والإنسان، والرحمة والشدة، والنفع والضّر، فإذا تركت هذه الفطرة على مساقها السليم، كان الإنسان موحّدا، عابدا لله وحده، فهو المعبود بحق، وكل ما يصدر عن الإنسان من شرك وانحراف، وتصورات شاذّة عن الإله خالق الكون، فإنما هو من منشأ طارئ، يعكّر صفو الاتجاه الصحيح نحو الله تعالى. قال الله سبحانه مصوّرا حقيقة الفطرة السّوية في أقدم العصور:
[Kâinatta] ve insanda, rahmet ve şiddette, fayda ve zararda [tasarruf O'nundur]. Bu fıtrat kendi selim akışına bırakıldığında insan muvahhid olur, yalnızca Allah'a ibadet eder; zira hakkıyla ibadete layık olan mabut O'dur. İnsandan sâdır olan her türlü şirk, sapma ve kâinatın yaratıcısı olan İlah hakkındaki aykırı tasavvurlar ise Allah Teâlâ'ya yönelen doğru istikametin duruluğunu bozan sonradan arız olmuş bir kaynaktan ileri gelmektedir. Nitekim Allah Sübhânehu en eski çağlardaki dosdoğru fıtratın hakikatini tasvir ederek şöyle buyurmuştur:
[سورة يونس (١٠) : الآيات ١٩ الى ٢١]
[Yûnus Suresi (10), 19-21. Ayetler]
وَما كانَ النَّاسُ إِلاَّ أُمَّةً واحِدَةً فَاخْتَلَفُوا وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ فِيما فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (١٩) وَيَقُولُونَ لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَقُلْ إِنَّمَا الْغَيْبُ لِلَّهِ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ (٢٠) وَإِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُمْ إِذا لَهُمْ مَكْرٌ فِي آياتِنا قُلِ اللَّهُ أَسْرَعُ مَكْراً إِنَّ رُسُلَنا يَكْتُبُونَ ما تَمْكُرُونَ (٢١)
{ وَما كانَ النَّاسُ إِلاَّ أُمَّةً واحِدَةً فَاخْتَلَفُوا وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ فِيما فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (١٩) وَيَقُولُونَ لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَقُلْ إِنَّمَا الْغَيْبُ لِلَّهِ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ (٢٠) وَإِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُمْ إِذا لَهُمْ مَكْرٌ فِي آياتِنا قُلِ اللَّهُ أَسْرَعُ مَكْراً إِنَّ رُسُلَنا يَكْتُبُونَ ما تَمْكُرُونَ (٢١) } “İnsanlar tek bir ümmetten başka bir şey değildi; sonradan ayrılığa düştüler. Eğer Rabbinden geçmiş bir söz olmasaydı, hakkında ihtilaf ettikleri şeyler konusunda aralarında hemen hüküm verilirdi. Onlar: ‘Ona Rabbinden bir ayet (mucize) indirilseydi ya!’ derler. De ki: ‘Gayb ancak Allah'ındır. Bekleyin; şüphesiz ben de sizinle birlikte bekleyenlerdenim.’ İnsanlara dokunan bir sıkıntıdan sonra kendilerine bir rahmet tattırdığımız zaman, bakarsın ki ayetlerimiz hakkında hemen bir tuzak kurarlar. De ki: ‘Allah tuzak kurmada (karşılık vermede) daha hızlıdır.’ Şüphesiz elçilerimiz kurduğunuz tuzakları yazmaktadırlar.”
إن توحيد الله تعالى أمر قديم في البشر، وهو الأصل العام في كل إنسان، وما الشّرك في العبادة أو الوثنية وعبادة الأصنام إلا أمر طارئ دخيل، ومذهب فاسد حادث في الناس، بسبب اتّباع الأهواء والتصورات المخطئة. فقد كان الناس كلهم على دين واحد وملّة واحدة هو دين التوحيد، وفطرة الاعتراف بربّ واحد. وذلك كما جاء في آية أخرى: كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ [البقرة: ٢/ ٢١٣] ويوضح هذا
Allah Teâlâ'yı birlemek insanlıkta kadim bir husustur ve her insandaki genel asıldır. İbadette şirk koşmak veya putperestlik ve putlara tapmak ise hevalara ve hatalı tasavvurlara uyulması sebebiyle insanlar arasında sonradan ortaya çıkan yabancı bir durum ve ihdas edilmiş fasit bir mezheptir. Nitekim insanların hepsi tek bir din ve tek bir millet üzere idiler ki o da tevhid dini ve tek bir Rabbi ikrar etme fıtratıdır. Bu durum başka bir ayette şöyle ifade edilmiştir: { كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ } “İnsanlar tek bir ümmet idi. Sonra Allah, müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak peygamberleri gönderdi...” [el-Bakara: 2/213]. Bunu şu hadis-i şerif açıklamaktadır:
الحديث الصحيح: «كل مولود يولد على الفطرة، حتى يعرب عنه لسانه، فأبواه يهوّدانه، أو ينصّرانه، أو يمجّسانه» .
Sahih hadis: “Her doğan çocuk fıtrat üzere doğar; nihayet dili meramını ifade edinceye kadar [böyle kalır]. Sonra anne babası onu Yahudi, Hristiyan veya Mecusi yapar.”
لقد طرأ الاختلاف في توحيد الله تعالى على عقول البشر وتصوراتهم بعد الخلق السّوي والتكوين القويم، ولكن حلم الله ورحمته اقتضيا إمهال الإنسان ليراجع
Allah Teâlâ'nın birliği (tevhidi) hususundaki ayrılık, düzgün yaratılış ve dosdoğru fıtrattan sonra insanların akıllarına ve tasavvurlarına sonradan arız olmuştur. Ancak Allah'ın hilmi ve rahmeti, insanın [durumunu] gözden geçirmesi için ona mühlet tanınmasını gerektirmiştir.
حسابه ويصحح خطأه، ولولا ما تقدم من الله تعالى من كلمة حق في جعل الجزاء الفاصل بين الناس يوم القيامة، لعجّل العذاب للناس في الدنيا بإهلاك المبطلين، وتعذيب العصاة بسبب اختلافهم، ولقضي بينهم في منازعاتهم أو خلافاتهم. وفي هذا وعيد للمنحرفين وإمهال للظالمين الكافرين.
Hesabını gözden geçirip hatasını düzeltsin diye [mühlet vermiştir]. Eğer insanlar arasındaki nihai hüküm ve karşılığın kıyamet gününe bırakılmasına dair Allah Teâlâ'dan önceden geçmiş hak bir söz olmasaydı, bâtıl ehlinin helak edilmesi ve ayrılıkları sebebiyle isyankârların cezalandırılması suretiyle dünyada insanlara azap çarçabuk verilir, çekişmeleri ve ihtilafları konusunda aralarında hemen hüküm verilirdi. Bunda sapanlar için bir tehdit, zalim kâfirler için ise bir mühlet tanıma vardır.
ثم أورد الله شبهة يتمسك بها الكفار في كفرهم وزعمهم، وهي أنهم يقولون: هلا أنزل على النّبي محمد ﷺ آية كونية حسّية مشاهدة كالتي نزلت على نوح وشعيب وهود وصالح وموسى وعيسى، تلك الآية تضطر الناس إلى الإيمان بالله، فردّ الله عليهم بأن يقول نبيّه لهم: إنما سلطان الغيب وتقديره أو معرفته وتوجيهه لله تعالى، إن شاء فعل، وإن شاء لم يفعل، لا يطّلع على غيبه أحد، والله وحده هو المختصّ بعلم الغيب، فلا يعلم به إلا هو، والأمر كله لله، يعلم عواقب الأمور، فإن قدر وشاء، أنزل آية كونية أو عقلية أو غيرهما، وإن شاء لم ينزلها، ويعلم الوقت المناسب لكل شيء. ثم قال تعالى: فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ وهذا وعيد واضح، فإن كنتم لا تؤمنون بي حتى تشاهدوا ما سألتهم من نزول الآيات المقترحة، فانتظروا حكم الله فيّ وفيكم، وهو ما يستحلّ بكم من العذاب جزاء عنادكم وجحودكم بالآيات.
Sonra Allah, kâfirlerin inkârlarında ve iddialarında sarıldıkları bir şüpheyi zikretti; o da şudur: Onlar, Peygamber Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e Nûh, Şuayb, Hûd, Sâlih, Mûsâ ve Îsâ'ya indirilenler gibi insanları Allah'a imana mecbur bırakacak kevni, hissi ve gözle görülür bir mucize indirilseydi ya, demektedirler. Allah da Peygamberinin onlara şöyle demesini emrederek cevap vermiştir: Gaybın hükümranlığı, takdiri, bilinmesi ve yönlendirilmesi yalnızca Allah Teâlâ'ya aittir; dilerse yapar, dilerse yapmaz. O'nun gaybına hiç kimse vakıf olamaz. Gayb ilmi sadece Allah'a mahsustur, onu O'ndan başkası bilemez. Bütün işler Allah'a aittir, O işlerin sonunu bilir; takdir edip dilerse kevni, akli veya başka türlü bir mucize indirir, dilerse indirmez ve O her şey için uygun vakti bilir. Sonra Allah Teâlâ: { فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ } “Bekleyin; şüphesiz ben de sizinle birlikte bekleyenlerdenim” buyurdu. Bu açık bir tehdittir: Şayet siz teklif ettiğiniz o mucizelerin inişini bizzat görmedikçe bana iman etmeyecekseniz, Allah'ın benim ve sizin hakkınızdaki hükmünü bekleyin; o da inadınızın ve ayetleri inkârınızın cezası olarak başınıza gelecek olan azaptır.
وقد حقق الله تعالى وعيده، بنصر عبده محمد ﷺ في معركة بدر وغيرها.
Allah Teâlâ kulu Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e Bedir Savaşı'nda ve diğerlerinde zafer vererek tehdidini gerçekleştirmiştir.
وهناك جواب آخر على طلب إنزال آية غير القرآن، وهو أن الله تعالى إذا أذاق الناس وهم الكفار رحمة، ورزقهم فضلا، من بعد ضرّاء مسّتهم، كالرّخاء بعد الشّدة، والخصب بعد الجدب، والأمن بعد الخوف، والصحة بعد المرض، إذا هم يسرعون بالمفاجأة الغريبة وهي المكر، أي الاستهزاء والطعن في مقام الحمد والشكر، والتّنكر للجميل والمعروف بعد زوال المكروه عنهم، وعدم الارتداع عن المعاصي، وذلك في الناس كثير. وإزاء هذا الموقف قل لهم يا محمد: الله تعالى أسرع مكرا، أي
Kur'an'dan başka bir ayet/mucize indirilmesi talebine dair diğer bir cevap da şudur: Allah Teâlâ insanlara -ki onlar kâfirlerdir- başlarına gelen bir sıkıntıdan sonra; darlık ardından bolluk, kuraklık ardından bereket, korku ardından emniyet ve hastalık ardından sıhhat gibi bir rahmet tattırıp bir lütufta bulunduğunda, onlar hamd ve şükür makamında alay edip dil uzatmak, kendilerinden hoşa gitmeyen durum kalktıktan sonra iyilik ve ihsanı inkâr etmek ve günahlardan vazgeçmemek gibi garip bir sürpriz olan tuzağa koşarlar; bu da insanlar arasında pek çoktur. Bu tutum karşısında ey Muhammed, onlara de ki: Allah Teâlâ tuzak kurmada daha hızlıdır, yani
تدبيرا محكما، وجزاء عدلا على أفعالكم، قبل أن تدبروا مكيدة أو خطة لإطفاء نور الإسلام، وكل آت قريب، إن رسلنا وهم الملائكة الحفظة الكرام يكتبون أو يسجّلون جميع ما تفعلونه وتدبرونه، أو تخطّطون له، ويحصونه عليكم، ثم يعرضونه على الله عالم الغيب والشهادة الكبير المتعال، فيجازي كل واحد على فعله بما يستحق.
Siz İslam'ın nurunu söndürmek için bir hile veya plan kurmadan önce, yaptıklarınıza karşı sağlam bir tedbir ve adil bir ceza vermede daha hızlıdır; gelecek olan her şey ise yakındır. Şüphesiz bizim elçilerimiz olan şerefli koruyucu melekler, yaptığınız, tasarladığınız veya planladığınız her şeyi yazmakta veya kaydetmekte ve aleyhinize sayıp dökmektedirler. Sonra bunu gaybı ve görüneni bilen, pek yüce ve ulu olan Allah'a arz ederler; O da herkese yaptığının karşılığını hak ettiği şekilde verir.
