوتِيَ مِنَ الْآيَاتِ مَا مِثْلُهُ آمَنَ عَلَيْهِ الْبَشَرُ وَإِنَّمَا كَانَ الَّذِي أُوتِيتُ وَحْيًا أَوْحَاهُ اللَّهُ إِلَيَّ فَأَرْجُو أَنْ أَكُونَ أَكْثَرَهُمْ تَابِعًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ»
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Peygamberlerden hiçbir peygamber yoktur ki, insanların benzerine iman edeceği ayetler (mucizeler) verilmiş olmasın. Bana verilen ise ancak Allah'ın bana vahyettiği bir vahiydir. Bu sebeple kıyamet gününde tâbisi en çok olan peygamberin ben olacağımı ümit ediyorum.”
وَيَكُونُ الْمَعْنَى:
Buna göre anlam şöyle olur:
إِنَّمَا أَنْتَظِرُ مَا يُوحَى إِلَيَّ وَلَا أَسْتَعْجِلُ نُزُولَ الْقُرْآنِ إِذَا تَأَخَّرَ نُزُولُهُ فَيَكُونُ الِاتِّبَاعُ مُتَعَلِّقًا بِالزَّمَانِ.
“Ben ancak bana vahyolunacak şeyi beklerim ve Kur'an'ın inişi geciktiğinde onun inmesi için acele etmem.” Bu durumda tâbi olma (el-ittibâ) zamanla irtibatlı olur.
هَذَا بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ.
{ هَذَا بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “Bu [Kur'an], Rabbinizden gelen basiretler (deliller)dir; inanan bir kavim için de bir hidayet ve rahmettir.”
مُسْتَأْنَفَةٌ لِابْتِدَاءِ كَلَامٍ فِي التَّنْوِيهِ بِشَأْنِ الْقُرْآنِ مُنْقَطِعَةٌ عَنِ الْمَقُولِ لِلِانْتِقَالِ مِنْ غَرَضٍ إِلَى غَرَضٍ بِمَنْزِلَةِ التَّذْيِيلِ لِمَجْمُوعِ أَغْرَاضِ السُّورَةِ، وَالْخِطَابُ لِلْمُسْلِمِينَ.
Kur'an'ın şanını yüceltmek üzere söze başlamak için getirilmiş istînâfiyye (yeni bir başlangıç) cümlesidir; surenin bütün gayeleri için bir fezleke / tezyîl mesabesinde bir amaçtan başka bir amaca geçmek üzere söylenen sözden (makûl) kopmuştur ve hitap Müslümanlaradır.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مِنْ تَمَامِ الْقَوْلِ الْمَأْمُورِ بِأَنْ يُجِيبَهُمْ بِهِ، فَيَكُونُ الْخِطَابُ لِلْمُشْرِكِينَ ثُمَّ وَقَعَ التَّخَلُّصُ لِذِكْرِ الْمُؤْمِنِينَ بِقَوْلِهِ: وَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ.
Onlara cevap vermesi emredilen sözün tamamlayıcısı olması da caizdir; bu durumda hitap müşriklere olur, ardından { وَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } buyruğu ile müminlerin zikrine bir geçiş (tahallüs) yapılmıştır.
وَالْإِشَارَةُ بِ هَذَا بَصائِرُ إِلَى الْقُرْآنِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْإِشَارَةُ إِلَى مَا تَقَدَّمَ مِنَ السُّورَةِ أَوْ مِنَ الْمُحَاجَّةِ الْأَخِيرَةِ مِنْهَا، وَإِفْرَادُ اسْمِ الْإِشَارَةِ لِتَأْوِيلِ الْمُشَارِ إِلَيْهِ بِالْمَذْكُورِ.
{ هَذَا بَصائِرُ } ifadesindeki işaret Kur'an'adır; surenin daha önce geçen kısmına veya ondaki son delillendirmeye işaret olması da caizdir. İşaret isminin tekil getirilmesi, işaret edilenin “zikredilen şey” (el-mezkûr) şeklinde tevil edilmesinden ötürüdür.
وَالْبَصَائِرُ جَمْعُ بَصِيرَةٍ وَهِيَ مَا بِهِ اتِّضَاحُ الْحَقِّ وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٠٤] ، وَهَذَا تَنْوِيهٌ بِشَأْنِ الْقُرْآنِ وَأَنَّهُ خَيْرٌ مِنَ الْآيَاتِ الَّتِي يَسْأَلُونَهَا، لِأَنَّهُ يَجْمَعُ بَيْنَ الدَّلَالَةِ عَلَى صِدْقِ الرَّسُولِ بِوَاسِطَةِ دَلَالَةِ الْإِعْجَازِ وَصُدُورِهِ عَنِ الْأُمِّيِّ، وَبَيْنَ الْهِدَايَةِ وَالتَّعْلِيمِ وَالْإِرْشَادِ، وَالْبَقَاءِ عَلَى الْعُصُورِ.
el-Besâir (الْبَصَائِرُ), basiretin (بَصِيرَة) çoğuludur ve kendisiyle hakkın apaçık ortaya çıktığı delildir; bu, En'âm Suresi'nde [104] Allah Teâlâ'nın: { قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ } buyruğunun tefsirinde geçmişti. Bu, Kur'an'ın şanını yüceltmektir ve onun istedikleri mucizelerden daha hayırlı olduğunu bildirmektir. Çünkü Kur'an; mucizevi delaleti ve ümmi bir zattan sadır olması vasıtasıyla Resul'ün doğruluğuna delalet etmeyi, bunun yanı sıra hidayeti, öğretimi, irşadı ve çağlar boyu kalıcılığı kendisinde toplamıştır.
وَإِنَّمَا جَمَعَ «الْبَصَائِرَ» لِأَنَّ الْقُرْآنِ أَنْوَاعًا مِنَ الْهُدَى عَلَى حَسَبِ النَّوَاحِي الَّتِي يَهْدِي إِلَيْهَا، مِنْ تَنْوِيرِ الْعَقْلِ فِي إِصْلَاحِ الِاعْتِقَادِ، وَتَسْدِيدِ الْفَهْمِ فِي الدِّينِ، وَوَضْعِ الْقَوَانِينِ لِلْمُعَامَلَاتِ وَالْمُعَاشَرَةِ بَيْنَ النَّاسِ، وَالدَّلَالَةِ عَلَى طُرُقِ النَّجَاحِ وَالنَّجَاةِ فِي الدُّنْيَا، وَالتَّحْذِيرِ مِنْ مَهَاوِي الْخُسْرَانِ.
“el-Besâir” kelimesinin çoğul getirilmesi, Kur'an'ın hidayet ettiği cihetlere göre çeşitli hidayet türlerini içermesindendir; inancın ıslahında aklın aydınlatılması, dinde anlayışın sağlamlaştırılması, insanlar arasındaki muamele ve muaşeret için kurallar konulması, dünyada başarı ve kurtuluş yollarının gösterilmesi ve hüsran uçurumlarından sakındırılması bunlardandır.
وَأَفْرَدَ الْهُدَى وَالرَّحْمَةَ لِأَنَّهُمَا جِنْسَانِ عَامَّانِ يَشْمَلَانِ أَنْوَاعَ الْبَصَائِرِ فَالْهُدَى يُقَارِنُ الْبَصَائِرَ وَالرَّحْمَةُ غَايَةٌ لِلْبَصَائِرِ، وَالْمُرَادُ بِالرَّحْمَةِ مَا يَشْمَلُ رَحْمَةَ الدُّنْيَا وَهِيَ اسْتِقَامَةُ أَحْوَالِ الْجَمَاعَةِ وَانْتِظَامُ الْمَدَنِيَّةِ وَرَحْمَةَ الْآخِرَةِ وَهِيَ الْفَوْزُ بِالنَّعِيمِ الدَّائِمِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ [النَّحْل: ٩٧] .
