وإن كذبك هؤلاء المشركون أيها النّبي، فتبرأ منهم ومن عملهم، وقل لهم: لي عملي: وهو الإيمان بالله وتبليغ رسالته وطاعته، وأنا مسئول عنه، وسيجازيني الله عليه. ولكم عملكم: وهو الظلم والشرك والفساد، وسيجازيكم الله عليه. أنتم بريئون مما أعمل، وأنا بريء من عملكم، فلا تؤاخذون بعملي، ولا أؤاخذ بعملكم، وأنتم مسئولون عنه. وهذه آية مناجزة لهم ومتاركة، وفي ضمنها وعيد وتهديد. والآية في معنى قوله تعالى: قُلْ يا أَيُّهَا الْكافِرُونَ (١) لا أَعْبُدُ ما تَعْبُدُونَ (٢) وَلا أَنْتُمْ عابِدُونَ ما أَعْبُدُ.. [الكافرون: ١٠٩/ ١- ٦] .
Ey Peygamber, bu müşrikler seni yalanlarlarsa onlardan ve amellerinden teberrî et (uzak dur) ve onlara şöyle de: Benim amelim bana aittir; o da Allah'a iman etmek, O'nun risaletini tebliğ etmek ve O'na itaat etmektir; ben bundan sorumluyum ve Allah beni bununla mükafatlandıracaktır. Sizin ameliniz de sizedir; o da zulüm, şirk ve fesattır; Allah da sizi bununla cezalandıracaktır. Siz benim yaptığımdan uzaksınız, ben de sizin yaptığınızdan uzağım. Siz benim amelimle hesaba çekilmezsiniz, ben de sizin amelinizle hesaba çekilmem; siz ondan sorumlusunuz. Bu ayet, onlarla yolları ayırma ve ilişiği kesme ayetidir; içeriğinde ise bir uyarı ve tehdit barındırır. Ayet, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu anlamındadır: { قُلْ يا أَيُّهَا الْكافِرُونَ (١) لا أَعْبُدُ ما تَعْبُدُونَ (٢) وَلا أَنْتُمْ عابِدُونَ ما أَعْبُدُ } “De ki: Ey kâfirler! Ben sizin taptıklarınıza tapmam. Siz de benim taptığıma tapacak değilsiniz...” [el-Kâfirûn: 109/1-6].
وأما موقف المشركين المكّيين منك أيها النّبي فهم أصناف، منهم من يستمعون إليك بآذانهم إذا قرأت القرآن وعلّمت الشرائع، ولكنهم لا يعون ولا يقبلون، وإنما يسمعون دون تدبّر ولا فهم، وحينما لا يؤمنون ولا ينتفعون بسماع القرآن، كأنهم
Mekkeli müşriklerin sana karşı tutumuna gelince ey Peygamber, onlar çeşitli zümrelerdir: Onlardan kimi, sen Kur'an okuduğun ve şeriatı [dinî hükümleri] öğrettiğin zaman kulaklarıyla seni dinlerler; fakat kavramaz ve kabul etmezler. Onlar sadece tefekkür etmeksizin ve anlamaksızın dinlerler; iman etmeyip Kur'an'ı dinlemekten faydalanmadıkları vakit ise sanki onlar
لا يسمعون، وأنت أيها الرسول لا تستطيع الإسماع النافع لقوم صموا آذانهم عن سماعك، ولا يعقلون ما يسمعون ولا يفهمون معناه، فينتفعون به، فلا تكترث بهؤلاء، لفساد العقل والدماغ، ولا سبيل لأن يعقلوا حجة ولا دليلا أبدا.
işitmiyor gibidirler. Sen ise ey Resul, seni işitmemek için kulaklarını tıkayan, işittiklerini akletmeyen ve anlamını kavrayıp ondan faydalanamayan bir kavme fayda veren bir işittirmede bulunamazsın. Akıl ve dimağlarının bozukluğu sebebiyle bu kimselere aldırış etme; zira onların herhangi bir hüccet veya delili akletmelerinin hiçbir yolu yoktur.
ومنهم من ينظر إليك أيها النّبي عند قراءة القرآن نظرة إعجاب، ولكنهم لا يبصرون نور الإيمان والقرآن، وهداية الدين القويم والخلق السليم، ولا تقدر على هدايتهم، لأنهم وإن كانوا مبصرين بأعينهم في الظاهر، فهم غير مبصرين بقلوبهم في الحقيقة، كما قال تعالى: فَإِنَّها لا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ [الحجّ: ٢٢/ ٤٦] .
Onlardan kimi de Kur'an okurken sana hayranlık dolu bir bakışla bakan kimsedir ey Peygamber; fakat onlar imanın ve Kur'an'ın nurunu, dosdoğru dinin ve temiz ahlakın hidayetini görmezler. Sen onları hidayete erdiremezsin; çünkü onlar zahirde gözleriyle görseler bile hakikatte kalpleriyle görmeyen kimselerdir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَإِنَّها لا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ } “Çünkü gerçekte gözler kör olmaz, fakat göğüslerdeki kalpler kör olur.” [el-Hac: 22/46].
وهذان الفريقان لا تستطيع يا محمد هدايتهم، لفقدهم الاستعداد للفهم والانتفاع بنور الهداية لأن فائدة السمع والبصر هي الانتفاع، فإذا لم ينتفعوا فكأنهم عطلوا حواسهم، وفقدوا حاستي السمع والبصر، كما قال الله تعالى: إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ (٣٧) [ق: ٥٠/ ٣٧] .
Ey Muhammed! Sen bu iki grubu da hidayete erdiremezsin; çünkü onlar anlama ve hidayet nurundan yararlanma kabiliyetlerini yitirmişlerdir. Zira işitme ve görmenin faydası yararlanmaktır; yararlanmadıklarında sanki duyularını işlevsiz kılmış, işitme ve görme duyularını kaybetmiş gibi olurlar. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ (٣٧) } “Şüphesiz bunda kalbi olan yahut hazır bulunup kulak veren kimse için bir öğüt vardır.” [Kâf: 50/37].
ثم ختمت هذه الآيات بخاتمة تعدّ مبدءا عظيما في الحساب والمسؤولية، وهي إقرار العدل ومنع الظلم والترفع عنه، فإن الله تعالى لا يجور أبدا، بسلب الحواس والعقول التي تدرك بها الأشياء، ويهتدى بها إلى الحق والصواب، ولكن الناس هم الظالمون لأنفسهم وحدها دون غيرها، لأنهم يعرّضونها لعقاب الكفر والتكذيب والمعاصي، بتعطيل نعمة العقل، والتّنكر لهداية الدين. وهذا وعيد واضح للمكذبين، ويكون عذابهم يوم القيامة حقّا وعدلا، لا ظلم فيه.
Sonra bu ayetler, hesap ve sorumluluk konusunda büyük bir ilke sayılan bir neticeyle sona ermiştir ki o da adaletin ikrarı, zulmün engellenmesi ve [Allah'ın] bundan münezzeh kılınmasıdır. Şüphesiz Allah Teâlâ, şeylerin kendisiyle idrak edildiği, hakka ve doğruya kendisiyle ulaşıldığı duyuları ve akılları çekip alarak asla haksızlık etmez; ancak insanlar, akıl nimetini işlevsiz bırakıp dinin hidayetini inkâr ederek nefislerini küfür, yalanlama ve günahların cezasına maruz bırakmak suretiyle başkasına değil, yalnızca kendilerine zulmederler. Bu, yalanlayanlar için apaçık bir tehdittir ve kıyamet gününde görecekleri azap, içinde hiçbir zulüm bulunmayan hak ve adaletli bir karşılık olacaktır.
تهديد المشركين على تكذيبهم
Müşriklerin Yalanlamalarına Karşı Tehdit Edilmesi
توالت تهديدات القرآن الكريم للمشركين على تكذيبهم برسالة النّبي ﷺ وبكل ما جاء فيها من وعد ووعيد، وتنوعت أساليب التهديد، فمرة ينذرهم القرآن بزوال الدنيا السريع، ومرة يبين لهم أن تعذيبهم سيكون في الدنيا وفي الآخرة، وأحيانا يحذّرهم بالقضاء الحاسم بينهم وبين رسولهم، ويوضح أن إنزال العذاب مقصور على إرادة الله ومشيئته، وهذا ما أوضحته الآيات التالية:
Kur'ân-ı Kerîm'in, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem risaletini ve onda yer alan bütün vaad ve tehditleri yalanlamaları sebebiyle müşriklere yönelik uyarıları peş peşe gelmiş; tehdit üslupları çeşitlilik göstermiştir: Kur'an bazen onları dünyanın hızla yok olup gitmesiyle uyarır, bazen kendilerine azap edilmesinin dünyada ve ahirette olacağını açıklar, bazen de kendileriyle peygamberleri arasındaki kesin hükümle ikaz eder ve azabın indirilmesinin sadece Allah'ın irade ve meşietine bağlı olduğunu belirtir. Aşağıdaki ayetlerin açıkladığı husus da işte budur:
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٤٥ الى ٤٧]
[Yûnus Suresi (10), Ayetler 45-47]
وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلاَّ ساعَةً مِنَ النَّهارِ يَتَعارَفُونَ بَيْنَهُمْ قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ وَما كانُوا مُهْتَدِينَ (٤٥) وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ اللَّهُ شَهِيدٌ عَلى ما يَفْعَلُونَ (٤٦) وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذا جاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ (٤٧)
{ وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلاَّ ساعَةً مِنَ النَّهارِ يَتَعارَفُونَ بَيْنَهُمْ قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ وَما كانُوا مُهْتَدِينَ (٤٥) وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ اللَّهُ شَهِيدٌ عَلى ما يَفْعَلُونَ (٤٦) وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذا جاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ (٤٧) } “Onları toplayacağı gün, sanki gündüzün birbirleriyle tanıştıkları bir saati kadar kalmış gibi olurlar. Allah'a kavuşmayı yalanlayanlar ve doğru yolu bulamamış olanlar gerçekten ziyana uğramışlardır. (45) Onlara vadettiğimizin bir kısmını sana göstersek de senin canını alsak da onların dönüşü bizedir. Sonra Allah onların yaptıklarına da şahittir. (46) Her ümmetin bir peygamberi vardır. Peygamberleri geldiği zaman aralarında adaletle hükmolunur ve onlara zulmedilmez. (47)”
هذه ألوان من تهديدات مشركي مكة وأمثالهم بالعذاب، والتهديد الأول يشتمل على وعيد بالجزاء في الآخرة والحشر وخزيهم فيه وتلاوم بعضهم لبعض، وأن قيام الساعة والحشر قريب، وزوال الدنيا سريع.
Bunlar, Mekke müşriklerine ve benzerlerine yönelik azap tehditlerinin çeşitleridir. Birinci tehdit; ahiretteki ceza, haşir, oradaki rezillikleri, birbirlerini kınamaları, kıyametin kopmasının ve haşrin yakın, dünyanın yok oluşunun ise pek hızlı olduğuna dair bir uyarıyı içermektedir.
والمعنى: اذكر لهم أيها الرسول وأنذرهم يوم يجمعهم الله بالبعث بعد الموت في موقف الحساب والجزاء، فيقدّرون أنهم لم يمكثوا في الدنيا إلا مدة يسيرة، وكأنهم ما لبثوا في الحياة الدنيوية إلا مقدار ساعة بالنسبة لعالم الآخرة. إنهم أضاعوا الدنيا والعمر في اللهو والفساد، ولم يعملوا لما ينفعهم في الآخرة. والساعة التي قضوها في الدنيا هي مقدار تعارفهم فيما بينهم، ثم تنقطع المعرفة بينهم والأسباب.