مقابلة النّعمة بالجحود
Nimete Nankörlükle Karşılık Vermek
يختلف الناس في تقدير نعمة الله الخالق عليهم، فالمؤمن يشكر الله تعالى على أفضاله ونعمه الكثيرة في الحياة والصحة والرزق والجاه والمال، والكافر أو المشرك يقابل النعمة بالجحود، ويتنكر للمعروف، وينسى ما تفضّل به الله عليه من نجاة بعد خوف، وأمن بعد قلق، وعافية بعد مرض، وغنى بعد فقر، وعزّ بعد ذلّ. والشأن في الإنسان السّوي المنصف أن يقرّ بهذه الأفضال الإلهية، ويشكر المنعم في جميع الأحوال. قال الله تعالى واصفا حال الجاحدين المتنكّرين للجميل والخير:
İnsanlar Yaratıcı Allah'ın üzerlerindeki nimetini takdir etme konusunda farklılık gösterirler. Mümin; hayat, sıhhat, rızık, itibar ve mal konusundaki pek çok lütuf ve nimeti için Allah Teâlâ'ya şükreder. Kâfir veya müşrik ise nimeti nankörlükle karşılar, iyiliği inkâr eder; Allah'ın kendisine korkudan sonra kurtuluş, endişeden sonra emniyet, hastalıktan sonra afiyet, fakirlikten sonra zenginlik ve zilletten sonra izzet bahşettiğini unutur. Düzgün ve insaflı insana düşen ise bu ilahi lütufları ikrar etmek ve her hâlükârda Nimet Veren'e şükretmektir. Allah Teâlâ iyiliği ve hayrı inkâr eden nankörlerin halini tavsif ederek şöyle buyurmuştur:
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٢٢ الى ٢٣]
[Yûnus Suresi (10), 22-23. Ayetler]
هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ وَفَرِحُوا بِها جاءَتْها رِيحٌ عاصِفٌ وَجاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ كُلِّ مَكانٍ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ لَئِنْ أَنْجَيْتَنا مِنْ هذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ (٢٢) فَلَمَّا أَنْجاهُمْ إِذا هُمْ يَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّما بَغْيُكُمْ عَلى أَنْفُسِكُمْ مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا ثُمَّ إِلَيْنا مَرْجِعُكُمْ فَنُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٢٣)
{ هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ وَفَرِحُوا بِها جاءَتْها رِيحٌ عاصِفٌ وَجاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ كُلِّ مَكانٍ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ لَئِنْ أَنْجَيْتَنا مِنْ هذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ (٢٢) فَلَمَّا أَنْجاهُمْ إِذا هُمْ يَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّما بَغْيُكُمْ عَلى أَنْفُسِكُمْ مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا ثُمَّ إِلَيْنا مَرْجِعُكُمْ فَنُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٢٣) } “Sizi karada ve denizde gezdiren O'dur. Hatta siz gemilerde bulunduğunuz ve o gemiler de içindekileri tatlı bir rüzgârla alıp götürdüğü ve onlar da bununla sevindikleri sırada, birden gemiye şiddetli bir fırtına gelir, her taraftan dalgalar onları kuşatır ve çepeçevre sarıldıklarını anlarlar da dini yalnız Allah'a halis kılarak: ‘Eğer bizi bundan kurtarırsan, mutlaka şükredenlerden olacağız’ diye O'na yalvarırlar. Fakat Allah onları kurtarınca, bir de bakarsın ki yeryüzünde haksız yere taşkınlık yaparlar. Ey insanlar! Sizin taşkınlığınız ancak kendi aleyhinizedir; dünya hayatının geçici menfaatidir. Sonra dönüşünüz Bizedir; Biz de yapmakta olduklarınızı size haber vereceğiz.”
[يونس: ١٠/ ٢٢- ٢٣] .
[Yûnus: 10/ 22-23].
هذه الآية تتضمن تعداد النّعم على الناس، ثم تزجرهم عن الجحود وتذمّ بغيهم وتجاوزهم الحدود، ومن أعظم النعم تحقيق الأمن بعد الخوف، والنّجاة من المخاطر
Bu ayet, insanlara [bahşedilen] nimetlerin sayılmasını içermekte; ardından onları nankörlükten sakındırmakta, taşkınlıklarını ve haddi aşmalarını yermektedir. En büyük nimetlerden biri de korkunun ardından güvenliğin sağlanması ve tehlikelerden kurtuluşa erdirilmesidir.
بعد التعّرض لها، فالله تعالى هو الذي يمكّن الناس من السير وتجاوز المسافات في البر والبحر بوسائط النقل المعروفة، من الدّواب والبواخر والسيارات والطائرات والقطارات، وتلك نعم جليلة، حتى إنه إذا كان الناس راكبين في السّفن الشراعية وجرت فوق الماء بريح هادئة لينة، ثم تعرّضت للاضطرابات ومخاطر الغرق بتغيّر الريح واشتدادها، فتهبّ عاصفة قوية، ويعتقد الركاب أنهم غارقون هالكون بسبب الأعاصير والأمواج العاتية التي تحيط بهم من كل جهة، في تلك الحالة الرهيبة لا يجد الركاب ملجأ إلا الله، فيتّجهون إلى دعائه مخلصين له الدعاء والعبادة والتّضرع، ولا يتّجهون لغير الله ربّهم، ويقولون بصدق وحرارة وإخلاص: لئن أنجانا الله من هذه المخاطر والدّواهي لنكونن من جماعة الشاكرين نعمة الله، الموحّدين له، العابدين إياه. ولكن سرعان ما يتبدل الموقف، وينقض هؤلاء الركاب العهد أو الوعد، فحينما ينجيهم الله من تلك الورطة، وينقذهم من خطر الغرق أو الهلاك، إذا هم يعودون إلى سيرتهم الأولى، من نكران وجود الله وتوحيده، والوقوع في الظلم والبغي، والعصيان والفسوق، كما جاء في آية أخرى: وَإِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِيَّاهُ فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَكانَ الْإِنْسانُ كَفُوراً (٦٧) [الإسراء: ١٧/ ٦٧] .
kurtuluşa erdirilmesidir. Çünkü binekler, vapurlar, arabalar, uçaklar ve trenler gibi bilinen ulaşım araçlarıyla karada ve denizde insanların yol almasını ve mesafeleri aşmasını sağlayan Allah Teâlâ'dır; bunlar pek yüce nimetlerdir. Hatta insanlar yelkenli gemilere bindiklerinde ve gemiler suyun üzerinde sakin ve tatlı bir rüzgârla yol alıp giderken, rüzgârın yön değiştirip şiddetlenmesiyle çalkantılara ve boğulma tehlikesine maruz kaldıklarında; şiddetli bir fırtına kopup yolcular her taraftan kendilerini kuşatan kasırgalar ve azgın dalgalar sebebiyle boğulup helak olacaklarını zannettikleri o korkunç durumda, Allah'tan başka sığınak bulamazlar. Duayı, ibadeti ve yakarışı yalnızca O'na halis kılarak Rabbimiz olan Allah'tan başkasına yönelmezler; tam bir samimiyet, yakarış ve ihlasla: ‘Eğer Allah bizi bu tehlikelerden ve felaketlerden kurtarırsa, mutlaka Allah'ın nimetine şükreden, O'nu birleyen ve yalnızca O'na ibadet eden kimselerden olacağız’ derler. Fakat çok geçmeden durum değişir ve bu yolcular ahitlerini ya da sözlerini bozarlar. Allah onları o çıkmazdan ve boğulup helak olma tehlikesinden kurtardığında, bir de bakarsın ki Allah'ın varlığını ve birliğini inkâr etmek, zulüm, taşkınlık, isyan ve fıska düşmek suretiyle eski hallerine dönerler. Nitekim başka bir ayette şöyle buyrulmuştur: { وَإِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِيَّاهُ فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَكانَ الْإِنْسانُ كَفُوراً } “Denizde başınıza bir musibet geldiğinde, O'ndan başka yalvardığınız bütün varlıklar kaybolup gider. Fakat O sizi karaya çıkarıp kurtarınca yine yüz çevirirsiniz. İnsan gerçekten pek nankördür.” [el-İsrâ: 17/67].
ثم زجر الله أهل البغي والإسراف، والجحود والإنكار، والمعصية والضّلال، فقال سبحانه: يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّما بَغْيُكُمْ عَلى أَنْفُسِكُمْ أي إنما وبال هذا البغي وجزاؤه وإثمه على أنفسكم في الدنيا والآخرة، ولا تضرّون به أحدا غيركم، تتمتعون في الدنيا متاعا زائلا لا قرار له، من توبيخ الضمير والوجدان، أو التعرض لأنواع البلايا والأمراض والقلاقل أو الخسران في نهاية الأمر، وفي الآخرة أيضا جزاء محقق على البغي والانحراف، لأن مصير جميع الخلائق ومآلهم إلى الله يوم القيامة، فيخبرهم
Sonra Allah taşkınlık ve israf, küfür ve inkâr, isyan ve dalalet ehlini azarlayarak şöyle buyurdu: { يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّما بَغْيُكُمْ عَلى أَنْفُسِكُمْ } “Ey insanlar! Sizin taşkınlığınız ancak kendi aleyhinizedir”. Yani bu taşkınlığın vebali, cezası ve günahı dünyada da ahirette de ancak kendi aleyhinizedir; onunla kendinizden başka hiç kimseye zarar veremezsiniz. Dünyada vicdan azabı çekmek, çeşitli belalara, hastalıklara, huzursuzluklara maruz kalmak veya işin sonunda hüsrana uğramak suretiyle geçici ve kalıcılığı olmayan bir faydalanmayla faydalanırsınız. Ahirette de taşkınlık ve sapmanın kesin bir cezası vardır; çünkü bütün mahlukatın dönüşü ve varacağı yer kıyamet gününde Allah'adır. Böylece onlara
بجميع أعمالهم، ويجازيهم عليها الجزاء الأوفى المناسب، بسبب ما كانوا يعملون. وفي هذا تهديد كاف، ووعيد قاطع شاف. جاء في حديث أحمد والبخاري: «ما من ذنب أجدر أن يعجّل الله لصاحبه العقوبة في الدنيا، مع ما يدّخر له في الآخرة، من البغي وقطيعة الرّحم» .
bütün amellerini haber verecek ve yapmakta oldukları şeyler sebebiyle onlara en eksiksiz ve uygun karşılığı verecektir. Bunda yeterli bir tehdit, kesin ve tatmin edici bir uyarı vardır. Ahmed ve Buhârî'nin rivayet ettiği hadiste şöyle buyrulmuştur: “Ahirette sahibine saklanan [azapla] birlikte dünyada da Allah'ın cezasını çarçabuk vermesine taşkınlık (zulüm) ve akrabalık bağını koparmaktan daha layık hiçbir günah yoktur.”
وقال سفيان بن عيينة: إِنَّما بَغْيُكُمْ عَلى أَنْفُسِكُمْ مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا أي تعجّل لكم عقوبته في الحياة الدنيا، وعلى هذا قالوا: البغي يصرع أهله.
Süfyân b. Uyeyne şöyle demiştir: { إِنَّما بَغْيُكُمْ عَلى أَنْفُسِكُمْ مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا } “Taşkınlığınız ancak kendi aleyhinizedir; dünya hayatının geçici menfaatidir”, yani cezası dünya hayatında çarçabuk başınıza gelir. Nitekim bundan dolayı: ‘Taşkınlık ve zulüm, ehlini helak eder’ demişlerdir.
والحقّ أن إنذارات القرآن وألوان التهديد والوعيد بالعذاب لها هدف تربوي سام، فهي من أجل توجيه الإنسان نحو الخير، والصلاح، والهدى والنّور، والاستقامة على أمر الله وشكره باستعمال القوى الإنسانية في مرضاته، وهي أيضا تحذير من الشّر وتنبيه إلى مغبّته وسوء عاقبته، فالويل كل الويل لمن بغى على نفسه وظلم غيره، قال الله تعالى: فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ [النّور: ٢٤/ ٦٣] .
Gerçek şu ki, Kur'an'ın uyarıları ile azap tehdidi ve korkutmalarının yüce bir terbiyevi gayesi vardır; bunlar insanı hayra, ıslaha, hidayete, nura, Allah'ın emri üzere istikamete ve insani melekeleri O'nun rızasında kullanarak O'na şükretmeye yöneltmek içindir. Aynı zamanda kötülükten bir sakındırma, onun vebaline ve kötü akıbetine bir dikkati çekmedir. Kendi nefsine taşkınlık edip başkasına zulmedenin vay haline! Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “O'nun emrine aykırı davrananlar, başlarına bir fitne gelmesinden veya kendilerine can yakıcı bir azabın isabet etmesinden sakınsınlar.” [en-Nûr: 24/63].