Hidayet ve rahmeti ise tekil getirmiştir; çünkü bu ikisi basiret çeşitlerini kapsayan iki genel cinstir. Hidayet basiretlerle beraber bulunur, rahmet ise basiretlerin nihai gayesidir. Rahmetten kasıt; toplumun hallerinin düzelmesi ve medeniyetin intizamı olan dünya rahmetini de, kalıcı nimete kavuşmak olan ahiret rahmetini de içine alan şeydir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Erkek olsun, kadın olsun kim inanmış bir kimse olarak salih bir amel işlerse, elbette ona hoş bir hayat yaşatırız ve onların mükafatlarını yapmakta olduklarının en güzeliyle kesinlikle veririz” [Nahl: 97].
وَقَوْلُهُ: مِنْ رَبِّكُمْ تَرْغِيبٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَتَخْوِيفٌ لِلْكَافِرِينَ.
{ مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden” buyruğu, müminler için bir teşvik, kâfirler için ise bir korkutmadır.
ولِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ يتنازعه (بصائر) و (هدى) و (رَحْمَة) لِأَنَّهُ إِمَّا يَنْتَفِعُ بِهِ الْمُؤْمِنُونَ، فَالْمَعْنَى هَذَا بَصَائِرُ لَكُمْ وَلِلْمُؤْمِنِينَ، وهُدىً وَرَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ خَاصَّةً إِذْ لَمْ يَهْتَدُوا، وَهُوَ تَعْرِيضٌ بِأَنَّ غَيْرَ الْمُؤْمِنِينَ لَيْسُوا أَهْلًا لِلِانْتِفَاعِ بِهِ وَأَنَّهُمْ لَهَوْا عَنْ هَدْيِهِ بِطَلَبِ خوارق الْعَادَات.
{ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “inanan bir kavim için” ifadesinde “besâir”, “hüdâ” ve “rahmet” kelimeleri amel etme yarışındadır (tenâzu'); çünkü bunlardan ancak müminler istifade eder. Buna göre mana şöyledir: “Bu [Kur'an], sizin için ve müminler için basiretlerdir; onlar doğru yola ermedikleri için de özellikle inanan bir kavim için hidayet ve rahmettir.” Bu, müminlerden başkalarının ondan istifadeye ehil olmadıklarına ve harikulade mucizeler istemekle onun hidayetinden gafil kaldıklarına dair üstü kapalı bir tarizdir (kinayedir).
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ٢٠٤]
[A'râf Suresi (7), Ayet 204]
وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٢٠٤)
{ وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } “Kur'an okunduğu zaman onu dinleyin ve susun ki size merhamet edilsin.” (204)
يُؤْذِنُ الْعَطْفُ بِأَنَّ الْخِطَابَ بِالْأَمْرِ فِي قَوْلِهِ: فَاسْتَمِعُوا- وأَنْصِتُوا وَفِي قَوْلِهِ:
Atıf, { فَاسْتَمِعُوا } ve { أَنْصِتُوا } buyruklarındaki emir hitabının ve
لَعَلَّكُمْ تَابِعٌ لِلْخِطَابِ فِي قَوْلِهِ هَذَا بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ [الْأَعْرَاف: ٢٠٣] إِلَخْ، فَقَوْلُهُ: وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ مِنْ جُمْلَةِ مَا أُمِرَ الرَّسُولُ ﵊ بِأَنْ يَقُولَهُ لَهُمْ وَذَلِكَ إِعَادَةُ تَذْكِيرٍ لِلْمُشْرِكِينَ تَصْرِيحًا أَوْ تَعْرِيضًا بِأَنْ لَا يُعْرِضُوا عَنِ اسْتِمَاعِ الْقُرْآنِ وَبِأَنْ يَتَأَمَّلُوهُ لِيَعْلَمُوا أَنَّهُ آيَةٌ عَظِيمَةٌ، وَأَنَّهُ بَصَائِرُ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ، لِمَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَلَا يُعَانِدُ، وَقَدْ عُلِمَ مِنْ أَحْوَالِ الْمُشْرِكِينَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَتَنَاهَوْنَ عَنِ الْإِنْصَاتِ إِلَى الْقُرْآنِ وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ [فصلت: ٢٦] .
{ لَعَلَّكُمْ } buyruğundaki hitabın, { هَذَا بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ } [A'râf: 203] vb. buyruklardaki hitaba tâbi olduğunu bildirir. Dolayısıyla { وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ } buyruğu, Resul aleyhisselâm'a onlara söylemesi emredilen sözler cümlesindendir. Bu, müşriklere Kur'an'ı dinlemekten yüz çevirmemeleri ve onun büyük bir ayet (mucize) olduğunu, ona iman edip inat etmeyen kimse için basiretler, hidayet ve rahmet olduğunu bilmeleri için onu etraflıca düşünmeleri hususunda açıkça yahut tariz yoluyla yapılan bir yeniden hatırlatmadır. Müşriklerin hallerinden, Kur'an'a kulak verip susmaktan birbirlerini nehyettikleri bilinmektedir: { وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ } “İnkâr edenler: ‘Bu Kur'an'ı dinlemeyin ve onda yaygara koparın, belki galip gelirsiniz!’ dediler” [Fussilet: 26].
وَذِكْرُ اسْمِ الْقُرْآنِ إِظْهَارٌ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ، لِأَنَّ الْقُرْآنَ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ بِوَاسِطَةِ اسْمِ الْإِشَارَةِ فَنُكْتَةُ هَذَا الْإِظْهَارِ: التَّنْوِيهُ بِهَذَا الْأَمْرِ، وَجَعَلَ جُمْلَتَهُ مُسْتَقِلَّةً بِالدَّلَالَةِ غَيْرَ مُتَوَقِّفَةٍ عَلَى غَيْرِهَا، وَهَذَا مِنْ وُجُوهِ الِاهْتِمَامِ بِالْكَلَامِ وَمِنْ دَوَاعِي الْإِظْهَارِ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ اسْتَقْرَيْتُهُ مِنْ كَلَامِ الْبُلَغَاءِ.
Kur'an isminin açıkça zikredilmesi, zamir makamında açık isim kullanılmasıdır (izhar fî makâmi'l-idmâr). Çünkü Kur'an'ın zikri daha önce işaret ismi vasıtasıyla geçmişti. Bu izharın nüktesi ise: Bu konunun önemini vurgulamak ve onun cümlesini başkasına bağlı olmaksızın delaleti bakımından müstakil kılmaktır. Bu, söze önem vermenin vecihlerinden ve beliğ kimselerin sözlerinden istikrâ yoluyla çıkardığım üzere zamir makamında açık isim kullanmanın gerekçelerindendir.
وَالِاسْتِمَاعُ الْإِصْغَاءُ وَصِيغَةُ الِافْتِعَالِ دَالَّةٌ عَلَى الْمُبَالَغَةِ فِي الْفِعْلِ، وَالْإِنْصَاتُ الِاسْتِمَاعُ مَعَ تَرْكِ الْكَلَامِ فَهَذَا مُؤَكَّدُ (لَا تَسْمَعُوا) . مَعَ زِيَادَةِ مَعْنًى. وَذَلِكَ مُقَابِلُ قَوْلِهِمْ:
İstimâ (الِاسْتِمَاعُ), can kulağıyla dinlemektir (isgâ). İftiâl (افْتِعَال) vezni ise fiilde mübalağaya delalet eder. İnsât (الْإِنْصَاتُ) ise konuşmayı terk ederek dinlemektir. Bu, mana fazlalığıyla birlikte (لَا تَسْمَعُوا) “dinlemeyin” sözünün tekididir. Bu da onların şu sözlerinin karşılığıdır:
لَا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ [فصلت: ٢٦] ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الِاسْتِمَاعُ مُسْتَعْمَلًا فِي مَعْنَاهُ الْمَجَازِيِّ، وَهُوَ الِامْتِثَالُ لِلْعَمَلِ بِمَا فِيهِ كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدى لَا يَسْمَعُوا [الْأَعْرَاف: ١٩٨] وَيَكُونُ الْإِنْصَاتُ جَامِعًا لِمَعْنَى الْإِصْغَاءِ وَتَرْكِ اللَّغْوِ.