Anlamı şudur: Ey Resul, Allah'ın ölümden sonra dirilterek onları hesap ve ceza meydanında toplayacağı günü onlara hatırlat ve onları uyar! O gün dünyada ancak pek az bir süre kaldıklarını tahmin edecekler ve ahiret âlemine nispetle dünya hayatında sanki sadece bir saat kadar kalmış gibi olacaklardır. Onlar dünyayı ve ömrü eğlence ve fesatla heba etmişler, ahirette kendilerine fayda verecek şeyler için amel etmemişlerdir. Dünyada geçirdikleri o bir saat, aralarında sadece bir tanışma süresi kadardır; sonra aralarındaki tanışıklık ve bağlar kopup gidecektir.
لذا أعلن الله تعالى خسارة المكذّبين بقوله: قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ أي
Bu sebeple Yüce Allah, yalanlayanların hüsranını { قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ } “Allah'a kavuşmayı yalanlayanlar gerçekten ziyana uğramışlardır” buyruğuyla ilan etmiştir. Yani;
إن هؤلاء الكفرة المكذّبين بالبعث في الآخرة، قد خسروا ثواب الجنة خسارة كبري، حين بدّلوا الإيمان بالكفر، ولم يكونوا مهتدين لأوجه الربح والنفع بعمل الصالحات، فما أخسرهم. وهذا تعجّب شديد من أفعالهم.
Ahiretteki dirilişi yalanlayan bu kâfirler, imanı küfürle değiştirdiklerinde ve salih ameller işleyerek kâr ve fayda yollarına erişemediklerinde cennet sevabını kaybederek büyük bir ziyana uğramışlardır; ne kadar da büyük ziyandadırlar! Bu, onların yaptıklarına karşı duyulan şiddetli bir hayret ifadesidir.
والتهديد الثاني أن بعض عذاب المشركين المكذّبين برسالة النّبي ﷺ سيكون في الدنيا وبعضه سيكون في الآخرة، فقل لهم أيها الرسول لمن يستعجل العذاب استهزاء واستبعادا: إما أن ننتقم منهم حال حياتك لتقرّ عينك كما حدث في معركة بدر وحنين وغيرهما، وإما أن نعذبهم بعد رجوعهم إلينا في الآخرة وبعد وفاتك، فنطلعك على أفعالهم، ونجازيهم عن علم وشهادة حق، فإن الله شاهد على ما يفعلون، كما جاء في آية أخرى: وَإِنْ ما نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسابُ (٤٠) [الرّعد: ١٣/ ٤٠] . ويدلّ هذا على أن الله تعالى يري رسوله ألوانا من ذلّ الكافرين وخزيهم في الدنيا، وسيزيد عليه بعد وفاة النّبي، وفي عالم الآخرة.
İkinci tehdit ise Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem risaletini yalanlayan müşriklerin azabının bir kısmının dünyada, bir kısmının da ahirette olacağıdır. Ey Resul, alay ederek ve imkânsız görerek azabın çabuklaştırılmasını isteyen kimselere şöyle de: İster Bedir ve Huneyn savaşlarında ve diğerlerinde olduğu gibi gözün aydın olsun diye senin hayatında onlardan intikam alalım, ister senin vefatından sonra ahirette bize döndürüldüklerinde onlara azap edelim; biz onların yaptıklarını sana bildirir, hak bir ilim ve şahitlikle cezalarını veririz. Şüphesiz Allah onların yaptıklarına şahittir; nitekim başka bir ayette şöyle buyrulmuştur: { وَإِنْ ما نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسابُ (٤٠) } “Onlara vadettiğimizin bir kısmını sana göstersek de senin canını alsak da sana düşen ancak tebliğ etmektir, hesap görmek ise bize aittir.” [er-Ra'd: 13/40]. Bu da Allah Teâlâ'nın, kâfirlerin zillet ve rezilliğinin türlü hallerini dünyada Resulüne göstereceğine, Peygamber'in vefatından sonra ve ahiret âleminde ise bunu daha da artıracağına delalet eder.
فتكون الآية وعيدا بالرجوع إلى الله تعالى، فإن أريناك أيها النّبي عقوبتهم، أو لم نركها، فهم على كل حال راجعون إلى الحساب والعذاب في الآخرة، والله شهيد من أول تكليفهم على جميع أعمالهم.
Böylece ayet Allah Teâlâ'ya dönüşe dair bir tehdit olur: Ey Peygamber, onların cezasını sana göstersek de göstermesek de onlar her hâlükârda ahiretteki hesaba ve azaba döneceklerdir. Allah ise mükellefiyetlerinin başından itibaren bütün amellerine şahittir.
والتهديد الثالث إخبار من الله تعالى بالقضاء الفصل في مصير المشركين يوم القيامة، فإن لكل أمة رسولا، فإذا جاء رسولهم يوم القيامة للشهادة عليهم، صيّر قوم للجنّة وقوم للنّار، فذلك القضاء بينهم بالقسط أي بالعدل، وهم لا يظلمون في قضائه شيئا، ولا عذاب بغير ذنب مرتكب، ولا مؤاخذة بغير حجة، من آمن بالرسول فاز ونجا، ومن لم يؤمن هلك وعذّب، كما جاء في آية أخرى: وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا [الإسراء: ١٧/ ١٥] .
Üçüncü tehdit ise kıyamet gününde müşriklerin akıbetine dair Allah Teâlâ'nın kesin hükmünü bildirmesidir. Zira her ümmetin bir peygamberi vardır; kıyamet gününde peygamberleri onların aleyhine şahitlik etmek üzere geldiğinde bir topluluk cennete, bir topluluk da cehenneme sevk edilir. İşte aralarındaki bu hüküm kıst ile yani adaletle verilir; O'nun hükmünde kendilerine hiçbir şekilde haksızlık edilmez. İşlenmiş bir günah olmaksızın azap edilmez, delil olmaksızın hesaba çekilmez; peygambere iman eden kimse kurtulup kazanır, iman etmeyen ise helak olup azap görür. Nitekim başka bir ayette şöyle buyrulmuştur: { وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا } “Biz bir peygamber göndermedikçe azap edici değiliz.” [el-İsrâ: 17/15].
هذه التهديدات الثلاثة كفيلة بردع أهل الغواية والشّر والضّلالة والكفر، فإن العاقل يدرك المخاطر، ويتجنّب المآخذ والسّيئات، ويرسم لنفسه طريق النّجاة. ويتفاقم الخطر حين يعلم الإنسان أن العذاب لمن كفر بالله شديد مضاعف في الدنيا والآخرة، أما في الدنيا فذلّ وهزيمة وخزي وقلق، وأما في الآخرة فنيران ملتهبة تحرق الأجساد، ويتجدد العذاب على الدوام من غير انقطاع، لأن الكافرين مخلدون في النار.
Bu üç tehdit; azgınlık, kötülük, dalalet ve küfür ehlini caydırmaya yeterlidir. Zira akıllı kimse tehlikeleri idrak eder, kusur ve kötülüklerden sakınır ve kendisi için kurtuluş yolunu çizer. İnsan, Allah'ı inkâr eden kimse için azabın dünyada ve ahirette kat kat ve şiddetli olduğunu bildiğinde tehlike daha da büyür. Dünyada zillet, hezimet, rezillik ve endişe; ahirette ise bedenleri yakan alevli ateşler vardır ve azap kesintisiz olarak sürekli yenilenir, çünkü kâfirler ateşte ebedî kalacaklardır.
استعجال المشركين العذاب الدنيوي
Müşriklerin Dünyevî Azabı Acele İstemeleri
ليس هناك أقبح جرما ولا أشنع موقفا من التّحدي والعناد والتّكبر، وهذا الأسلوب من المعارضة كان منهج المشركين في مقاومة دعوة النّبي ﷺ، فاستعجلوا نزول العذاب الذي هددهم به، استهزاء وإصرارا على الشرك والوثنية، فأمهلهم القرآن وناقش مطالبهم وأنذرهم بقرب العذاب والعقاب. قال الله تعالى واصفا موقف مشركي مكّة:
Meydan okuma, inatlaşma ve kibirden daha çirkin bir cürüm ve daha iğrenç bir tavır yoktur. Muhalefetteki bu üslup, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem davetine karşı durmada müşriklerin benimsediği yoldu. Alay etmek, şirk ve putperestlikte ısrar etmek suretiyle, Peygamber'in kendilerini tehdit ettiği azabın inmesini acele istediler. Kur'an ise onlara mühlet tanıdı, taleplerini tartıştı ve onları azap ile cezanın yakınlığı konusunda uyardı. Allah Teâlâ Mekke müşriklerinin tutumunu vasfederek şöyle buyurdu:
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٤٨ الى ٥٢]
[Yûnus Suresi (10), Ayetler 48-52]
وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٤٨) قُلْ لا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلا نَفْعاً إِلاَّ ما شاءَ اللَّهُ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ إِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَلا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ (٤٩) قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُهُ بَياتاً أَوْ نَهاراً ماذا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ (٥٠) أَثُمَّ إِذا ما وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ آلْآنَ وَقَدْ كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ (٥١) ثُمَّ قِيلَ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذابَ الْخُلْدِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلاَّ بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ (٥٢)
{ وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٤٨) قُلْ لا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلا نَفْعاً إِلاَّ ما شاءَ اللَّهُ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ إِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَلا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ (٤٩) قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُهُ بَياتاً أَوْ نَهاراً ماذا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ (٥٠) أَثُمَّ إِذا ما وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ آلْآنَ وَقَدْ كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ (٥١) ثُمَّ قِيلَ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذابَ الْخُلْدِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلاَّ بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ (٥٢) } “Ve derler ki: 'Eğer doğru sözlüler iseniz bu vaad ne zaman?' (48) De ki: 'Ben Allah'ın dilediğinden başka kendime ne bir zarar ne de bir fayda verme gücüne sahibim. Her ümmetin bir eceli vardır. Ecelleri geldiğinde ne bir saat erteleyebilirler ne de öne alabilirler.' (49) De ki: 'Gördünüz mü, eğer O'nun azabı size geceleyin yahut gündüzün gelirse, suçlular bundan hangisini acele istemiş olurlar?' (50) O gerçekleştikten sonra mı ona iman edeceksiniz? Şimdi mi? Oysa siz onu acele istiyordunuz! (51) Sonra o zulmedenlere: 'Ebedî azabı tadın! Kazandıklarınızdan başkasıyla mı cezalandırılacaksınız?' denildi. (52)”
لقد طالب مشركو قريش تحديد وقت العذاب الذي هددهم به النّبي ﷺ، فقالوا:
Kureyş müşrikleri, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerini tehdit ettiği azabın vaktinin belirlenmesini isteyerek şöyle dediler:
متى يقع هذا الوعيد، إن كنتم صادقين في تهديدكم وقولكم؟ أي إن هذا الذي توعدنا به حدّد لنا فيه وقته، لنعلم الصدق في ذلك من الكذب.