أروع مثل للحياة الدنيا
Dünya Hayatı İçin En Güzel Mesel
تتميز تشبيهات القرآن الكريم لبعض الأوضاع الجسمية أو الخطيرة بالواقعية والإيجاز، والتصوير السريع البليغ، ليسهل إدراك الأمور على وجهها الصحيح، ولتكون الأحوال المشاهدة خير دليل معبّر عن الواقع، وعبرة للمتأمّل المتّعظ. فإذا تفاعل الإنسان مع منظور المستقبل وتأثّر بما يؤول إليه، أحسّ بمسؤوليته، وبادر إلى العمل والبناء، والعطاء والإنتاج، قبل أن يفوت الأوان وتضيع الفرصة. وهذا مثل بليغ للحياة الدنيا تصوّره الآية القرآنية التالية كأن رساما ماهرا يرسم مشاهدها:
Kur'an-ı Kerim'in bazı cismani veya tehlikeli durumlar için getirdiği teşbihler; meselelerin doğru biçimde kavranmasını kolaylaştırmak, gözlemlenen durumların hakikati en iyi ifade eden delil olması ve ibretle düşünen kimse için bir ders teşkil etmesi amacıyla gerçekçilik, vecizlik ve hızlı, beliğ bir tasvirle temayüz eder. İnsan geleceğe dair perspektifle etkileşime girip varacağı sondan etkilendiğinde sorumluluğunu hisseder; vakit geçmeden ve fırsat kaçmadan önce amele, imara, vermeye ve üretmeye koşar. İşte aşağıdaki Kur'an ayetinin, sanki mahir bir ressam sahnelerini çiziyormuşçasına tasvir ettiği dünya hayatına dair beliğ bir mesel şudur:
[سورة يونس (١٠) : آية ٢٤]
[Yûnus Suresi (10), 24. Ayet]
إِنَّما مَثَلُ الْحَياةِ الدُّنْيا كَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ مِمَّا يَأْكُلُ النَّاسُ وَالْأَنْعامُ حَتَّى إِذا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَها وَازَّيَّنَتْ وَظَنَّ أَهْلُها أَنَّهُمْ قادِرُونَ عَلَيْها أَتاها أَمْرُنا لَيْلاً أَوْ نَهاراً فَجَعَلْناها حَصِيداً كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (٢٤)
{ إِنَّما مَثَلُ الْحَياةِ الدُّنْيا كَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ مِمَّا يَأْكُلُ النَّاسُ وَالْأَنْعامُ حَتَّى إِذا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَها وَازَّيَّنَتْ وَظَنَّ أَهْلُها أَنَّهُمْ قادِرُونَ عَلَيْها أَتاها أَمْرُنا لَيْلاً أَوْ نَهاراً فَجَعَلْناها حَصِيداً كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (٢٤) } “Dünya hayatının misali, gökten indirdiğimiz bir su gibidir ki, onunla insanların ve hayvanların yediği yeryüzü bitkileri birbirine karışır. Nihayet yeryüzü bütün zinetini takınıp süslendiği ve sahipleri de ona güç yetirebileceklerini sandıkları bir sırada, geceleyin veya gündüzün oraya emrimiz gelir de sanki dün hiç yokmuş gibi orayı biçilmiş bir ekin haline getiriveririz. İşte düşünen bir topluluk için ayetleri böyle ayrıntılı açıklıyoruz.”
هذه الآية العظيمة تصوير للحياة والفناء العاجل، وقد تكرر هذا التشبيه أو التمثيل في القرآن الكريم في مناسبات عديدة، مثل قوله تعالى: اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَياةُ الدُّنْيا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَزِينَةٌ وَتَفاخُرٌ بَيْنَكُمْ وَتَكاثُرٌ فِي الْأَمْوالِ وَالْأَوْلادِ كَمَثَلِ غَيْثٍ أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَباتُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَراهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَكُونُ حُطاماً وَفِي الْآخِرَةِ عَذابٌ شَدِيدٌ وَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرِضْوانٌ وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا مَتاعُ الْغُرُورِ (٢٠) [الحديد: ٥٧/ ٢٠] .
Bu yüce ayet, hayatın ve hızlıca gelen yok oluşun bir tasviridir. Bu teşbih veya mesel Kur'an-ı Kerim'de birçok münasebetle tekrarlanmıştır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَياةُ الدُّنْيا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَزِينَةٌ وَتَفاخُرٌ بَيْنَكُمْ وَتَكاثُرٌ فِي الْأَمْوالِ وَالْأَوْلادِ كَمَثَلِ غَيْثٍ أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَباتُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَراهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَكُونُ حُطاماً وَفِي الْآخِرَةِ عَذابٌ شَدِيدٌ وَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرِضْوانٌ وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا مَتاعُ الْغُرُورِ (٢٠) } “Bilin ki dünya hayatı ancak bir oyun, bir eğlence, bir süs, aranızda bir övünme ve mallarda ve evlatlarda bir çoğalma yarışından ibarettir. Tıpkı bitirdiği ekin çiftçilerin hoşuna giden bir yağmur gibidir; sonra kurur da sen onu sapsarı görürsün; sonra da çerçöp olur. Ahirette ise çetin bir azap, Allah'tan bir mağfiret ve rıza vardır. Dünya hayatı aldatıcı bir menfaatten başka bir şey değildir.” [el-Hadîd: 57/20].
وتوضيح هذا المثل كما يبدو فيما يأتي:
Bu meselin açıklaması aşağıda görüldüğü üzeredir:
إنما مثل التّفاخر في الحياة الدنيا وزينتها بالمال والبنين، ثم أيلولتها إلى الفناء السريع، كمطر نزل من السماء، فاختلط بالتراب والنبات، فأنبت نباتات شتى، تشابكت واختلط بعضها ببعض، منها ما يأكله الناس من زروع وحبوب وثمار، ومنها ما تأكله الأنعام من علف ومراع وغير ذلك.
Dünya hayatındaki övünmenin, onun mal ve evlatlarla süslenmesinin ve ardından çabucak yok olup gitmesinin misali; gökten inen, toprağa ve bitkiye karışarak insanların yediği ekinler, hububat ve meyveler ile hayvanların yediği yem ve otlaklar gibi çeşit çeşit, birbirine girip sarmaş dolaş olmuş bitkileri yetiştiren bir yağmur gibidir.
حتى إذا تكامل نمو النبات وازدهر، وأخذت الأرض حسنها وزينتها الفانية، وتزيّنت بأبهى أنواع الزينة، واكتسست الجبال والوديان والسهول بالأشجار الباسقة، والأزهار النّضرة، والحبوب والثمار اليانعة، مما يأكل الناس من الزروع والأشجار ونحو ذلك من المراعي والأعلاف، وازّيّنت، أي ظهرت زينتها، وأيقن أهلها الذين زرعوها أو غرسوها أنهم قادرون على جذاذها وحصادها والانتفاع بها. وبينما هم كذلك، مفتونون بحسن النّبات والثّمر والزهر، جاءتها صاعقة أو ريح شديدة باردة،
Nihayet bitkilerin büyümesi tamamlanıp geliştikçe; yeryüzü güzelliğini ve geçici süsünü takınıp en göz alıcı ziynetlerle bezendiğinde; dağlar, vadiler ve ovalar ulu ağaçlar, taptaze çiçekler, insanların yediği ekin ve ağaçlardan oluşan olgunlaşmış dane ve meyveler ile otlak ve yem nevinden şeylerle büründüğünde; “bezenip süslendiğinde”, yani güzelliği iyice açığa çıktığında; onu eken veya diken sahipleri de onu devşirmeye, hasat etmeye ve ondan faydalanmaya güç yetirebileceklerine kesin olarak kanaat getirdiklerinde -tam da onlar bu halde bitkinin, meyvenin ve çiçeğin güzelliğine meftun olmuşken- oraya bir yıldırım veya şiddetli soğuk bir rüzgâr gelir,
فيبست أوراقها وتلفت ثمارها، ونزل بها القضاء المقدّر لهلاكها ليلا أو نهارا، فجعلها الله تعالى كالأرض المحصودة، لا خضرة ولا نضرة فيها، كأن لم تنبت، وكأنها لم تكن في حال حياة قبل ذلك، وهذا معنى قوله تعالى: كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ أي كأن لم تنعم ولم تنضر ولم تغر بغضارتها، وفي تفسير أبي بن كعب: وما كنا لنهلكها إلا بذنوب أهلها.
yaprakları kurur, meyveleri telef olur; geceleyin veya gündüzün helaki için takdir edilen kaza oraya iner de Allah Teâlâ orayı sanki hiç bitki bitirmemiş, sanki daha önce canlı bir halde bulunmamış gibi içinde hiçbir yeşillik ve tazelik kalmayan biçilmiş bir araziye çevirir. Allah Teâlâ'nın: { كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ } “Sanki dün hiç yokmuş gibi” sözünün anlamı budur; yani sanki hiç nimet içinde olmamış, parlamamış ve tazeliğiyle aldatmamış gibi olur. Übey b. Ka'b'ın tefsirinde: ‘Biz orayı ancak ehlinin günahları sebebiyle helak ettik’ denmektedir.
ثم ختم الله تعالى هذا المثل الرائع بقوله: كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ أي كهذا المثل المبيّن الذي يوضح حال الدنيا وسرعة زوالها، نبيّن الحجج والأدلّة الدّالة على إثبات التوحيد والجزاء وكل ما فيه صلاح الناس في معاشهم ومعادهم، لقوم يتفكرون في آيات الله، أي يستعملون تفكيرهم وعقولهم في الاتّعاظ والاعتبار بهذا المثل في زوال الدنيا عن أهلها زوالا سريعا، مع اغترارهم بها، وتمكّنهم من خيراتها، علما بأن من طبع الدنيا الهرب ممن طلبها، والطلب لمن هرب منها.
Sonra Allah Teâlâ bu harika meseli şu buyruğuyla noktaladı: { كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ } “İşte düşünen bir topluluk için ayetleri böyle ayrıntılı açıklıyoruz.” Yani dünyanın durumunu ve çabucak yok oluşunu açıklayan bu apaçık mesel gibi; Allah'ın ayetleri üzerinde düşünen, yani insanların dünyaya aldanmalarına ve onun nimetlerine nail olmalarına rağmen dünyanın ehlinden çarçabuk yok olup gitmesi hususunda bu meselden ibret ve ders çıkarmak için fikirlerini ve akıllarını kullanan bir topluluk için tevhidi, karşılığı ve insanların dünyaları ile ahiretlerinin salahına olan her şeyi ispat eden delilleri ve hüccetleri böyle açıklarız. Şunu da bilmek gerekir ki; dünyanın tabiatı, kendisini isteyenden kaçmak, kendisinden kaçanı ise kovalamaktır.
والغرض الواضح من هذه الآية التحذير من الاغترار بالدنيا، إذ هي معرّضة للتّلف والزّوال بموت أو غيره من رزايا الدنيا. وخصّ المتفكّرين بالذّكر تشريفا للمنزلة، وليقع التّسابق إلى هذه الرتبة. فجدير بكل عاقل ألا يغتر بالدنيا، فإنها غرّارة زائلة، وليبادر إلى اغتنام أيام عمره فيها، فيعمل العمل الصالح، ويصحح العقيدة، ويؤمن بالله حقّ الإيمان، وينفع نفسه وأمّته ووطنه، ويخلّد سمعة طيبة إما بكلمة طيبة، أو بخير يفعله، أو منع من شرّ يدمّر حياته وحياة غيره.
Bu ayetin açık gayesi dünyaya aldanmaktan sakındırmaktır; zira o, ölüm veya dünyanın diğer musibetleriyle telef olmaya ve yok olmaya maruzdur. Düşünen kimselerin zikredilmesinin tahsis edilmesi ise bu mertebeyi yüceltmek ve bu dereceye ulaşmak için yarışılmasını sağlamak içindir. O halde her akıl sahibine düşen, dünyaya aldanmamaktır; çünkü o aldatıcıdır ve fanidir. İnsan ömür günlerini ganimet bilmeye koşmalı; salih amel işlemeli, akidesini düzeltmeli, Allah'a hakkıyla iman etmeli, nefsine, ümmetine ve vatanına faydalı olmalı; gerek güzel bir sözle gerek yaptığı bir hayırla veya gerek kendi hayatını ve başkalarının hayatını mahvedecek bir kötülüğü engellemekle geride güzel bir nam bırakmalıdır.