{ لَا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ } “Bu Kur'an'ı dinlemeyin ve onda yaygara koparın” [Fussilet: 26]. İstimâ kelimesinin, biraz önce { وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدى لَا يَسْمَعُوا } “Onları doğru yola çağırsanız işitmezler” [A'râf: 198] ayetinde geçtiği gibi, içindekilerle amel etmeye boyun eğmek şeklindeki mecazi anlamında kullanılmış olması da caizdir. Bu durumda insât, kulak verme ve boş sözü terk etme anlamını bir arada toplamış olur.
وَهَذَا الْخِطَابُ شَامِلٌ لِلْكُفَّارِ عَلَى وَجْهِ التَّبْلِيغِ، وَلِلْمُسْلِمِينَ عَلَى وَجْهِ الْإِرْشَادِ لِأَنَّهُمْ أَرْجَى لِلِانْتِفَاعِ بِهَدْيِهِ لِأَنَّ قَبْلَهُ قَوْلَهُ: وَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ [الْأَعْرَاف: ٢٠٣] .
Bu hitap, tebliğ cihetiyle kâfirleri; irşad cihetiyle de Müslümanları kapsamaktadır; zira Müslümanların onun hidayetinden istifade etmeleri daha çok umulur. Çünkü bundan önce { وَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “inanan bir kavim için hidayet ve rahmettir” [A'râf: 203] buyrulmuştur.
وَلَا شُبْهَةَ فِي أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي جُمْلَةِ الْآيَاتِ الَّتِي قَبْلَهَا وَعَلَى مُنَاسَبَتِهَا، سَوَاءٌ أُرِيدَ بِضَمِيرِ الْخِطَابِ بِهَا الْمُشْرِكُونَ وَالْمُسْلِمُونَ مَعًا، أَمْ أُرِيدَ الْمُسْلِمُونَ تَصْرِيحًا وَالْمُشْرِكُونَ تَعْرِيضًا، أَمْ أُرِيدَ الْمُشْرِكُونَ لِلِاهْتِدَاءِ وَالْمُسْلِمُونَ بِالْأَحْرَى لِزِيَادَتِهِ.
Bu ayetin, hitap zamiriyle ister hem müşrikler hem Müslümanlar kastedilmiş olsun, ister açıkça Müslümanlar ve kinaye yoluyla müşrikler kastedilmiş olsun, isterse hidayete ermeleri için müşrikler ve [hidayetlerini] artırmaları için öncelikle Müslümanlar kastedilmiş olsun, kendisinden önceki ayetler grubu içinde ve onlara uygun olarak indiğinde şüphe yoktur.
فَالِاسْتِمَاعُ وَالْإِنْصَاتُ الْمَأْمُورُ بِهِمَا هُمَا الْمُؤَدِّيَانِ بِالسَّامِعِ إِلَى النَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ، وَالِاهْتِدَاءِ بِمَا يَحْتَوِي عَلَيْهِ الْقُرْآنُ مِنَ الدَّلَالَةِ عَلَى صدق الرَّسُول ﷺ الْمَقْضِيِّ إِلَى الْإِيمَانِ بِهِ، وَلِمَا جَاءَ بِهِ مِنْ إِصْلَاحِ النُّفُوسِ، فَالْأَمْرُ بِالِاسْتِمَاعِ مَقْصُودٌ بِهِ التَّبْلِيغُ وَاسْتِدْعَاءُ النَّظَرِ وَالْعَمَلُ بِمَا فِيهِ، فَالِاسْتِمَاعُ وَالْإِنْصَاتُ مَرَاتِبُ بِحَسَبِ مَرَاتِبِ الْمُسْتَمِعِينَ.
Emredilen istimâ ve insât, dinleyeni düşünmeye, delil getirmeye ve Kur'an'ın ihtiva ettiği Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'in doğruluğuna dair delillerle -ki bu ona imana götürür- ve nefislerin ıslahı için getirdiği şeylerle doğru yolu bulmaya sevk eden unsurlardır. Dolayısıyla dinleme emriyle tebliğ, tefekküre sevk etme ve içindekilerle amel etme kastedilmiştir. Bu bakımdan istimâ ve insât, dinleyenlerin mertebelerine göre mertebelere ayrılır.
فَهَذِهِ الْآيَةُ مُجْمَلَةٌ فِي مَعْنَى الِاسْتِمَاعِ وَالْإِنْصَاتِ وَفِي مُقْتَضَى الْأَمْرِ مِنْ قَوْلِهِ:
Dolayısıyla bu ayet, istimâ ve insâtın anlamı ile şu buyruktaki emrin gerektirdiği hüküm hususunda mücmeldir (açıklanmaya muhtaçtır):
فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا، يُبَيِّنُ بَعْضَ إِجْمَالِهَا سِيَاقُ الْكَلَامِ وَالْحَمْلُ عَلَى مَا يُفَسِّرُ سَبَبَهَا مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ [فصلت: ٢٦] ، وَيُحَالُ بَيَانُ مُجْمَلِهَا فِيمَا زَادَ عَلَى ذَلِكَ عَلَى أَدِلَّةٍ أُخْرَى. وَقَدِ اتَّفَقَ عُلَمَاءُ الْأُمَّةِ عَلَى أَنَّ ظَاهِرَ الْآيَةِ بِمُجَرَّدِهِ فِي صُوَرٍ كَثِيرَةٍ مُؤَوَّلٌ، فَلَا يَقُولُ أَحَدٌ مِنْهُمْ بِأَنَّهُ
{ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا } “onu dinleyin ve susun”. Bu kapalılığın bir kısmını sözün akışı ve Yüce Allah'ın: { وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ } “İnkâr edenler: ‘Bu Kur'an'ı dinlemeyin ve onda yaygara koparın!’ dediler” [Fussilet: 26] ayetinden onun iniş sebebini açıklayan manaya hamletmek beyan etmektedir; bunun ötesindeki kapalılığın beyanı ise diğer delillere havale edilir. Ümmetin âlimleri, ayetin yalın zahirinin pek çok surette tevil edildiği hususunda ittifak etmişlerdir. Nitekim onlardan hiçbiri şunu söylememektedir:
يَجِبُ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ إِذَا سَمِعَ أَحَدًا يَقْرَأُ الْقُرْآنَ أَنْ يَشْتَغِلَ بِالِاسْتِمَاعِ وَيُنْصِتَ، إِذْ قَدْ يَكُونُ الْقَارِئُ يَقْرَأُ بِمَحْضَرِ صَانِعٍ فِي صَنْعَتِهِ فَلَوْ وَجَبَ عَلَيْهِ الِاسْتِمَاعُ لَأُمِرَ بِتَرْكِ عَمَلِهِ، وَلَكِنَّهُمُ اخْتَلَفُوا فِي مَحْمَلِ تَأْوِيلِهَا:
Her Müslümanın, Kur'an okuyan birini duyduğunda işini bırakıp dinlemesi ve susması vaciptir; çünkü okuyan kişi sanatını icra eden bir zanaatkârın yanında okuyor olabilir ve eğer ona dinlemek vacip olsaydı işini terk etmesi emredilirdi. Fakat onlar ayetin tevilinin nereye hamledileceği hususunda ihtilaf etmişlerdir:
فَمِنْهُمْ مَنْ خَصَّهَا بِسَبَبٍ رَأَوْا أَنَّهُ سَبَبُ نُزُولِهَا، فَرَوَوْا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي قِرَاءَةِ الْإِمَامِ فِي الْجَهْرِ، وَرَوَى بَعْضُهُمْ أَنَّ رَجُلًا مِنَ الْأَنْصَارِ صَلَّى وَرَاء النبيء ﷺ صَلَاةً جَهْرِيَّةً فَكَانَ يَقْرَأُ فِي الصَّلَاة والنبيء ﷺ يَقْرَأُ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي أَمْرِ النَّاسِ بِالِاسْتِمَاعِ لِقِرَاءَةِ الْإِمَامِ. وَهَؤُلَاءِ قَصَرُوا أَمْرَ الِاسْتِمَاعِ عَلَى قِرَاءَةٍ خَاصَّةٍ دَلَّ عَلَيْهَا سَبَبُ النُّزُولِ عِنْدَهُمْ عَلَى نَحْوٍ يَقْرُبُ مِنْ تَخْصِيصِ الْعَامِ بِخُصُوصِ سَبَبِهِ، عِنْدَ مَنْ يُخَصِّصُ بِهِ، وَهَذَا تَأْوِيلٌ ضَعِيفٌ، لِأَنَّ نُزُولَ الْآيَةِ عَلَى هَذَا السَّبَبِ لَمْ يَصِحَّ، وَلَا هُوَ مِمَّا يُسَاعِدُ عَلَيْهِ نظم الْآيَة الَّتِي مَعَهَا، وَمَا قَالُوهُ فِي ذَلِكَ إِنَّمَا هُوَ تَفْسِيرٌ وَتَأْوِيلٌ وَلَيْسَ فِيهِ شَيْءٌ مَأْثُورٌ عَن النبيء ﷺ.