Eğer tehdidinizde ve sözünüzde doğru sözlü iseniz bu tehdit ne zaman gerçekleşecek? Yani bizi kendisiyle tehdit ettiğin bu şeyin vaktini bize belirle ki bundaki doğruluğu yalandan ayırt edip bilelim.
فأجابهم الله تعالى ردّا للحجة: قل لهم يا محمد، إني بشر، لا أملك لنفسي ضرّا ولا نفعا من دون الله، ولا أنا إلا في قبضة سلطانه وفي مظلة الحاجة إلى لطفه وتوجيهه، إلا ما شاء الله أن يقدرني ويخبرني، فإذا كنت هكذا، فأحرى ألا أعرف غيبه، ولا أتعاطى شيئا من أمره، ولكن لكل أمة أجل، انفرد الله ﵎ بعلم حدّه ووقّته، فإذا جاء ذلك الأجل في موت أو هلاك أمة، لم يتأخّروا ساعة، ولا أمكنهم التقديم عن حدّ الله ﷿. إن تعيين وقت الوعيد وإنزال العذاب مرجعه إلى الله تعالى وحده. وأما الرسول فمهمته مقصورة على تبليغ ما جاء من عند الله سبحانه. وهذا يبين الحدّ الفاصل بين سلطان الله ونطاق معرفة البشر وخبرتهم.
Bunun üzerine Allah Teâlâ delillerini çürütmek üzere şöyle cevap verdi: Onlara de ki ey Muhammed: Ben bir beşerim; Allah'tan başka kendim için ne bir zarara ne de bir faydaya mâlikim; O'nun kudretinin kabzasında ve O'nun lütfuna ve yönlendirmesine muhtaçlık gölgesi altındayım; ancak Allah'ın bana güç yetirmeyi ve bildirmeyi dilediği müstesnadır. Ben bu durumda isem, O'nun gaybını bilmemem ve O'nun emrinden hiçbir şeye kalkışmamam daha evladır. Ancak her ümmetin bir eceli vardır; sınırını ve vaktini bilmede Allah celle celâluhu tek kalmıştır. Bir ümmetin ölümü veya helaki hususunda o ecel geldiğinde ne bir saat geri kalırlar ne de Allah azze ve celle'nin sınırından öne geçmeleri mümkün olur. Tehdit vaktinin tayini ve azabın indirilmesi yalnızca Allah Teâlâ'ya aittir. Resul'ün vazifesi ise sadece Allah Sübhânehu'nun katından geleni tebliğ etmekle sınırlıdır. Bu da Allah'ın hâkimiyeti ile beşerin bilgi ve tecrübe alanı arasındaki kesin sınırı ortaya koymaktadır.
ثم أجابهم الله تعالى بجواب آخر: قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُهُ بَياتاً أَوْ نَهاراً ماذا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ أي قل لهم أيها الرّسول: أخبروني عن حالكم وما يمكنكم أن تفعلوه، إن أتاكم عذابه ليلا وقت مبيتكم، أو نهارا وقت شغلكم، فماذا تستعجلون منه، وأنتم لا قبل لكم به؟ أي عذاب وقع فهو شديد، وكل ما تطلبون تعجيله هو جهل وحماقة.
Daha sonra Allah Teâlâ onlara başka bir cevap verdi: { قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُهُ بَياتاً أَوْ نَهاراً ماذا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ } “De ki: 'Gördünüz mü, eğer O'nun azabı size geceleyin yahut gündüzün gelirse, suçlular bundan hangisini acele istemiş olurlar?'” Yani onlara şöyle de ey Resul: Eğer O'nun azabı geceleyin uyuduğunuz vakitte yahut gündüz meşguliyetiniz anında size gelirse halinizin ne olacağını ve ne yapabileceğinizi bana haber verin! Ona karşı koyacak gücünüz yokken ondan neyi acele istiyorsunuz? Hangi azap gerçekleşirse gerçekleşsin şiddetlidir ve acele gelmesini istediğiniz her şey bir cehalet ve ahmaklıktan ibarettir.
أتنظرون مجيء هذا العذاب لتؤمنوا بالله ربّكم؟ فإذا وقع بالفعل آمنتم به، في وقت لا ينفع الإيمان، ويقال لكم حينئذ توبيخا: آلآن آمنتم بالله والرّسول اضطرارا وقسرا، مع أنكم كنتم قبل ذلك تستعجلون العذاب على سبيل السخرية والاستهزاء والتكذيب والاستكبار؟! والمراد أنه إذا وقع العذاب وآمنتم بالله، فذلك غير نافعكم.
Rabbiniz olan Allah'a iman etmek için bu azabın gelmesini mi bekliyorsunuz? O fiilen gerçekleştiğinde mi -imanın fayda vermeyeceği bir vakitte- O'na iman edeceksiniz? O vakit size kınama kabilinden şöyle denilir: “Daha önce azabı alay, eğlence, yalanlama ve kibir yoluyla acele isterken, şimdi mecburiyet ve zorlama altında mı Allah'a ve Resul'e iman ettiniz?!” Kastedilen şudur: Azap vuku bulduğunda Allah'a iman ederseniz bu size hiçbir fayda sağlamayacaktır.
ثم يجيء الوعيد الأعظم بالخلود لأهل الظلم الأخصّ وهو ظلم الكفر، لا ظلم المعصية. فيقال لأولئك الكفار المعاندين الظالمين أنفسهم، المكذبين الرسول ووعيده:
Sonra günah zulmüne değil, zulmün en özel çeşidi olan küfür zulmüne sahip olan kimseler için ebedîlikle ilgili en büyük tehdit gelir. Nefislerine zulmeden, Resul'ü ve onun tehdidini yalanlayan o inatçı kâfirlere şöyle denilir:
تذوقوا وتجرعوا عذاب الله الدائم لكم أبدا، لا تجزون إلا ما كنتم تكسبون وتعملون
Sizin için ebedî olan Allah'ın azabını tadın ve yudumlayın! Sizler ancak kendi iradenizle kazandığınız ve işlediğiniz
باختياركم من الكفر والمعاصي. وقوله سبحانه: هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ توبيخ وبيان لقانون الجزاء: وهو أن الجزاء في الآخرة، إنما يكون على تكسب العبد، وإقدامه على الفعل بحرية واختيار وجرأة على مخالفة أوامر الله. وذكر هذه العلة:
küfür ve günahların karşılığı ile cezalandırılmaktasınız. Allah Sübhânehu'nun: { هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ } “Kazandıklarınızdan başkasıyla mı cezalandırılacaksınız?” buyruğu, bir azarlama ve karşılık (ceza) kanununun beyanıdır: O da ahiretteki karşılığın ancak kulun kesbine (kazanımına), hürriyet ve iradeyle eyleme yönelmesine ve Allah'ın emirlerine muhalefet etme cüretine göre olacağıdır. Bu gerekçenin,
بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ بعد ذكر العذاب: دليل على أن جانب الرّحمة الإلهية راجح غالبا، وجانب العذاب مرجوح مغلوب. لكن الرحمة الإلهية منوطة بإرادة الله، أما قانون العدل فهو أن الجزاء من جنس العمل، ويوجب العمل، لأن الجزاء واجب بحكم الوعد المحض، ولله سبحانه المشيئة المطلقة، يفعل ما يشاء، ويحكم بما يريد.
azabın zikredilmesinden sonra: { بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ } “kazandıklarınız sebebiyle” şeklinde zikredilmesi, ilahî rahmet yönünün çoğunlukla baskın ve galip geldiğine, azap yönünün ise mağlup ve ikinci planda kaldığına delildir. Fakat ilahî rahmet Allah'ın iradesine bağlıdır; adalet kanununa gelince, cezanın amelin cinsinden olmasıdır ve ameli gerektirir; çünkü ceza sırf vaad gereği sabittir; mutlak meşiet ise Allah Sübhânehu'ya aittir; dilediğini yapar ve dilediği şekilde hükmeder.
تحقّق المشركين من وقوع العذاب الأخروي
Müşriklerin Ahiret Azabının Gerçekleşmesini Sormaları
استبطأ المشركون لجهلهم وحماقتهم وقوع العذاب في الدنيا، فأخرسهم القرآن، وأبان لهم أن توقيت العذاب بأمر الله وحكمته، ثم تشكّكوا في وقوع عذاب الآخرة، فبدؤوا يتساءلون عن مدى صحته ومصداقية الوعيد به لأنهم قوم ينكرون البعث والآخرة جملة، ويعتقدون بأن الموت في الدنيا نهاية دائمة، لا عودة بعدها إلى الحياة مرة أخرى. وهذا ما صوره القرآن الكريم تصويرا دقيقا وبيانا صريحا بقوله تعالى:
Müşrikler cehaletleri ve ahmaklıkları sebebiyle dünyadaki azabın gelişini gecikmiş saydılar; bunun üzerine Kur'an onları susturdu ve azabın vaktinin Allah'ın emrine ve hikmetine bağlı olduğunu onlara açıkladı. Sonra ahiret azabının gerçekleşeceği konusunda şüpheye düşüp onun doğruluğunu ve onunla yapılan tehdidin gerçeklik derecesini sormaya başladılar; zira onlar yeniden dirilişi ve ahireti toptan inkâr eden, dünyadaki ölümün ebedî bir son olduğuna ve ondan sonra hayata bir daha dönüşün bulunmadığına inanan bir topluluktu. İşte Kur'ân-ı Kerîm, Yüce Allah'ın şu buyruğuyla bunu dakik bir şekilde tasvir etmiş ve açıkça beyan etmiştir:
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٥٣ الى ٥٦]
[Yûnus Suresi (10), Âyetler 53-56]
وَيَسْتَنْبِئُونَكَ أَحَقٌّ هُوَ قُلْ إِي وَرَبِّي إِنَّهُ لَحَقٌّ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ (٥٣) وَلَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ ما فِي الْأَرْضِ لافْتَدَتْ بِهِ وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ (٥٤) أَلا إِنَّ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَلا إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٥٥) هُوَ يُحيِي وَيُمِيتُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٥٦)
{ وَيَسْتَنْبِئُونَكَ أَحَقٌّ هُوَ قُلْ إِي وَرَبِّي إِنَّهُ لَحَقٌّ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ (٥٣) وَلَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ ما فِي الْأَرْضِ لافْتَدَتْ بِهِ وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ (٥٤) أَلا إِنَّ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَلا إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٥٥) هُوَ يُحيِي وَيُمِيتُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٥٦) } “«O gerçek midir?» diye senden haber soruyorlar. De ki: «Evet, Rabbime andolsun ki o elbette gerçektir ve siz [bunu] engelleyemezsiniz.» (53) Zulmetmiş olan her nefis, yeryüzünde bulunan her şeye sahip olsaydı, [kurtulmak için] onu mutlaka fidye olarak verirdi. Azabı gördüklerinde pişmanlıklarını içlerine attılar. Aralarında adaletle hükmolunur ve onlar zulme uğratılmazlar. (54) İyi bilin ki göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah'ındır! İyi bilin ki Allah'ın vaadi haktır; fakat onların çoğu bilmezler. (55) O, diriltir ve öldürür ve O'na döndürüleceksiniz. (56)”
إن آثار الشّرك خطيرة، ومزالقه كثيرة، ومن أخطرها إنكار عالم الآخرة، وما فيها من ثواب وعقاب، وحساب وجنّة ونار، لذا بادر المشركون إلى التشكيك فيما أخبر به القرآن من وجود الآخرة قطعا. فطلبوا الأخبار، ولجّوا في الجواب، كما تصور الآية التي مفادها: ويستخبرونك أيها الرسول عن وقوع عذاب الخلد في الآخرة، أحقّ أنه سيقع على جرائم الدنيا، أم أنه مجرد تخويف وترهيب؟ فقل لهم أيها الرسول:
Şirkin sonuçları tehlikeli, kaygan zeminleri pek çoktur; bunların en tehlikelilerinden biri de ahiret âlemini ve oradaki sevap, ceza, hesap, cennet ve cehennemi inkâr etmektir. Bu yüzden müşrikler, Kur'an'ın kesin olarak haber verdiği ahiretin varlığı konusunda şüphe uyandırmaya giriştiler. Haber istediler ve cevabı almakta ısrar ettiler; nitekim şu manayı ifade eden ayetin tasvir ettiği gibi: Ey Resul! Ahiretteki ebedî azabın gerçekleşmesi hakkında senden haber soruyorlar: Dünyadaki suçlar sebebiyle onun gerçekleşeceği doğru mudur, yoksa o yalnızca bir korkutma ve yıldırma mıdır? Ey Resul, onlara şöyle de:
نعم إنه والله واقع، إنه لحقّ ثابت ماله من دافع، والوعيد صدق قائم، وما أنتم بمعجزين، أي بفائتين العذاب، أو متخلّصين منه، وليس صيرورتكم ترابا بمعجز الله عن إعادتكم كما بدأكم، فإن قدرة الله شاملة وافية بتحقيق أي شيء ممكن.