التّرغيب في الجنّة والتّرهيب من النّار
Cennete Teşvik ve Cehennemden Sakındırma
لم يترك القرآن المجيد خيرا إلا دعا إليه جميع البشر في كل زمان ومكان، ولم ير في شيء شرّا إلا حذّر منه ونفّر، وأعلن وأنذر، وجعل القرآن غاية للخير ومقصدا عامّا
Yüce Kur'an, hiçbir hayır bırakmamıştır ki her zaman ve mekânda bütün insanları ona davet etmesin; hiçbir şeyde kötülük görmemiştir ki ondan sakındırmasın, nefret ettirmesin, açıkça duyurup ikaz etmesin. Kur'an, hayır için bir gaye ve genel bir maksat kılmıştır
ألا وهو الجنّة، كما جعل مصير الشّر مصيرا شاملا ومحقّقا ألا وهو النار. وهذا دليل واضح على حبّ الله الخير والمصلحة لعباده، وإرادته تعالى إبعادهم من الشرور والمفاسد والمساوئ، لما فيها من ضرر مؤكد وتدمير محقق. قال الله تعالى مبيّنا هذا المنهج الإلهي في شرعة القرآن:
ki o da cennettir. Aynı şekilde şerrin akıbetini de kapsayıcı ve kesin bir akıbet kılmıştır ki o da cehennemdir. Bu, Allah'ın kulları için hayrı ve faydayı sevdiğinin, içlerindeki kesin zarar ve muhakkak yıkım sebebiyle onları şerlerden, fesatlardan ve kötülüklerden uzaklaştırmayı dilediğinin apaçık bir delilidir. Allah Teâlâ Kur'an şeriatındaki bu ilahi menheci beyan ederek şöyle buyurmuştur:
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٢٥ الى ٢٧]
[Yûnus Suresi (10), 25-27. Ayetler]
وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلى دارِ السَّلامِ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٢٥) لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ وَلا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلا ذِلَّةٌ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٢٦) وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ جَزاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِها وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ ما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عاصِمٍ كَأَنَّما أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعاً مِنَ اللَّيْلِ مُظْلِماً أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٢٧)
{ وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلى دارِ السَّلامِ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٢٥) لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ وَلا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلا ذِلَّةٌ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٢٦) وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ جَزاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِها وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ ما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عاصِمٍ كَأَنَّما أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعاً مِنَ اللَّيْلِ مُظْلِماً أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٢٧) } “Allah esenlik yurduna (cennete) çağırır ve dilediğini dosdoğru bir yola iletir. Güzel davrananlara daha güzeli (cennet) ve bir de fazlası (Allah'ın cemalini görmek) vardır. Onların yüzlerine ne bir toz (kara leke) bulaşır ne de bir zillet! İşte onlar cennet ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır. Kötülükleri kazananlara gelince, bir kötülüğün cezası misliyledir. Onları bir zillet kaplar. Onları Allah'tan kurtaracak hiçbir kimse yoktur. Sanki yüzleri karanlık geceden parçalarla kaplanmıştır. İşte onlar cehennem ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır.”
إذا كانت دعوة الإسلام إلى الإيمان بالله وحده دعوة عامّة لكل أجناس البشر، فإن الهداية التي هي الإرشاد مختصّة بمن قدّر إيمانه. ومعنى الآية: والله يدعو إلى الإيمان والعمل الصالح المؤدّيين إلى دار السّلام وهي الجنّة، وسميت الجنة بدار السلام، لأن من دخلها ظفر بالسّلامة والكمال، وأمن الفناء والآفات، وسلم من الشوائب والنقائص والأكدار.
İslam'ın yalnızca Allah'a iman etmeye olan daveti bütün insan ırkları için genel bir davet olsa da, irşat demek olan hidayet, imanı takdir edilmiş olan kimselere mahsustur. Ayetin anlamı şudur: Allah, esenlik yurdu olan cennete ulaştıran imana ve salih amele çağırır. Cennete Dârü's-Selâm (esenlik yurdu) adı verilmiştir; çünkü oraya giren kimse kurtuluşa ve yetkinliğe erer, yok olmaktan ve afetlerden emin olur; kusurlardan, eksikliklerden ve kederlerden selamete çıkar.
ودعوة الله إلى دار السّلام وأمره بالإيمان عام لكل البشر، ولكنه سبحانه يختص أهل الإيمان بالهداية، أي بالإرشاد والتوفيق إلى الطريق القويم الموصّل إلى الجنّة، ولا أقوم ولا أهدى من شرعة القرآن والإسلام المتضمنة أصول العقائد والأخلاق والشرائع والأحكام. ومن المعلوم أن الهداية نوعان: هداية دلالة عامّة، وهي عامة لجميع الناس، وهي الدعوة إلى الإيمان والإسلام، وهداية توفيق وعناية، وهي خاصة بالمؤمنين، يوفقهم الله إلى طريق الاستقامة، ويعينهم على القيام بواجباتها وآدابها.
Allah'ın esenlik yurduna daveti ve imanı emretmesi bütün insanlar için geneldir. Fakat O Sübhânehu, hidayeti -yani cennete ulaştıran dosdoğru yola irşat ve tevfiki- iman ehline has kılar. İnanç esaslarını, ahlakı, şeriatleri ve hükümleri içeren Kur'an ve İslam şeriatından daha dosdoğru ve daha hidayete erdirici hiçbir şey yoktur. Bilindiği üzere hidayet iki kısımdır: Bütün insanları kapsayan, imana ve İslam'a davet anlamına gelen genel delalet (yol gösterme) hidayeti; müminlere özgü olan, Allah'ın kendilerini istikamet yoluna muvaffak kıldığı, o yolun vecibelerini ve edeplerini yerine getirmeye yardım ettiği tevfik ve inayet hidayetidir.
ودعوة القرآن إلى الدين الحق كالدعوة إلى مأدبة فاخرة،
Kur'an'ın hak dine daveti, görkemli bir ziyafete davet gibidir.
أخرج ابن جرير والحاكم وصححه والبيهقي وابن مردويه عن جابر ﵁ قال: «خرج علينا رسول الله ﷺ يوما فقال: إني رأيت في المنام كأن جبريل عند رأسي، وميكائيل عند رجلي، يقول أحدهما لصاحبه: اضرب له مثلا، فقال: اسمع سمعت أذنك، واعقل عقل قلبك، إنما مثلك ومثل أمتك كمثل ملك اتّخذ دارا، ثم بنى فيها بيتا، ثم جعل فيها مأدبة، ثم بعث رسولا يدعو الناس إلى طعامه، فمنهم من أجاب الرسول، ومنهم من تركه، فالله الملك، والدّار الإسلام، والبيت الجنّة، وأنت يا محمد الرّسول، من أجابك دخل الإسلام، ومن دخل الإسلام دخل الجنّة، ومن دخل الجنّة أكل منها» .
İbn Cerîr, Hâkim -sahih olduğunu belirterek-, Beyhakî ve İbn Merdûye Câbir radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet etmiştir: «Bir gün Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanımıza çıkıp şöyle buyurdu: "Ben rüyamda sanki Cebrail başucumda, Mikail de ayakucumdaydı; biri arkadaşına: 'Ona bir misal ver' diyordu. O da şöyle dedi: 'Dinle, kulağın işitsin; aklet, kalbin kavrasın! Senin ve ümmetinin misali, bir yurt edinen, sonra orada bir ev inşa eden, ardından orada bir ziyafet tertip eden, sonra da insanları yemeğine çağırmak için bir elçi gönderen bir hükümdarın misali gibidir. İnsanlardan kimi elçiye icabet etti, kimi de onu terk etti. İşte hükümdar Allah'tır, yurt İslam'dır, ev cennettir, sen de ey Muhammed elçisin. Sana icabet eden İslam'a girer, İslam'a giren cennete girer, cennete giren de oradaki nimetlerden yer.'"»
والسبب في دعوة القرآن إلى الإسلام هو مراعاة مصلحة المدعوين، فإن للذين أحسنوا العمل في الدنيا بالإيمان والعمل الصالح: المثوبة الحسنى في الدار الآخرة، ولهم أيضا زيادة وهي النظر إلى وجه الله ﷿. ولا يغشى وجوه أهل الجنّة شيء مما يغشى وجوه الكفرة من الغبرة التي فيها السواد، والهوان والصغار: وَلا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلا ذِلَّةٌ والقتر: الغبار المسودّ. أولئك هم مستحقّو الجنّة وأصحابها حقّا ووجوبا، ويقيمون فيها على الدوام من غير زوال، وهذا على جهة المدح لهم والتشريف.
Kur'an'ın İslam'a davet etmesinin sebebi, davet edilenlerin menfaatini gözetmektir. Zira dünyada iman ve salih amelle güzel işler yapanlar için ahiret yurdunda en güzel mükâfat vardır; ayrıca onlar için bir de fazlası vardır ki o da Allah azze ve celle'nin cemaline bakmaktır. Cennet ehlinin yüzlerini, kâfirlerin yüzlerini kaplayan siyahlıktaki tozdan, horluk ve zilletten hiçbir şey kaplamaz: { وَلا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلا ذِلَّةٌ } “Onların yüzlerine ne bir toz (kara leke) bulaşır ne de bir zillet!” Kater (قَتَر): Kararmış tozdur. İşte onlar cenneti hak eden ve ona gerçek anlamda ve kesinlikle layık olan kimselerdir; orada zeval bulmaksızın ebedî kalacaklardır. Bu, onları övme ve şereflendirme kabilindendir.
وفي مقابل هؤلاء صنف آخر وهم الأشقياء الذين اقترفوا السّيئات وارتكبوا المنكرات من الكفر والشّرك والظّلم، فلهم جزاء عادل سيّئة مثل سيّئتهم، أي جزاء مناسب لمعاصيهم، وتعمّ السّيئات هنا الكفر والمعاصي، فسيّئة الكفر التّخليد في النار، وسيّئة المعاصي مرجع الجزاء فيها إلى الله تعالى، وتحيط بالكافرين والعاصين مذلّة وهو ان لا يعصمهم أحد من سخط الله وعذابه، كأنما ألبست وجوههم أغشية من سواد الليل المظلم، لفرط سوادها وظلمتها، أولئك المتّصفون بتلك الصفات هم
Bunların karşısında ise başka bir grup vardır ki onlar küfür, şirk ve zulüm kabilinden kötülükler işleyen ve çirkin amellerde bulunan bedbahtlardır. Onlar için kötülüklerinin misliyle adil bir ceza, yani günahlarına uygun bir karşılık vardır. Buradaki kötülükler (seyyiat), hem küfrü hem de günahları kapsar. Küfrün cezası ateşte ebedî kalmaktır; günahların cezasının mercisi ise Allah Teâlâ'ya aittir. Kâfirleri ve günahkârları bir zillet ve horluk kuşatır; onları Allah'ın gazabından ve azabından kurtaracak hiç kimse yoktur. Yüzlerinin aşırı siyahlığı ve karanlığı sebebiyle sanki yüzlerine karanlık gecenin parçalarından örtüler giydirilmiştir. İşte bu vasıflarla nitelenen kimseler,
لا غيرهم أصحاب النّار هم فيها خالدون، أي دائمون فيها، لا يزحزحون عنها.
başkaları değil, cehennem ehlidirler; onlar orada ebedîdirler, yani orada sürekli kalacaklar, oradan asla uzaklaştırılmayacaklardır.
والحاصل: أن مصير المؤمنين إلى نعيم في الجنان وخلود فيها، ومصير الكافرين إلى عذاب شديد في النّيران وتخليد فيها، والمرجع في أهل المعاصي إلى مشيئة الله ﵎، إن شاء عذّبهم، وإن شاء غفر لهم.
Özetle: Müminlerin varacağı yer cennetlerdeki nimetler ve orada ebedîliktir; kâfirlerin varacağı yer ise cehennemlerde şiddetli bir azap ve orada ebedî kılınmaktır. Günah ehlinin durumu ise Allah azze ve celle'nin meşietine kalmıştır; dilerse onlara azap eder, dilerse onları bağışlar.