Onlardan bir kısmı ayeti, iniş sebebi olduğunu düşündükleri özel bir sebebe hasretmişlerdir. Nitekim Ebû Hüreyre'den ayetin imamın cehrî (açıktan) kıraati hakkında indiğini rivayet etmişlerdir. Bazıları da Ensar'dan bir adamın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in arkasında cehrî bir namaz kıldığını, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem okurken onun da namazda okuduğunu, bunun üzerine bu ayetin insanlara imamın kıraatini dinlemelerini emretmek üzere indiğini rivayet etmiştir. Bunlar dinleme emrini, nüzul sebebine binaen umumun tahsisini kabul edenlerin görüşüne yakın bir şekilde, kendilerince nüzul sebebinin delalet ettiği özel bir kıraate hasretmişlerdir. Bu zayıf bir tevildir; çünkü ayetin bu sebep üzerine indiği sahih değildir ve beraberindeki ayetlerin nazmı da buna elverişli değildir. Bu hususta söyledikleri şeyler sadece bir tefsir ve tevilden ibarettir, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakledilmiş me'sûr bir şey değildir.
وَمِنْهُمْ مَنْ أَبْقَى أَمْرَ الِاسْتِمَاعِ عَلَى إِطْلَاقِهِ الْقَرِيبِ مِنَ الْعُمُومِ، وَلَكِنَّهُمْ تَأَوَّلُوهُ عَلَى أَمْرِ النَّدْبِ، وَهَذَا الَّذِي يُؤْخَذُ مِنْ كَلَامِ فُقَهَاءِ الْمَالِكِيَّةِ، وَلَوْ قَالُوا الْمُرَادُ من قَوْله قرىء قِرَاءَةٌ خَاصَّةٌ، وَهِيَ أَنْ يَقْرَأَهُ الرَّسُولُ ﵊ عَلَى النَّاسِ لِعِلْمِ مَا فِيهِ وَالْعَمَلِ بِهِ لِلْكَافِرِ وَالْمُسْلِمِ، لَكَانَ أَحْسَنَ تَأْوِيلًا.
Onlardan bir kısmı ise dinleme emrini umuma yakın olan mutlaklığı üzere bırakmış, ancak onu mendupluk bildiren bir emir olarak tevil etmişlerdir; Mâlikî fakihlerinin sözlerinden anlaşılan da budur. Eğer { قُرِئَ } “okunduğu zaman” buyruğundan muradın özel bir kıraat olduğunu, bunun da kâfir olsun Müslüman olsun içindekileri bilip amel etmeleri için Resul aleyhisselâm'ın Kur'an'ı insanlara okuması olduğunu söyleselerdi, bu daha güzel bir tevil olurdu.
وَفِي «تَفْسِيرِ الْقُرْطُبِيِّ» عَنْ سَعِيدِ (بْنِ الْمُسَيِّبِ) : كَانَ الْمُشْرِكُونَ يَأْتُونَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ إِذَا صَلَّى فَيَقُولُ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ لَا تَسْمَعُوا لِهَذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى جَوَابًا لَهُمْ وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا.
Tefsîru'l-Kurtubî'de Saîd b. el-Müseyyeb'den şöyle rivayet edilmiştir: “Müşrikler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem namaz kıldığında yanına gelir ve birbirlerine: ‘Bu Kur'an'ı dinlemeyin ve onda yaygara koparın’ derlerdi. Bunun üzerine Yüce Allah onlara cevap olarak { وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا } “Kur'an okunduğu zaman onu dinleyin ve susun” ayetini indirdi.”
عَلَى أَنَّ مَا تَقَدَّمَ مِنَ الْإِخْبَارِ فِي مَحْمَلِ سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ لَا يَسْتَقِيمُ لِأَنَّ الْآيَةَ مَكِّيَّةٌ وَتِلْكَ الْحَوَادِثُ حَدَثَتْ فِي الْمَدِينَةِ. أَمَّا اسْتِدْلَالُ أَصْحَابِ أَبِي حَنِيفَةَ عَلَى تَرْكِ قِرَاءَةِ
Bununla birlikte, bu ayetin nüzul sebebinin hamledilmesi hususunda geçen haberler tutarlı değildir; zira ayet Mekkîdir, bu olaylar ise Medine'de meydana gelmiştir. Ebû Hanîfe'nin ashabının
الْمَأْمُومِ إِذَا كَانَ الْإِمَامُ مُسِرًّا بِالْقِرَاءَةِ، فَالْآيَةُ بِمَعْزِلٍ عَنْهُ إِذْ لَا يَتَحَقَّقُ فِي ذَلِكَ التَّرْكِ مَعْنَى الْإِنْصَاتِ.
imam kıraati gizli yaptığında imama uyanın (me'mûmun) kıraati terk etmesine dair istidlalde bulunmalarına gelince; ayet bundan uzaktır, zira bu terk edişte insât (susup dinleme) manası gerçekleşmez.
وَيَجِبُ التَّنَبُّهُ إِلَى أَنْ لَيْسَ فِي الْآيَةِ صِيغَةٌ مِنْ صِيَغِ الْعُمُومِ لِأَنَّ الَّذِي فِيهَا فعلان هما (قرىء) (وَاسْتَمعُوا) وَالْفِعْلُ لَا عُمُومَ لَهُ فِي الْإِثْبَاتِ.
Şuna da dikkat edilmelidir ki, ayette umum lafızlarından hiçbiri yoktur; zira ayette geçenler { قُرِئَ } ve { اسْتَمِعُوا } olmak üzere iki fiildir ve fiilin olumlu cümlede (ispatta) umumu yoktur.
وَمَعْنَى الشَّرْطِ الْمُسْتَفَادِ مِنْ (إِذَا) يَقْتَضِي إِلَّا عُمُومَ الْأَحْوَالِ أَوِ الْأَزْمَانِ دُونَ
{ إِذَا } edatından anlaşılan şart manası ise, kıraatlerin umumunu değil, ancak
الْقِرَاءَاتِ وَعُمُومُ الْأَزْمَانِ أَوِ الْأَحْوَالِ لَا يَسْتَلْزِمُ عُمُومَ الْأَشْخَاصِ بِخِلَافِ الْعَكْسِ كَمَا هُوَ بَين.
hallerin veya zamanların umumunu gerektirir. Zamanların veya hallerin umumu ise, aksinin aksine, açık olduğu üzere şahısların umumunu gerektirmez.