Evet, Allah'a andolsun ki o gerçekleşecektir; o, önüne geçilemeyecek sabit bir gerçektir; tehdit dosdoğrudur ve vuku bulacaktır. Sizler ise aciz bırakacak değilsiniz; yani azaptan kaçıp kurtulacak veya ondan yakayı sıyıracak değilsiniz. Toprak haline gelmeniz de sizi ilk başta yarattığı gibi yeniden diriltmekten Allah'ı aciz bırakacak değildir; zira Allah'ın kudreti her mümkün şeyi gerçekleştirmeye kâfi ve her şeyi kuşatıcıdır.
لكن إذا جاءت القيامة فلا أمل بالفرار منها، وإذا قامت القيامة يودّ الكافر الظالم أن يفتدي نفسه من عذاب الله بملء الأرض ذهبا، وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ أي أخفى الكفار الندامة وهي: ما يعانونه في أنفسهم من الألم والحسرة على أفعالهم الشنيعة وأعمالهم الضّارة، لمّا عاينوا العذاب الشديد، فصاروا مبهوتين متحيرين، علما بأنه لا ظلم في الحساب يوم القيامة، فإن الله تعالى يحكم بين الظالمين والمظلومين بالعدل لأن الكفار وإن اشتركوا في العذاب، فإنه لا بد من أن يقضي الله تعالى بينهم بالحق، رفعا لما ظلم به بعضهم بعضا في الدنيا، فيكون في القضاء تخفيف عذاب بعضهم، وتثقيل عذاب الباقين. وهذا إخبار للكفار في سياق إخبارهم بأن وعد الله بالبعث ووعيده حق.
Fakat kıyamet geldiğinde artık ondan kaçış ümidi kalmaz. Kıyamet koptuğunda zâlim kâfir, yeryüzü dolusu altını olsa kendisini Allah'ın azabından kurtarmak için fidye olarak vermek ister. { وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ } “Pişmanlıklarını içlerine attılar” yani kâfirler, şiddetli azabı bizzat gördüklerinde çirkin fiilleri ve zararlı amelleri sebebiyle içlerinde çektikleri elem ve hasretten ibaret olan pişmanlığı gizlediler de şaşkın ve dona kalmış bir hale geldiler. Bilinmelidir ki kıyamet günü hesapta hiçbir haksızlık yoktur; çünkü Yüce Allah zâlimler ile mazlumlar arasında adaletle hükmeder. Zira kâfirler azapta ortak olsalar bile, dünyada birbirlerine yaptıkları zulümleri gidermek için Yüce Allah'ın aralarında hak ile hükmetmesi kaçınılmazdır; böylece bu hüküm neticesinde bazılarının azabı hafifletilirken diğerlerinin azabı ağırlaştırılır. Bu, Allah'ın yeniden diriltme vaadinin ve tehdidinin hak olduğunu kâfirlere bildirme bağlamında bir haberdir.
وأتبع الله ذلك الإخبار أو الاعلام بأن الملك كله لله، وأنه المعاقب، فإن الله مالك السماوات والأرض، وكل الأشياء في ملكه وفي سلطانه، وأكّد سبحانه أن وعده حقّ كائن لا محالة، ولكن أكثر الكفار منكري البعث والجزاء لا يعلمون أمر الآخرة والمعاد، لغفلتهم عنها، وعدم إيمانهم بالإله القادر الحكيم، وتلك حقيقة
Allah, bu bildirmenin veya açıklamanın ardından bütün mülkün Allah'a ait olduğunu ve cezalandıranın O olduğunu ekledi. Şüphesiz Allah göklerin ve yerin sahibidir; her şey O'nun mülkünde ve O'nun hâkimiyeti altındadır. Sübhânehu, vaadinin mutlaka gerçekleşecek bir hak olduğunu teyit etmiştir; fakat yeniden dirilmeyi ve cezayı inkâr eden kâfirlerin çoğu, ahiretten gafil olmaları ve her şeye gücü yeten, Hakîm olan İlah'a iman etmemeleri sebebiyle ahiret ve dönüş gerçeğini bilmezler. Bu,
أبانها الله بوضوح، ليعلموا علم اليقين بأن الملك المطلق لله، وأن كل ما سواه مملوك له.
mutlak mülkiyetin Allah'a ait olduğunu ve O'nun dışındaki her şeyin O'nun mülkü olduğunu kesin bir bilgiyle (ilme'l-yakîn) bilsinler diye Allah'ın apaçık beyan ettiği bir hakikattir.
ومن أدلّ الأدلة على قدرة الله تعالى على البعث والجزاء والثواب والعقاب: أنه تعالى هو المحيي والمميت، وإليه مرجع الخلائق حين يحييهم بعد موتهم، فيحشرهم للحساب والجزاء على أعمالهم، يحيي من النطفة، ويميت بالأجل، ثم يجعل المرجع إليه بالحشر يوم القيامة. قال ابن عطية: وفي قوة هذه الآيات ما يستدعي الإيمان وإجابة دعوة الله ﷿.
Yüce Allah'ın yeniden diriltmeye, karşılık vermeye, mükâfat ve cezaya kadir olduğunun en açık delillerinden biri de şudur: Dirilten ve öldüren O'dur; mahlûkat öldükten sonra onları dirilttiğinde dönüşleri O'nadır; amellerinin hesabı ve karşılığı için onları bir araya toplayacaktır. Nutfeden diriltir, ecel ile öldürür, sonra da kıyamet günündeki haşirle dönüşü Kendisine kılar. İbn Atıyye şöyle demiştir: «Bu ayetlerin kuvvetinde, imanı ve Azîz ve Celîl olan Allah'ın davetine icabet etmeyi gerektiren [bir tesir] vardır.»
وتتجلى القوة والرّهبة في عالم الحساب في أمور ثلاثة:
Hesap âlemindeki kudret ve dehşet şu üç hususta tecelli eder:
الأمر الأول- ذلك الصراع العنيف في داخل نفوس الكفار وإظهار الندامة على ما فاتهم من الفوز والخلاص من العذاب، ولهذا يقولون: قالُوا رَبَّنا غَلَبَتْ عَلَيْنا شِقْوَتُنا وَكُنَّا قَوْماً ضالِّينَ (١٠٦) [المؤمنون: ٢٣/ ١٠٦] .
Birinci husus: Kâfirlerin kendi içlerindeki o şiddetli çatışma ve kaçırdıkları kurtuluş ile azaptan necat bulmaya duydukları pişmanlığı açığa vurmalarıdır. Bundan dolayı şöyle derler: { قالُوا رَبَّنا غَلَبَتْ عَلَيْنا شِقْوَتُنا وَكُنَّا قَوْماً ضالِّينَ (١٠٦) } “Dediler ki: «Rabbimiz! Bedbahtlığımız bize galebe çaldı ve biz sapık bir topluluk idik.»” [Mü'minûn: 23/106].
الأمر الثاني- معاينة العذاب الذي لا يوجد أشد منه، ولا يتصور الإنسان في الدنيا مدى إيلامه وقسوته، وتنوعه ورهبته.
İkinci husus: Kendisinden daha şiddetlisi bulunmayan ve insanın dünyada acısının, katılığının, çeşitliliğinin ve dehşetinin boyutunu hayal bile edemeyeceği azabı bizzat görmeleridir.
الأمر الثالث- اليأس من النجاة والشفاعة، لأن الملك المطلق والسلطان النافذ لله تعالى، فهو وحده القادر على ما يريد، العليم بما يستحقه كل إنسان من العقاب العادل. قال تعالى: وَوُضِعَ الْكِتابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يا وَيْلَتَنا مالِ هذَا الْكِتابِ لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها وَوَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً (٤٩) [الكهف: ١٨/ ٤٩] .
Üçüncü husus: Kurtuluştan ve şefaatten ümit kesmektir; çünkü mutlak mülk ve geçerli hükümranlık Yüce Allah'a aittir. Dilediğini yapmaya gücü yeten, her bir insanın hak ettiği adil cezayı en iyi bilen yalnızca O'dur. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَوُضِعَ الْكِتابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يا وَيْلَتَنا مالِ هذَا الْكِتابِ لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها وَوَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً (٤٩) } “Kitap ortaya konmuştur; suçluların onda yazılı olanlardan korkup titrediklerini görürsün. «Vay halimize! Bu nasıl bir kitaptır ki küçük büyük hiçbir şey bırakmadan hepsini sayıp dökmüş!» derler. Yaptıklarını hazır bulmuşlardır. Rabbin hiç kimseye zulmetmez.” [Kehf: 18/49].