مشهد من مشاهد الحشر
Haşir Sahnelerinden Bir Sahne
جميع مشاهد القيامة عجيبة مذهلة، رهيبة مخوفة مؤلمة، لأن المصير مجهول، والحساب عسير، والنهاية أبدية، فإما إلى جنّة عرضها السماوات والأرض، وإما إلى نار شديدة اللهب والإحراق. ومن أبرز تلك المشاهد الفصل النهائي بين المشركين وآلهتهم المزعومة، والحوار الحادّ بين الفريقين، وهذا ما أوضحه القرآن المجيد في قوله تعالى:
Kıyametin bütün sahneleri hayret verici, dehşetli, ürkütücü, korkutucu ve acıklıdır; çünkü akıbet meçhuldür, hesap çetindir ve son ebedîdir: Ya genişliği gökler ve yer kadar olan bir cennete, ya da alevi ve yakıcılığı pek şiddetli olan bir ateşe [gidilecektir]. Bu sahnelerin en belirgin olanlarından biri, müşrikler ile onların uydurma ilahları arasındaki nihai ayrılık ve iki taraf arasındaki şiddetli tartışmadır. Yüce Kur'an, Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda bunu açıklamıştır:
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٢٨ الى ٣٠]
[Yûnus Suresi (10), 28-30. Ayetler]
وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكاؤُكُمْ فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ وَقالَ شُرَكاؤُهُمْ ما كُنْتُمْ إِيَّانا تَعْبُدُونَ (٢٨) فَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ إِنْ كُنَّا عَنْ عِبادَتِكُمْ لَغافِلِينَ (٢٩) هُنالِكَ تَبْلُوا كُلُّ نَفْسٍ ما أَسْلَفَتْ وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ (٣٠)
{ وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكاؤُكُمْ فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ وَقالَ شُرَكاؤُهُمْ ما كُنْتُمْ إِيَّانا تَعْبُدُونَ (٢٨) فَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ إِنْ كُنَّا عَنْ عِبادَتِكُمْ لَغافِلِينَ (٢٩) هُنالِكَ تَبْلُوا كُلُّ نَفْسٍ ما أَسْلَفَتْ وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ (٣٠) } “O gün onların hepsini bir araya toplarız, sonra da ortak koşanlara: 'Siz ve ortaklarınız yerinizde durun!' deriz. Artık aralarını tamamen ayırmışızdır. Ortakları derler ki: 'Siz bize tapmıyordunuz. Bizimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter! Doğrusu biz sizin tapınmanızdan tamamen habersizdik.' İşte orada her nefis geçmişte yaptıklarını dener (anlayıp tadar). Ve onlar gerçek mevlaları olan Allah'a döndürülürler; uydurageldikleri şeyler de onlardan kaybolup gider.”
هذا مشهد رهيب من مشاهد الحشر يوم القيامة، حيث يجتمع الناس في صعيد واحد، وتحسم فيه المواقف، وتتبدّد مزاعم المبطلين. يقول الله لنبيّه: اذكر أيها الرسول يوم نجمع أهل الأرض كلهم من الجنّ والإنس، والبرّ والفاجر، والمحسن والمسيء، ثم نقول لأهل الشّرك: الزموا مكانكم، وذلك مقترن بحال الشّدة والخزي،
Bu, insanların tek bir düzlükte toplandığı, durumların kesinleştiği ve bâtıl ehlinin iddialarının boşa çıktığı kıyamet günündeki haşir sahnelerinden korkunç bir sahnedir. Allah Peygamberi’ne şöyle buyurmaktadır: Ey Peygamber! Cinlerden ve insanlardan, iyi ve kötüden, iyilik yapan ve kötülük yapandan bütün yeryüzü ahalisini toplayacağımız; sonra da şirk ehline -şiddet ve rüsvalık hâli eşliğinde-: "Olduğunuz yerde kalın!" diyeceğimiz [günü hatırla],
أنتم وشركاؤكم، لا تبرحوا المكان حتى تنظروا ماذا يفعل بكم، ففرقنا بين الشركاء والمشركين، وقطعنا ما كان بينهم من الصّلات والعلاقات.
Siz ve ortaklarınız, size ne yapılacağını görünceye kadar yerinizden ayrılmayın!" diyeceğimiz günü hatırla. Böylece ortaklar ile müşriklerin arasını ayırdık ve aralarındaki bağları ve münasebetleri kopardık.
يقف المشركون عبدة الأوثان يوم القيامة، في موقف الخزي، مع أصنامهم، ثم ينطق الله الأصنام بالتّبري منهم، فيقول الشّركاء وهم الذين يزعم الوثنيّون أنهم شركاء لله، يقولون لعابديهم: ما كنتم تخصوننا بالعبادة، إنما كنتم تعبدون الشياطين حيث أمروكم أن تتخذوا لله أندادا، فوافقتموهم وأطعتموهم. وفي هذا تهديد ووعيد، وبيان انقطاع الأمل في شفاعة الشركاء.
Müşrik putperestler kıyamet günü putlarıyla birlikte rüsvalık makamında dururlar; sonra Allah putları konuşturarak onlardan beri olduklarını bildirir. Putperestlerin Allah'a ortak olduklarını iddia ettikleri ortaklar, kendilerine tapanlara şöyle derler: "Siz yalnızca bize tapmıyordunuz; siz ancak size Allah'a denkler edinmenizi emrettikleri zaman şeytanlara tapıyordunuz, siz de onlara uyup itaat ettiniz." Bunda bir tehdit, bir gözdağı ve ortakların şefaatinden ümidin kesildiğinin beyanı vardır.
والشّركاء: إما الملائكة أو عيسى أو الأصنام التي ينطقها الله تعالى، وكل ما عبد من دون الله تعالى، من صنم أو وثن أو شمس وقمر، أو ملك وإنسيّ وجنّي. فكفى بالله شاهدا وحكما عدلا بيننا وبينكم أنّا ما دعوناكم إلى عبادتنا، ولا أمرناكم بها، ولا رضينا منكم بذلك. وهذا تبكيت عظيم للمشركين، وتهديد في حقّ العابدين.
Ortaklar (şürekâ): Ya melekler ya İsa ya da Allah Teâlâ'nın konuşturacağı putlar ve Allah Teâlâ'dan başka tapınılan put, dikili taş, güneş, ay veya melek, insan ve cin gibi her şeydir. Bizimle sizin aranızda, bizim sizi bize ibadet etmeye çağırmadığımıza, bunu size emretmediğimize ve sizden buna razı olmadığımıza şahit ve adil bir hakem olarak Allah yeter. Bu, müşrikler için büyük bir azarlama ve tapanların aleyhine bir tehdittir.
إننا كنّا في غفلة تامّة عن عبادتكم، لا ندري بها، ولا ننظر إليها، ولا نرضى عنها.
Biz sizin ibadetinizden tamamen gafil idik; onu bilmiyorduk, ona bakmıyorduk ve ondan razı değildik.
هنالك في موقف الحساب يوم القيامة تختبر كل نفس وتذوق وتعلم ما قدمت من العمل من خير وشرّ، فتعرف كيف هو، أقبيح أم حسن؟ كما يختبر الرجل الشيء ويتعرفه، ليتبين حاله.
İşte orada, kıyamet günündeki hesap yerinde her nefis hayır ve şerden önceden yaptığı amelleri dener, tadar ve bilir; tıpkı bir kimsenin durumunun açıklığa kavuşması için bir şeyi sınayıp tanıması gibi, onun nasıl olduğunu, çirkin mi yoksa güzel mi olduğunu anlar.
وأرجعوا إلى عقاب الله وشديد بأسه، ورجعت الأمور كلها إلى الله الحكم العدل، الحقّ الثابت الدّائم، ففصّلها، وأدخل أهل الجنة الجنة، وأهل النار النار، دون تلك الشركاء والأنداد الأصنام. وهذا يبين أن الله مولى المشركين في الملك والإحاطة لا في الرحمة والنصر ونحوه.
Allah'ın azabına ve çetin şiddetine döndürüldüler; bütün işler adil, hakk, sabit ve daim olan Hâkim Allah'a döndü. O da onları ayırt etti; o ortaklar ve denk sayılan putlar olmaksızın cennet ehlini cennete, cehennem ehlini de cehenneme koydu. Bu da göstermektedir ki Allah, mülk ve ihata bakımından müşriklerin mevlasıdır; rahmet ve yardım vb. bakımlardan değil.
وذهب عن المشركين افتراؤهم وما كانوا يعبدون من دون الله افتراء عليه،
Müşriklerin uydurmaları ve Allah'a iftira ederek O'ndan başka taptıkları şeyler onlardan kaybolup gitti;
ويتخذون تلك الأنداد آلهة مزعومة، ولم يبق لهم نصير ولا شفيع، والأمر كله يومئذ لله تعالى. وهذا تنبيه على زوال ما يدعون أن تلك الشركاء شفعاء لهم عند الله، وأن عبادتهم تقرّب إلى الله تعالى.
o denkleri uydurma ilahlar ediniyorlardı, o gün onlar için hiçbir yardımcı ve şefaatçi kalmadı ve o gün bütün emir Allah Teâlâ'ya aittir. Bu, o ortakların Allah katında kendilerine şefaatçi olacağı ve onlara tapmanın Allah Teâlâ'ya yaklaştıracağı yönündeki iddialarının yok olup gittiğine dair bir uyarıdır.
إن ما يلاقيه المشركون من خيبة الأمل بالأصنام ونحوها من المعبودات تبرهن للعقلاء أن السلطان في الحساب والثواب والعقاب لله وحده. وإذا كان الله وحده هو المحاسب للناس، فهو المعبود بحق، وما على الناس قاطبة إلا أن يوجهوا أنفسهم نحو ما يفيد، ويمنع الضّرر، وأنه لا شفاعة إطلاقا للأصنام ونحوها، فهي تعلن البراءة من عابديها ومن عبادتهم الباطلة.
Müşriklerin putlar ve benzeri tapındıkları şeyler karşısında uğradıkları hayal kırıklığı, akıl sahiplerine hesap, mükâfat ve cezadaki hâkimiyetin yalnızca Allah'a ait olduğunu kanıtlar. Mademki insanları hesaba çekecek olan yalnızca Allah'tır, o halde hakkıyla tapılmaya layık olan da O'dur. Bütün insanlara düşen ancak kendilerini fayda veren ve zararı engelleyen şeye yöneltmeleridir; putların ve benzerlerinin asla hiçbir şefaati yoktur, nitekim onlar kendilerine tapanlardan ve onların batıl ibadetlerinden beri olduklarını ilan ederler.
ألا فليستيقظ الضمير والعقل البشري، وليعلم أن من بيده الخلق والرزق، والإحياء والإماتة، والحساب والثواب والعقاب، هو الجدير بالعبادة والتعظيم، والتّنزيه والتّقديس، وطلب المدد منه ﷾.
İnsan vicdanı ve aklı artık uyansın ve bilsin ki yaratma, rızık verme, diriltme, öldürme, hesap, mükâfat ve ceza elinde olan Zat; ibadete, tazime, tenzihe, takdise ve kendisinden celle ve alâ yardım istenmeye layık olan tek varlıktır.
مناقشة المشركين في وحدانيّة الله
Müşriklerle Allah'ın Birliği Konusunda Tartışma
ما من إنسان سوي عاقل إلا ويحسّ في أعماق نفسه بوجود الله الخالق، ولا بدّ من أن يمرّ في خاطره يوما ما ومضة من تفكير أو شعور مرهف بأنه بأشد الحاجة إلى قدرة الله في تفريج كربه، ونجاته من محنته، وهذا ما كان مستقّرا في أذهان المشركين الوثنيّين وعقائدهم، فإنهم كانوا يقرّون بوجود الله تعالى، ولكنهم كانوا يسيئون التّصوّر، فلا يوحّدون الله، وإنما ينسبون إليه الشّركاء من الأوثان والأصنام وغيرها، وهذا غاية الانحدار والهبوط في الفكر والتّصور والاعتقاد، لذا ردّ الله عليهم في هذه الآيات لإثبات توحيد الألوهية وتوحيد الرّبوبية معا من غير انفصال:
Aklı başında hiçbir insan yoktur ki ruhunun derinliklerinde Yaratıcı Allah'ın varlığını hissetmesin; muhakkak ki bir gün zihninden bir düşünce kıvılcımı veya sıkıntısını gidermede ve imtihanından kurtulmada Allah'ın kudretine son derece muhtaç olduğuna dair ince bir his geçer. Putperest müşriklerin zihinlerinde ve inançlarında yerleşmiş olan da buydu; zira onlar Allah Teâlâ'nın varlığını ikrar ediyorlardı, fakat tasavvurları bozuktu, Allah'ı birlemiyorlardı, bilakis putlardan ve heykellerden O'na ortaklar isnat ediyorlardı. Bu ise düşünce, tasavvur ve inançta son derece bir alçalış ve gerilemedir. Bu sebeple Allah, uluhiyet tevhidi ile rububiyet tevhidini birbirinden ayırmaksızın bir arada ispat etmek için bu ayetlerde onlara cevap vermiştir:
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٣١ الى ٣٣]
[Yûnus Suresi (10), 31-33. Ayetler]
قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَمَنْ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَمَنْ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ فَقُلْ أَفَلا تَتَّقُونَ (٣١) فَذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلاَّ الضَّلالُ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ (٣٢) كَذلِكَ حَقَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ عَلَى الَّذِينَ فَسَقُوا أَنَّهُمْ لا يُؤْمِنُونَ (٣٣)
{ قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَمَنْ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَمَنْ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ فَقُلْ أَفَلا تَتَّقُونَ (٣١) فَذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلاَّ الضَّلالُ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ (٣٢) كَذلِكَ حَقَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ عَلَى الَّذِينَ فَسَقُوا أَنَّهُمْ لا يُؤْمِنُونَ (٣٣) } “De ki: 'Gökten ve yerden size kim rızık veriyor? Ya da işitmeye ve görmelere kim malik bulunmaktadır? Ölüden diriyi kim çıkarıyor, diriden ölüyü kim çıkarıyor? Bütün işleri kim idare ediyor?' Diyecekler ki: 'Allah.' De ki: 'Öyleyse sakınmaz mısınız?' İşte O, sizin hak Rabbiniz olan Allah'tır. Artık haktan sonra sapıklıktan başka ne vardır? O halde nasıl [haktan] çevriliyorsunuz? İşte böylece Rabbinin yoldan çıkanlar hakkındaki: 'Onlar iman etmezler' sözü gerçekleşti.”
