وفي الآية دليل واضح على تعرّض الكافرين للخسارة المحققة، فإن ما يتوهّمون أنه نجاح في الدنيا بالحصول على المنافع المادّية والمعنوية، والثروة والجاه، لا قيمة ولا وزن له أصلا في مقابلة ما فاتهم في الآخرة من ثواب عظيم ونعيم مقيم في جنان الخلد، فإن الدنيا لا تساوي عند الله جناح بعوضة. وهذا يشعرنا بأن وجود الثروة أو المال والجاه عند بعض الجاحدين الكافرين لا يدلّ على حسن الحال، أو ارتقاب النّجاة والسّعادة في عالم الآخرة.
Ayet-i kerimede kâfirlerin kesin bir hüsranla karşılaşacaklarına dair açık bir delil vardır. Dünyada maddi ve manevi menfaatler, servet ve makam elde etmekle başarıya ulaştıklarını zannettikleri şeylerin, ahirette kaçırdıkları büyük mükâfat ve ebediyet cennetlerindeki tükenmez nimetler karşısında hiçbir değeri ve ağırlığı yoktur; zira dünya, Allah katında bir sivrisineğin kanadı kadar bile değere sahip değildir. Bu da bize göstermektedir ki kâfir ve inkârcı bazı kimselerin elinde servet, mal veya makamın bulunması; hallerinin iyi olduğuna veya ahiret âleminde kurtuluş ve mutluluk beklediklerine delalet etmez.
قصة نوح ﵇ مع قومه
Nûh aleyhisselâm'ın Kavmiyle Kıssası
ليس هناك أناس صبروا على إيذاء أقوامهم، وجاهدوا في سبيل نشر دعوتهم، مثل الرّسل والأنبياء ﵈، ومن أسبقهم نوح ﵇ أبو البشر الثاني، وأول الرّسل أولي العزم، دعا قومه إلى توحيد الإله من غير أجر ولا مقابل، فكذّبوه وآذوه، فأنجاه الله ومن آمن معه، وأغرق المكذّبين بالطّوفان. وهذا ما قصد القرآن الكريم في الآيات التالية:
Kavimlerinin eziyetlerine sabreden ve davetlerini yayma yolunda cihat eden, peygamberler ve nebiler aleyhimüsselâm gibisi yoktur. Onların ilklerinden biri de insanlığın ikinci atası ve ulü'l-azm resullerin ilki olan Nûh aleyhisselâm'dır. O, hiçbir ücret ve karşılık beklemeksizin kavmini tek bir İlah'a kulluğa davet etmiş; onlar ise kendisini yalanlayıp eziyet etmişlerdir. Bunun üzerine Allah, onu ve beraberindeki inananları kurtarmış, yalanlayanları ise tufanda boğmuştur. Kur'ân-ı Kerîm'in şu ayetlerde kastettiği husus da budur:
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٧١ الى ٧٣]
[Yûnus Suresi (10), Âyetler 71-73]
وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ يا قَوْمِ إِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقامِي وَتَذْكِيرِي بِآياتِ اللَّهِ فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَشُرَكاءَكُمْ ثُمَّ لا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ وَلا تُنْظِرُونِ (٧١) فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَما سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلَى اللَّهِ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٧٢) فَكَذَّبُوهُ فَنَجَّيْناهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَجَعَلْناهُمْ خَلائِفَ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ (٧٣)
{ وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ يا قَوْمِ إِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقامِي وَتَذْكِيرِي بِآياتِ اللَّهِ فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَشُرَكاءَكُمْ ثُمَّ لا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ وَلا تُنْظِرُونِ (٧١) فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَما سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلَى اللَّهِ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٧٢) فَكَذَّبُوهُ فَنَجَّيْناهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَجَعَلْناهُمْ خَلائِفَ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ (٧٣) } “Onlara Nûh'un haberini oku. Hani o kavmine şöyle demişti: «Ey kavmim! Eğer benim [aranızda] durmam ve Allah'ın ayetlerini hatırlatmam size ağır geliyorsa, ben yalnız Allah'a tevekkül ettim. Artık siz ve ortaklarınız toplanıp yapacağınız işi kararlaştırın; sonra yapacağınız iş size dert olmasın (gizli kalmasın); sonra mühlet vermeksizin benim hakkımdaki kararınızı uygulayın. (71) Eğer yüz çevirirseniz, ben sizden bir ücret istemedim. Benim mükâfatım ancak Allah'a aittir ve bana müslümanlardan olmam emredildi.» (72) Yine de onu yalanladılar. Biz de onu ve gemide onunla beraber olanları kurtardık ve onları [yeryüzünde] halifeler kıldık; ayetlerimizi yalanlayanları ise suda boğduk. Artık uyarılıp da yola gelmeyenlerin sonunun nasıl olduğuna bir bak! (73)”
ذكر الله تعالى في قرآنه مجموعة من قصص الأنبياء، مواساة للنّبي ﷺ ليتأسى بهم، ويأنس بسيرتهم، فتهون عليه الشدائد والمكائد، ويتّعظ مشركو مكة بعاقبة المكذّبين رسلهم قبلهم.
Yüce Allah; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i teselli etmek, peygamberleri örnek almasını ve onların hayatlarıyla ferahlamasını sağlamak, böylece sıkıntıların ve tuzakların ona hafif gelmesini temin etmek ve Mekke müşriklerinin de kendilerinden önce peygamberlerini yalanlayanların akıbetinden ibret almaları için Kur'an'ında bir dizi peygamber kıssası zikretmiştir.
وتتعدد أساليب بيان القصة بحسب المناسبات وما يقتضيه المقام، وهذه الآيات وصف سريع لقصة نوح ﵇ مع قومه، معناها: أخبر أيها الرسول كفار مكة الذين يكذّبونك بخبر قوم نوح الذي كذّبوه، كيف أهلكهم الله بالغرق، فيعاملون بمثل ما عومل به من تقدّمهم.
Kıssayı açıklama üslupları, münasebetlere ve makamın gerektirdiği durumlara göre çeşitlilik gösterir. Bu ayetler, Nûh aleyhisselâm'ın kavmiyle olan kıssasının hızlı bir tasviridir; anlamı şudur: Ey Resul! Seni yalanlayan Mekke kâfirlerine, Nûh'u yalanlayan kavminin haberini bildir; Allah'ın onları suda boğarak nasıl helak ettiğini [anlat ki] kendilerinden öncekilere yapılan muamelenin benzerine maruz kalacaklarını bilsinler.
اذكر لهم حين قال نوح لقومه: يا قوم إن كان قد شقّ أو عظم عليكم قيامي بوعظكم من كلام ونحوه، وتذكيري إياكم بالوعظ والزجر بالأدلة والبراهين الدّالة على وحدانية الله وعبادته، فإني توكلت على الله وفوّضت أمري إليه ووثقت به، فلا أبالي بعدئذ بما أوذيت، ولا أكفّ عن دعوتي ورسالتي، فاعزموا على ما تريدون من أمر تفعلونه بي، أنتم وشركاؤكم الذين تعبدونهم من دون الله من الأصنام والأوثان.
Nûh'un kavmine şöyle dediği vakti onlara hatırlat: Ey kavmim! Eğer aranızda bulunup size söz ve benzeri yollarla vaaz etmem, Allah'ın birliğine ve ibadete layık olduğuna delalet eden delil ve burhanlarla size öğüt verip sakındırmam size ağır ve katlanılmaz geldiyse, ben yalnızca Allah'a tevekkül ettim, işimi O'na havale ettim ve O'na güvendim. Artık bundan sonra bana verilecek eziyete aldırmam; davetimden ve risaletimden de vazgeçmem. Siz ve Allah'tan başka taptığınız put ve heykellerden ibaret ortaklarınız, bana yapmayı tasarladığınız iş konusunda kararınızı verin.
ولا تجعلوا أمركم الذي تعتزمونه خفيّا مشكلا بل أظهروه لي، وتبصروا فيه، ثم نفّذوا ذلك الأمر بالفعل، ولا تؤخّروني ساعة واحدة عن تنفيذ هذا الحكم المقضي، فإني لا أبالي بكم ولا أخاف منكم لأنكم لستم على شيء، والله عاصمي وحامي ومسلّمي من أذاكم.
Kararlaştırdığınız işinizi gizli ve karmaşık bırakmayın; bilakis bana açıkça gösterin ve onun üzerinde iyice düşünün. Sonra da o işi fiilen uygulayın ve bu kesinleşmiş hükmü infaz etmek için beni bir an bile ertelemeyin. Şüphesiz ben size aldırış etmem ve sizden korkmam; zira siz hiçbir dayanağa sahip değilsiniz. Allah beni koruyan, muhafaza eden ve sizin eziyetinizden kurtarandır.
وهذا غاية الثقة بالله والاعتماد عليه، والاستهانة والاستخفاف بمن دونه، فعلى المؤمن أن يعتصم بالله ويثق بوعده، ويعتمد على ربّه، فإن العاقبة في النهاية له.
Bu, Allah'a güvenin ve O'na dayanmanın, O'nun dışındakileri ise hiçe sayıp küçümsemenin en ileri derecesidir. Müminin de Allah'a sığınması, O'nun vaadine güvenmesi ve Rabbine dayanması gerekir; zira akıbet eninde sonunda onun lehinedir.
فإن أعرضتم عن تذكيري، وكذبتم، ولم تؤمنوا برسالتي، ولم تطيعوني فيما أدعوكم إليه من توحيد الله وعبادته، فإني لم أطلب منكم على نصحي إياكم شيئا من أجر أو جزاء، إن ثواب عملي وجزائي على الله ربّي الذي أرسلني إليكم، وأمرني أن أكون من المسلمين، أي المنقادين الطائعين الممتثلين لما أمرت به من الإسلام والخضوع لله ﷿. والإسلام بالمعنى العام وهو الانقياد لله وطاعته والالتزام بالدين الحنيف وهو توحيد الله وإطاعته والإعداد للقائه، هو مضمون رسالات الأنبياء جميعا من أولهم إلى آخرهم.
Eğer benim hatırlatmamdan yüz çevirir, yalanlar, risaletime inanmaz ve sizi Allah'ı birlemeye ve O'na kulluk etmeye davet ettiğim hususlarda bana itaat etmezseniz; şüphesiz ben size nasihatime karşılık herhangi bir ücret veya mükâfat talep etmedim. Benim amelimin karşılığı ve mükâfatım ancak beni size gönderen Rabbim Allah'a aittir. Bana müslümanlardan, yani İslâm'a ve Azîz ve Celîl olan Allah'a boyun eğmeye dair emrolunduğum hususlara teslim olan, itaat eden ve boyun büken kimselerden olmam emredildi. Allah'a teslim olmak, O'na itaat etmek, hanîf dine bağlı kalmak -ki bu da Allah'ı birlemek, O'na itaat etmek ve O'na kavuşmaya hazırlanmaktır- şeklindeki genel anlamıyla İslâm, ilk peygamberden sonuncusuna kadar bütün peygamberlerin risaletlerinin ortak muhtevasıdır.