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ٢٠٥]
[A'râf Suresi (7), Ayet 205]
وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ وَلا تَكُنْ مِنَ الْغافِلِينَ (٢٠٥)
{ وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ وَلا تَكُنْ مِنَ الْغافِلِينَ } “Rabbini, sabah akşam, yalvararak ve korkarak, yüksek olmayan bir sesle kendi içinde an ve gafillerden olma!” (205)
إِقْبَالٌ بِالْخِطَابِ على النبيء ﷺ فِيمَا يَخْتَصُّ بِهِ، بَعْدَ أَنْ أُمِرَ بِمَا أُمِرُ بِتَبْلِيغِهِ مِنَ الْآيَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ، وَالْمُنَاسَبَةُ فِي هَذَا الِانْتِقَالِ أَنَّ أَمْرَ النَّاسِ بِاسْتِمَاعِ الْقُرْآنِ يَسْتَلْزِمُ أَمْرَ الرَّسُولِ ﵊ بِقِرَاءَةِ الْقُرْآنِ عَلَيْهِمْ قِرَاءَةً جَهْرِيَّةً يَسْمَعُونَهَا، فَلَمَّا فَرَغَ الْكَلَامُ مِنْ حَظِّ النَّاسِ نَحْوَ قِرَاءَةِ الرَّسُولِ ﵊، أَقْبَلَ عَلَى الْكَلَامِ فِي حَظّ الرَّسُول ﷺ مِنَ الْقُرْآنِ وَغَيْرِهِ، وَهُوَ التَّذَكُّرُ الْخَاصُّ بِهِ، فَأُمِرَ بِأَنْ يَذْكُرَ اللَّهَ مَا اسْتَطَاعَ وَكَيْفَمَا تَسَنَّى لَهُ، وَفِي أَوْقَاتِ النَّهَارِ الْمُخْتَلِفَةِ، فَجُمْلَةُ وَاذْكُرْ رَبَّكَ مَعْطُوفَةٌ عَلَى الْجُمَلِ السَّابِقَةِ مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ [الْأَعْرَاف: ١٩٦] إِلَى هُنَا.
Geçen ayetlerde tebliğ etmesi emredilen hususlar bildirildikten sonra, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e kendisine mahsus konularda yöneltilen bir hitaptır. Bu geçişteki münasebet şudur: İnsanlara Kur'an'ı dinlemelerinin emredilmesi, Resul aleyhisselâm'a Kur'an'ı onların işiteceği şekilde açıktan okumasının emredilmesini gerektirir. Söz, insanların Resul aleyhisselâm'ın kıraatine karşı vazifelerinden tamamlanınca, Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'in Kur'an'dan ve diğer hususlardan olan nasibine, yani ona mahsus zikre yönelmiştir. Böylece gücü yettiğince, nasıl imkân bulursa ve gündüzün çeşitli vakitlerinde Allah'ı zikretmesi emredilmiştir. Dolayısıyla { وَاذْكُرْ رَبَّكَ } cümlesi, { إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ } [A'râf: 196] ayetinden buraya kadar olan önceki cümlelere matuftur.
وَالنَّفْسُ اسْمٌ لِلْقُوَّةِ الَّتِي بِهَا الْحَيَاةُ، فَهِيَ مُرَادِفَةُ الرُّوحِ، وَتُطْلَقُ عَلَى الذَّاتِ الْمُرَكَّبَةِ مِنَ الْجَسَدِ وَالرُّوحِ، وَلِكَوْنِ مَقَرِّ النَّفْسِ فِي بَاطِنِ الْإِنْسَانِ أُطْلِقَتْ عَلَى أُمُورِ بَاطِنِ الْإِنْسَانِ مِنَ الْإِدْرَاكِ وَالْعَقْلِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ عِيسَى تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي [الْمَائِدَة: ١١٦] وَقَدْ مَضَى فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ، وَمِنْ ذَلِكَ يَتَطَرَّقُ إِلَى إِطْلَاقِهَا عَلَى خُوَيْصَّةِ الْمَرْءِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ
Nefis (النَّفْسُ), kendisiyle hayatın kaim olduğu gücün ismidir; bu bakımdan ruh ile eş anlamlıdır. Beden ve ruhtan meydana gelen zâta da ıtlak olunur. Nefsin makamı insanın bâtınında (içinde) olduğu için, Yüce Allah'ın İsa'dan naklen buyurduğu: { تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي } “Sen benim nefsimde (içimde) olanı bilirsin” [Mâide: 116] ayetinde olduğu gibi insanın idrak ve akıl gibi içsel durumlarına da ıtlak olunmuştur; bu Mâide Suresi'nde geçmişti. Buradan hareketle kişinin kendi özüne / yalnızlığına da ıtlak edilmiştir; nitekim
فِي الْحَدِيثِ الْقُدْسِيِّ فِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» وَإِنْ ذَكَرَنِي فِي نَفْسِهِ ذَكَرْتُهُ فِي نَفْسِي وَإِنْ ذَكَرَنِي فِي مَلَأٍ ذَكَرْتُهُ فِي مَلَأٍ خَيْرٍ مِنْهُمْ»
Sahîh-i Buhârî'deki kudsî hadiste şöyle buyrulmuştur: “O beni kendi nefsinde (içinde/kendi başına) anarsa, ben de onu zâtımda anarım. Eğer beni bir topluluk içinde anarsa, ben de onu onlardan daha hayırlı bir topluluk içinde anarım.”
فَقَابَلَ قَوْلَهُ: فِي نَفْسِهِ بِقَوْلِهِ: فِي مَلَأٍ.
Burada { فِي نَفْسِهِ } “kendi nefsinde” ifadesi, { فِي مَلَأٍ } “bir topluluk içinde” ifadesiyle karşılaştırılmıştır.
وَالْمَعْنَى: اذْكُرْ رَبَّكَ وَأَنْتَ فِي خَلْوَتِكَ كَمَا تَذْكُرُهُ فِي مَجَامِعِ النَّاسِ.
Mana şudur: İnsanların toplulukları içinde O'nu zikrettiğin gibi, halvetinde (kendi başınayken) de Rabbini zikret.
وَالذِّكْرُ حَقِيقَةٌ فِي ذِكْرِ اللِّسَانِ، وَهُوَ الْمُرَادُ هُنَا، وَيُعَضِّدُهُ قَوْلُهُ: وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ وَذَلِكَ يَشْمَلُ قِرَاءَةَ الْقُرْآنِ وَغَيْرِ الْقُرْآنِ مِنَ الْكَلَامِ الَّذِي فِيهِ تَمْجِيدُ اللَّهِ وَشُكْرُهُ وَنَحْوُ ذَلِكَ، مِثْلُ كَلِمَةِ التَّوْحِيدِ وَالْحَوْقَلَةِ وَالتَّسْبِيحِ وَالتَّكْبِيرِ وَالدُّعَاءِ وَنَحْوِ ذَلِكَ.
Zikir (الذِّكْرُ), hakikat olarak dil ile yapılan zikirdir ve burada kastedilen de budur. Bunu { وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ } buyruğu da desteklemektedir. Bu; Kur'an okumayı ve Kur'an dışındaki kelime-i tevhid, havkele (lâ havle...), tesbih, tekbir, dua ve benzeri Allah'ı tazim ve O'na şükür ifade eden sözleri kapsar.
وَ «التَّضَرُّعُ» التَّذَلُّلُ- وَلَمَّا كَانَ التَّذَلُّلُ يَسْتَلْزِمُ الْخِطَابَ بِالصَّوْتِ الْمُرْتَفِعِ فِي عَادَةِ الْعَرَبِ كَنَّى بِالتَّضَرُّعِ عَنْ رَفْعِ الصَّوْتِ مُرَادًا بِهِ مَعْنَاهُ الْأَصْلِيُّ وَالْكِنَائِيُّ،
Tedarru (التَّضَرُّعُ), tezellül (boyun büküp yalvarmak) demektir. Tezellül, Arapların âdetinde yüksek sesle hitap etmeyi gerektirdiğinden, hem asıl hem de kinai anlamı kastedilerek tedarru ile sesin yükseltilmesinden kinaye yapılmıştır.
وَلِذَلِكَ قُوبِلَ بِالْخُفْيَةِ فِي قَوْلِهِ ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً فِي أَوَائِلِ هَذِهِ السُّورَةِ [٥٥] وَقَدْ تَقَدَّمَ.
Bu sebeple bu surenin başlarındaki { ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً } “Rabbinize yalvararak ve gizlice dua edin” [55] ayetinde gizlilik (hufye) ile karşılanmıştır; bu daha önce geçmişti.