مقاصد القرآن وشرائعه
Kur'an'ın Gayeleri ve Hükümleri
أراد القرآن المجيد بالناس خيرا، فزوّدهم بما فيه النفع والسعادة، وشفى نفوسهم من أمراض القلوب، وهداهم إلى الحق، وأبعدهم عن كل أنواع الضلال والانحراف، وشرع لهم الشرائع بفضل من الله ورحمة منه، فكان جديرا بالناس جميعا الإيمان به والتزام أحكامه والبعد عن أسباب الشقاوة والعذاب، وعدم التورّط بالتحليل والتحريم بمجرد الهوى والشهوة، من غير ميزان العقل والحكمة كشأن أهل الجاهلية، قال الله تعالى مبيّنا مقاصد القرآن وأسباب تشريعاته:
Mecîd olan Kur'an insanlar için hayır murat etmiş, onlara fayda ve mutluluk getirecek şeyleri kazandırmış, nefislerini kalp hastalıklarından arındırıp şifaya kavuşturmuş, onları hakka iletmiş, her türlü sapıklık ve sapmadan uzaklaştırmış, Allah'ın bir lütfu ve rahmeti olarak onlara şeriatlar (hükümler) koymuştur. Dolayısıyla bütün insanlara düşen; ona inanmak, hükümlerine bağlanmak, bedbahtlık ve azap sebeplerinden uzak durmak, Câhiliye ehlinin yaptığı gibi akıl ve hikmet ölçüsü olmaksızın sırf heva ve hevese dayanarak helal kılma ve haram kılma işine bulaşmamaktır. Yüce Allah, Kur'an'ın gayelerini ve teşrîinin sebeplerini açıklayarak şöyle buyurmuştur:
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٥٧ الى ٦٠]
[Yûnus Suresi (10), Âyetler 57-60]
يا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَشِفاءٌ لِما فِي الصُّدُورِ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ (٥٧) قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ (٥٨) قُلْ أَرَأَيْتُمْ ما أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَراماً وَحَلالاً قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ (٥٩) وَما ظَنُّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَشْكُرُونَ (٦٠)
{ يا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَشِفاءٌ لِما فِي الصُّدُورِ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ (٥٧) قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ (٥٨) قُلْ أَرَأَيْتُمْ ما أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَراماً وَحَلالاً قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ (٥٩) وَما ظَنُّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَشْكُرُونَ (٦٠) } “Ey insanlar! Size Rabbinizden bir öğüt, göğüslerde olana bir şifa, müminler için bir hidayet ve bir rahmet gelmiştir. (57) De ki: «Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle, yalnızca bununla sevinsinler! Bu, onların toplayıp biriktirdiklerinden daha hayırlıdır.» (58) De ki: «Gördünüz mü, Allah'ın sizin için indirdiği rızkı? Ki siz ondan bir kısmını haram, bir kısmını da helal kıldınız.» De ki: «Allah mı size izin verdi, yoksa Allah'a iftira mı ediyorsunuz?» (59) Allah'a yalan yere iftira edenlerin kıyamet günü hakkındaki zanları nedir? Şüphesiz Allah, insanlara karşı lütuf sahibidir; fakat onların çoğu şükretmezler. (60)”
جمعت هذه الآيات بين خطاب جميع العالم، وبين توبيخ عرب الجاهلية على التحليل والتحريم بسبب الأهواء والمزاعم. أما الخطاب العام لجميع البشر فمضمونه: يا أيها الناس، قد جاءكم كتاب جامع لكل المواعظ التي يراد بها إصلاح الأخلاق والأعمال، والزّجر عن الفواحش، وشفاء الصدور من الشكوك وسوء الاعتقاد، والهداية إلى الحق واليقين والطريق القويم المؤدي إلى سعادة الدنيا والآخرة.
Bu ayetler, bütün âleme hitap etmek ile Câhiliye Araplarını heva ve iddiaları sebebiyle helal ve haram kılmalarından ötürü azarlamayı bir arada toplamıştır. Bütün insanlara yönelik genel hitabın muhtevası şöyledir: Ey insanlar! Size ahlakı ve amelleri ıslah etmeyi, çirkinliklerden menetmeyi, kalpleri şüphelerden ve kötü inançlardan şifaya kavuşturmayı, hakka, yakîne ve dünya-ahiret saadetine ulaştıran dosdoğru yola iletmeyi hedefleyen bütün öğütleri kendisinde toplayan bir Kitap gelmiştir.
وسمي القرآن الكريم موعظة لأن الوعظ إنما هو بقول يأمر بالمعروف، ويزجر، ويرقّق النفوس، ويوعد ويعد، وهذه صفة الكتاب العزيز. وهي موعظة مِنْ رَبِّكُمْ لم يختلقها محمد ﷺ ولا غيره، بل هي من عند الله ﷿.
Kur'ân-ı Kerîm 'mev'ıza' (öğüt) olarak isimlendirilmiştir; çünkü vaaz ancak iyiliği emreden, [kötülükten] sakındıran, nefisleri incelten, tehdit ve vaatte bulunan bir sözdür ve bu da o Yüce Kitab'ın vasfıdır. O, { مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden” bir öğüttür; onu ne Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ne de bir başkası uydurmuştur, bilakis o, Azîz ve Celîl olan Allah katındandır.
وهذا الخطاب العام اشتمل على بيان مقاصد أربعة للقرآن الكريم وهي:
Bu genel hitap, Kur'ân-ı Kerîm'in şu dört gayesinin açıklanmasını içermiştir:
١- كونه موعظة حسنة من عند الله تعالى، يجمع بين الترغيب والترهيب، وبين الحثّ على فعل الحسن وترك القبيح.
1- Yüce Allah katından; teşvik ile korkutmayı, güzeli yapmaya ve çirkini terk etmeye yönlendirmeyi bir araya getiren güzel bir öğüt olması.
٢- وكونه شفاء لما في القلوب من الشبهات والشكوك، والنفاق والكفر، وسوء الاعتقاد وشراسة الخلق، والتّخلص من الجهل والعتو عن النظر في آيات الله تعالى.
2- Kalplerdeki şüpheler, tereddütler, nifak, küfür, bozuk inanç ve huysuzluktan kurtulmaya, cehaletten ve Yüce Allah'ın ayetlerini tefekkür etmekten yüz çevirme azgınlığından arınmaya bir şifa olması.
٣- كونه هاديا إلى الحق الأبلج واليقين الساطع والصراط المستقيم المحقق لسعادة الدنيا والآخرة.
3- Apaçık hakka, parlak yakîne ve dünya ile ahiret mutluluğunu temin eden dosdoğru yola iletici (hidayet rehberi) olması.
٤- إن القرآن هدى ورحمة للمؤمنين خاصة، ينجيهم من ظلمات الضلال، إلى نور الإيمان، ويبعدهم عن النّيران، ويرقى بهم إلى درجات الجنان.
4- Kur'an'ın özellikle müminler için bir hidayet ve rahmet olmasıdır; onları dalalet karanlıklarından imanın nuruna çıkarır, cehennem ateşinden uzaklaştırır ve cennet derecelerine yükseltir.
قل أيها الرسول للمؤمنين: ليفرحوا بفضل الله ورحمته بما جاءهم من الهدى ودين الحقّ، فإنه أولى ما يفرحون به. والفضل كما قال ابن عطية: هو هداية الله تعالى إلى دينه، والتوفيق إلى اتّباع شريعته، والرّحمة: هي عفوه وسكنى جنّته التي جعلها جزاء على الإيمان والإسلام. والفرح بهذا الفضل وبهذه الرحمة هو أجدى وأنفع من كل ما يجمعه الناس من الأموال وسائر خيرات الدنيا لأنه يؤدي لسعادة الدارين.
Ey Resul! Müminlere de ki: Kendilerine gelen hidayet ve hak din sebebiyle Allah'ın lütfu ve rahmetiyle sevinsinler; çünkü sevinmelerine en layık olan şey budur. İbn Atıyye'nin dediği gibi lütuf (fadl): Yüce Allah'ın Kendi dinine hidayet etmesi ve şeriatına uyma muvaffakiyeti vermesidir. Rahmet ise: O'nun affı ve iman ile İslâm'ın karşılığı kıldığı cennetine yerleştirmesidir. Bu lütuf ve bu rahmet ile sevinmek, insanların topladığı mallardan ve diğer dünya nimetlerinin tamamından daha yararlı ve daha faydalıdır; çünkü iki cihan saadetine ulaştırır.
ثم أوضح الله تعالى بخطابه الخاص بعرب الجاهلية: أن التشريع بالتحليل والتحريم هو حقّ الله تعالى، وليس للناس الحق في التشريع، فما قام به العرب من تحريم البحائر والسّوائب والوصايل من المواشي وغير ذلك مجرد اختلاق وكذب منهم، ولم يأذن الله به. وهذا توبيخ شديد على إعطاء الجاهلين أنفسهم حقّ التّحليل والتّحريم، فمن أحلّ برأيه أو حرّم بمجرد هواه، فإنه مفتر على الله، ومتجاوز حدوده، كما جاء في آية أخرى: وَلا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هذا حَلالٌ وَهذا حَرامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ [النّحل: ١٦/ ١١٦] .
Sonra Yüce Allah, Câhiliye Araplarına yönelik özel hitabıyla şunu açıklamıştır: Helal ve haram kılma hususundaki teşrî (hüküm koyma) hakkı Yüce Allah'a aittir, insanların teşrî hakkı yoktur. Arapların hayvanlardan bahîre, sâibe, vasîle ve benzerlerini haram kılmaları yalnızca kendilerinin uydurduğu bir yalandır ve Allah buna izin vermemiştir. Bu, cahillerin kendi kendilerine helal ve haram kılma hakkı tanımalarına yönelik şiddetli bir azarlamadır. Kim kendi görüşüyle helal kılar veya sırf hevasına göre haram kılarsa, o Allah'a iftira etmiş ve O'nun sınırlarını aşmış olur; nitekim başka bir ayette şöyle buyrulmuştur: { وَلا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هذا حَلالٌ وَهذا حَرامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ } “Dillerinizin yalan yere nitelendirmesiyle «Bu helaldir, şu haramdır» demeyin; yoksa Allah'a yalan yere iftira etmiş olursunuz.” [Nahl: 16/116].
وأي شيء ذلك الظّن الصادر من المفترين على الله الكذب فيما يصنع بهم من الجزاء يوم القيامة؟! أيظنّون أنهم يتركون بغير عقاب على جريمة الافتراء والكذب على الله؟ إن ظنّهم في غاية الرّداءة بحسب سوء أفعالهم. وهذا وعيد عظيم مقتضاه التّهكم وتأكيد العقاب.
Allah'a yalan yere iftira edenlerin, kıyamet gününde kendilerine verilecek ceza hakkındaki o zanları da ne ola ki?! Allah'a iftira etme ve yalan söyleme cürümleri sebebiyle cezasız bırakılacaklarını mı zannediyorlar? Kötü amellerine binaen onların bu zannı son derece bozuk ve temelsizdir. Bu, alay etmeyi ve cezanın kesinliğini ifade eden büyük bir tehdittir.
إن الله تعالى صاحب الفضل العميم على الناس، حيث أنعم عليهم بنعمة العقل، ورحمهم بالوحي، وأبان لهم الحلال والحرام، وشرائع الدين، ورزقهم من الطّيبات، ولكن أكثر الناس لا يشكرون هذه النعمة ولا ذلك الفضل، فاستحقّوا العذاب، والعتاب، وإهمالهم في الآخرة.
Şüphesiz Yüce Allah insanlara karşı engin lütuf sahibidir; nitekim onlara akıl nimetini bahşetmiş, vahiy ile onlara merhamet etmiş, onlara helali, haramı ve dinin hükümlerini açıklamış, onları temiz şeylerle rızıklandırmıştır. Fakat insanların çoğu ne bu nimete ne de o lütfa şükrederler; böylece azabı, kınanmayı ve ahirette kendi hallerine terk edilmeyi hak etmişlerdir.