ثم أخبر الله عن مصير قوم نوح المكذبين، وفي ضمن ذلك الإخبار توعّد للكفار بمحمد ﷺ، وضرب المثال لهم، فحالكم من التكذيب تشبه حال الأقدمين بالنقمة والتعذيب. لقد أصرّوا على تكذيب نوح ﵇، فنجّاه الله هو والمؤمنين به، بحملهم في السفينة التي صنعها بأمر الله، وجعل الله النّاجين مع نوح خلائف أولئك الهالكين في عمارة الأرض وسكناها من بعدهم، وأغرق الله بالطّوفان الذين كذّبوا نوحا، فانظر أيها الرّسول محمد كيف أنجينا المؤمنين، وأهلكنا المكذّبين المنذرين الذين أنذرهم رسولهم بالعذاب قبل وقوعه، فلم يرتدعوا، وأصرّوا على تكذيبه.
Sonra Allah, Nûh'un yalanlayan kavminin akıbetini haber vermiştir; bu haberin kapsamında Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr eden kâfirlere bir tehdit ve bir misal getirme vardır: Sizin yalanlamanızın hali de helak ve azap bakımından öncekilerin haline benzemektedir. Onlar Nûh aleyhisselâm'ı yalanlamakta ısrar ettiler; Allah da onu ve ona inananları, Allah'ın emriyle inşa ettiği gemiye bindirerek kurtardı. Allah, Nûh ile birlikte kurtulanları, helak olan o kimselerin ardından yeryüzünü imar etme ve orada iskân etme hususunda halifeler kıldı. Nûh'u yalanlayanları ise tufanla suda boğdu. Ey Resul Muhammed! Bak, inananları nasıl kurtardık ve başlarına gelmeden önce peygamberlerinin kendilerini azapla uyardığı, buna rağmen vazgeçmeyip onu yalanlamakta ısrar eden o uyarılmış kimseleri nasıl helak ettik!
وهذه هي العاقبة الوخيمة لكل المصرّين على تكذيب الأنبياء، وهذه هي العاقبة الحميدة للمؤمنين المصدّقين بالله ربّا وبالإسلام دينا وشرعة ومنهاجا.
İşte bu, peygamberleri yalanlamakta ısrar eden herkesin feci akıbetidir; bu da Allah'ı Rab, İslâm'ı din, şeriat ve nizam olarak tasdik eden müminlerin güzel akıbetidir.
قصة موسى ﵇ مع قومه
Mûsâ aleyhisselâm'ın Kavmiyle Kıssası
- ١- الحوار بين موسى وفرعون
- 1 - Mûsâ ile Firavun Arasındaki Diyalog
استمرّ تكذيب الأنبياء بين الأمم من بعد نوح ﵇، فمنع الله عنهم الخير والإيمان، ومن أمثلة ذلك قصة موسى مع فرعون وقومه، وفيها يشتدّ الحوار بين رسول الحق موسى، وبين زعيم الباطل فرعون، فموسى ﵇ يعلو صوته بالدعوة إلى توحيد الله وإبطال الوهية من دونه، وفرعون يدافع عن عرشه وسلطانه وادّعاء ألوهيته، لتظلّ له الهيمنة، ويكون الهدف من إيراد القصة في هذه الآيات ضرب المثل لحاضري محمد ﷺ، ومضمونه: كما حلّ بهؤلاء يحلّ بكم معشر قريش.
Nûh aleyhisselâm'dan sonra da ümmetler arasında peygamberleri yalanlama hali devam etti; Allah da onlardan hayrı ve imanı esirgedi. Bunun örneklerinden biri Mûsâ'nın Firavun ve kavmiyle olan kıssasıdır. Bu kıssada hakkın elçisi Mûsâ ile bâtılın önderi Firavun arasındaki diyalog şiddetlenir. Mûsâ aleyhisselâm sesini Allah'ın birliğine davet etmek ve O'nun dışındakilerin ilahlığını iptal etmek için yükseltirken; Firavun tahtını, iktidarını ve ilahlık iddiasını korumak, tahakkümünü sürdürmek için savunmaya geçer. Kıssanın bu ayetlerde zikredilmesindeki amaç, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in muhataplarına şu anlamda bir misal getirmektir: Ey Kureyş topluluğu, onların başına gelenler sizin de başınıza gelecektir.
وهذه آيات تصوّر صولة الحق مع موسى وهزيمة الباطل مع فرعون، قال الله تعالى:
Şu ayetler, Mûsâ ile hakkın galebesini ve Firavun ile bâtılın hezimetini tasvir etmektedir; Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٧٤ الى ٧٨]
[Yûnus Suresi (10), Âyetler 74-78]
ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِ رُسُلاً إِلى قَوْمِهِمْ فَجاؤُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ كَذلِكَ نَطْبَعُ عَلى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ (٧٤) ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسى وَهارُونَ إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِ بِآياتِنا فَاسْتَكْبَرُوا وَكانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ (٧٥) فَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا قالُوا إِنَّ هذا لَسِحْرٌ مُبِينٌ (٧٦) قالَ مُوسى أَتَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَكُمْ أَسِحْرٌ هذا وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُونَ (٧٧) قالُوا أَجِئْتَنا لِتَلْفِتَنا عَمَّا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِياءُ فِي الْأَرْضِ وَما نَحْنُ لَكُما بِمُؤْمِنِينَ (٧٨)
{ ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِ رُسُلاً إِلى قَوْمِهِمْ فَجاؤُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ كَذلِكَ نَطْبَعُ عَلى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ (٧٤) ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسى وَهارُونَ إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِ بِآياتِنا فَاسْتَكْبَرُوا وَكانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ (٧٥) فَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا قالُوا إِنَّ هذا لَسِحْرٌ مُبِينٌ (٧٦) قالَ مُوسى أَتَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَكُمْ أَسِحْرٌ هذا وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُونَ (٧٧) قالُوا أَجِئْتَنا لِتَلْفِتَنا عَمَّا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِياءُ فِي الْأَرْضِ وَما نَحْنُ لَكُما بِمُؤْمِنِينَ (٧٨) } “Sonra onun ardından kendi kavimlerine resuller gönderdik; onlara apaçık deliller getirdiler. Fakat daha önce yalanladıkları şeye inanacak değillerdi. İşte haddi aşanların kalplerini böyle mühürleriz. (74) Sonra onların ardından Mûsâ ile Hârûn'u ayetlerimizle Firavun'a ve onun ileri gelenlerine gönderdik; fakat büyüklük tasladılar ve suçlu bir topluluk oldular. (75) Tarafımızdan kendilerine hak geldiğinde: «Şüphesiz bu, apaçık bir büyüdür» dediler. (76) Mûsâ: «Size hak geldiğinde onun hakkında [böyle] mi diyorsunuz? Bu bir büyü müdür? Oysa büyücüler kurtuluşa eremezler» dedi. (77) Dediler ki: «Bizi atalarımızı üzerinde bulduğumuz şeyden çeviresin de yeryüzünde büyüklük (hâkimiyet) ikinizin olsun diye mi bize geldin? Biz ikinize de inanacak değiliz.» (78)”
هذا موكب النور الإلهي، بعث الله من بعد نوح ﵇ رسلا إلى أقوامهم، مثل هود وصالح وإبراهيم ولوط وشعيب ﵈ بالمعجزات الدّالة على صدقهم، والبراهين الواضحة على صدق نبوّتهم ورسالتهم، فلم تؤمن تلك الأقوام
İşte bu, ilahî nurun kafilesidir. Allah, Nûh’tan aleyhisselâm sonra kavimlerine Hûd, Sâlih, İbrâhîm, Lût ve Şuayb aleyhimüsselâm gibi peygamberleri; doğruluklarına delalet eden mucizelerle, peygamberlik ve risaletlerinin doğruluğuna açıkça işaret eden delillerle (beyyinât) gönderdi. Fakat o kavimler inanmadılar
بما جاءتهم به رسلهم بسبب تكذيبهم بالوحي والرسالة الإلهية، كما كذّب المتقدمون من قبلهم، ممن كانوا على شاكلتهم في الكفر كَذلِكَ نَطْبَعُ عَلى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ أي هذا فعلنا بهؤلاء الذين تجاوزوا طورهم، واجترحوا ما لا يجوز لهم، كما فعلنا بأمثالهم، ختمنا على قلوب المعاندين، فلم يعد الخير نافذا إليها، ولا يتنظر إيمانهم حتى يروا العذاب الأليم. وهذا إنذار شديد لمشركي العرب بأنهم يستحقون عذابا مثل عذاب الأمم السابقة إذا استمروا في تكذيبهم الرّسل ومعارضة دعوة النّبي ﷺ.
kendilerinden önceki küfürde benzerleri olan kimselerin yalanladığı gibi, vahyi ve ilahî risaleti yalanlamaları sebebiyle peygamberlerinin getirdiği şeylere inanmadılar. { كَذلِكَ نَطْبَعُ عَلى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ } Yani haddi aşıp kendilerine caiz olmayan şeyleri irtikâp eden bu kimselere yaptığımız muamele, benzerlerine yaptığımız muamele gibidir; inatçıların kalplerini mühürledik, artık oraya hayır nüfuz etmez ve elem verici azabı görünceye kadar da iman etmeleri beklenmez. Bu, Arap müşriklerine yönelik şiddetli bir uyarıdır; zira peygamberleri yalanlamaya ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in davetine karşı çıkmaya devam ederlerse, önceki ümmetlerin azabı gibi bir azabı hak edeceklerdir.
ثم بعث الله تعالى من بعد أولئك الرّسل موسى وأخاه هارون ﵉ إلى فرعون ملك مصر وأشراف قومه وأتباعهم، بعثهما الله بالآيات البيّنات الدّالة على صدقهما كالعصا واليد، فاستكبر فرعون وأتباعه عن قبول الحق والانقياد له، وعن الإيمان بموسى وهارون، وكانوا قوما مجرمين، أي معتادي الاجرام كفارا ذوي آثام عظام، والغين في الجريمة، ممعنين في الكفر والضلال.
Sonra Yüce Allah o peygamberlerin ardından Mûsâ'yı ve kardeşi Hârûn'u aleyhimesselâm, Mısır kralı Firavun'a, kavminin ileri gelenlerine ve tebaasına gönderdi. Allah onları, asâ ve el gibi doğruluklarına delalet eden apaçık ayetlerle gönderdi. Firavun ve tebaası ise hakkı kabul etmekten, ona boyun eğmekten, Mûsâ ve Hârûn'a iman etmekten büyüklenerek kaçındılar; onlar mücrim bir topluluk idiler; yani cürüm işlemeyi alışkanlık haline getirmiş, büyük günahlar sahibi kâfirler olup suça batmış, küfür ve sapıklıkta aşırıya gitmiş kimselerdi.