وَقُوبِلَ التَّضَرُّعُ هُنَا بِالْخِيفَةِ وَهِيَ اسْمُ مَصْدَرِ الْخَوْفِ، فَهُوَ مِنَ الْمَصَادِرِ الَّتِي جَاءَتْ عَلَى صِيغَةِ الْهَيْئَةِ وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِهَا الْهَيْئَةَ، مِثْلَ الشِّدَّةِ، وَلَمَّا كَانَتِ الْخِيفَةُ انْفِعَالًا نَفْسِيًّا يَجِدُهُ الْإِنْسَانُ فِي خَاصَّةِ نَفْسِهِ كَانَتْ مُسْتَلْزِمَةً لِلتَّخَافُتِ بِالْكَلَامِ خَشْيَةَ أَنْ يَشْعُرَ بِالْمَرْءِ مَنْ يَخَافُهُ. فَلِذَلِكَ كُنِّيَ بِهَا هُنَا عَنِ الْإِسْرَارِ بِالْقَوْلِ مَعَ الْخَوْفِ مِنَ اللَّهِ، فَمُقَابَلَتُهَا بِالتَّضَرُّعِ طِبَاقٌ فِي مَعْنَيَيِ اللَّفْظَيْنِ الصَّرِيحَيْنِ وَمَعْنَيَيْهِمَا الْكِنَاءَيْنِ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ تَضَرُّعًا وَإِعْلَانًا وَخِيفَةً وَإِسْرَارًا.
Burada tedarru, havfın (korkunun) isim-masdarı olan hîfe (الْخِيفَةِ) ile karşılanmıştır. Bu, şiddet (الشِّدَّة) kelimesi gibi nevi/heyet kalıbında gelen fakat heyet kastedilmeyen masdarlardandır. Hîfe (korku), insanın bizzat kendi içinde hissettiği psikolojik bir etkilenme olduğu için, korkulan kimsenin kişiyi fark etmesi endişesiyle sözü alçak sesle söylemeyi gerektirir. Bu yüzden burada Allah korkusuyla birlikte sözü gizlemekten kinaye yapılmıştır. Dolayısıyla hîfenin tedarru ile karşılanması, iki lafzın hem sarih hem de kinai anlamları bakımından bir tıbaktır (tezattır); sanki “yalvararak ve açıktan, korkarak ve gizlice” denilmiş gibidir.
وَقَوْلُهُ: وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ هُوَ مُقَابِلٌ لِكُلٍّ مِنَ التَّضَرُّعِ وَالْخِيفَةِ وَهُوَ الذِّكْرُ الْمُتَوَسِّطُ بَيْنَ الْجَهْرِ وَالْإِسْرَارِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ ذَلِكَ اسْتِيعَابُ أَحْوَالِ الذَّكَرِ بِاللِّسَانِ، لِأَنَّ بَعْضَهَا قَدْ تَكُونُ النَّفْسُ أَنْشَطَ إِلَيْهِ مِنْهَا إِلَى الْبَعْض الآخر.
{ وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ } buyruğu ise hem tedarruya hem hîfeye karşılıktır; bu da cehir (açıktan okuma) ile israr (gizli okuma) arasındaki orta dereceli zikirdir. Bundan maksat, dil ile yapılan zikrin bütün hallerini kapsamaktır; zira nefis kimi hallere diğerlerinden daha istekli olabilir.
و (الغدو) اسْمٌ لِزَمَنِ الصَّبَاحِ وَهُوَ النِّصْفُ الْأَوَّلُ من النَّهَار.
Gudüv (الغدو), sabah vaktinin ismidir; bu da gündüzün ilk yarısıdır.
و (الآصال) جَمْعُ أَصِيلٍ وَهُوَ الْعَشِيُّ وَهُوَ النِّصْفُ الثَّانِي مِنَ النَّهَارِ إِلَى الْغُرُوبِ.
Âsâl (الآصال), asîl (أَصِيل) kelimesinin çoğuludur; o da aşiyy (akşamüstü) olup gündüzün ikinci yarısından gün batımına kadar olan kısımdır.
وَالْمَقْصُودُ اسْتِيعَابُ أَجْزَاءِ النَّهَارِ بِحَسَبِ الْمُتَعَارَفِ، فَأَمَّا اللَّيْلُ فَهُوَ زَمَنُ النَّوْمِ، وَالْأَوْقَاتُ الَّتِي تَحْصُلُ فِيهَا الْيَقَظَةُ خُصَّتْ بِأَمْرٍ خَاصٍّ مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا [المزمل: ٢] عَلَى أَنَّهَا تَدْخُلُ فِي عُمُومِ قَوْلِهِ: وَلا تَكُنْ مِنَ الْغافِلِينَ.
Maksat, örfe göre gündüzün vakitlerini bütünüyle içine almaktır. Geceye gelince, o uyku vaktidir; uyanıklığın gerçekleştiği vakitler ise Yüce Allah'ın: { قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا } “Birazı hariç, geceleyin kalk!” [Müzzemmil: 2] buyruğu gibi özel bir emirle tahsis edilmiştir; bununla birlikte gece vakitleri de { وَلا تَكُنْ مِنَ الْغافِلِينَ } buyruğunun umumuna dâhildir.
فَدَلَّ قَوْلُهُ: وَلا تَكُنْ مِنَ الْغافِلِينَ عَلَى التَّحْذِيرِ مِنَ الْغَفْلَةِ عَنْ ذكر الله ولاحد لِلْغَفْلَةِ، فَإِنَّهَا تُحَدَّدُ بِحَال الرَّسُول ﷺ وَهُوَ أَعْلَمُ بِنَفْسِهِ. فَإِنَّ لَهُ أَوْقَاتًا يَتَلَقَّى فِيهَا الْوَحْي وأوقات شؤون جِبِلِّيَّةٍ كَالطَّعَامِ.
{ وَلا تَكُنْ مِنَ الْغافِلِينَ } buyruğu, Allah'ın zikrinden gafil olmaktan sakındırmaya delalet eder. Gafletin ise belirli bir sınırı yoktur; zira bu, Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'in haline göre belirlenir ve o kendi nefsini en iyi bilendir. Çünkü onun vahiy aldığı vakitler ve yemek gibi fıtrî/beşerî işlerle meşgul olduğu vakitler vardır.
وَهَذَا الْأَمْرُ خَاصٌّ بِالرَّسُولِ ﵊، وَكُلُّ مَا خُصَّ بِهِ الرَّسُولُ ﵊ مِنَ الْوُجُوبِ يُسْتَحْسَنُ لِلْأُمَّةِ اقْتِدَاؤُهُمْ بِهِ فِيهِ إِلَّا مَا نُهُوا عَنْهُ مِثْلَ الْوِصَالِ فِي الصَّوْمِ.
Bu emir Resul aleyhisselâm'a mahsustur. Resul aleyhisselâm'a vacip kılınarak tahsis edilen her hususta, oruçta visal (ara vermeden peş peşe oruç tutmak) gibi yasaklananlar müstesna, ümmetin ona iktida etmesi (uyması) güzel karşılanır.
وَقَدْ تَقَدَّمَ أَنَّ نَحْوَ وَلا تَكُنْ مِنَ الْغافِلِينَ أَشَدُّ فِي الِانْتِفَاءِ وَفِي النَّهْيِ مِنْ نَحْوِ:
{ وَلا تَكُنْ مِنَ الْغافِلِينَ } gibi ifadelerin, olumsuzlama ve nehiy bakımından şu tür ifadelere göre daha şiddetli olduğu daha önce geçmişti:
وَلَا تَغْفُلْ، لِأَنَّهُ يَفْرِضُ جَمَاعَةً يَحِقُّ عَلَيْهِمْ وَصْفُ الْغَافِلِينَ فَيُحَذَّرُ مِنْ أَنْ يَكُونَ فِي زُمْرَتِهِمْ وَذَلِكَ أَبْيَنُ لِلْحَالَةِ الْمنْهِي عَنْهَا.
{ وَلَا تَغْفُلْ } “gafil olma”; zira [birinci ifade], gafiller vasfını hak etmiş bir topluluğun varlığını varsayar ve onların zümresinde bulunmaktan sakındırır; bu da nehyedilen hali daha açık biçimde ortaya koyar.