شمول العلم الإلهي وجزاء الأولياء
İlâhî İlmin Kapsamı ve Evliyanın (Allah Dostlarının) Mükâfatı
يذكّرنا الله تعالى في مناسبات مختلفة أن علمه شامل كل شيء في السماوات والأرض، ليحملنا على الطاعة والشكر، والعبادة والاستقامة، والبعد عن المعصية، لأن العلم الإلهي بالأشياء، يسّر به الطائعون، ويحذره المذنبون. وأهل الطاعة وأولياء الله مشمولون بالرّعاية الإلهية وبالإفضال الرّبانيّة، وليس هناك أعظم من الفوز بالنّجاة من العقاب في عالم الآخرة، وصف الله تعالى إحاطة علمه وتبشيره أولياءه بهذه الآيات:
Yüce Allah, bizi itaate, şükre, ibadete, istikamete ve günahtan uzak durmaya sevk etmek için ilminin göklerde ve yerdeki her şeyi kuşattığını farklı vesilelerle bize hatırlatır. Zira eşyayı kuşatan ilâhî ilim ile itaat ehli sevinir, günahkârlar ise ondan sakınır. İtaat ehli ve Allah'ın dostları, ilâhî koruma ve Rabbânî ihsanlarla kuşatılmıştır; ahiret âleminde azaptan kurtuluşa ermekten daha büyük bir kazanç yoktur. Yüce Allah, ilminin kuşatıcılığını ve dostlarını müjdelemesini şu ayetlerle vasfetmiştir:
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٦١ الى ٦٤]
[Yûnus Suresi (10), Âyetler 61-64]
وَما تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَما تَتْلُوا مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَلا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلاَّ كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُوداً إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ وَما يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ وَلا أَصْغَرَ مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْبَرَ إِلاَّ فِي كِتابٍ مُبِينٍ (٦١) أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٢) الَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ (٦٣) لَهُمُ الْبُشْرى فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ لا تَبْدِيلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٦٤)
{ وَما تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَما تَتْلُوا مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَلا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلاَّ كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُوداً إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ وَما يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ وَلا أَصْغَرَ مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْبَرَ إِلاَّ فِي كِتابٍ مُبِينٍ (٦١) أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٢) الَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ (٦٣) لَهُمُ الْبُشْرى فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ لا تَبْدِيلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٦٤) } “Sen herhangi bir işte bulunmazsın, ona dair Kur'an'dan bir şey okumazsın ve siz herhangi bir iş yapmazsınız ki, siz ona daldığınızda Biz üzerinize şahit olmayalım. Yerde ve gökte zerre ağırlığınca hiçbir şey Rabbinden gizli kalmaz; bundan daha küçüğü de daha büyüğü de apaçık bir Kitap'ta olmasın [hepsi oradadır]. (61) İyi bilin ki, Allah'ın evliyasına (dostlarına) hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de. (62) Onlar iman etmiş ve takva sahibi olmuş kimselerdir. (63) Onlara dünya hayatında da ahirette de müjde vardır. Allah'ın sözlerinde hiçbir değişme yoktur. İşte bu, büyük kurtuluşun ta kendisidir. (64)”
[يونس: ١٠/ ٦١- ٦٤] .
[Yûnus: 10/61-64].
القصد من الآية تبيان إحاطة علم الله بكل شيء، والإخبار بأنه يعلم جميع أحوال الناس، ومعنى اللفظ: وما تكون يا محمد وغيرك في شأن من جميع الشؤون، وأمر من الأمور الخاصة والعامة، وما تتلو من أجل ذلك الشأن من قرآن ينزل عليك، لنشر دعوة الله في الأرض، إلا ونحن شهود عليكم، حين تفيضون فيه، أي تقومون فيه بجدّ ونشاط. ولا يغيب عن علم الله شيء حتى يخفى عليه، ولو كان مثقال ذرة، أي وزن نملة، أو هباء، ولا أصغر من ذلك ولا أكبر كالعرش، إلا في كتاب مبين، أي إلا ومعلوم له، ومدون في اللوح المحفوظ، الذي كتب فيه مقادير الموجودات كلها. وقوله سبحانه: مِثْقالِ ذَرَّةٍ جعله الله مثالا، إذ لا يعرف في الحيوان المتغذّي المتناسل المشهور النوع والموضع أصغر منه.
Ayetin gayesi; Allah'ın ilminin her şeyi kuşattığını açıklamak ve insanların bütün hallerini bildiğini haber vermektir. Lafzın manası şöyledir: Ey Muhammed! Sen ve başkası, ister özel ister genel olsun herhangi bir iş ve meşguliyet içinde bulunmazsın; Allah'ın davetini yeryüzünde yaymak için o işe dair sana indirilen Kur'an'dan bir şey okumazsın ve siz [ey insanlar] ona daldığınızda, yani bir işe ciddiyet ve gayretle koyulduğunuzda Biz mutlaka üzerinize şahit oluruz. Zerre ağırlığınca -yani bir karınca yahut toz zerresi ağırlığınca- ve bundan daha küçük veya Arş gibi daha büyük hiçbir şey Allah'ın ilminden kaçıp gizli kalamaz; ancak apaçık bir Kitap'tadır, yani O'nun malumudur ve bütün varlıkların takdirlerinin yazıldığı Levh-i Mahfuz'da kayıtlıdır. Allah Sübhânehu'nun: { مِثْقالِ ذَرَّةٍ } “zerre ağırlığınca” buyruğunu Allah bir misal kılmıştır; zira beslenen, üreyen, türü ve yeri bilinen canlılar arasında ondan daha küçüğü bilinmemektedir.
وهذه الآية مثل قوله تعالى: وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ وَيَعْلَمُ ما فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُها وَلا حَبَّةٍ فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ (٥٩) [الأنعام: ٦/ ٥٩] .
Bu ayet, Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: { وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ وَيَعْلَمُ ما فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُها وَلا حَبَّةٍ فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ (٥٩) } “Gaybın anahtarları O'nun katındadır, onları O'ndan başkası bilmez. Karada ve denizde olan her şeyi bilir. Düşen bir yaprak bile yoktur ki O onu bilmesin; yerin karanlıkları içindeki tek bir dane, yaş ve kuru ne varsa hepsi apaçık bir Kitap'tadır.” [En'âm: 6/59].
وبعد أن أعلم الله عباده بإحاطة علمه بجميع الأشياء والأعمال، ليبعثهم على الشكر والعبادة، ذكر حال الشاكرين المتّقين الذين حسن جزاؤهم في الآخرة، وهم أولياء الله، أي أحبّاؤه وأصفياؤه، وهم المؤمنون الذين والوه بالطاعة والعبادة، فكل من آمن بالله واتّقى ربّه، فهو داخل في أولياء الله. وهؤلاء الأولياء المقرّبون إلى الله لا خوف عليهم في الدنيا من مكروه يتوقع، ولا حزن عليهم في الآخرة من مخاوف القيامة، فهم لا يخافون عذابا ولا عقابا ولا يحزنون لذلك،
Allah, kullarını şükre ve ibadete sevk etmek amacıyla ilminin bütün eşyayı ve amelleri kuşattığını bildirdikten sonra, ahirette mükâfatları güzel olan şükreden müttakilerin halini zikretmiştir. Onlar Allah'ın evliyasıdır; yani O'nun sevdikleri ve seçkin kullarıdır. Onlar, itaat ve ibadetle O'na dostluk gösteren müminlerdir. Dolayısıyla Allah'a iman eden ve Rabbinden sakınan (takva sahibi olan) herkes Allah'ın evliyası kapsamına girer. Allah'a yakınlaştırılmış bu veli kullar için dünyada başa gelmesi beklenen nahoş bir durumdan ötürü korku yoktur, ahirette de kıyamet korkularından dolayı bir hüzün yoktur; onlar ne bir azaptan ve cezadan korkarlar ne de bundan dolayı üzülürler.
روى البزار
Bezzâr
وغيره عن ابن عباس قال: قال رجل: يا رسول الله، من أولياء الله؟ قال: «الذين إذا رؤوا ذكر الله» .
ve başkaları İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bir adam, «Ey Allah'ın Resulü! Allah'ın velileri kimlerdir?» dedi. Resulullah: «Görüldüklerinde Allah'ın hatırlandığı kimselerdir» buyurdu.
ولهم البشارة في الحياة الدنيا بالنصر والتّمكن في الأرض، ما داموا على شرع الله ودينه، يقيمون الصلاة، ويؤتون الزكاة، ويأمرون بالمعروف، وينهون عن المنكر، كما قال الله تعالى: وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ [النّور: ٢٤/ ٥٥] .
Allah'ın şeriatı ve dini üzere bulundukları, namazı kıldıkları, zekâtı verdikleri, iyiliği emredip kötülükten sakındırdıkları müddetçe dünya hayatında onlar için zafer ve yeryüzünde hâkimiyet müjdesi vardır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ } “Allah, sizden iman edip salih amel işleyenlere, kendilerini mutlaka yeryüzünde halife kılacağını vaat etmiştir.” [Nûr: 24/55].
ولهم البشارة أيضا في الحياة الأخروية بحسن الثواب والنعيم المقيم في الجنة، كما قال الله تعالى: يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَرِضْوانٍ وَجَنَّاتٍ لَهُمْ فِيها نَعِيمٌ مُقِيمٌ (٢١) [التّوبة: ٩/ ٢١] تَبْدِيلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ
Aynı şekilde ahiret hayatında da onlar için güzel mükâfat ve cennetteki ebedî nimet müjdesi vardır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَرِضْوانٍ وَجَنَّاتٍ لَهُمْ فِيها نَعِيمٌ مُقِيمٌ (٢١) } “Rableri onlara Kendi katından bir rahmet, bir rıza ve kendileri için içinde tükenmez nimetler bulunan cennetler müjdeler.” [Tevbe: 9/21]. { تَبْدِيلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ } “Allah'ın kelimelerinde değişme [yoktur]”
أي لا تغيير لأقواله، ولا خلف لمواعيده، ولا ردّ في أمره، كقوله تعالى: ما يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ [ق: ٥٠/ ٢٩] ومن كلماته تعالى: تبشير المؤمنين بالجنّة، وذلك المذكور وهو البشارة للمؤمنين المتقين أولياء الله في الدّارين بالسعادة: هو الفوز العظيم الذي لا فوز غيره بالنعيم المبشر به لأنه ثمرة الإيمان والعمل الصالح.
Yani O'nun sözlerinde bir değişiklik, vaatlerinde bir cayma ve emrinde bir geri çevrilme yoktur; nitekim Yüce Allah: { ما يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ } “Benim katımda söz değiştirilmez” [Kâf: 50/29] buyurmuştur. Yüce Allah'ın kelimelerinden biri de müminleri cennetle müjdelemesidir. Zikredilen bu husus, yani Allah'ın dostları olan takva sahibi müminlerin her iki yurtta mutlulukla müjdelenmesi; müjdelenen nimetle ulaşılan ve dengi olmayan büyük kurtuluşun ta kendisidir; zira bu, imanın ve salih amelin meyvesidir.
إن هاتين البشارتين للأولياء العاملين بأوامر الله، المجتنبين نواهيه لهما أعظم البشائر وأجلّها وأكرمها، فما أكرم المبشّر وأحبّه عند ربّه، وما أسعد المبشّرين، نسأل الله العظيم أن يجعلنا في زمرتهم.
Allah'ın emirleriyle amel eden ve yasaklarından kaçınan veli kullar için olan bu iki müjde, müjdelerin en büyüğü, en yücesi ve en değerlisidir. Müjdeyi veren, Rabbi katında ne kadar kerim ve ne kadar sevgilidir! Müjdelenenler ise ne kadar bahtiyardır! Yüce Allah'tan bizleri onların zümresine dâhil etmesini niyaz ederiz.