فلما جاءهم موسى ﵇ بدليل الحق على الرّبوبية والألوهية لله تعالى، قالوا عنادا وعتوّا: إن هذا لسحر واضح، أي إن عصا موسى التي تنقلب حية، ويده التي تضيء كالشمس هما في زعم فرعون وملئه سحر بيّن.
Mûsâ aleyhisselâm Allah Teâlâ'nın rububiyetine ve uluhiyetine dair hak delille onlara geldiğinde, inat ve azgınlıkla: “Şüphesiz bu apaçık bir sihirdir” dediler. Yani Mûsâ'nın yılana dönüşen asâsı ve güneş gibi parlayan eli, Firavun ve ileri gelenlerinin iddiasına göre apaçık bir büyüden ibaretti.
فأجابهم موسى منكرا عليهم وموبّخا لهم: أتقولون للحق الواضح البعيد عن السحر الباطل: إنه سحر، والحال أنكم تعرفون أن السحر تخييل وتمويه، ولو كان هذا سحرا لانكشف واضمحلّ وزال، ولم يبطل سحر السحرة، فهو إذن معجزة إلهية، لا سحر وشعوذة ولا تمويه.
Mûsâ, onları kınayarak ve azarlayarak şöyle cevap verdi: Bâtıl sihirden uzak olan apaçık hakka sihir mi diyorsunuz? Oysa siz sihrin bir yanılsama ve aldatmaca olduğunu biliyorsunuz. Eğer bu bir sihir olsaydı ortaya çıkar, erir ve yok olup giderdi; büyücülerin büyüsü ise bozulmazdı. Dolayısıyla bu, sihir, gözbağcılık veya bir yanılsama değil, ilahî bir mucizedir.
فقال قوم فرعون لموسى قول صاحب الحجة الضعيفة بالتمسك بالتقليد للآباء والأجداد: أجئتنا يا موسى لتصرفنا وتردّنا عن دين آبائنا وأجدادنا؟ ولتكون لكما، أي لك ولهارون أخيك الكبرياء في الأرض، أي الرياسة الدينية والسلطة الدنيوية
Firavun'un kavmi Mûsâ'ya, atalarını ve dedelerini taklit etmeye sarılan zayıf delil sahibinin sözüyle şöyle dedi: Ey Mûsâ! Bizi atalarımızın ve dedelerimizin dininden çevirmek, döndürmek ve yeryüzünde büyüklük, yani dinî riyaset ve dünyevî otorite ikinizin, yani senin ve kardeşin Hârûn'un olsun diye mi bize geldin?
وهي الملك والسلطان، وما نحن لكما بمصدّقين فيما تدّعيانه من دين جديد، يبطل دين الأسلاف والآباء.
Bu da mülk ve saltanattır. Biz ikinizin, geçmişlerin ve ataların dinini iptal eden yeni bir din olarak iddia ettiğiniz şeye inanacak değiliz.
وهذا إعلان صريح من فرعون وقومه بأنهم مكذبون برسالة موسى وأخيه هارون، إلا أنهم خاطبوا موسى أولا بقولهم: أَجِئْتَنا لِتَلْفِتَنا عَمَّا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا لأنه كان هو الدّاعي لهم للإيمان بما جاء به، والإقرار بتوحيد الإله، ونبذ عبادة الأصنام والأوثان. ثم أشركوا معه أخاه في قولهم: وَما نَحْنُ لَكُما بِمُؤْمِنِينَ لأنه كان رسولا شريكا في الدعوة، وفي الإفادة من ثمراتها، وهي في زعمهم تحقيق النفوذ والسلطة والعظمة.
Bu, Firavun ve kavminden Mûsâ ile kardeşi Hârûn'un risaletini yalanladıklarına dair açık bir ilandır. Ancak onlar önce: { أَجِئْتَنا لِتَلْفِتَنا عَمَّا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا } “Bizi atalarımızı üzerinde bulduğumuz şeyden çeviresin diye mi geldin?” sözleriyle sadece Mûsâ'ya hitap ettiler; çünkü onları getirdiği şeye inanmaya, tek ilahı ikrar etmeye, putlara ve heykellere tapmayı terk etmeye davet eden oydu. Daha sonra: { وَما نَحْنُ لَكُما بِمُؤْمِنِينَ } “Biz ikinize de inanacak değiliz” sözlerinde kardeşini de ona ortak ettiler; zira o da davette ve onların zannına göre nüfuz, otorite ve azamet elde etmekten ibaret olan bu davetin meyvelerinden faydalanmada ortak bir elçiydi.
وهذه ذريعة للتكذيب برسالة موسى وأخيه هارون، وإغراء للمستفيدين من حكم فرعون بمقاومة هذه الرسالة، ومطاردة موسى وأخيه، حفاظا على كرسي الحكم الملكي والسلطة في أراضي مصر.
Bu, Mûsâ ve kardeşi Hârûn'un risaletini yalanlamak için bir bahane, Mısır topraklarındaki krallık tahtını ve otoriteyi korumak adına Firavun'un yönetiminden nemalananları bu risalete direnmeye, Mûsâ ve kardeşini kovalamaya teşvik etmektir.
- ٢- الاحتكام للسحرة في عهد فرعون
- 2 - Firavun Döneminde Büyücülerle Muhakeme Olma
زعم فرعون أو ظنّ أن ما جاء به موسى من معجزة العصا واليد مجرد سحر ظاهر، فدعا إلى الاحتكام للسّحرة ليبطل دعوة موسى ﵇، ولينقذ موقفه أمام الناس، وليحافظ على هيلمانه وسلطانه، ولكن الله غالب، والمعجزة الإلهية هي التي ستبطل إفك السحرة، ويظهر الحق، وتعلو كلمة الله والإيمان به، حتى ولو كره المجرمون ذلك. وهذا ما صوّرته الآيات القرآنية التالية:
Firavun, Mûsâ'nın getirdiği asâ ve el mucizesinin apaçık bir sihirden ibaret olduğunu iddia etti veya zannetti. Mûsâ aleyhisselâm'ın davetini boşa çıkarmak, halkın gözündeki durumunu kurtarmak, debdebe ve saltanatını korumak için büyücülerle muhakeme olmayı teklif etti. Fakat Allah galiptir; büyücülerin iftirasını boşa çıkaracak, hakkı ortaya koyacak, suçlular hoşlanmasa bile Allah'ın kelimesini ve O'na imanı yüceltecek olan ilahî mucizedir. İşte bunu şu Kur'an ayetleri tasvir etmektedir:
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٧٩ الى ٨٢]
[Yûnus Suresi (10), Ayetler: 79-82]
وَقالَ فِرْعَوْنُ ائْتُونِي بِكُلِّ ساحِرٍ عَلِيمٍ (٧٩) فَلَمَّا جاءَ السَّحَرَةُ قالَ لَهُمْ مُوسى أَلْقُوا ما أَنْتُمْ مُلْقُونَ (٨٠) فَلَمَّا أَلْقَوْا قالَ مُوسى ما جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ إِنَّ اللَّهَ لا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ (٨١) وَيُحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ بِكَلِماتِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ (٨٢)
{ وَقالَ فِرْعَوْنُ ائْتُونِي بِكُلِّ ساحِرٍ عَلِيمٍ (٧٩) فَلَمَّا جاءَ السَّحَرَةُ قالَ لَهُمْ مُوسى أَلْقُوا ما أَنْتُمْ مُلْقُونَ (٨٠) فَلَمَّا أَلْقَوْا قالَ مُوسى ما جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ إِنَّ اللَّهَ لا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ (٨١) وَيُحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ بِكَلِماتِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ (٨٢) } “Firavun: «Bana işini bilen bütün büyücüleri getirin» dedi. (79) Büyücüler gelince, Mûsâ onlara: «Atacağınızı atın» dedi. (80) Onlar atınca, Mûsâ dedi ki: «Sizin getirdiğiniz şey sihirdir. Şüphesiz Allah onu boşa çıkaracaktır. Muhakkak ki Allah fesatçıların işini düzeltmez.» (81) «Ve suçlular istemese de Allah, sözleriyle hakkı ortaya çıkarıp yerleştirecektir.» (82)”
[يونس: ١٠/ ٧٩- ٨٢] .
[Yûnus: 10/79-82].
أراد فرعون بكل إصرار وعناد التمويه على الناس وصدّهم عن اتّباع موسى، ومعارضة ما جاء به ﵇ من دعوة الحق المبين إلى توحيد الله، فاعتمد على زخارف السّحرة والمشعوذين، فانعكس الأمر عليه، وظهرت البراهين الإلهية على الملأ العام، وآمن السحرة بالله تعالى، وخسر فرعون.
Firavun bütün ısrar ve inadıyla insanları yanıltmak, onları Mûsâ'ya uymaktan alıkoymak ve onun aleyhisselâm getirdiği Allah'ı birlemeye yönelik apaçık hak davete karşı çıkmak istedi. Bu amaçla büyücü ve gözbağcıların süslü yalanlarına dayandı; fakat iş aleyhine döndü, ilahî deliller herkesin gözü önünde ortaya çıktı, büyücüler Yüce Allah'a iman etti ve Firavun kaybetti.
ومعنى الآيات: قال فرعون لخدمته وحاشيته لما رأى معجزة العصا واليد البيضاء: ائتوني بكل ساحر حاذق عالم، ظنّا منه ألا فرق بين المعجزة الإلهية والسحر، فأتوا به، فلما جاء السحرة وتجمعوا، قال لهم موسى: ألقوا ما أنتم ملقون من أفانين السحر، ليظهر الحق، ويبطل الباطل.
Ayetlerin anlamı şudur: Firavun asâ ve parlayan beyaz el mucizesini görünce, ilahî mucize ile sihir arasında hiçbir fark olmadığını sanarak hizmetkârlarına ve maiyetine: Bana işinde usta ve bilgili bütün büyücüleri getirin, dedi. Onlar da getirdiler. Büyücüler gelip toplandığında Mûsâ onlara: Hak ortaya çıksın, bâtıl da yok olsun diye sihir çeşitlerinden ne atacaksanız atın, dedi.
فلما ألقوا حبالهم وعصيهم، وخيّلوا بها، وظنّوا أنهم قد ظهروا وانتصروا، قال لهم موسى واثقا غير مبال بهم: ما أتيتم به هو السّحر بعينه، لا ما سماه فرعون سحرا مما جئت به من المعجزة من عند الله. وهذا السحر الذي أظهر تموه إن الله سيبطله ويمحقه ويظهر زيفه قطعا أمام الناس، بما يفوقه من المعجزة التي هي آية خارقة للعادة، تفوق السحر وأشكاله المختلفة. وقوله سبحانه: إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ عدة بالإبطال من الله ﵎.