[سُورَة الْأَعْرَاف (٧) : آيَة ٢٠٦]
[A'râf Suresi (7), Ayet 206]
إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ وَيُسَبِّحُونَهُ وَلَهُ يَسْجُدُونَ (٢٠٦)
{ إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ وَيُسَبِّحُونَهُ وَلَهُ يَسْجُدُونَ } “Şüphesiz Rabbinin katındakiler O'na kulluk etmekten büyüklenmezler, O'nu tesbih ederler ve yalnız O'na secde ederler.” (206)
تَتَنَزَّلُ مُنْزِلَةَ الْعِلَّةِ لِلْأَمْرِ بِالذِّكْرِ، وَلِذَلِكَ صُدِّرَتْ بِ إِنَّ الَّتِي هِيَ لِمُجَرَّدِ الِاهْتِمَامِ بِالْخَبَرِ، لَا لِرَدِّ تَرَدُّدٍ أَوْ إِنْكَارٍ، لِأَنَّ الْمُخَاطَبَ مُنَزَّهٌ عَنْ أَنْ يَتَرَدَّدَ فِي خَبَرِ اللَّهِ تَعَالَى، فَحَرْفُ التَّوْكِيدِ فِي مِثْلِ هَذَا الْمَقَامِ يُغْنِي غَنَاءَ فَاءِ التَّفْرِيعِ، وَيُفِيدُ التَّعْلِيلَ كَمَا تَقَدَّمَ غَيْرَ مَرَّةٍ، وَالْمَعْنَى: الْحَثُّ عَلَى تَكَرُّرِ ذِكْرِ اللَّهِ فِي مُخْتَلَفِ الْأَحْوَالِ، لِأَنَّ الْمُسْلِمِينَ مَأْمُورُونَ بِالِاقْتِدَاءِ بِأَهْلِ الْكَمَالِ مِنَ الْمَلَأِ الْأَعْلَى، وَفِيهَا تَعْرِيضٌ بِالْمُشْرِكِينَ الْمُسْتَكْبِرِينَ عَنْ عِبَادَةِ اللَّهِ بِأَنَّهُمْ مُنْحَطُّونَ عَنْ تِلْكَ الدَّرَجَاتِ.
Bu ayet, zikir emrinin gerekçesi (illeti) konumundadır. Bu yüzden, bir tereddüdü veya inkârı reddetmek için değil, sırf habere önem verildiğini göstermek için kullanılan { إِنَّ } ile başlatılmıştır; zira muhatap, Yüce Allah'ın haberinde tereddüt etmekten münezzehtir. Dolayısıyla tekit harfi böyle bir makamda tefri' (sonuç bildiren) fâ'sının yerini tutar ve defalarca geçtiği üzere ta'lil (gerekçe) ifade eder. Mana ise: Çeşitli hallerde Allah'ın zikrini tekrarlamaya teşviktir; çünkü Müslümanlar Mele-i A'lâ'daki yetkinlik ehline uymakla emrolunmuşlardır. Ayette ayrıca Allah'a kulluk etmekten büyüklenen müşriklere, onların bu derecelerden ne kadar aşağıda kaldıklarına dair üstü kapalı bir kinaye (tariz) vardır.
وَالْمُرَادُ بِ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ الْمَلَائِكَةُ، وَوَجْهُ جَعْلِ حَالِ الْمَلَائِكَةِ عِلَّةً لأمر النبيء ﷺ بِالذِّكْرِ: أَنَّ مَرْتَبَةَ الرِّسَالَةِ تُلْحِقُ صَاحِبَهَا مِنَ الْبَشَرِ بِرُتْبَةِ الْمَلَائِكَةِ، فَهَذَا التَّعْلِيلُ بِمَنْزِلَةِ أَنْ يُقَالَ: اذْكُرْ رَبَّكَ لِأَنَّ الذِّكْرَ هُوَ شَأْنُ قَبِيلِكَ، كَقَوْلِ ابْنِ دَارَةَ سَالِمِ بْنِ مُسَافِعٍ:
{ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ } ifadesinden murat meleklerdir. Meleklerin halinin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e verilen zikir emrine illet kılınışının vechi şudur: Peygamberlik mertebesi, beşerden olan sahibini meleklerin rütbesine dâhil eder. Dolayısıyla bu ta'lil (gerekçelendirme), İbn Dâre Sâlim b. Müsâfi'in şu sözünde olduğu gibi: “Rabbini zikret; zira zikir senin zümrenin şanıdır” denilmesi mesabesindedir:
فَإِنْ تَتَّقُوا شَرًّا فَمِثْلُكُمُ اتَّقَى ... وَإِنْ تَفْعَلُوا خَيْرًا فَمِثْلُكُمُ فَعَلْ
“Kötülükten sakınırsanız sizin gibiler sakınmıştır... İyilik yaparsanız sizin gibiler yapmıştır.”
فَلَيْسَ فِي هَذَا التَّعْلِيلِ مَا يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ الْمَلَائِكَةُ أَفْضَلَ مِنَ الرُّسُلِ، كَمَا يَتَوَهَّمُهُ الْمُعْتَزِلَةُ لِأَنَّ التَّشَبُّهَ بِالْمَلَائِكَةِ مِنْ حَيْثُ كَانَ الْمَلَائِكَةُ أَسْبَقَ فِي هَذَا الْمَعْنَى لِكَوْنِهِ حَاصِلًا مِنْهُمْ بِالْجِبِلَّةِ فَهُمْ مُثُلٌ فِيهِ، وَلَا شُبْهَةَ فِي أَنَّ الْفَرِيقَ الَّذِينَ لَمْ يَكُونُوا مَجْبُولِينَ عَلَى مَا جُبِلَتْ عَلَيْهِ الْمَلَائِكَةُ، إِذَا تَخَلَّقُوا بِمِثْلِ خَلْقِ الْمَلَائِكَةِ، كَانَ سُمُوُّهُمْ إِلَى تِلْكَ الْمَرْتَبَةِ أَعْجَبَ، وَاسْتِحْقَاقُهُمُ الشُّكْرَ وَالْفَضْلَ لَهُ أَجْدَرَ.
Bu gerekçelendirmede Mu'tezile'nin sandığı gibi meleklerin peygamberlerden daha faziletli olmasını gerektiren bir durum yoktur; çünkü meleklere benzemek, bu manada meleklerin fıtratları gereği bunu yapmalarından ötürü daha öncelikli olmaları ve bu hususta örnek teşkil etmeleri cihetiyledir. Şüphe yok ki, meleklerin yaratıldığı fıtrat üzere yaratılmamış olan bir zümre meleklerin ahlakı gibi bir ahlakla donandığında, onların bu mertebeye yükselmeleri daha hayranlık vericidir ve şükre ve fazilete müstahak olmaları daha layıktır.
وَوَجْهُ الْعُدُولِ عَنْ لَفْظِ الْمَلَائِكَةِ إِلَى الْمَوْصُولِيَّةِ: مَا تُؤْذِنُ بِهِ الصِّلَةُ مِنْ رِفْعَةِ مَنْزِلَتِهِمْ، فَيَتَذَرَّعُ بِذَلِكَ إِلَى إِيجَادِ الْمُنَافِسَةِ فِي التَّخَلُّقِ بِأَحْوَالِهِمْ.
Melekler lafzından vazgeçilip ism-i mevsule dönülmesinin vechi ise: Sıla cümlesinin onların mertebelerinin yüceliğini bildirmesidir; böylece onların halleriyle ahlaklanma hususunda bir yarış (rekabet) oluşturmaya zemin hazırlanmıştır.
وعِنْدَ مُسْتَعْمَلٌ مَجَازًا فِي رِفْعَةِ الْمِقْدَارِ، وَالْحُظْوَةِ الْإِلَهِيَّةِ.
{ عِنْدَ } “katında” ifadesi, mertebenin yüceliği ve ilahî yakınlık/itibar anlamında mecazen kullanılmıştır.