هذه الآيات مناقشة حادّة، وتوبيخ وإلزام في الحجة لأولئك المشركين الذين يقرّون بوجود الله، ولكنهم خطأ لا يعتقدون بوحدانية الله، قل أيها النّبي لمشركي مكّة وأمثالهم: من الذي ينزل المطر من السماء، فينبت به الزرع والشجر ومختلف النباتات والثمار والفاكهة، فيكون ذلك رزقا لكم أيها البشر، بسبب خيرات السماء وبركات الأرض، ومن الذي أوجد لكم السمع والأبصار، وهذا لفظ يعم جملة الإنسان ومعظمه، حتى إن ما عداهما تبع، ومن الّذي يهب الحياة، ويزيلها بالموت، فيخرج الحي من الميت كالجنين من النطفة، والطائر من البيضة، والنبات من الأرض، إذ له نمو شبيه بالحياة الحركية. ومن الذي يخرج الميت من الحي مثل البيضة من الطائر، والحبّ والنّوى من الزرع والشّجر، وهناك أمثلة علمية أخرى لإخراج الحيّ من الميت كالغذاء المحروق الذي يتناوله الإنسان، فيتولّد منه الدّم، وإخراج الميت من الحيّ كالخلايا الميتة في الدم والجلد التي يطرحها مع البخار والعرق. ومن الذي يدبّر أمور العالم ويسيطر على شؤون الكون، ويتصرّف في المخلوقات حسبما يشاء، من غير عوائق ولا موانع؟! هذه الأسئلة الخمسة لا يملك المشركون إلا أن يقولوا: إن الفاعل هو الله، فهو موجود من غير شكّ ولا مندوحة لهم عن هذا الإقرار، بسبب إيجاد الرزق، وإحياء الإنسان، وهبة الحياة، وإحداث الموت والفناء، وتدبير الأمور كلها. وإذا اعترف الإنسان بوجود الله، فما باله ينكر وحدانية الله؟ وقل لهم أيها الرسول: أفلا تتّقون
Bu ayetler; Allah’ın varlığını kabul eden fakat yanlış bir şekilde O’nun birliğine inanmayan o müşriklere yönelik şiddetli bir tartışma, bir azarlama ve bağlayıcı bir hüccettir. [Ey Peygamber!] Mekke müşriklerine ve benzerlerine şöyle de: Gökten yağmuru indiren, onunla ekini, ağacı, muhtelif nebatatı, meyveleri ve yemişleri bitiren ve böylece göğün hayırları ile yerin bereketleri sayesinde bunu siz insanlar için bir rızık kılan kimdir? Size işitme ve görme duyularını veren kimdir? —ki bu ifade, insanın tamamını ve en mühim organlarını kapsar; nitekim diğer organlar bunlara tâbidir.— Hayatı bahşeden, onu ölümle sona erdiren; böylece nutfeden cenini, yumurtadan kuşu ve —hareketli hayata benzer bir büyüme sürecine sahip olduğu için— topraktan bitkiyi çıkararak ölüden diriyi çıkaran kimdir? Kuştan yumurtayı, ekin ve ağaçtan tohum ve çekirdeği çıkararak diriden ölüyü çıkaran kimdir? Ölüden dirinin çıkarılmasına insanın tükettiği ve kendisinden kanın teşekkül ettiği sindirilmiş besinler; diriden ölünün çıkarılmasına da kanda ve deride bulunan ve insanın buhar ile ter yoluyla dışarı attığı ölü hücreler gibi başka ilmî örnekler de vardır. Âlemin işlerini idare eden, kâinatın nizamını elinde tutan ve hiçbir engel ve mâni olmaksızın mahlukatta dilediği gibi tasarruf eden kimdir?! Müşrikler bu beş soru karşısında ancak: "Bunu yapan Allah'tır" diyebilirler. Zira rızkın yaratılması, insanın var edilmesi, hayatın lütfedilmesi, ölüm ve fâniliğin takdir edilmesi ve bütün işlerin çekip çevrilmesi sebebiyle O'nun varlığında hiçbir şüphe yoktur ve müşriklerin bu ikrardan kaçacak hiçbir yerleri de bulunmamaktadır. İnsan Allah’ın varlığını ikrar ettiği halde O’nun birliğini nasıl inkâr eder? Ey Resul! Onlara de ki: [O halde]
أنفسكم عقاب الله بالإشراك وعبادة غير الله، أفلا تتّقون في افترائكم وجعلكم الأصنام آلهة؟! فذلكم المتّصف بالقدرة الخلاقة والإرادة المبدعة هو الله الخالق المربّي والمدبّر، وهو الحق الثابت بذاته الذي لا شك فيه، وهو الواحد القهار الذي لا يصلح معه مخلوق في الألوهية والرّبوبية، ومن كانت هذه صفاته هو الرّب الحقّ، أي المستوجب للعبادة والألوهية، وإذا كان ذلك فتشريك غيره ضلال وغير حق. وليس فيما وراء الحقّ إلا الضّلال والباطل، ومن يتجاوز الحق الذي هو عبادة الله وحده، وقع في الضّلال.
kendinizi Allah'ın azabından sakındırmaz mısınız? İftiranızda ve putları ilah edinmenizde [Allah'tan] korkmaz mısınız?! İşte yaratıcı kudret ve eşsiz iradeyle vasıflanan bu Zat; Yaratıcı, Terbiye edici ve İdare edici olan Allah'tır. O, kendisinde hiçbir şüphe bulunmayan, zatıyla kaim hak olandır. O, uluhiyette ve rububiyette hiçbir mahlukun Kendisiyle bir olamayacağı Vâhid ve Kahhâr olandır. Sıfatları bu olan Zat, Hak Rab'dir; yani ibadete ve uluhiyete layık olandır. Durum böyle olunca, O'na başkasını ortak koşmak sapıklıktır ve hak değildir. Hakkın ötesinde ise sapıklıktan ve batıldan başka bir şey yoktur. Yalnızca Allah'a ibadet etmekten ibaret olan hakkı aşan kimse sapıklığa düşer.
فكيف تصرفون عن الحق إلى الضّلال، وكيف تتحولون عن الحق إلى الباطل، وعن الهدى إلى الضلال؟ ذلك ما لا يقبله عقل ولا منطق.
O halde haktan sapıklığa nasıl çevriliyorsunuz; haktan batıla, hidayetten dalalete nasıl dönüyorsunuz? Bunu ne bir akıl ne de bir mantık kabul eder.
وكما كانت صفات الله كما وصف، وعبادته واجبة كما تقرر، وحقت الرّبوبية لله والألوهية لله، أي ثبتت واستقرّت في الواقع، كذلك حقّت وثبتت كلمة الله وحكمه على الذين فسقوا، أي تمرّدوا في الكفر، وأصرّوا على الضّلال: أنهم لا يؤمنون، أي حقّ عليهم واستقرّ انتفاء الإيمان في قلوبهم، وتحقّق منهم البعد عن الإيمان الحق. وإذا لم يؤمنوا بالرغم من استقرار هذه الصفات الإلهية التي لا مجال لإنكارها، فإنهم يكونون من أصحاب النار.
Allah'ın sıfatları vasfedildiği gibi olunca, O'na ibadet kararlaştırıldığı üzere vacip kılınınca, rububiyet ve uluhiyet Allah'a ait olarak hak olunca -yani fiilen sabit ve müstakar olunca-, aynı şekilde fıska sapan, yani küfürde haddi aşıp dalalette ısrar edenler üzerine Allah'ın sözü ve hükmü: "Onlar iman etmezler" şeklinde hak ve sabit olmuştur; yani kalplerinde imanın bulunmaması onlar aleyhine hak ve sabit olmuş, hak imandan uzak oldukları gerçekleşmiştir. İnkârına mahal bulunmayan bu ilahi sıfatların sabit olmasına rağmen iman etmezlerse, onlar cehennem ehlinden olurlar.
والخلاصة: إن المنطق يقضي بالتّسوية بين الإقرار بوجود الله، وبين الاعتراف بوحدانية الله، ولا يعقل التفريق بينهما، ومن آمن بوجود الله، فعليه أن يؤمن بتوحيد الله، وهذا أسلوب في إثبات التوحيد من طريق العقل والفكر المجرد، لأن توحيد الألوهية والرّبوبية متلازمان.
Özetle: Mantık, Allah'ın varlığını kabul etmekle Allah'ın birliğini ikrar etmek arasında eşitliği gerektirir; ikisini birbirinden ayırmak akla uygun değildir. Allah'ın varlığına inanan kimsenin O'nun tevhidini de kabul etmesi gerekir. Bu, salt akıl ve fikir yoluyla tevhidi ispat etme yöntemidir; çünkü uluhiyet tevhidi ile rububiyet tevhidi birbirinden ayrılmaz bir bütündür.
إثبات البعث
Öldükten Sonra Dirilmenin (Ba'sın) İspatı
إن إثبات التوحيد لله يقتضي إثبات البعث من القبور، لأن من ابتدأ الخلق، قادر على إعادة الخلق، والإعادة أهون من الابتداء، ووجود البعث أمر ضروري لإقامة العدل المطلق بعد اختبار الناس في عالم الدنيا المملوء بالمظالم والانحرافات، فيكون إيجاد عالم الآخرة ضروريا للتناصف وإحقاق الحق، ودحر الباطل، وإنجاز الوعد الإلهي الحق بتحقيق الآمال، والظفر بدار الخلود.
Allah için tevhidi ispat etmek, kabirlerden dirilişi (ba's) ispat etmeyi de gerektirir; zira yaratmayı ilk defa başlatan, onu yeniden yaratmaya da kadirdir ve yeniden yaratmak ilk defa yaratmaktan daha kolaydır. Zulümler ve sapmalarla dolu dünya âleminde insanların imtihan edilmesinden sonra mutlak adaleti tesis etmek için ba'sın varlığı zorunlu bir husustur. Dolayısıyla adaletin sağlanması, hakkın yerini bulması, batılın yok edilmesi, ümitlerin gerçekleşmesine dair hak ilahi vaadin yerine getirilmesi ve ebediyet yurdunun kazanılması için ahiret âleminin var edilmesi zaruridir.
قال الله تعالى مقيما الدليل على وجود البعث:
Allah Teâlâ ba'sın varlığına delil getirerek şöyle buyurmuştur:
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٣٤ الى ٣٦]
[Yûnus Suresi (10), 34-36. Ayetler]
قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ قُلِ اللَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٣٤) قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ قُلِ اللَّهُ يَهْدِي لِلْحَقِّ أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لا يَهِدِّي إِلاَّ أَنْ يُهْدى فَما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ (٣٥) وَما يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلاَّ ظَنًّا إِنَّ الظَّنَّ لا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ (٣٦)
{ قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ قُلِ اللَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٣٤) قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ قُلِ اللَّهُ يَهْدِي لِلْحَقِّ أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لا يَهِدِّي إِلاَّ أَنْ يُهْدى فَما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ (٣٥) وَما يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلاَّ ظَنًّا إِنَّ الظَّنَّ لا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ (٣٦) } “De ki: 'Ortak koştuklarınızdan ilk defa yaratacak, sonra onu yeniden var edecek biri var mı?' De ki: 'Allah ilk defa yaratır, sonra onu yeniden var eder. O halde nasıl çevriliyorsunuz?' De ki: 'Ortak koştuklarınızdan hakka hidayet edecek var mı?' De ki: 'Hakka Allah hidayet eder. O halde hakka hidayet eden mi uyulmaya daha layıktır, yoksa kendisine hidayet edilmedikçe kendisi doğru yolu bulamayan mı? Ne oluyor size, nasıl hüküm veriyorsunuz?' Onların çoğu zandan başkasına uymaz. Şüphesiz zan, haktan hiçbir şeyi ifade etmez (gerçeğin yerini tutmaz). Muhakkak ki Allah onların yaptıklarını hakkıyla bilendir.”