İplerini ve değneklerini atıp gözbağcılık yaptıklarında ve galip gelip zafer kazandıklarını zannettiklerinde, Mûsâ kendinden emin ve onları umursamaz bir halde şöyle dedi: Getirdiğiniz şey, tam anlamıyla sihrin ta kendisidir; yoksa benim Allah katından getirdiğim mucizeye Firavun'un sihir demesi gibi değildir. Ortaya koyduğunuz bu sihri, Allah kesinlikle boşa çıkaracak, yok edecek ve sihri ve onun muhtelif şekillerini aşan, harikulade bir ayet olan üstün mucize ile insanlar önünde onun sahteliğini apaçık gösterecektir. Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ } “Şüphesiz Allah onu boşa çıkaracaktır” buyruğu, Allah celle celâluhu tarafından onu boşa çıkarmaya dair bir vaattir.
وعلة ذلك: إِنَّ اللَّهَ لا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ أي لا يثبته ولا يقويه، ولا يجعله صالحا للبقاء لأنه محض افتراء والسّحر تخييل وتمويه، يتبدد ويفنى أمام المعجزة الرّبانية المجراة على يد موسى ﵇.
Bunun gerekçesi ise şudur: { إِنَّ اللَّهَ لا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ } “Muhakkak ki Allah fesatçıların işini düzeltmez”; yani onu sabit kılmaz, güçlendirmez ve kalıcı olmaya elverişli hale getirmez. Çünkü o sırf bir iftiradır; sihir ise Mûsâ aleyhisselâm'ın elinde zuhur eden rabbânî mucize karşısında darmadağın olup yok olan bir hayal ve yanılsamadan ibarettir.
وتابع موسى ﵇ قوله: وَيُحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ بِكَلِماتِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ (٨٢) أي ويريد الله أن يؤيّد الحق ويظهره، ويثبّته ويقويه، وينصره على الباطل بأوامره ووعده موسى، وذلك ولو كره المجرمون، أي الظالمون كفرعون وملئه.
Mûsâ aleyhisselâm sözüne şöyle devam etti: { وَيُحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ بِكَلِماتِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ (٨٢) } “Ve suçlular istemese de Allah, sözleriyle hakkı ortaya çıkarıp yerleştirecektir. (82)” Yani suçlular, yani Firavun ve ileri gelenleri gibi zâlimler istemese de Allah, emirleri ve Mûsâ'ya olan vaadiyle hakkı desteklemek, açığa çıkarmak, sabit kılıp güçlendirmek ve onu bâtıla karşı muzaffer kılmak istemektedir.
والمجرم: المجترم الراكب للخطر. وتحقق بالفعل انتصار الحق على الباطل، كما جاء في
Mücrim; suç işleyen, tehlikeye atılandır. Nitekim hakkın bâtıla karşı zaferi şu
آية أخرى: فَوَقَعَ الْحَقُّ وَبَطَلَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (١١٨) [الأعراف: ٧/ ١١٨] ، وقوله سبحانه:
diğer ayette geldiği üzere fiilen gerçekleşmiştir: { فَوَقَعَ الْحَقُّ وَبَطَلَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (١١٨) } “Böylece hak yerini buldu ve onların yaptıkları boşa çıktı. (118)” [el-A'râf: 7/118] ve Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi:
إِنَّما صَنَعُوا كَيْدُ ساحِرٍ وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتى [طه: ٢٠/ ٦٩] .
{ إِنَّما صَنَعُوا كَيْدُ ساحِرٍ وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتى } “Onların yaptıkları sadece bir büyücü tuzağıdır. Büyücü ise, nereye varsa kurtuluşa eremez.” [Tâhâ: 20/69].
هذا اختيار صعب قاس لكل من المعجزة والسحر، فالمعجزة آية إلهية خارقة للعادة، يؤيد الله تعالى بها صدق الأنبياء، لإقناع الناس وتصديق دعوتهم. وأما السحر فهو إفساد وتمويه وتزييف، لا حقيقة له ثابتة، لذا لم يصمد أمام الشيء الحقيقي الثابت، الذي لا تمويه فيه.
Bu, hem mucize hem de sihir için zorlu ve çetin bir imtihandır. Mucize; insanları ikna etmek ve davetlerini doğrulatmak amacıyla Allah Teâlâ'nın peygamberlerin sadakatini desteklediği, harikulade ilahî bir ayettir. Sihir ise fesat, yanılsama ve sahtelikten ibaret olup sabit bir hakikati yoktur; bu sebeple içinde hiçbir aldatmaca bulunmayan hakiki ve sabit şeyin karşısında tutunamamıştır.
وهذا المعنى هو ما تضمنته آية: إِنَّ اللَّهَ لا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ أي لا يضرّ أحدا كيد ساحر، لذا قال العلماء: لا تكتب هذه الآية على مسحور إلا دفع الله عنه السّحر.
Bu mana, { إِنَّ اللَّهَ لا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ } “Muhakkak ki Allah fesatçıların işini düzeltmez” ayetinin içerdiği manadır; yani hiçbir büyücünün tuzağı kimseye zarar veremez. Bu yüzden âlimler: “Bu ayet büyü yapılmış bir kimse üzerine yazıldığında mutlaka Allah ondan sihri defeder” demişlerdir.
وكان في برمجة أو خطة موسى ﵇ بأن يبدأ السّحرة أولا بالإلقاء براعة وثقة بما لديه من المعجزة، وعدم الاكتراث بالسّحرة، فإن كل ما فعلوه من لفت أنظار الناس وإخافتهم، حينما ألقوا حبالهم وعصيهم، محق وأبطل بإلقاء العصا التي انقلبت ثعبانا عظيما، التهم جميع الحبال والعصي، وصدق موسى فيما أعلنه قبل المبارزة: ما جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ.
Mûsâ aleyhisselâm'ın planında önce büyücülerin atmasıyla başlanması, bir maharet, sahip olduğu mucizeye güven ve büyücüleri önemsememekti. Zira büyücülerin iplerini ve değneklerini attıklarında insanların dikkatini çekmek ve onları korkutmak adına yaptıkları her şey, büyük bir yılana dönüşen asânın atılmasıyla mahvoldu ve boşa çıktı. [Bu yılan] bütün ipleri ve değnekleri yuttu; böylece Mûsâ'nın karşılaşmadan önce ilan ettiği: { ما جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ } “Sizin getirdiğiniz şey sihirdir. Şüphesiz Allah onu boşa çıkaracaktır” sözü doğru çıktı.
وحينئذ، حين التهمت العصا جميع الحبال والعصي، أدرك السّحرة خسارتهم، وعرفوا أن فعل موسى ليس من قبيل السّحر، فهم أعرف الناس بأساليبه وفنونه، فلم يعاندوا، وشرح الله صدورهم للإيمان، فآمنوا دون خشية من فرعون وبأسه وتهديده، وأسقط في يد فرعون وملئه، وخابوا وخسروا، وانتصر الحق وزهق الباطل.
İşte o anda, asâ bütün ipleri ve değnekleri yuttuğunda büyücüler kaybettiklerini anladılar ve Mûsâ'nın yaptığının sihir nevinden olmadığını bildiler; çünkü onlar sihrin yöntem ve sanatlarını insanların en iyi bilenleriydi. Bu yüzden inat etmediler; Allah da göğüslerini imana açtı. Firavun'dan, onun şiddetinden ve tehdidinden korkmaksızın iman ettiler. Firavun ve ileri gelenleri ise çaresiz kaldı, hüsrana uğrayıp kaybettiler; hak galip geldi ve bâtıl yok oldu.
- ٣- إيمان طائفة بموسى ﵇
- 3 - Bir Topluluğun Mûsâ aleyhisselâm'a İman Etmesi
بالرغم من الجهود المباركة المضنية من موسى ﵇ في دعوة الناس في مصر إلى الإيمان برسالته وبوحدانية الله، لم يؤمن به إلا طائفة قليلة من قومه بني إسرائيل، وهم فتيان وشباب أكثرهم أولو آباء كانوا تحت خوف من فرعون وأعوانه. وفي ذلك تسرية عن هموم نبيّنا ﵊ بسبب اغتمامه من إعراض قومه عنه وإصرارهم على الكفر، فله أسوة بسائر الأنبياء. وهذا ما أبانته الآيات القرآنية التالية:
Mûsâ aleyhisselâm'ın Mısır'daki insanları risaletine ve Allah'ın birliğine iman etmeye davet etme konusundaki bereketli ve yorucu gayretlerine rağmen, kavmi İsrâiloğulları'ndan pek az bir topluluk dışında ona inanan olmadı. Onlar da çoğunun babaları Firavun ve adamlarının korkusu altında yaşayan gençler ve delikanlılardı. Bunda, kavminin kendisinden yüz çevirmesinden ve küfürde ısrar etmesinden ötürü kederlenen Peygamberimiz aleyhisselâm'ın sıkıntılarını teselli etme vardır; zira diğer peygamberler onun için bir örnektir. İşte bunu şu Kur'an ayetleri açıklamıştır:
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٨٣ الى ٨٧]
[Yûnus Suresi (10), Ayetler: 83-87]
فَما آمَنَ لِمُوسى إِلاَّ ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ عَلى خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِمْ أَنْ يَفْتِنَهُمْ وَإِنَّ فِرْعَوْنَ لَعالٍ فِي الْأَرْضِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِينَ (٨٣) وَقالَ مُوسى يا قَوْمِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُسْلِمِينَ (٨٤) فَقالُوا عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنا رَبَّنا لا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٨٥) وَنَجِّنا بِرَحْمَتِكَ مِنَ الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (٨٦) وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى وَأَخِيهِ أَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِكُما بِمِصْرَ بُيُوتاً وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ (٨٧)
{ فَما آمَنَ لِمُوسى إِلاَّ ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ عَلى خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِمْ أَنْ يَفْتِنَهُمْ وَإِنَّ فِرْعَوْنَ لَعالٍ فِي الْأَرْضِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِينَ (٨٣) وَقالَ مُوسى يا قَوْمِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُسْلِمِينَ (٨٤) فَقالُوا عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنا رَبَّنا لا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٨٥) وَنَجِّنا بِرَحْمَتِكَ مِنَ الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (٨٦) وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى وَأَخِيهِ أَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِكُما بِمِصْرَ بُيُوتاً وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ (٨٧) } “Firavun ve adamlarının kendilerine işkence etmesinden korktukları için kavminin bir kısım gençleri dışında Mûsâ'ya iman eden olmadı. Çünkü Firavun, yeryüzünde gerçekten bir zorba idi ve o kesinlikle haddi aşanlardandı. (83) Mûsâ dedi ki: «Ey kavmim! Eğer Allah'a inanmışsanız ve O'na teslim olmuşsanız, yalnız O'na tevekkül edin.» (84) Onlar da: «Allah'a tevekkül ettik. Rabbimiz! Bizi zâlimler topluluğuna bir fitne (konusu) kılma!» dediler. (85) «Ve rahmetinle bizi inkârcı topluluktan kurtar!» (86) Mûsâ'ya ve kardeşine: «Kavminiz için Mısır'da evler hazırlayın, evlerinizi kıble (namazgâh) yapın, namazı kılın ve müminleri müjdele» diye vahyettik. (87)”
هذه هي حصيلة دعوة موسى ﵇ في أول أمره، فلم يصدق بدعوته بادئ الأمر إلا قليل من قومه بني إسرائيل، مع ما جاء به من البيّنات الواضحة الدّالة على صدقه، وهم طائفة من الشباب الخاضعين للحكم الفرعوني، على خوف من فرعون وجنوده أن يردوهم إلى الكفر لأن فرعون كان جبّارا عنيدا، شديد البطش بخصومه، مستعليا في أرض مصر، ومتجاوزا الحدّ بادّعاء الرّبوبية واسترقاق أسباط الأنبياء.