وَقَوْلُهُ: لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ لَيْسَ الْمَقْصُودُ بِهِ التَّنْوِيهُ بِشَأْنِ الْمَلَائِكَةِ لِأَنَّ التَّنْوِيهَ بِهِمْ يَكُونُ بِأَفْضَلِ مِنْ ذَلِكَ، وَإِنَّمَا أُرِيدَ بِهِ التَّعْرِيضُ بِالْمُشْرِكِينَ وَأَنَّهُمْ عَلَى النَّقِيضِ مِنْ أَحْوَالِ الْمَلَائِكَةِ الْمُقَرَّبِينَ، فَخَلِيقٌ بِهِمْ أَنْ يَكُونُوا بُعَدَاءَ عَنْ مَنَازِلِ
{ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ } “O'na kulluk etmekten büyüklenmezler” buyruğunda maksat meleklerin şanını yüceltmek değildir; zira onların şanını yüceltmek bundan daha üstün ifadelerle olur. Aksine bununla müşriklere ve onların mukarreb meleklerin hallerinin tam zıddı üzere olduklarına kinayede bulunulmak istenmiştir. Dolayısıyla onlar yücelik menzillerinden
الرِّفْعَةِ، وَالْمَقْصُودُ هُوَ قَوْلُهُ: وَيُسَبِّحُونَهُ أَيْ يُنَزِّهُونَهُ بِالْقَوْلِ وَالِاعْتِقَادِ عَنْ صِفَاتِ النَّقْصِ، وَهَذِهِ الصِّلَةُ هِيَ الْمَقْصُودَةُ مِنَ التَّعْلِيلِ لِلْأَمْرِ بِالذِّكْرِ.
uzak kalmaya layıktırlar. Asıl maksat ise { وَيُسَبِّحُونَهُ } “O'nu tesbih ederler” buyruğudur; yani söz ve inançla O'nu noksan sıfatlardan tenzih ederler. Zikir emrinin gerekçelendirilmesinde asıl kastedilen sıla da budur.
وَاخْتِيَارُ صِيغَةِ الْمُضَارِعِ لِدَلَالَتِهَا عَلَى التَّجْدِيدِ وَالِاسْتِمْرَارِ، أَوْ كَمَا هُوَ الْمَقْصُودُ وَتَقْدِيمُ الْمَعْمُولِ مِنْ قَوْلِهِ: وَلَهُ يَسْجُدُونَ لِلدَّلَالَةِ عَلَى الِاخْتِصَاصِ أَيْ وَلَا يَسْجُدُونَ لِغَيْرِهِ، وَهَذَا أَيْضًا تَعْرِيضٌ بِالْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ يَسْجُدُونَ لِغَيْرِهِ، وَالْمُضَارِعُ يُفِيدُ الِاسْتِمْرَارَ أَيْضًا.
Muzari sîgasının seçilmesi, yenilenmeye ve sürekliliğe delalet etmesi içindir veya maksat da zaten budur. { وَلَهُ يَسْجُدُونَ } “yalnız O'na secde ederler” buyruğunda mef'ulün (tümlecin) öne alınması tahsis bildirmek içindir; yani O'ndan başkasına secde etmezler. Bu da başkasına secde eden müşriklere bir tarizdir (kinayedir). Muzari fiil burada da süreklilik ifade eder.
وَهُنَا مَوْضِعُ سُجُودٍ مِنْ سُجُودِ الْقُرْآنِ، وَهُوَ أَوَّلُهَا فِي تَرْتِيبِ الصُّحُفِ، وَهُوَ مِنَ الْمُتَّفَقِ عَلَى السُّجُودِ فِيهِ بَيْنَ عُلَمَاءِ الْأُمَّةِ، وَمُقْتَضَى السَّجْدَةِ هُنَا أَنَّ الْآيَةَ جَاءَتْ لِلْحَضِّ عَلَى التَّخَلُّقِ بِأَخْلَاقِ الْمَلَائِكَةِ فِي الذِّكْرِ، فَلَمَّا أَخْبَرَتْ عَنْ حَالَةٍ مِنْ أَحْوَالِهِمْ فِي تَعْظِيمِ اللَّهِ وَهُوَ السُّجُودُ لِلَّهِ، أَرَادَ الرَّسُولُ ﵊ أَنْ يُبَادِرَ بِالتَّشَبُّهِ بِهِمْ تَحْقِيقًا للمقصد الَّذِي سبق هَذَا الْخَبَرُ لِأَجْلِهِ.
Burası Kur'an secdelerinden bir secde yeridir ve mushaf tertibinde ilkidir. Ümmetin âlimleri arasında secde edilmesi hususunda ittifak edilen yerlerdendir. Buradaki secdenin gereği şudur: Ayet, zikir konusunda meleklerin ahlakıyla ahlaklanmaya teşvik etmek için gelmiştir. Meleklerin Allah'ı tazim konusundaki hallerinden biri olan Allah'a secde etme halini haber verince, Resul aleyhisselâm bu haberin kendisi için sevk edildiği maksadı gerçekleştirmek üzere derhal onlara benzemeye yönelmiştir.
وَأَيْضًا جَرَى قَبْلَ ذَلِكَ ذِكْرُ اقْتِرَاحِ الْمُشْرِكِينَ أَنْ يَأْتِيهم النبيء ﷺ بِآيَةٍ كَمَا يَقْتَرِحُونَ فَقَالَ اللَّهُ لَهُ: قُلْ إِنَّما أَتَّبِعُ مَا يُوحى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي [الْأَعْرَاف: ٢٠٣] وَبِأَنْ يَأْمُرَهُمْ بِالِاسْتِمَاعِ لِلْقُرْآنِ وَذَكَرَ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ يَسْجُدُونَ لِلَّهِ، شَرَعَ اللَّهُ عِنْدَ هَذِهِ الْآيَةِ سُجُودًا لِيَظْهَرَ إِيمَانُ الْمُؤْمِنِينَ بِالْقُرْآنِ وَجُحُودُ الْكَافِرِينَ بِهِ حِينَ سَجَدَ الْمُؤْمِنُونَ، وَيُمْسِكُ الْمُشْرِكُونَ الَّذِينَ يَحْضُرُونَ مَجَالِسَ نُزُولِ الْقُرْآنِ، وَقَدْ دَلَّ اسْتِقْرَاءُ مَوَاقِعِ سُجُودِ الْقُرْآنِ أَنَّهَا لَا تَعْدُو أَنْ تَكُونَ إِغَاظَةً لِلْمُشْرِكِينَ أَوِ اقْتِدَاءً بِالْأَنْبِيَاءِ أَوِ الْمُرْسَلِينَ كَمَا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي سَجْدَةِ، فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَخَرَّ راكِعاً وَأَنابَ [ص: ٢٤] أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ [الْأَنْعَام: ٩٠] فَدَاوُدُ مِمَّنْ أَمر مُحَمَّد ﷺ بِأَنْ يَقْتَدِيَ بِهِ.
Ayrıca bundan önce müşriklerin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerine kendi teklif ettikleri gibi bir mucize (ayet) getirmesini teklif ettikleri zikredilmiş; Allah Teâlâ da ona: { قُلْ إِنَّما أَتَّبِعُ مَا يُوحى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي } “De ki: ‘Ben ancak Rabbimden bana vahyolunana uyarım’” [A'râf: 203] demesini ve onlara Kur'an'ı dinlemelerini emretmesini buyurmuş ve meleklerin Allah'a secde ettiklerini zikretmiştir. Müminler secde edip de Kur'an'ın iniş meclislerinde bulunan müşrikler secde etmekten geri durdukları vakit, müminlerin Kur'an'a olan imanı ile kâfirlerin onu inkârı açığa çıksın diye Allah bu ayette secde meşru kılmıştır. Nitekim Kur'an'daki secde ayetlerinin taranması (istikrâsı), bunların ya müşrikleri öfkelendirmek ya da peygamberlere ve elçilere uymak gayesinden öteye geçmediğini göstermiştir. Nitekim İbn Abbas { فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَخَرَّ راكِعاً وَأَنابَ } “Rabbinden mağfiret diledi, rükû ederek yere kapandı ve [Rabbine] yöneldi” [Sâd: 24] secdesi hakkında Yüce Allah'ın: { فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ } “Onların hidayetine uy!” [En'âm: 90] buyurduğunu, dolayısıyla Dâvûd'un Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisine uymakla emrolunduğu kimselerden olduğunu söylemiştir.