هذا وصف آخر لقصور الأصنام وعجزها، وتنبيه على قدرة الله ﷿، وبدء الخلق يراد به إنشاء الإنسان في أول مرة، وإعادة الخلق: هي البعث من القبور.
Bu, putların yetersizliğinin ve acizliğinin bir başka vasfıdır ve Allah azze ve celle'nin kudretine bir uyarıdır. Yaratmayı başlatmaktan kasıt, insanı ilk defa var etmektir; yaratmayı iade etmek ise kabirlerden diriltmektir.
قل أيها الرسول للمشركين: من الذي بدأ خلق السماوات والأرض وما فيهما من المخلوقات؟ هل يستطيع أحد غير الله ذلك، سواء كان صنما أو ملكا أو كوكبا أو رسولا ونحو ذلك؟ ومن الذي يقدر أن يعيد إيجاد الخلق مرة أخرى، فيكون خلقا جديدا؟
Ey Elçi! Müşriklere de ki: Gökleri, yeri ve bu ikisindeki mahlukatı ilk defa yaratan kimdir? Gerek bir put, gerek bir melek, gerek bir yıldız, gerekse bir peygamber ve benzeri olsun, Allah'tan başka buna güç yetirebilecek biri var mıdır? Yaratmayı ikinci kez yeniden var edip onu yeni bir yaratılış kılmaya kimin gücü yeter?
إنه لا مجال أن يكون غير الله هو الذي يبعث من القبور، قل لهم أيها الرسول:
Kabirlerden diriltecek olanın Allah'tan başkası olması asla mümkün değildir. Ey Resul, onlara de ki:
الله هو القادر وحده على بدء الخلق وإعادته، لأن القادر على البدء قادر على
Yaratmayı ilk baştan var etmeye de onu tekrar döndürmeye de tek başına kadir olan Allah'tır; zira ilk baştan yaratmaya kadir olan zat,
الإعادة، فهو ﷾ الذي يفعل ذلك، ويستقل به وحده لا شريك له، لأنه ليس من الممكن للبشر بحال، لا عقلا ولا عادة أن يعيد إنسانا أو حيوانا إلى الوجود بعد الموت، وليس أدلّ على ذلك من الواقع، فإن الإنسان حريص على بقاء الأحياء، ولكنه عاجز عن إعادة ميت إلى الحياة مرة أخرى. وإذا كان لا بدّ من الاعتقاد بحصر القدرة على البعث بالله وحده، فكيف تصرفون أيها المشركون عن طريق الرشد إلى الباطل، وعن الحق وهو التوحيد إلى الضلال، وهو الإشراك وعبادة الأصنام؟! قل لهم أيها الرسول أيضا: هل يستطيع أحد من شركائكم هداية الضّال والحيران، إما بالفطرة والغريزة، وإما بالحواس من سمع وبصر ونحوهما، وإما بالعقل والتفكير، وإما بهداية كتب السماء والرسل، أو هم عاجزون عن ذلك كله؟! هذه الهداية إلى طريق الصواب، والدعوة إلى العدل هي تماما كالقدرة على الخلق والتكوين، لا يستطيعها أحد سوى الله وحده.
yeniden yaratmaya da kadirdir. Bunu yapan ve ortağı olmaksızın bu işte tek başına olan O azze ve celle'dir. Çünkü bir insanı veya hayvanı ölümden sonra yeniden varlığa döndürmek ne aklen ne de âdeten hiçbir şekilde beşer için mümkün değildir. Buna vukuatın kendisinden daha açık bir delil yoktur; zira insan yaşayanların hayatta kalmasına çok düşkündür, fakat ölmüş birini tekrar hayata döndürmekten acizdir. Öldükten sonra diriltme kudretinin sadece Allah'a mahsus olduğuna inanmak kaçınılmaz olduğuna göre, ey müşrikler, doğruluk yolundan batıla, tevhid olan haktan şirk ve putlara tapma olan sapıklığa nasıl döndürülüyorsunuz?! Ey Resul, onlara şunu da söyle: Ortak koştuklarınızdan biri gerek fıtrat ve içgüdüyle, gerek işitme ve görme gibi duyularla, gerek akıl ve tefekkürle, gerekse semavi kitapların ve peygamberlerin hidayetiyle sapmış ve şaşırmış birine hidayet verebilir mi, yoksa bütün bunlardan aciz midirler?! Doğru yola olan bu hidayet ve adalete davet, tıpkı yaratma ve var etme kudreti gibi olup buna Allah'tan başka hiç kimse güç yetiremez.
وبما أن المشركين يدركون تمام الإدراك أن شركاءهم لا يستطيعون شيئا من الخلق والهداية التشريعية، فلم يجدوا جوابا، فأجابهم الله: قُلِ اللَّهُ يَهْدِي لِلْحَقِّ أي إن الله وحده هو الذي يهدي إلى الحق والصواب بما أوجد من الأدلة والبراهين، وبما أرسل من الرسل، وأنزل من الكتب، وبما منح الإنسان من التوصل للإيمان بطريق العقل والحواس التي هي مفاتيح المعرفة.
Müşrikler ortaklarının yaratma ve teşrîî hidayet konusunda hiçbir şeye güç yetiremeyeceklerini gayet iyi bildiklerinden bir cevap bulamadılar. Bunun üzerine Allah onlara şöyle cevap verdi: { قُلِ اللَّهُ يَهْدِي لِلْحَقِّ } “De ki: 'Hakka Allah hidayet eder.'” Yani Allah, var ettiği deliller ve burhanlarla, gönderdiği peygamberlerle, indirdiği kitaplarla ve insana marifetin anahtarları olan akıl ve duyular yoluyla imana ulaşma imkânı bahşetmesiyle hakka ve doğruya hidayet eden yegâne varlıktır.
ومن أحق باتّباع قوله وطاعة أمره؟ أهو الذي يقدر على الهداية إلى الحق والرشاد والإيمان، أم الذي لا يهتدي بنفسه إلا أن يهديه غيره، وهو الله تعالى؟ إن الأصنام كما وصفها الله لا تستطيع هداية أحد، فكيف يصح عبادتها، وما لكم أيها المشركون كيف تحكمون بالتسوية بين الله وبين خلقه؟ وهذا تعجب شديد من حكمهم الجائر بالمساواة بين عبادة الله مباشرة، وعبادة الشركاء العاجزين عن كل شيء.
Sözüne uyulmaya ve emrine itaat edilmeye kim daha layıktır? Hakka, doğruluğa ve imana iletmeye gücü yeten mi, yoksa başkası -ki O Allah Teâlâ'dır- kendisine yol göstermedikçe bizzat doğru yolu bulamayan mı? Putlar, Allah'ın vasfettiği gibi hiç kimseye hidayet veremezler; öyleyse onlara ibadet etmek nasıl doğru olabilir? Ey müşrikler, neyiniz var, Allah ile mahlukatı birbirine eşit tutarak nasıl hüküm veriyorsunuz? Bu, onların doğrudan Allah'a ibadet etmek ile her şeyden aciz olan ortaklara ibadet etmeyi bir tutan haksız hükümleri karşısında duyulan şiddetli bir hayrettir.
وكلمة أَمَّنْ لا يَهِدِّي إِلَّا أَنْ يُهْدى يراد بها الأصنام لا تستطيع أن تهتدي بنفسها إلا أن تهدى من قبل غيرها.
{ أَمَّنْ لا يَهِدِّي إِلَّا أَنْ يُهْدى } “yoksa kendisine hidayet edilmedikçe kendisi doğru yolu bulamayan mı?” sözüyle, başkası tarafından yönlendirilmedikçe bizzat kendiliğinden yol bulamayan putlar kastedilmektedir.
لقد آن الأوان إلى الاعتراف بأن أكثر المشركين لا يتّبعون في اعتقادهم بشفاعة الأصنام وعبادتها إلا مجرد ظنّ خطأ، ووهم فاسد، إن الظنّ الفاسد لا يفيد في إثبات الحق شيئا، إن الله عليم تامّ العلم بأفعالهم، فيجازيهم عليها، فمن كذب القرآن والرسول، واتّبع الآباء والأجداد من دون دليل ولا حجة، يعاقب عقابا شديدا في نار جهنم. وهذا تهديد لهم ووعيد شديد.
Müşriklerin çoğunun putların şefaatine ve onlara tapmaya dair inançlarında sırf yanlış bir zanna ve bozuk bir kuruntuya uyduklarını itiraf etmenin vakti gelmiştir. Bozuk zan, hakkı ispat etmede hiçbir fayda sağlamaz. Allah onların yaptıklarını eksiksiz bilmektedir ve onlara karşılığını verecektir. Kur'an'ı ve Resul'ü yalanlayıp delilsiz ve hüccetsiz olarak atalarını ve dedelerini taklit eden kimse cehennem ateşinde şiddetli bir şekilde cezalandırılacaktır. Bu, onlara yönelik bir tehdit ve çetin bir gözdağıdır.
إثبات كون القرآن كلام الله
Kur'an'ın Allah Kelamı Olduğunun İspatı
إن أعظم هدية دائمة الأثر من الله لعباده هي هدية القرآن وحي الله وكلامه المنزل على رسوله محمد ﷺ، فليس هو بالحديث المفترى، وآية ذلك إعجازه نظما ومعنى، وتحدي العرب بأن يأتوا بمثله في بيانه المحكم وتشريعه المبرم. فأجدر بالبشر قاطبة أن يحتفلوا على الدوام بهذه الهدية الرّبانية، وأن يبادروا لقبول هذا التنزيل ليحققوا لأنفسهم عزّ الدنيا وسعادة الآخرة. وهذا ما وصف الله تعالى به كتابه العزيز لإثبات كونه كلام الله ومعجزة النّبي:
Allah'ın kullarına ebedî tesire sahip en büyük hediyesi; Allah'ın vahyi ve Resulü Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem indirilen kelamı olan Kur'an hediyesidir. O, uydurulmuş bir söz değildir; bunun delili ise lafız ve mana bakımından mucize oluşu ve muhkem beyanında, kesin hüküm içeren teşriinde Araplara onun bir benzerini getirmeleri konusunda meydan okumasıdır. Bütün insanlara yaraşan, bu rabbanî hediyeyi daima sevinçle karşılamak ve kendilerine dünya izzetini ve ahiret saadetini kazandırmak için bu indirilen vahyi kabul etmeye koşmaktır. Allah Teâlâ'nın, Kur'an'ın kendi kelamı ve Peygamber'in mucizesi olduğunu ispat etmek üzere Yüce Kitabı'nı vasfettiği husus da işte budur:
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٣٧ الى ٣٩]
[Yûnus Suresi (10), Ayetler 37-39]
وَما كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ الْكِتابِ لا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (٣٧) أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٣٨) بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ (٣٩)
{ وَما كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ الْكِتابِ لا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (٣٧) أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٣٨) بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ (٣٩) } “Bu Kur'an, Allah'tan başkası tarafından uydurulmuş bir şey değildir; ancak kendisinden öncekileri doğrulayan ve Kitab'ı açıklayandır. Âlemlerin Rabbi tarafından indirildiğinde hiçbir şüphe yoktur. (37) Yoksa 'Onu kendisi uydurdu' mu diyorlar? De ki: 'Eğer doğru sözlüler iseniz, haydi onun benzeri bir sure getirin ve Allah'tan başka gücünüzün yettiği kimseleri de çağırın!' (38) Hayır, onlar ilmini kavrayamadıkları ve yorumu henüz kendilerine gelmemiş olan şeyi yalanladılar. Onlardan öncekiler de böyle yalanlamışlardı. Bak o zalimlerin sonu nasıl oldu! (39)”
هذا نفي قول من قال من قريش: «إن محمدا يفتري القرآن، وينسبه إلى الله تعالى» وهو تشنيع لقولهم وإعظام للأمر، فإن القرآن الكريم هو المعجزة الباقية الخالدة، الدّالّة على صدق النّبي ﷺ. وهو كلام الله قطعا، وإعجازه وتحدّي العرب به دليل على ذلك.