İşte Mûsâ’nın [aleyhisselâm] başlangıçtaki davetinin neticesi budur. Doğruluğuna delalet eden apaçık delillerle gelmiş olmasına rağmen, ilk anda kavmi olan İsrâiloğulları’ndan pek az kimse dışında onun davetini tasdik eden olmadı. Onlar da Firavun’un ve ordusunun kendilerini dinden döndürmesinden korkan, Firavun yönetimi altındaki bir grup gençti. Çünkü Firavun inatçı bir zorbaydı; hasımlarına karşı son derece acımasızdı, Mısır topraklarında büyüklük taslamaktaydı, ilahlık iddiasında bulunarak ve peygamberlerin torunlarını köleleştirerek haddi aşmıştı.
وتابع موسى رعاية المؤمنين، فقال لهم حينما لمس خوفهم من الاضطهاد: إن كنتم آمنتم، أي صدقتم بالله وآياته حقّا، فعليه توكّلوا وفوّضوا أموركم إليه، وثقوا بنصره وحمايته لكم إن كنتم مسلمين، أي خاضعين لله وطاعته، منقادين لأحكامه وأوامره، لأن التوكّل على الله لا يختلط بغيره. فالمراد من قوله: إِنْ كُنْتُمْ مُسْلِمِينَ أهل طاعة مع إيمان، فيكون ذكر الإسلام فيه زيادة معنى. فقالوا فورا: على الله توكّلنا واعتمدنا، وبه وثقنا واستعنّا على أعدائنا، ربّنا لا تجعلنا فتنة للقوم الظالمين، أي لا تنزل بنا بلاء بأيدينا أو بغير ذلك، مدة مجاورتنا لأتباع فرعون، فيعتقدون أن إهلاكنا إنما هو لسوء ديننا، وصلاح دينهم، وأنهم أهل الحق. فهذا الدعاء يتضمن دفع أمرين: أحدهما- القتل والبلاء الذي توقعه المؤمنون. والآخر- ظهور الشّرك باعتقاد أهله أنهم أهل الحق، وفي ذلك فساد الأرض.
Mûsâ müminleri gözetmeye devam etti ve onların baskıdan korktuklarını hissedince şöyle dedi: Eğer Allah'a ve ayetlerine gerçekten inandıysanız, yalnızca O'na tevekkül edip işlerinizi O'na havale edin; eğer O'na teslim olmuş, yani Allah'a ve O'na itaate boyun eğmiş, hükümlerine ve emirlerine teslim olmuş kimselerseniz, O'nun size yardım edeceğine ve sizi koruyacağına güvenin. Çünkü Allah'a tevekkül başka şeylerle karışmaz. Dolayısıyla: { إِنْ كُنْتُمْ مُسْلِمِينَ } “eğer O'na teslim olmuşsanız” sözünden maksat, imanla birlikte itaat ehli olmaktır; böylece İslam'ın zikredilmesinde ilave bir anlam bulunmaktadır. Bunun üzerine onlar derhal şöyle dediler: Allah'a tevekkül edip dayandık, O'na güvendik ve düşmanlarımıza karşı O'ndan yardım istedik. Rabbimiz! Bizi zâlimler topluluğuna bir fitne kılma; yani Firavun'un tebaasıyla bir arada yaşadığımız müddetçe bizim elimizle veya başka bir yolla başımıza bela indirme ki, bizim helak olmamızı dinimizin kötülüğüne, kendi dinlerinin doğruluğuna ve kendilerinin hak ehli olduğuna yormasınlar. Bu dua iki şeyin defedilmesini içermektedir: Birincisi, müminlerin beklediği ölüm ve beladır. İkincisi ise, şirk ehlinin kendilerini hak ehli zannetmesiyle şirkin galip gelmesidir; bunda ise yeryüzünün fesadı vardır.
وتابعت طائفة الإيمان دعاءها بقولهم: وَنَجِّنا بِرَحْمَتِكَ مِنَ الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (٨٦) أي خلّصنا برحمتك وإحسانك وعفوك من تسلّط الكافرين بك، الظّالمين الطّغاة، الذين كفروا الحق وستروه، ونحن قد أعلناه وآمنّا بك وتوكّلنا عليك.
İman topluluğu dualarına şu sözleriyle devam etti: { وَنَجِّنا بِرَحْمَتِكَ مِنَ الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (٨٦) } “Ve rahmetinle bizi inkârcı topluluktan kurtar! (86)” Yani hakkı inkâr edip gizleyen zâlim ve zorba kâfirlerin tahakkümünden bizi rahmetinle, ihsanınla ve affınla kurtar; biz ise onu ilan ettik, Sana inandık ve yalnız Sana tevekkül ettik.
ثم أوضح الحقّ تعالى سبب إنجاء بني إسرائيل من فرعون وقومه، فقال: وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى وَأَخِيهِ أَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِكُما بِمِصْرَ بُيُوتاً ... أي أمرنا موسى وأخاه هارون ﵉ أن يتخذا لقومهما بمصر بيوتا، تكون مساكن للاعتصام فيها، وأمر القوم أن يتخذوا البيوت مساجد متّجهة نحو القبلة في بيت المقدس، وأن يقيموا جميعا الصلاة في تلك البيوت، أي أتموها وافية بشروطها، لئلا يطّلع عليهم الكفرة، فيؤذوهم ويفتنوهم عن دينهم. وبشر يا موسى المؤمنين برسالتك بالصون والنصر على أعدائهم في الدنيا، وبالجنة في الآخرة.
Sonra Hak Teâlâ İsrâiloğulları'nın Firavun ve kavminden kurtarılmasının sebebini açıklayarak şöyle buyurdu: { وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى وَأَخِيهِ أَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِكُما بِمِصْرَ بُيُوتاً ... } “Mûsâ'ya ve kardeşine: «Kavminiz için Mısır'da evler hazırlayın...» diye vahyettik.” Yani Mûsâ ve kardeşi Hârûn'a aleyhimesselâm kavimleri için Mısır'da sığınacakları meskenler edinmelerini, kavme de bu evleri Beytülmakdis'teki kıbleye yönelmiş mescitler yapmalarını ve kâfirlerin onları görüp eziyet etmemesi ve dinlerinden saptırmaması için o evlerde hep birlikte namazı kılmalarını, yani şartlarına uygun olarak tam bir şekilde ikame etmelerini emrettik. Ey Mûsâ! Risaletine inanan müminleri dünyada korunma ve düşmanlarına karşı zaferle, ahirette ise cennetle müjdele.
ولا شك بأن الإيمان الطوعي الاختياري هو الإيمان الحق، وهو المطلوب والذي
Hiç şüphe yok ki gönüllü ve serbest iradeye dayalı iman, hakiki imandır; istenen ve
يفيد صاحبه في الدّارين. وخطاب بني إسرائيل بالصلاة بعد الإيمان كان قبل نزول التوراة، لأنها لم تنزل إلا بعد إجازة البحر وإهلاك فرعون وجنوده في اليم.
sahibine her iki dünyada da fayda sağlayan odur. İsrâiloğulları'na imandan sonra namazla hitap edilmesi Tevrat'ın inmesinden önceydi; çünkü Tevrat ancak denizin geçilmesinden ve Firavun ile askerlerinin denizde helak edilmesinden sonra indirilmiştir.
ومن ثمار الإيمان الحق: التّفاني في مرضاة الله وتقديم الدين على الدنيا، لذا قدمت الطائفة المؤمنة بموسى ﵇ الحماية من الفتنة الإيمانية وعدم المحنة في الدين، على نجاة أنفسهم من ظلم القوم الظالمين، فقالوا أولا: رَبَّنا لا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ ثم قالوا: وَنَجِّنا بِرَحْمَتِكَ مِنَ الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (٨٦) .
Hakiki imanın meyvelerinden biri de Allah'ın rızasında fani olmak ve dini dünyaya öncelemektir. Bu sebeple Mûsâ aleyhisselâm'a inanan topluluk, zâlimler topluluğunun zulmünden canlarını kurtarmaktan önce, imanın fitneye uğramasından korunmayı ve dinde imtihana maruz kalmamayı öne aldılar ve önce: { رَبَّنا لا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “Rabbimiz! Bizi zâlimler topluluğuna bir fitne (konusu) kılma!” dediler, sonra da: { وَنَجِّنا بِرَحْمَتِكَ مِنَ الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (٨٦) } “Ve rahmetinle bizi inkârcı topluluktan kurtar! (86)” dediler.
- ٤- دعاء موسى على فرعون وملئه
- 4 - Mûsâ'nın Firavun ve İleri Gelenlerine Bedduası
حينما ييأس الرّسول النّبي من إجابة دعوته عند قومه، قد يدعو عليهم بإذن من ربّه، وهذا ما فعله موسى ﵇ الذي دعا قومه في مصر لتوحيد الإله، زمنا طويلا، فدعا الله عليهم بالهلاك والإبادة حتى تتهيأ الأرض لجيل آخر يستجيب لدعوة الإيمان. وكان دعاء موسى ﵇ متميزا ببيان سبب الدعاء، وهذا ما وصفه القرآن الكريم في قوله تعالى:
Peygamber olan elçi, kavminde davetine icabet edilmesinden ümidini kestiğinde, Rabbinin izniyle onlara beddua edebilir. Mısır'daki kavmini uzun zaman tek ilaha davet eden Mûsâ aleyhisselâm da böyle yaptı; iman davetine icabet edecek başka bir nesle yeryüzü hazırlansın diye Allah'a onların helak olması ve yok edilmesi için beddua etti. Mûsâ aleyhisselâm'ın bedduası, gerekçesinin açıklanmasıyla temayüz etmiştir. İşte bunu Kur'ân-ı Kerîm Yüce Allah'ın şu buyruğunda tavsif etmiştir:
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٨٨ الى ٨٩]
[Yûnus Suresi (10), Ayetler: 88-89]
وَقالَ مُوسى رَبَّنا إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلَأَهُ زِينَةً وَأَمْوالاً فِي الْحَياةِ الدُّنْيا رَبَّنا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلى أَمْوالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلى قُلُوبِهِمْ فَلا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ (٨٨) قالَ قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُما فَاسْتَقِيما وَلا تَتَّبِعانِّ سَبِيلَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ (٨٩)
{ وَقالَ مُوسى رَبَّنا إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلَأَهُ زِينَةً وَأَمْوالاً فِي الْحَياةِ الدُّنْيا رَبَّنا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلى أَمْوالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلى قُلُوبِهِمْ فَلا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ (٨٨) قالَ قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُما فَاسْتَقِيما وَلا تَتَّبِعانِّ سَبِيلَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ (٨٩) } “Mûsâ dedi ki: «Rabbimiz! Gerçekten sen Firavun'a ve onun ileri gelenlerine dünya hayatında zinet ve mallar verdin. Rabbimiz! (Bu malları) senin yolundan saptırsınlar diye mi (verdin)? Rabbimiz! Onların mallarını yok et, kalplerini sık (iyice mühürle); çünkü onlar can yakıcı azabı görünceye kadar iman etmeyecekler.» (88) [Allah] buyurdu ki: «İkinizin de duası kabul edilmiştir. O halde dosdoğru olun ve sakın bilmeyenlerin yoluna uymayın!» (89)”
غضب موسى ﵇ من أقباط مصر، فدعا عليهم، وقدم للدعاء تقرير نعم
Mûsâ aleyhisselâm Mısır Kıptîlerine öfkelendi, bunun üzerine onlara beddua etti ve bedduasının öncesinde [Allah'ın]
الله عليهم وكفرهم بها، قائلا: ربّنا آتيت فرعون وأشراف قومه من الدنيا والنعمة ما أبطرهم، وهو الزينة الشاملة من حلي ولباس وأثاث ورياش وأموال كثيرة ومتاع الدنيا ونحوها من الزروع والأنعام، وأدى التّرف والنعيم بهم أن تكون عاقبة أمرهم إضلال عبادك عن الدين، والطغيان في الأرض، والإسراف في الأمور كلها.