العزّة لله جميعا
İzzet Bütünüyle Allah'ındır
لقد أيّد الله نبيّه تأييدا مطلقا، وسرّى عنه في أوقات الشدة والمحن، وأخبره بالسلامة، وبشّره بالغلبة على المشركين المغترين بالقوة والمال، وأعلمه بأن العزّة لله جميعا، فهم لا يقدرون لك أيها النّبي على شيء، ولا يؤذونك إلا بما شاء الله، وهو
Allah, Peygamberi'ni mutlak bir şekilde desteklemiş, sıkıntı ve imtihan anlarında onun hüznünü dağıtmış, selamette olduğunu ona bildirmiş, güç ve servetle gururlanan müşriklere karşı zafer kazanacağını müjdelemiş ve izzetin bütünüyle Allah'a ait olduğunu ona bildirmiştir. Bu sebeple ey Peygamber, onlar sana karşı hiçbir şeye güç yetiremezler ve Allah'ın dilediği dışında sana asla zarar veremezler. O,
القادر على عقابهم وإيقاع العذاب الشديد بهم. وفي هذا تقوية لعزيمة الرّسول ﷺ، لكي يظلّ قائما بدعوته، ماضيا في تبليغ رسالته، غير آبه بما يلقى من المصاعب، ولا خائف من أحد. وهذه المعاني تتمثل في الآيات التالية:
onları cezalandırmaya ve üzerlerine şiddetli azabı indirmeye kadirdir. Bunda; tebliğinde kararlılıkla yoluna devam etmesi, karşılaştığı zorluklara aldırış etmemesi ve kimseden korkmaması için Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'in azmini kuvvetlendirme vardır. Bu manalar şu ayetlerde tecelli etmektedir:
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٦٥ الى ٦٧]
[Yûnus Suresi (10), Âyetler 65-67]
وَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٦٥) أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ وَما يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكاءَ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلاَّ يَخْرُصُونَ (٦٦) هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ (٦٧)
{ وَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٦٥) أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ وَما يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكاءَ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلاَّ يَخْرُصُونَ (٦٦) هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ (٦٧) } “Onların sözü seni üzmesin. Şüphesiz izzet bütünüyle Allah'ındır. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (65) İyi bilin ki göklerde olanlar da yerde olanlar da muhakkak Allah'ındır. Allah'tan başkasına tapanlar da ortak koştukları varlıklara uymuyorlar. Onlar ancak zanna uyuyorlar ve onlar sadece yalan uyduruyorlar. (66) O, içinde dinlenesiniz diye sizin için geceyi, [çalışıp göresiniz diye de] gündüzü aydınlık yapandır. Şüphesiz bunda işiten bir topluluk için elbette ayetler vardır. (67)”
»
»
لم يترك المشركون في مكة وسيلة لإيذاء النّبي ﷺ إلا ارتكبوها، فحينما بدّد القرآن شبهاتهم الفكرية وردّ عليها، لجؤوا إلى طريق آخر، وهو التّهديد والتّخويف بأنهم أصحاب السلطة والمال، والقوة والنفوذ، فلا مجال للضعفاء والفقراء بينهم، ولا سبيل لمحاولة بسط النفوذ عليهم من خلال أي شيء في دنيا العرب، لا بدعوة إلى الدين الجديد، ولا بغير ذلك من وسائل الهيمنة كما يتصورون.
Mekke'deki müşrikler, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e eziyet etmek için başvurmadık hiçbir yol bırakmadılar. Kur'an onların fikrî şüphelerini dağıtıp bunlara cevap verince başka bir yola başvurdular; bu da otorite ve servet, güç ve nüfuz sahipleri oldukları iddiasıyla tehdit ve korkutma yoluydu. Onların arasında zayıflara ve fakirlere yer yoktu; ne yeni dine davetle ne de kendi zihinlerinde tasavvur ettikleri diğer tahakküm araçlarıyla, Arapların dünyasındaki herhangi bir şey üzerinden üzerlerinde nüfuz kurmanın hiçbir imkânı bulunmuyordu.
فجاءت آيات الوحي القرآني تواسي محمدا ﷺ، وتشدّ عزيمته، ومعناها: لا يهمّك ولا يحزنك أيها الرسول قول المشركين أبدا: لست مرسلا، وغير ذلك من المعارضة والإصرار على الشّرك والتّكذيب لرسالتك، والتهديد بأنهم أصحاب القوة والمال، واستعن بالله عليهم، وتوكّل عليه، فإن العزّة، أي الغلبة والقوة والقهر لله تعالى جميعا، جميعها له، فهو مصدرها ومانحها لمن يشاء من عباده، كما جاء في آية أخرى:
Bunun üzerine Kur'an vahyinin ayetleri, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i teselli etmek ve azmini pekiştirmek üzere geldi. Bunun anlamı şudur: Ey Resul! Müşriklerin: “Sen gönderilmiş bir peygamber değilsin” sözleri ve bunun dışındaki muhalefetleri, şirktcki ısrarları, risaletini yalanlamaları, güç ve servet sahibi olduklarına dair tehditleri seni asla tasalandırmasın ve üzmesin. Onlara karşı Allah'tan yardım dile ve O'na tevekkül et. Şüphesiz izzet; yani üstünlük, güç ve kahir kudret bütünüyle Yüce Allah'a aittir; tamamı O'nundur. Zira O, izzetin kaynağıdır ve onu kullarından dilediğine bahşeder. Nitekim başka bir ayette şöyle buyrulmuştur:
وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَلكِنَّ الْمُنافِقِينَ لا يَعْلَمُونَ [المنافقون: ٦٣/ ٨] .
{ وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَلكِنَّ الْمُنافِقِينَ لا يَعْلَمُونَ } “Oysa izzet Allah'ın, Resulünün ve müminlerindir; fakat münafıklar bilmezler.” [Münâfikûn: 63/8].
والله سبحانه هو السميع لجميع ما يقولون، والعليم بما في نفوسهم من ذلك، وفي ضمن هذه الصفات تهديد.
Sübhân olan Allah, onların söyledikleri her şeyi hakkıyla işitendir ve bundan dolayı içlerinde gizlediklerini de hakkıyla bilendir. Bu sıfatların içeriğinde [onlara yönelik] bir tehdit yer almaktadır.
ودليل تفرد الله بالعزة أنه مالك السماوات والأرض وما بينهما ومن فيهما، لا ملك لأحد فيهما سواه، فكان هو صاحب السلطان المطلق والتّصرف الشامل، ولا يتّبع الذين أشركوا الشّركاء لله فيما زعموا إلا بمحض الظّن الفاسد، أي الوهم الخطأ، من غير أي دليل، ولا حقيقة واقعية، فليس لله شريك أبدا، ولا تصلح الأصنام وغيرها آلهة لأنها مملوكة لله، ولا قدرة لها على شيء من أمور العباد، سواء النفع أو الضّر، بل لا تستطيع دفع الضرّ عن نفسها، ولا جلب الخير أو النفع لذاتها.
Allah'ın izzette tek ve eşsiz olduğunun delili; göklerin, yerin, ikisi arasındakilerin ve içindekilerin mâliki olmasıdır. Bu ikisinde O'ndan başka hiçbir kimsenin mülkiyeti yoktur. Dolayısıyla mutlak otorite ve kuşatıcı tasarruf sahibi yalnızca O'dur. Şirk koşanlar, Allah'a ortak koştukları varlıklara hiçbir delil ve somut bir gerçek olmaksızın, sırf bâtıl bir zanna, yani hatalı bir vehme dayanarak uymaktadırlar. Allah'ın asla hiçbir ortağı yoktur. Putlar ve diğer varlıklar ise ilah olmaya elverişli değildir; zira onlar Allah'ın mülküdür ve kulların işlerinden fayda veya zarar türünden hiçbir şeye güç yetiremezler. Hatta onlar kendi nefislerinden zararı defetmeye de kendilerine bir hayır yahut fayda sağlamaya da muktedir değillerdir.
ما يتّبع هؤلاء المشركون فيما زعموا إلا الأوهام والتّخرصات أي التّخمينات وألوان الكذب فيما ينسبون إلى الله. وإذا لم تكن معبودات الوثنيين آلهة، فلا تصلح وسطاء أو شفعاء لعابديها عند الله لأن جميع من في السماوات والأرض مملوك لله تعالى، والمملوك لا شأن له أمام المالك، قال الله تعالى: إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً (٩٣) لَقَدْ أَحْصاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا (٩٤) [مريم: ١٩/ ٩٣- ٩٤] .
Bu müşrikler, iddialarında vehimlerden ve tahminlerden, yani Allah'a isnat ettikleri hususlardaki varsayımlardan ve yalan çeşitlerinden başkasına uymamaktadırlar. Putperestlerin ibadet ettikleri varlıklar ilah olamadıklarına göre, Allah katında tapanları için aracı veya şefaatçi olmaya da elverişli olamazlar; çünkü göklerde ve yerde bulunan herkes Yüce Allah'ın mülküdür ve mülk olanın Mâlik huzurunda hiçbir hükmü yoktur. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً (٩٣) لَقَدْ أَحْصاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا (٩٤) } “Göklerde ve yerde bulunan herkes, Rahmân'a kul olarak gelecektir. (93) Andolsun, [Allah] onları kuşatmış ve onları bir bir saymıştır. (94)” [Meryem: 19/93-94].
ودليل آخر على تفرّد الله بالعزّة التّامة، وانعدام أي دور للشّركاء أنّه تعالى خالق الليل والنّهار، وجاعل الليل للاستراحة والسّكن والاطمئنان فيه بعد عناء النهار والاشتغال فيه، وجاعل النّهار مضيئا للمعاش والعمل والسّفر وقضاء الحوائج والمصالح، إن في ذلك (وهو كون الليل مظلما يسكن فيه، والنّهار مبصرا يتصرّف فيه) لدلالات وعلامات على قدرة الله وعزّته وكونه الإله المعبود بحق، لقوم يسمعون هذه الأدلة، ويعون ما فيها ويتدبّرون ما يسمعون، ويستدلّون على عظمة خالقها ومقدّرها ومسيّرها.
Allah'ın tam izzette tek ve eşsiz olduğuna, ortakların hiçbir rolü bulunmadığına diğer bir delil de O'nun geceyi ve gündüzü yaratan olmasıdır. Gündüzün meşakkati ve uğraşısından sonra dinlenmek, sükûn bulmak ve huzura kavuşmak için geceyi var eden; geçim, çalışma, yolculuk, ihtiyaçların ve maslahatların giderilmesi için gündüzü aydınlık kılan O'dur. Şüphesiz bunda (yani gecenin içinde sükûn bulunan bir karanlık, gündüzün ise içinde tasarrufta bulunulan bir aydınlık kılınmasında), bu delilleri dinleyen, ihtiva ettikleri şeyleri kavrayıp işittiklerini tefekkür eden, yaratıcısının, takdir edicisinin ve sevk edicisinin azametine bunlarla delil getiren bir topluluk için Allah'ın kudretine, izzetine ve hak ile ibadet edilen tek ilah olduğuna dair açık deliller ve işaretler vardır.