Bu, Kureyş'ten: “Muhammed Kur'an'ı uyduruyor ve onu Allah Teâlâ'ya nispet ediyor” diyen kimselerin sözünü bir reddiyedir. Bu onların sözlerini kınama ve meselenin büyüklüğünü ortaya koymadır; zira Kur'ân-ı Kerîm, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem doğruluğuna delalet eden kalıcı ve ebedî mucizedir. O kesin olarak Allah'ın kelamıdır; mucizeliği ve onunla Araplara meydan okunması da bunun delilidir.
ومعنى الآية: ما من شأن القرآن أن يختلق ويصاغ من غير الله تعالى، لأن تميّزه بأرقى درجات البلاغة والفصاحة، وإحكام تشريعه، وإخباره عن المغيبات، وإعجازه العلمي، واشتماله على المعاني الشاملة الخصبة النافعة في الدنيا والآخرة، كل ذلك برهان قاطع على أن القرآن من الله سبحانه، فهو كلامه الذي لا يشبه كلام المخلوقين في جملته وتراكيبه، ولا يقدر أحد أن يجاريه أو يعارضه.
Ayetin anlamı şudur: Kur'an'ın Allah Teâlâ'dan başkası tarafından uydurulup telif edilmesi mümkün değildir. Çünkü onun belagat ve fesahatin en üst derecelerine sahip oluşu, teşriinin muhkemliği, gayb haberlerini bildirmesi, ilmî mucizeliği, dünya ve ahirette fayda veren kapsamlı ve zengin anlamları ihtiva etmesi; bütün bunlar Kur'an'ın Allah Sübhânehu tarafından olduğunun kesin bir delilidir. O, cümleleri ve terkipleriyle yaratılmışların sözüne benzemeyen, hiç kimsenin benzerini getirmeye veya ona karşı koymaya güç yetiremeyeceği O'nun kelamıdır.
لقد ثبت أن أبا جهل فرعون هذه الأمة قال: إن محمدا لم يكذب على بشر قط، أفيكذب على الله؟! إنه- أي القرآن- مصدّق ومؤكد ما تقدمه من الكتب الإلهية المنزلة على الرسل، كإبراهيم وموسى وعيسى وداود من الصحف والتوراة والإنجيل والزبور، وموافق لها في أصول الدعوة إلى توحيد الله، والإيمان بالله وملائكته واليوم الآخر، وتقرير صالح الأعمال، وبيان فضائل الأخلاق، وهو أيضا مهيمن عليها، ومبيّن ما لها وما عليها، كما قال الله تعالى: وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ [المائدة: ٥/ ٤٨] .
Bu ümmetin Firavun'u olan Ebû Cehil'in şöyle dediği sabittir: “Muhammed bir insana asla yalan söylememiştir; Allah'a karşı mı yalan söyleyecek?!” O -yani Kur'an-, İbrâhim, Mûsâ, Îsâ ve Dâvûd gibi peygamberlere indirilen Sahifeler, Tevrat, İncil ve Zebur gibi kendisinden önceki ilahî kitapları doğrulayıcı ve teyit edicidir. Allah'ı birlemeye davetin esaslarında, Allah'a, meleklerine ve ahiret gününe imanda, salih amellerin yerleştirilmesinde ve ahlaki erdemlerin açıklanmasında onlarla uyuşmaktadır. Ayrıca o kitaplar üzerinde gözetici ve şahit (müheymin) olup onların lehine ve aleyhine olanı açıklayıcıdır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ } “Sana da, kendisinden önceki Kitab'ı doğrulayıcı ve onun üzerinde bir gözetici/şahit olarak Kitab'ı hak ile indirdik.” [el-Mâide: 5/48].
ومعنى قوله سبحانه: وَتَفْصِيلَ الْكِتابِ لا رَيْبَ فِيهِ أي وفي القرآن بيان الأحكام والشرائع، والحلال والحرام، والعبر والمواعظ، والآداب والأخلاق بيانا شافيا كافيا. ولا شك في ذات القرآن أبدا، وإن ارتاب مبطل فيه، فلا يلتفت إليه، إنه كلام ربّ العالمين المنزل بالوحي على نبيّه الأمين، بدليل سلامته عن الاضطراب والاختلاف.
Allah Sübhânehu'nun: { وَتَفْصِيلَ الْكِتابِ لا رَيْبَ فِيهِ } “ve Kitab'ı açıklayandır; onda hiçbir şüphe yoktur” sözünün anlamı şudur: Yani Kur'an'da hükümler, şeriatlar, helal ve haram, ibretler, öğütler, edepler ve ahlak tam ve yeterli bir biçimde açıklanmıştır. Kur'an'ın zatında asla şüphe yoktur; bâtıl ehli bir kimse onda şüpheye düşse de buna itibar edilmez. Çelişki ve tutarsızlıktan uzak oluşu deliliyle o, Âlemlerin Rabbi'nin güvenilir peygamberine vahiyle indirdiği kelamıdır.
ثم جاء الكلام بصيغة الاستفهام والإضراب عن الكلام السابق في قوله تعالى:
Daha sonra Allah Teâlâ'nın şu sözünde söz, istifham (soru) ve önceki sözden idrâb (vazgeçme/dönüş) sîgasıyla gelmiştir:
أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ.. أم هنا بمعنى الألف والاستفهام، أيقولون: اختلقه محمد؟! ومحمد بشر مثلكم، فأتوا بسورة مثل سور القرآن في الفصاحة والقوة والإحكام، واستعينوا على ذلك بمن تريدون من الإنس والجنّ إن كنتم صادقين في ادّعائكم أن القرآن من عند محمد.
{ أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ } “Yoksa 'Onu kendisi uydurdu' mu diyorlar?” Buradaki “em” (أَمْ), elif ve soru anlamındadır. Yani: “Onu Muhammed uydurdu mu diyorlar?!” Oysa Muhammed de sizin gibi bir insandır; öyleyse fesahat, kuvvet ve sağlamlıkta Kur'an'ın sureleri gibi bir sure getirin ve Kur'an'ın Muhammed'in katından olduğuna dair iddianızda doğru sözlüler iseniz bu hususta insanlardan ve cinlerden dilediğiniz kimseden yardım isteyin!
والواقع: بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ.. أي بل سارع هؤلاء إلى تكذيب القرآن، من قبل الإحاطة بما فيه، والتدبر لآياته، وفهم مراميه، والتعرف على تأويله وإدراك ما جاء فيه من الإخبار بالمغيبات، وكذلك أصرّوا على تكذيبه بعد معرفته والعلم بإعجازه. ومثل ذلك التكذيب بالقرآن من المشركين، كذبت الأمم السابقة بمعجزات الأنبياء قبل النظر فيها وقبل تقييمها وتدبّرها، من غير إنصاف من أنفسهم، ولكن تقليدا للآباء وعنادا. فانظر أيها الرسول كيف كانت عاقبة أولئك الظالمين لأنفسهم بتكذيبهم رسلهم، وطلبهم الدنيا، وترك الآخرة، وتلك العاقبة أن الله تعالى أهلكهم ودمّر ديارهم بسبب تكذيبهم رسلهم وأنبياءهم.
İşin gerçeği şudur: { بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ } “Hayır, onlar ilmini kavrayamadıkları ... şeyi yalanladılar.” Yani bilakis bunlar, Kur'an'ın içeriğini kavramadan, ayetlerini etraflıca düşünüp hedeflerini anlamadan, yorumunu öğrenmeden ve onda yer alan gayb haberlerini idrak etmeden önce onu yalanlamaya koştular; aynı şekilde onu tanıdıktan ve mucizeliğini bildikten sonra da onu yalanlamakta ısrar ettiler. Müşriklerin Kur'an'ı yalanlaması gibi, önceki ümmetler de peygamberlerin mucizelerini incelemeden, değerlendirmeden ve etraflıca düşünmeden, nefislerinde insaflı davranmaksızın, sırf atalarını taklit ederek ve inatlaşarak yalanlamışlardı. Ey Resul, peygamberlerini yalanlamakla, dünyayı isteyip ahireti terk etmekle nefislerine zulmeden o kimselerin sonunun nasıl olduğuna bir bak! O son da şudur: Allah Teâlâ elçilerini ve peygamberlerini yalanlamaları sebebiyle onları helak etmiş ve yurtlarını yerle bir etmiştir.
موقف قريش من القرآن والنّبي
Kureyş'in Kur'an ve Peygamber Karşısındaki Tutumu
حينما صدع النّبي محمد ﷺ بدعوة قومه في مكة إلى الإسلام، انقسمت قريش في شأن القرآن والنّبي فريقين: فريق يصدّق بالقرآن ذاته وأنه كلام الله ويعلم أنه حق، ولكنه يعاند ويكابر، وفريق لا يصدق به ويشكّ فيه لفرط الغباء والجهل، فيصّر على تكذيب النّبي، لفقده الاستعداد للإيمان به، فلا يكون هناك أمل في إصلاحه وهدايته، مما يقتضي إعطاء الفرصة للفريق الأول للإيمان بالقرآن دون التعجيل بعذاب الاستئصال. وقد حكى القرآن خبر الفريقين في قوله تعالى:
Peygamber Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'de kavmini açıktan İslam'a davet edince, Kureyş Kur'an ve Peygamber konusunda iki gruba ayrıldı: Bir grup bizzat Kur'an'ı tasdik ediyor, onun Allah'ın kelamı olduğunu ve hak olduğunu biliyor fakat inat edip büyüklük taslıyordu. Diğer grup ise aşırı ahmaklığı ve cehaleti sebebiyle ona inanmıyor, ondan şüphe duyuyor ve ona iman etme kabiliyetini yitirdiği için Peygamber'i yalanlamakta ısrar ediyordu; dolayısıyla bu grubun ıslah ve hidayet bulma ümidi yoktu. Bu durum, kökünü kazıyıcı azabı acele getirmeyip Kur'an'a iman etmeleri için birinci gruba fırsat tanınmasını gerektiriyordu. Kur'an, Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda iki grubun haberini aktarmıştır:
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٤٠ الى ٤٤]
[Yûnus Suresi (10), Ayetler 40-44]
وَمِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ لا يُؤْمِنُ بِهِ وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ (٤٠) وَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ (٤١) وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَلَوْ كانُوا لا يَعْقِلُونَ (٤٢) وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تَهْدِي الْعُمْيَ وَلَوْ كانُوا لا يُبْصِرُونَ (٤٣) إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً وَلكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٤٤)
{ وَمِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ لا يُؤْمِنُ بِهِ وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ (٤٠) وَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ (٤١) وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَلَوْ كانُوا لا يَعْقِلُونَ (٤٢) وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تَهْدِي الْعُمْيَ وَلَوْ كانُوا لا يُبْصِرُونَ (٤٣) إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً وَلكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٤٤) } “Onlardan kimi ona iman eder, kimi de ona iman etmez. Rabbin ise bozguncuları en iyi bilendir. (40) Eğer seni yalanlarlarsa de ki: 'Benim amelim bana, sizin ameliniz sizedir. Siz benim yaptığımdan uzaksınız, ben de sizin yaptığınızdan uzağım.' (41) Onlardan seni dinleyenler de vardır. Peki sağırlara -hele bir de akletmiyorlarsa- sen mi duyuracaksın? (42) Onlardan sana bakanlar da vardır. Peki körleri -hele bir de görmüyorlarsa- sen mi doğru yola ileteceksin? (43) Şüphesiz ki Allah insanlara hiçbir şekilde zulmetmez; fakat insanlar kendilerine zulmederler. (44)”
هذا إخبار عن موقف مشركي مكة من القرآن والنّبي، فهم فريقان: من هؤلاء القوم من سيؤمن في المستقبل ويتبع النّبي، وينتفع بما أرسل به. ومنهم من يصرّ على كفره ولا يؤمن أبدا، ويموت على ذلك، وربّك أعلم بمن يفسد في الأرض بالشرك والظلم، فلا أمل في إصلاحه، وسيعذّبه الله في الدنيا والآخرة. وهذا تهديد ووعيد.
Bu, Mekke müşriklerinin Kur'an ve Peygamber karşısındaki tutumuna dair bir haberdir; zira onlar iki gruptur: Bu kavimden gelecekte iman edip Peygamber'e uyacak ve onunla gönderilen şeyden faydalanacak kimseler vardır. Onlardan küfründe ısrar edip asla iman etmeyecek ve bu hal üzere ölecek kimseler de vardır. Rabbin, şirk ve zulümle yeryüzünde bozgunculuk yapan, dolayısıyla ıslahından ümit kesilen kimseleri en iyi bilendir ve Allah onları dünyada da ahirette de cezalandıracaktır. Bu bir tehdit ve uyarıdır.