onlar üzerindeki nimetlerini ve onların bu nimetlere nankörlük ettiğini ikrar ederek şöyle dedi: Rabbimiz! Sen Firavun'a ve kavminin ileri gelenlerine dünyadan ve nimetten onları şımartan şeyleri verdin; bu da takı, giysi, mobilya, gösterişli eşyalar, çokça mal, dünya metaı ile benzeri ekinler ve hayvanlar gibi kapsamlı bir zinettir. Bu lüks ve refah onların işlerinin sonunun kullarını dinden saptırmaya, yeryüzünde azgınlık yapmaya ve her meselede haddi aşmaya varmasına yol açtı.
واللام في قوله تعالى: رَبَّنا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ تسمى لام العاقبة والصيرورة، أي إن النعمة آلت بهم وصارت إلى الضّلال والانحراف، مثل اللام في قوله تعالى:
Yüce Allah'ın: { رَبَّنا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ } buyruğundaki lâm harfi lâm-ı akıbet ve sayrûret (sonuç bildiren lâm) olarak adlandırılır; yani nimetin sonu onların sapıklığına ve yoldan çıkmasına vardı ve dönüştü. Nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğundaki lâm da böyledir:
فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً والمعنى: آتيتهم تلك النّعم، فصار أمرهم إلى كذا، وكان عاقبة قوم فرعون من النّعم هو الضّلال والكفر وتأليه فرعون.
{ فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً } “Nihayet Firavun ailesi onu kendilerine bir düşman ve bir tasa olsun diye sudan çıkarıp aldı.” Mana şudur: Sen onlara o nimetleri verdin, onların işi ise şu duruma vardı; Firavun kavminin nimetlerden elde ettiği akıbet de sapıklık, küfür ve Firavun'u ilahlaştırmak oldu.
رَبَّنَا اطْمِسْ عَلى أَمْوالِهِمْ أي ربّنا أمحق وأزل آثار أموالهم وأهلكها، واختم على قلوبهم واجعلها قاسية، حتى لا تنشرح للإيمان، فيستحقّوا شديد العقاب، ولا يؤمنوا حتى يشاهدوا العذاب المؤلم الشديد الإيلام. وجعل موسى في دعائه رؤية العذاب نهاية وغاية، وذلك لعلمه من قبل الله تعالى أن المؤمن عند رؤية العذاب لا ينفعه إيمانه في ذلك الوقت ولا يخرجه من كفره، وكان دعاء موسى مشتملا على عقابين: مادي ومعنوي. أما المادي فهو تدمير أموالهم وإهلاكها. وأما المعنوي: فهو الطبع والختم على قلوب قوم فرعون بالكفر ومنع نفاذ الخير إليها.
{ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلى أَمْوالِهِمْ } Yani Rabbimiz! Mallarını mahvet, izlerini yok et ve helak eyle; kalplerini mühürle ve katılaştır ki imana açılmasın, böylece şiddetli cezayı hak etsinler ve son derece elem verici azabı bizzat görmedikçe iman etmesinler. Mûsâ bedduasında azabın görülmesini nihayet ve gaye kılmıştır; çünkü o Allah Teâlâ tarafından, azabı gördüğü andaki müminin imanının o vakitte kendisine fayda vermeyeceğini ve onu küfürden çıkarmayacağını biliyordu. Mûsâ'nın bedduası iki cezayı içermekteydi: Maddî ve manevî. Maddî olan, mallarının yerle bir edilmesi ve helak edilmesidir. Manevî olan ise, Firavun kavminin kalplerinin küfürle damgalanıp mühürlenmesi ve oraya hayrın nüfuz etmesinin engellenmesidir.
ثم أجاب الله هذه الدعوة في فرعون نفسه وقومه معه، بالغرق، وروي عن ابن جريج ومحمد بن علي والضّحاك: أن الدعوة لم تظهر إجابتها إلا بعد أربعين سنة، وحينئذ كان أمر الغرق. وروي أيضا أن هارون كان يؤمّن على دعاء موسى ﵇ فلذلك نسب الدعاء إليهما.
Daha sonra Allah bizzat Firavun ve onunla birlikte kavmi hakkında bu duayı boğulma şeklinde kabul etti. İbn Cüreyc, Muhammed b. Ali ve Dahhâk'tan rivayet edildiğine göre, duanın kabulü ancak kırk yıl sonra ortaya çıktı ve o vakit boğulma hadisesi gerçekleşti. Ayrıca Hârûn'un, Mûsâ aleyhisselâm'ın duasına âmin dediği, bu yüzden duanın her ikisine birden nisbet edildiği de rivayet edilmiştir.
لقد أجيبت دعوتكما يا موسى وهارون، وقبلنا دعاءكما كما سألتما من تدمير آل
Ey Mûsâ ve Hârûn! İkinizin duası kabul edildi; [Firavun] hânedanının helak edilmesi hususunda dilediğiniz gibi duanızı kabul buyurduk...
فرعون، فاستقيما، أي فاثبتنا على ما أنتما عليه من الدعوة لدين الحق، وإلزام الحجة، ولا تستعجلا الأمر قبل ميقاته، فإن ما طلبتما كائن، ولكن في وقته، ولا تتبعانّ سبيل الذين لا يعلمون، أي طريق الجهلة في الاستعجال، أو عدم الثقة والاطمئنان بوعد الله تعالى، فإن وعدي لا خلف فيه.
O halde dosdoğru olun, yani hak dine davet ve delili ortaya koyma hususunda üzerinde bulunduğunuz hâl üzere sebat edin; vakti gelmeden önce acele etmeyin; zira istediğiniz şey mutlaka gerçekleşecektir, fakat kendi vaktinde. Ve sakın bilmeyenlerin yoluna uymayın; yani acele etme veya Allah Teâlâ'nın vaadine güvenip mutmain olmama hususunda cahillerin yoluna uymayın, zira Benim vaadimde asla cayma yoktur.
ولا يدلّ هذا النّهي عن الجهل أن مقتضاه صدر من موسى وهارون ﵉، كما في خطاب نبيّنا ﷺ: لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ [الزّمر: ٣٩/ ٦٥] لا يدلّ على صدور الشّرك منه.
Cahillikten yapılan bu nehiy, gereğinin Mûsâ ve Hârûn'dan aleyhimesselâm sâdır olduğunu göstermez; nitekim Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'e yapılan: { لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ } “Eğer ortak koşarsan amelin mutlaka boşa gider” [ez-Zümer: 39/65] hitabı da kendisinden şirkin sâdır olduğunu göstermez.
ومن المقرر أن إجابة الدعاء يصادف مقدورا، ودعاء موسى وهارون على هذا النحو، وهذا معنى إجابة الدعاء.
Bilindiği üzere duanın kabulü takdir edilmiş bir duruma rastlar; Mûsâ ve Hârûn'un duası da bu şekildedir ve duanın kabul edilmesinin manası budur.
وإجابة الدعاء لها وقت مخصوص في علم الله وتقديره، وليس ذلك بحسب مراد العبد الداعي، وإنما بحسب مراد الله تعالى. فتعجل الإجابة جهل لا يليق مع الأدب مع الله تعالى. وهو أيضا شك في الثقة بوعد الله تعالى بإجابة الداعي إذا دعاه. لهذا أمر الله موسى وهارون ﵉ بالاستقامة وترك سلوك طريق من لا يعلم حقيقة الوعد والوعيد.
Duanın kabulünün, Allah'ın ilmi ve takdirinde belirli bir vakti vardır; bu, dua eden kulun muradına göre değil, ancak Yüce Allah'ın muradına göredir. Dolayısıyla kabulün acele gelmesini istemek, Allah Teâlâ'ya karşı edeple bağdaşmayan bir cehalettir. Bu aynı zamanda dua ettiği takdirde dua edene icabet edeceğine dair Allah Teâlâ'nın vaadine olan güvende bir şüphedir. Bu sebeple Allah, Mûsâ ve Hârûn'a aleyhimesselâm dosdoğru olmayı ve vaad ile vaîdin hakikatini bilmeyenlerin yolunu tutmayı terk etmeyi emretmiştir.
لقد طويت صفحة الطاغية فرعون وقومه من التاريخ بتدبير من الله وعدل لأن ادّعاء الألوهية وممارسة ألوان البغي والجور، غير مقبول بحال في منهج الحكم الإلهي.
Zorba Firavun ve kavminin sayfası, Allah'ın bir takdiri ve adaletiyle tarihten silinip kapatılmıştır. Çünkü ilahlık taslamak ve azgınlık ile zulmün her çeşidini uygulamak, ilahî yönetim nizamında hiçbir şekilde kabul edilemez.
- ٥- إغراق فرعون وإنجاء الإسرائيليين
- 5 - Firavun'un Boğulması ve İsrâiloğullarının Kurtarılması
اشتطّ فرعون وقومه في الظلم، وبالغوا في إيذاء بني إسرائيل واستعبادهم وتسخيرهم في الأعمال الشاقة، ولكن البغي والجور لا يدوم في شرع الله وقدره.
Firavun ve kavmi zulümde haddi aştılar; İsrâiloğullarına eziyet etmekte, onları köleleştirmekte ve ağır işlerde çalıştırmakta aşırıya kaçtılar. Ancak Allah'ın şeriatında ve kaderinde azgınlık ve haksızlık asla sürekli olmaz.