والحاصل: ان للعقل البشري في القرن العشرين بعد نضجه واكتماله أن يدرك إدراكا صحيحا أن الله وحده هو الإله المعبود، وكل من سواه من المخلوقات ليس لها
Özetle: İnsan aklının yirminci yüzyılda olgunlaşıp tekâmül ettikten sonra, yalnızca Allah'ın hak ile ibadet edilen yegâne ilah olduğunu, O'nun dışındaki tüm yaratılmışların ise hiçbir şekilde
إطلاقا مقوّمات الألوهيّة والرّبوبية، وبرهان ذلك أنها مخلوقة وعاجزة عن خلق غيرها ورفدها بالرّزق وإمدادها بمقومات الحياة. أما توارث المعتقدات فيحتاج لإعادة نظر وتأمّل صحيح وفهم لطبيعة ذات الإله، ولا يعذر الإنسان في خطئه الاعتقادي.
uluhiyet ve rububiyet unsurlarına sahip olmadığını doğru bir kavrayışla anlaması gerekir. Bunun kanıtı da onların yaratılmış olmaları; bir başkasını yaratmaktan, ona rızık vermekten ve hayatını sürdürecek unsurları sağlamaktan âciz bulunmalarıdır. Atalarından miras kalan inançlara gelince, bunların yeniden gözden geçirilmeye, doğru bir tefekküre ve İlah'ın zatının mahiyetini anlamaya ihtiyacı vardır; inanç konusundaki hatasında insan mazur görülemez.
إبطال نسبة الولد لله تعالى
Yüce Allah'a Çocuk İsnat Edilmesinin İptali
إن من أعظم المفتريات وأبطل الباطلات نسبة الولد لله تعالى، سواء كان ذلك من المشركين القائلين بأن الملائكة بنات الله، أو من الزاعمين أن بعض البشر المقرّبين أو الرّسل الكرام أبناء الله تعالى. فليس لله حاجة على الإطلاق لاتّخاذ الولد والصاحبة والشّريك لأنه المتعالي عن صفات البشر، ولأن الله غني، والمخلوقون عاجزون، والعاجز يحتاج لمساعدة غيره، ومن استغنى عن غيره، كان غضاضة ومنقصة أن تنسب إليه شيئا من صفات النّقص. لكل هذا قال الله تعالى:
Yüce Allah'a çocuk isnat etmek; ister meleklerin Allah'ın kızları olduğunu söyleyen müşriklerden, isterse Allah'a yakın kılınmış bazı insanların yahut yüce peygamberlerin Allah'ın oğulları olduğunu iddia edenlerden gelsin, iftiraların en büyüğü ve bâtılların en bâtılıdır. Allah'ın çocuk, eş ve ortak edinmeye kesinlikle hiçbir ihtiyacı yoktur; zira O, insanların sıfatlarından münezzehtir; Allah Ganî'dir (zengindir), yaratılmışlar ise âcizdir. Âciz olan bir başkasının yardımına muhtaçtır; başkasına muhtaç olmayan kimseye noksanlık sıfatlarından bir şey isnat etmek ise bir kusur ve eksikliktir. Bütün bunlardan ötürü Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٦٨ الى ٧٠]
[Yûnus Suresi (10), Âyetler 68-70]
قالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً سُبْحانَهُ هُوَ الْغَنِيُّ لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطانٍ بِهذا أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ (٦٨) قُلْ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لا يُفْلِحُونَ (٦٩) مَتاعٌ فِي الدُّنْيا ثُمَّ إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذابَ الشَّدِيدَ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ (٧٠)
{ قالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً سُبْحانَهُ هُوَ الْغَنِيُّ لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطانٍ بِهذا أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ (٦٨) قُلْ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لا يُفْلِحُونَ (٦٩) مَتاعٌ فِي الدُّنْيا ثُمَّ إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذابَ الشَّدِيدَ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ (٧٠) } “«Allah çocuk edindi» dediler. O, [bundan] münezzehtir; O, zengindir. Göklerde olanlar da yerde olanlar da O'nundur. Bu hususta yanınızda hiçbir delil yoktur. Allah hakkında bilmediğiniz bir şeyi mi söylüyorsunuz? (68) De ki: «Allah'a karşı yalan uyduranlar kesinlikle kurtuluşa eremezler.» (69) [Onlar için] dünyada bir müddet faydalanma vardır, sonra dönüşleri bizedir; sonra inkâr edegeldiklerinden ötürü onlara şiddetli azabı tattırırız. (70)”
إن القرآن العظيم أثبت عظمة الله تعالى بأدلة مختلفة، منها خلق السماوات والأرض ومن فيهما، ومنها أفعاله المبينة لعظمته كخلق الليل والنهار وإيجاد تعاقب بينهما. وما دامت العظمة المطلقة ثابتة لله سبحانه فلا بدّ من الإنكار على المشركين
Şüphesiz yüce Kur'an, Allah Teâlâ'nın azametini çeşitli delillerle ispat etmiştir; göklerin, yerin ve bunlarda bulunanların yaratılması bu delillerdendir. Gece ile gündüzün yaratılması ve aralarında bir ardışıklık var edilmesi gibi O'nun azametini açıklayan fiilleri de bu delillerdendir. Mutlak azamet Sübhân olan Allah'a ait olduğuna göre, müşriklere karşı çıkılması zorunludur
وغيرهم الذين ادّعوا أن لله تعالى ولدا. وموضوع الآيات هو هذا الإنكار الشديد على نسبة الولد لله سبحانه. ومعناها: زعم بعض المشركين أن الملائكة بنات الله، وزعم غيرهم أن رسولا نبيّا أو وليّا مقرّبا صالحا هو ابن الله. تنزه الله وتقدّس عن الولد والشريك، لأنه هو الغني بذاته عن كل ما سواه، وكل شيء فقير إليه، ولا حاجة له للولد.
ve Allah Teâlâ'nın çocuk edindiğini iddia eden diğer kimselere karşı çıkılması zorunludur. Ayetlerin konusu, Yüce Allah'a çocuk isnat edilmesine yönelik bu şiddetli inkârdır. Ayetlerin anlamı şudur: Müşriklerin bir kısmı meleklerin Allah'ın kızları olduğunu iddia etmiş, başkaları da bir resul peygamberin veya yakın kılınmış salih bir veli kulun Allah'ın oğlu olduğunu öne sürmüştür. Allah çocuktan ve ortaktan münezzeh ve yücedir; zira O, Kendi zâtı gereği Kendi dışındaki her şeyden müstağnidir; her şey O'na muhtaçtır ve O'nun çocuğa hiçbir ihtiyacı yoktur.
وكيف يكون لله ولد مما خلق؟ وكل شيء مملوك له وعبد له، وهو خالق السماوات والأرض ومن فيهما، ولا شبيه له ولا نظير، ولا يحتاج لأحد من خلقه، ولا يشاركه في ملكه وسلطانه وتصرّفه وتدبيره أحد، فكيف يتخذ ولدا مخلوقا موهوبا له، محتاجا إليه في كل شيء مادّي كالرزق والمعيشة، أو معنوي كالإعانة والنّصرة؟! والولد جزء مما هو غني عنه، كما في قوله تعالى: يا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ (١٥) [فاطر: ٣٥/ ١٥] .
Yarattığı şeylerden Allah'ın nasıl çocuğu olabilir ki? Her şey O'nun mülkü ve O'nun kuludur; O, göklerin, yerin ve içindekilerin yaratıcısıdır. O'nun hiçbir benzeri ve dengi yoktur; yaratılmışlarından hiçbir kimseye muhtaç değildir; mülkünde, hâkimiyetinde, tasarrufunda ve tedbirinde O'na hiç kimse ortak olamaz. Hal böyleyken rızık ve maişet gibi maddi yahut yardım ve destek gibi manevi her hususta Kendisine muhtaç olan, yaratılmış ve Kendisine bağışlanmış bir varlığı nasıl çocuk edinebilir?! Çocuk, O'nun müstağni olduğu şeylerin bir parçasıdır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { يا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ (١٥) } “Ey insanlar! Sizler Allah'a muhtaçsınız; Allah ise zengin olandır, övgüye lâyık olandır.” [Fâtır: 35/15].
وليس عندكم أيها المشركون أي سلطان أو دليل على ادّعائكم وجود ولد لله، وما تقولونه محض الكذب والافتراء والبهتان، أتقولون على الله قولا لا حقيقة له، وتنسبون إليه تعالى ما لا يصح عقلا وواقعا نسبة الولد إليه؟! وقوله تعالى: أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ استفهام يراد به التوبيخ والتقريع، والتّهديد الشّديد.
Ey müşrikler! Allah'ın çocuğu bulunduğuna dair iddianız hakkında yanınızda hiçbir hüccet veya delil yoktur. Söylediğiniz şey sırf yalan, iftira ve bühtandır. Allah hakkında aslı astarı olmayan bir söz mü söylüyorsunuz; çocuk isnat edilmesi aklen ve fiilen mümkün olmayan bir hususu Yüce Allah'a mı nispet ediyorsunuz?! Yüce Allah'ın: { أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ } “Allah hakkında bilmediğiniz bir şeyi mi söylüyorsunuz?” sözü kınama, azarlama ve şiddetli tehdit içeren bir istifhamdır (sorudur).
ثم توعّد الله تعالى الكاذبين عليه المفترين الزّاعمين أن لله ولدا بأنهم قوم خاسرون، لا يفوزون بخير في الدنيا ولا في الآخرة، أما في الدنيا فيستدرجهم ربّهم ويمتّعهم قليلا، وأما في الآخرة فيضطرّهم إلى عذاب غليظ شديد، فهم لا يظفرون ببغية، ولا يبقون في نعمة.
Sonra Yüce Allah; Kendisine iftira atan, Allah'ın çocuğu olduğunu iddia eden yalancıları, dünyada da ahirette de hiçbir hayra ulaşamayacak hüsrana uğramış bir topluluk olmakla tehdit etmiştir. Dünyada Rableri onları derece derece azaba yaklaştırır ve az bir müddet faydalandırır; ahirette ise onları katı ve şiddetli bir azaba mecbur bırakır. Dolayısıyla onlar ne bir gayeye ulaşabilirler ne de bir nimet içinde kalırlar.
وهذا ما قررته الآية هنا مَتاعٌ فِي الدُّنْيا أي لهم تمتع في الدنيا قليل ولمدة قصيرة، ثُمَّ إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ أي ثم بعد الموت يرجعون إلى ربّهم بالبعث يوم
Buradaki ayetin hükme bağladığı husus da şudur: { مَتاعٌ فِي الدُّنْيا } Yani dünyada onlar için kısa bir süre az bir faydalanma vardır. { ثُمَّ إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ } Yani sonra ölümün ardından
القيامة، وما فيه من أهوال المحشر والحساب والعقاب. ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذابَ الشَّدِيدَ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ أي ثم يلقون الشقاء المؤيّد، ويعذّبون في نار جهنّم العذاب المؤلم الموجع الشديد الألم، بسبب كفرهم وافترائهم وكذبهم على الله، فيما نسبوه إليه زورا وبهتانا. وهذا توعّد بحقّ.
kıyamet günündeki dirilişle, mahşerin, hesabın ve cezanın dehşetiyle Rablerine dönerler. { ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذابَ الشَّدِيدَ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ } Yani sonra ebedî bir bedbahtlıkla karşılaşırlar ve inkârları, iftiraları ve asılsız yere uydurup Allah'a nispet ettikleri yalanlar sebebiyle cehennem ateşinde acı verici, ızdıraplı ve şiddetli azapla cezalandırılırlar. Bu, hak edilmiş bir tehdittir.