وحينما آن وقت العذاب بحسب حكمة الله، صمم فرعون وجنوده على استئصال بني إسرائيل فتابعوهم حينما خرجوا من مصر، وصمموا على إبادتهم، وإنهاء دعوة موسى ﵇، حتى لا يكون هناك مضايق أو معارض. وتحققت المعجزة الكبرى بتدبير الله، قال الله تعالى واصفا مصير فرعون وأتباعه وعاقبة بني إسرائيل:
Allah'ın hikmetine göre azap vakti geldiğinde Firavun ve ordusu İsrâiloğullarının kökünü kazımaya karar verdiler; Mısır'dan çıktıklarında peşlerine düştüler ve hiçbir sıkıntı çıkaran veya muhalif kalmasın diye onları yok etmeye ve Mûsâ aleyhisselâm'ın davetini sonlandırmaya azmettiler. Ve Allah'ın tedbiriyle büyük mucize gerçekleşti. Allah Teâlâ Firavun ve yandaşlarının akıbetini ve İsrâiloğullarının sonunu nitelendirerek şöyle buyurdu:
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٩٠ الى ٩٣]
[Yûnus Suresi (10), Ayetler 90-93]
وَجاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَجُنُودُهُ بَغْياً وَعَدْواً حَتَّى إِذا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ قالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٩٠) آلْآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ (٩١) فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ عَنْ آياتِنا لَغافِلُونَ (٩٢) وَلَقَدْ بَوَّأْنا بَنِي إِسْرائِيلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ وَرَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ فَمَا اخْتَلَفُوا حَتَّى جاءَهُمُ الْعِلْمُ إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٩٣)
{ وَجاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَجُنُودُهُ بَغْياً وَعَدْواً حَتَّى إِذا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ قالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٩٠) آلْآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ (٩١) فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ عَنْ آياتِنا لَغافِلُونَ (٩٢) وَلَقَدْ بَوَّأْنا بَنِي إِسْرائِيلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ وَرَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ فَمَا اخْتَلَفُوا حَتَّى جاءَهُمُ الْعِلْمُ إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٩٣) } “İsrâiloğullarını denizden geçirdik; Firavun ve askerleri de haksızlık ve düşmanlıkla hemen onların peşine düştü. Nihayet boğulma tehlikesi onu yakalayınca: 'İnandım ki İsrâiloğullarının inandığından başka hiçbir ilah yoktur; ben de teslim olanlardanım!' dedi. (90) Şimdi mi? Oysa daha önce isyan etmiş ve bozguncular arasında yer almıştın! (91) Bugün seni bedeninle kurtaracağız ki, senden sonrakilere bir ibret olasın! Gerçekten insanların çoğu Bizim ayetlerimizden habersizdirler. (92) Andolsun Biz İsrâiloğullarını güzel ve bereketli bir yere yerleştirdik ve onları temiz rızıklarla rızıklandırdık. Kendilerine ilim gelinceye kadar da ayrılığa düşmediler. Şüphesiz Rabbin, ayrılığa düştükleri şeyler hakkında kıyamet günü aralarında hükmedecektir. (93)”
هذه نهاية الطاغية فرعون وقومه، روي أن فرعون كان في ثمان مائة ألف أدهم ، حاشا ما بقي من ألوان الخيل، وروي أقل من هذه الأعداد. كما روي أن بني إسرائيل الذين جاوزوا البحر كانوا ست مائة ألف.
İşte zorba Firavun ve kavminin sonu budur. Rivayet edildiğine göre Firavun, diğer renklerdeki atlar hariç, sekiz yüz bin yağız atın başındaydı; bu sayılardan daha az olduğu da rivayet edilmiştir. Denizi geçen İsrâiloğullarının ise altı yüz bin kişi olduğu rivayet edilmiştir.
والمعنى: تجاوزونا ببني إسرائيل البحر بقدرتنا وحفظنا، فلحقهم فرعون وجنوده ظلما وعدوا، أي باغين وعادين عليهم، فلما أشرف فرعون على الغرق قال: آمنت بأنه لا إله بحق إلا الله الذي آمنت به بنو إسرائيل، وأنا من المسلمين، أي المنقادين المذعنين لأمره.
Anlam şudur: Kudretimiz ve muhafazamızla İsrâiloğullarını denizden geçirdik; Firavun ve ordusu zulüm ve düşmanlıkla, yani onlara azgınlık edip saldırarak peşlerine düştü. Firavun boğulmak üzere olunca şöyle dedi: Hak ilahın ancak İsrâiloğullarının inandığı Allah olduğuna inandım ve ben de Müslümanlardanım, yani O'nun emrine boyun eğip teslim olanlardanım.
كرر فرعون هذه العبارة ثلاث مرات، فلم يقبل منه الإيمان، لأنه إيمان عند الإكراه والاضطرار، وليس فيه اختيار. لذا ردّ الله تعالى عليه عن طريق جبريل أو
Firavun bu ifadeyi üç defa tekrarladı; fakat [bu] iman kendisinden kabul edilmedi. Çünkü bu, baskı ve çaresizlik anındaki bir imandır ve onda hiçbir ihtiyar (özgür irade) yoktur. Bu yüzden Yüce Allah ona Cebrâil vasıtasıyla yahut
بإلهام من الله بقوله: أتؤمن الساعة في وقت الاضطرار حين أدركك الغرق، وأيست من نفسك، وقد عصيت الله من قبل هذا الوقت، وكنت من الضّالّين المضلّين عن الإيمان، وذلك في قوله سبحانه: آلْآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ.
Allah'tan bir ilhamla şöyle diyerek ona cevap verdi: Boğulma seni yakaladığı ve canından ümidi kestiğin şu çaresizlik vaktinde, bu saatte mi iman ediyorsun? Oysa sen bu vakitten önce Allah'a isyan etmiştin ve haktan sapan, insanları imandan saptıran bozguncular arasındaydın! Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { آلْآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ } “Şimdi mi? Oysa daha önce isyan etmiş ve bozguncular arasında yer almıştın!”
فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً ... أي فاليوم ننقذ جسدك من الغرق والارتماء في قاع البحر، لتكون لبني إسرائيل دليلا أو علامة على موتك وهلاكك لأنه كان في أنفس المصريين الأقباط: أن فرعون أعظم شأنا من أن يغرق، ولتكون عبرة لمن بعدك من الناس يعتبرون بك، فينزجرون عن الكفر والفساد في الأرض وادّعاء الرّبوبية. وفي هذا دليل على كمال قدرة الله تعالى وعلمه وإرادته.
{ فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً } “Bugün seni bedeninle kurtaracağız ki, senden sonrakilere bir ibret olasın...” Yani bugün, İsrâiloğulları için senin ölümüne ve helakine bir delil veya işaret olsun diye bedenini boğulup denizin dibine gömülmekten kurtaracağız. Zira Mısırlı Kıptîlerin zihninde, Firavun'un boğulmayacak kadar yüce bir şana sahip olduğu inancı vardı. Ayrıca senden sonra gelecek insanlar için de ibret olasın; senden ibret alarak küfürden, yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaktan ve rablik taslamaktan vazgeçsinler. Bunda Allah Teâlâ'nın kemal derecesindeki kudretine, ilmine ve iradesine bir delil vardır.
وليس الأمر مقصورا على فرعون وجنوده في إهمال النظر في الكون وآياته، للدلالة على وجود الله وتوحيده، وإنما أكثر الناس غافلون عن حجج الله وأدلّته على أن العبادة لله وحده، فلا يتّعظون بها ولا يعتبرون، لعدم تفكّرهم في أسبابها ونتائجها. وفي هذا دلالة على ذمّ الغفلة وترك أو إهمال الفكر والنظر في أسباب الحوادث وعواقبها.
Allah'ın varlığına ve birliğine delalet etmesi bakımından kâinata ve âyetlerine ibretle bakmayı ihmal etmek sadece Firavun ve ordusuna has bir durum değildir; bilakis insanların çoğu, ibadetin yalnızca Allah'a ait olduğuna dair Allah'ın delil ve bürhanlarından habersizdirler; sebepler ve sonuçlar üzerinde düşünmedikleri için bunlardan öğüt ve ibret almazlar. Bunda gafletin ve olayların sebeplerini ve sonuçlarını düşünmeyi, ibretle bakmayı terk ve ihmal etmenin yerildiğine dair bir delil vardır.
وقد كان هلاكهم يوم عاشوراء من شهر المحرم، كما صحّ في حديث البخاري عن ابن عباس.
İbn Abbâs'tan Buhârî'nin rivayet ettiği sahih hadiste belirtildiği üzere, onların helaki Muharrem ayının Âşûrâ günü vuku bulmuştur.
وفي مقابل إغراق فرعون وأتباعه، أنعم الله على بني إسرائيل نعما أخرى، فأنزلهم منزلا صالحا للعيش فيه، ورزقهم من الطيبات، أي اللذائذ المستطابة المباحة فيها، وأنعم الله عليهم فيها بكثير من الخيرات، من الثمار والغلال والأنعام وصيد البر والبحر. ولكنهم جحدوا هذه النعم، فلم يستحقوا التكريم، ووقعوا في المنازعات والخلافات في التوراة وفي شأن رسالة محمد ﷺ، بعد ما علموا أحكام التوراة وأوصاف نبي آخر الزمان فيما هو مسطر في كتابهم، فكفر به بعضهم، وآمن آخرون. إن ربّك يفصل ويحكم بينهم يوم القيامة في شأن ما اختلفوا فيه، فيميز المحق
Firavun ve yandaşlarının boğulmasına mukabil, Allah İsrâiloğullarına başka nimetler bahşetti; onları yaşamaya elverişli güzel bir yere yerleştirdi ve kendilerini temiz şeylerle, yani oradaki lezzetli ve mübah nimetlerle rızıklandırdı. Allah onlara orada meyvelerden, ekinlerden, davarlardan, kara ve deniz avından pek çok hayır ihsan etti. Fakat onlar bu nimetleri inkâr ettiler, dolayısıyla ikram edilmeye layık olmadılar; Tevrat'ın hükümlerini ve kitaplarında yazılı olan ahir zaman peygamberinin vasıflarını öğrendikten sonra hem Tevrat konusunda hem de Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliği hususunda çekişmelere ve ihtilaflara düştüler. Böylece bir kısmı onu inkâr etti, bir kısmı ise iman etti. Şüphesiz Rabbin, kıyamet günü ihtilaf ettikleri meselelerde aralarını ayırıp hükmünü verecek; haklı olanı
من المبطل، بإنجاء أهل الحق من النار، وإدخالهم الجنة، وإهلاك المبطلين وتعذيبهم في نار جهنم.
batıl yolda olandan ayırt edecektir; hak ehlini ateşten kurtarıp cennete koyacak, batıl ehli olanları ise helak edip cehennem ateşinde azaplandıracaktır.
الدّعوة إلى تصديق القرآن
Kur'an'ı Tasdik Etmeye Davet
إن مهام الداعية لتصديق القرآن دقيقة وشاقة، وتتطلب صبرا وحكمة، وعزيمة وإرادة، وهي بالتالي يسيرة غير عسيرة لأن تصديق القرآن فرع من الإيمان بالله تعالى، فمن آمن بوجود الله وتوحيده، سهل عليه الإيمان بالقرآن الذي أنزله ربّ العزّة بواسطة الوحي على قلب النّبي ﷺ، ومن هنا كان مطلع أول السورة الثانية في سورة البقرة من القرآن الكريم: الم (١) ذلِكَ الْكِتابُ لا رَيْبَ فِيهِ هُدىً لِلْمُتَّقِينَ (٢) [البقرة: ٢/ ١- ٢] . وكانت مهمة النّبي ﷺ في بدء دعوته المشركين للتصديق بالقرآن الكريم صعبة للغاية، لأنها في وسط وثني، لا يعرف غالبا غير عقيدة الوثنية، وتأليه الأصنام والأوثان. قال الله تعالى مبيّنا صدق النّبي ﷺ في دعوته للإيمان بالقرآن مبتدئا به ﵇ على سبيل المبالغة:
Kur'an'ı tasdik etmeye çağıran davetçinin görevleri hassas ve meşakkatlidir; sabır, hikmet, azim ve irade gerektirir. Bununla birlikte Kur'an'ı tasdik etmek Allah Teâlâ'ya imanın bir şubesi olduğu için aslında kolaydır, zor değildir. Zira Allah'ın varlığına ve birliğine inanan kimse için, İzzet Sahibi Rabbin vahiy yoluyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kalbine indirdiği Kur'an'a inanmak kolaylaşır. Nitekim Kur'an-ı Kerim'in ikinci suresi olan Bakara Suresi'nin başı şöyledir: { الم (١) ذلِكَ الْكِتابُ لا رَيْبَ فِيهِ هُدىً لِلْمُتَّقِينَ (٢) } “Elif. Lâm. Mîm. (1) O kitap; onda asla şüphe yoktur. O, takvâ sahipleri için bir hidayettir. (2)” [el-Bakara: 2/1-2]. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in, müşrikleri Kur'an-ı Kerim'i tasdik etmeye çağırdığı davetinin başlangıcındaki görevi son derece zordu; çünkü putperestlik inancından, putları ve heykelleri ilahlaştırmaktan başka bir şey bilmeyen putperest bir ortamdaydı. Allah Teâlâ, Kur'an'a iman davetinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in doğruluğunu açıklayarak, mübalağa kabilinden bizzat onunla aleyhisselâm başlayarak şöyle buyurmuştur:
[سورة يونس (١٠) : الآيات ٩٤ الى ٩٧]
[Yûnus Suresi (10), Ayetler 94-97]
فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ فَسْئَلِ الَّذِينَ يَقْرَؤُنَ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكَ لَقَدْ جاءَكَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ المُمْتَرِينَ (٩٤) وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِ اللَّهِ فَتَكُونَ مِنَ الْخاسِرِينَ (٩٥) إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ (٩٦) وَلَوْ جاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ (٩٧)
{ فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ فَسْئَلِ الَّذِينَ يَقْرَؤُنَ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكَ لَقَدْ جاءَكَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ المُمْتَرِينَ (٩٤) وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِ اللَّهِ فَتَكُونَ مِنَ الْخاسِرِينَ (٩٥) إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ (٩٦) وَلَوْ جاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ (٩٧) } “Eğer sana indirdiğimizden şüphedeysen, senden önce Kitab'ı okuyanlara sor. Andolsun ki Rabbinden sana hak gelmiştir; sakın şüpheye düşenlerden olma! (94) Allah'ın ayetlerini yalanlayanlardan da olma, yoksa hüsrana uğrayanlardan olursun! (95) Doğrusu üzerlerine Rabbinin kelimesi (hükmü) hak olanlar iman etmezler; (96) Kendilerine bütün ayetler gelse bile, o elem verici azabı görünceye kadar [inanmazlar]. (97)”
جمهور العلماء والصواب في معنى الآية: أنها مخاطبة للنّبي ﷺ، والمراد بها سواه من كل من يمكن أن يشك أو يعارض. ومطلعها: فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ.. له مثال في قوله تعالى لعيسى ﵇: أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي....
Âlimlerin çoğunluğuna ve doğru olan görüşe göre ayetin anlamı şudur: Bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir hitaptır; fakat bununla şüphe etmesi veya karşı çıkması muhtemel olan onun dışındaki herkes kastedilmektedir. Ayetin { فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ } “Eğer şüphede isen...” şeklindeki başlangıcının bir benzeri, Yüce Allah'ın İsa aleyhisselâm'a söylediği şu buyrukta yer almaktadır: { أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي.... } “İnsanlara: 'Beni [ve annemi iki ilah] edinin' diyen sen misin?...”
ومعنى الآيات: إن وقع منك شك أيها النّبي في صدق النّبوة والقرآن وإنزاله إليك.
Ayetlerin anlamı şudur: Ey Peygamber! Eğer peygamberliğin doğruluğunda, Kur'an'da ve onun sana indirildiğinde senden bir şüphe vuku bulursa—
والمراد بذلك قومه، على سبيل الافتراض والمبالغة، فاسأل علماء أهل الكتاب الذين يقرءون الكتاب، أي التوراة من قبلك، فهم على علم تامّ بصحة ما أنزل إليك، فلا تكونن من الشّاكين. فالخطاب للسامع ويراد به غيره، وهو تعبير مألوف بين العرب، على طريقة المثل العربي: «إياك أعني واسمعي يا جارة» .
—ki bununla faraziye ve mübalağa yoluyla onun kavmi kastedilmektedir— senden önce Kitab'ı, yani Tevrat'ı okuyan Ehl-i kitap âlimlerine sor. Çünkü onlar sana indirilenin doğruluğunu tam olarak bilmektedirler; sakın şüphe edenlerden olma! Hitap dinleyenedir, fakat başkası kastedilmektedir. Bu, Araplar arasında meşhur olan şu Arap atasözü kabilinden bilinen bir ifadedir: “Kızım sana söylüyorum, gelinim sen anla (Sana kastediyorum, sen dinle ey komşu kadın).”
فالنّبي ﷺ لا يوصف بالشّك، قال ابن عباس: لا والله ما شكّ طرفة عين، ولا سأل أحدا منهم، وقال: «لا شك ولا أسأل، بل أشهد أنه الحق» كما ذكره قتادة وسعيد بن جبير والحسن البصري.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şüpheyle nitelenemez. İbn Abbâs şöyle demiştir: “Hayır, Allah'a yemin olsun ki göz açıp kapayıncaya kadar bile şüphe etmedi ve onlardan hiç kimseye sormadı.” [Peygamber de]: “Şüphe etmem ve sormam, bilakis onun hak olduğuna şehadet ederim” buyurmuştur; nitekim bunu Katâde, Saîd b. Cübeyr ve Hasan-ı Basrî zikretmiştir.
وتتمة الآية: لَقَدْ جاءَكَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ المُمْتَرِينَ أي والله لقد جاءك الحق واضحا، لا مرية فيه ولا ريب، بما أخبرناك في القرآن، وبأنك رسول الله، وأن اليهود والنصارى يعلمون صحة ذلك، لما يجدون في كتبهم من نعتك وأوصافك، فلا تكونن من الشّاكين في صدق ما نقول، وفي بيان الوعد والوعيد.
Ayetin devamı olan { لَقَدْ جاءَكَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ المُمْتَرِينَ } “Andolsun ki Rabbinden sana hak gelmiştir; sakın şüpheye düşenlerden olma!” ifadesinin manası şudur: Vallahi sana, Kur'an'da haber verdiğimiz hususlarda ve senin Allah'ın elçisi olduğun konusunda şüphesiz ve apaçık bir hak gelmiştir. Yahudi ve Hristiyanlar da kitaplarında senin vasıflarını ve niteliklerini buldukları için bunun doğruluğunu bilmektedirler. Dolayısıyla söylediklerimizin doğruluğunda ve vaad ile vaîdin açıklanmasında sakın şüphe edenlerden olma!
وفي هذا تثبيت للأمة، وإعلام لكل فرد أن صفة نبيّهم ﷺ موجودة في الكتب المتقدمة التي بأيدي أهل الكتاب، كما جاء في آية أخرى: الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ [الأعراف: ٧/ ١٥٧] . والنّهي في قوله تعالى: فَلا تَكُونَنَّ مِنَ المُمْتَرِينَ تعريض بالشّاكّين والمكذّبين للنّبي ﷺ من قومه.
Bunda ümmet için bir sebat ve her fert için peygamberleri sallallâhu aleyhi ve sellem'in sıfatının Ehl-i kitabın elindeki önceki kitaplarda mevcut olduğuna dair bir bildirim vardır. Nitekim başka bir ayette şöyle buyrulmuştur: { الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ } “Onlar ki yanlarındaki Tevrat'ta ve İncil'de yazılı buldukları o ümmî peygambere uyarlar...” [el-A'râf: 7/157]. Allah Teâlâ'nın: { فَلا تَكُونَنَّ مِنَ المُمْتَرِينَ } “Sakın şüpheye düşenlerden olma!” kavlindeki nehiy, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kavminden şüphe edenlere ve onu yalanlayanlara üstü kapalı bir hitaptır (ta'rizdir).
قال البيضاوي في تفسيره: وفي الآية تنبيه على أن كل من خالجته شبهة في الدّين ينبغي أن يسارع إلى حلّها بالرجوع إلى أهل العلم.
Beyzâvî tefsirinde şöyle demiştir: Ayette, dinde zihnine bir şüphe takılan herkesin ilim ehline başvurarak onu çözmede acele etmesi gerektiğine dair bir uyarı vardır.
ثم أورد القرآن في مجال تأكيد تصديقه ما هو أشد مما سبق، فقال الله تعالى:
Sonra Kur'an, kendisinin tasdik edilmesini pekiştirme sadedinde öncekinden daha şiddetli olanı zikretti ve Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِ اللَّهِ فَتَكُونَ مِنَ الْخاسِرِينَ (٩٥) أي ولا تكونن
{ وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِ اللَّهِ فَتَكُونَ مِنَ الْخاسِرِينَ (٩٥) } “Allah'ın ayetlerini yalanlayanlardan da olma, yoksa hüsrana uğrayanlardan olursun! (95)” Yani sakın olma
أيها النّبي وكل سامع ممن كذب بآيات الله الدّالة على وحدانيته وقدرته على إرسال الرّسل لهداية البشر، فتكون ممن خسروا الدنيا والآخرة.
ey Peygamber ve ey her dinleyen! Allah'ın birliğine ve insanlığı hidayete erdirmek için peygamberler göndermeye olan kudretine delalet eden ayetlerini yalanlayanlardan olma; yoksa dünyayı da ahireti de kaybedenlerden olursun!