فأجابه ربّه إلى إرادته، وحقّق دعاءه، وصرف عنه كيدهن، في أن حال بينه وبين
Bunun üzerine Rabbi onun dileğine icabet etti, duasını kabul buyurdu ve onunla ... arasına girmek suretiyle kadınların tuzaklarını ondan savdı:
المعصية، والله سميع لدعاء المخلصين الملتجئين إليه، عليم بصدق إيمانهم وبأحوالهم وما يصلحهم.
günah arasına girerek [tuzağı savdı]. Allah, Kendisine sığınan samimi kulların duasını hakkıyla işiten, onların imanlarının doğruluğunu, durumlarını ve kendilerine neyin uygun olduğunu hakkıyla bilendir.
وماذا كانت النتيجة في المستوى الرسمي، لقد ظهر للملك وامرأته من المصلحة والرأي بعد شيوع الخبر والاتهام، وبعد معرفة براءة يوسف، وظهرت الأدلة على صدقه في عفته ونزاهته، ظهر لهم بعد كل هذا أن يسجنوه لأجل غير معلوم، لإسكات الفتنة ونسيان التهمة التي لوّثت بها امرأة الملك. وكان هذا الخير تمهيدا لعودة يوسف ملكا لمصر وحاكما لها، والله يفعل ما يشاء ويختار.
Resmi düzeyde sonuç ne oldu? Haberin ve ithamın yayılmasından, Yûsuf'un masumiyetinin anlaşılmasından ve iffet ve dürüstlüğündeki doğruluğuna dair delillerin ortaya çıkmasından sonra krala ve karısına uygun ve doğru görünen görüş, fitneyi yatıştırmak ve kralın karısının bulaştığı bu töhmeti unutturmak için bütün bunlardan sonra onu belirsiz bir süreye kadar zindana atmaları oldu. Bu hayır ise Yûsuf'un Mısır'a melik ve yönetici olarak dönmesi için bir hazırlık idi. Allah dilediğini yapar ve seçer.
قصة رفاق يوسف في السجن
Yûsuf'un Zindan Arkadaşlarının Kıssası
إن مسرح الأحداث الجسام التي يتعرض لها الأنبياء لا يكاد يوجد له نظير في التاريخ، فهذا يوسف ﵇ يزجّ به في غياهب السجون، وهو العفّ البريء البعيد عن التّهمة، ويعيث الجناة المردة الفساد في الأرض، ويناصرهم بعض الناس، لأنه مع الأسف يكثر أعوان الشّر، ويقلّ أعوان الخير. وكان سجن يوسف سببا قويّا في دعوة السجناء إلى عبادة الله وحده وترك الوثنية، مستعينا بما عليه من الصلاح والتقوى، ومعبّرا الرؤيا لمن رآها، فتأتي مطابقة للواقع، فيزداد المسجونون ثقة به وحبّا وإكبارا، وهذه هي قصة رفاقه في السجن، قال الله تعالى:
Peygamberlerin maruz kaldığı büyük hadiselerin sahnesinin tarihte neredeyse bir benzeri yoktur. İşte Yûsuf [aleyhisselâm] iffetli, masum ve töhmetten uzak olduğu halde zindanların karanlıklarına atılmakta; azgın suçlular ise yeryüzünde fesat çıkarmakta ve bazı insanlar onlara destek olmaktadır. Zira ne yazık ki kötülüğün yardımcıları çok, iyiliğin yardımcıları ise azdır. Yûsuf'un hapsedilmesi, sahip olduğu salah ve takvadan güç alarak ve rüya gören kimselerin rüyalarını -birebir gerçeğe uygun çıkacak şekilde- tabir ederek zindandakileri tek olan Allah'a ibadet etmeye ve putperestliği terk etmeye davet etmesi için güçlü bir vesile oldu. Böylece mahkûmların ona olan güveni, sevgisi ve saygısı arttı. İşte onun zindan arkadaşlarının kıssası şöyledir; Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٣٦ الى ٤٠]
[Yûsuf Suresi (12), Ayetler 36-40]
وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيانِ قالَ أَحَدُهُما إِنِّي أَرانِي أَعْصِرُ خَمْراً وَقالَ الْآخَرُ إِنِّي أَرانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزاً تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ نَبِّئْنا بِتَأْوِيلِهِ إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٣٦) قالَ لا يَأْتِيكُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ إِلاَّ نَبَّأْتُكُما بِتَأْوِيلِهِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُما ذلِكُما مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ (٣٧) وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائِي إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ ما كانَ لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ ذلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنا وَعَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَشْكُرُونَ (٣٨) يا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ (٣٩) ما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاَّ أَسْماءً سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ ما أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّهِ أَمَرَ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاَّ إِيَّاهُ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (٤٠)
{ وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيانِ قالَ أَحَدُهُما إِنِّي أَرانِي أَعْصِرُ خَمْراً وَقالَ الْآخَرُ إِنِّي أَرانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزاً تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ نَبِّئْنا بِتَأْوِيلِهِ إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٣٦) قالَ لا يَأْتِيكُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ إِلاَّ نَبَّأْتُكُما بِتَأْوِيلِهِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُما ذلِكُما مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ (٣٧) وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائِي إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ ما كانَ لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ ذلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنا وَعَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَشْكُرُونَ (٣٨) يا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ (٣٩) ما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاَّ أَسْماءً سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ ما أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّهِ أَمَرَ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاَّ إِيَّاهُ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (٤٠) } “Onunla birlikte zindana iki delikanlı daha girdi. Biri: 'Ben rüyamda şarap sıktığımı gördüm' dedi. Diğeri de: 'Ben de başımın üstünde ekmek taşıdığımı, kuşların da ondan yediğini gördüm. Bize bunun yorumunu haber ver; çünkü biz seni iyilik edenlerden görüyoruz' dedi. (36) (Yûsuf) dedi ki: 'Rızıklanacağınız herhangi bir yemek size gelmeden önce, onun yorumunu mutlaka size haber veririm. Bu, Rabbimin bana öğrettiği şeylerdendir. Şüphesiz ben, Allah'a inanmayan ve ahireti de inkâr eden bir topluluğun dinini terk ettim.' (37) 'Ve atalarım İbrahim'in, İshak'ın ve Yakub'un dinine uydum. Allah'a herhangi bir şeyi ortak koşmak bizim için olacak şey değildir. Bu, bize ve insanlara Allah'ın bir lütfudur; fakat insanların çoğu şükretmezler.' (38) 'Ey zindan arkadaşlarım! Ayrı ayrı rabler mi daha hayırlıdır, yoksa tek ve kahredici olan Allah mı?' (39) 'O'nu bırakıp taptıklarınız, sizin ve atalarınızın taktığı birtakım isimlerden ibarettir; Allah onlar hakkında hiçbir delil indirmemiştir. Hüküm ancak Allah'ındır. O, yalnız Kendisine kulluk etmenizi emretmiştir. İşte dosdoğru din budur, fakat insanların çoğu bilmezler.' (40)”
رأت سلطة مصر المصلحة في سجن يوسف، فسجنوه، ودخل معه السجن فتيان مملوكان للملك، أحدهما ساقيه، والآخرة خبّازه، لتمالئهما على سمه في طعامه وشرابه، فرأيا رؤيا، فقال السّاقي: إني رأيت في المنام أني أعصر عنبا ليصير خمرا، وقال الخبّاز: إني رأيت أني أحمل فوق رأسي خبزا تأكل الطير منه، فقالا ليوسف:
Mısır yönetimi Yûsuf'u hapsetmekte maslahat gördü ve onu hapsettiler. Kralın yiyecek ve içeceğinde onu zehirleme konusunda iş birliği yaptıkları gerekçesiyle kralın kölesi olan iki genç -biri sakisi, diğeri ise ekmekçisi- onunla birlikte zindana girdi. Bu ikisi birer rüya gördüler. Saki: "Ben rüyamda şarap olsun diye üzüm sıktığımı gördüm" dedi. Ekmekçi ise: "Ben de başımın üstünde ekmek taşıdığımı ve kuşların ondan yediğini gördüm" dedi. Sonra Yûsuf'a şöyle dediler:
أخبرنا بتأويل ما رأينا، وهل يقع ذلك؟ إننا نعلم أنك من الذين يحسنون تأويل الرؤيا، فدعاهما يوسف لتوحيد الإله، وترك عبادة الأصنام أولا.
"Gördüğümüz şeylerin tabirini bize haber ver, bunlar gerçekleşecek mi? Şüphesiz biz senin rüya tabirini güzel yapanlardan olduğunu biliyoruz." Bunun üzerine Yûsuf onları öncelikle tek bir İlah'a inanmaya ve putlara tapmayı bırakmaya davet etti.
ثم قال لهما قولا يدلّ على أنه نبي صادق: لا يأتيكما طعام في يومكما إلا أخبرتكما به قبل وصوله إليكما، وهذا من تعليم الله إياي بالوحي لا بالكهانة والتنجيم، وسبب الوحي أنني اجتنبت ملّة الكافرين الذين لا يؤمنون بالله ولا باليوم الآخر، وهم الكنعانيون وأمثالهم في فلسطين، والمصريون عبدة الآلهة كالشمس والعجل وفرعون. واتّبعت ملّة آبائي الأنبياء والمرسلين: إبراهيم وإسحاق ويعقوب الدّعاة إلى التوحيد الخالص. وكلامه عن ترك الكفر واتّباع مبدأ التوحيد اشتغال عن شدة مصير رائي الخبز، وأن رؤياه تؤذن بقتله.
Sonra onlara, kendisinin doğru sözlü bir peygamber olduğunu gösteren şu sözü söyledi: "Gününüzde size gelecek olan hiçbir yemek yoktur ki, daha size ulaşmadan önce onun mahiyetini haber vermiş olmayayım. Bu, kâhinlik ve astroloji yoluyla değil, vahiy yoluyla Rabbimin bana öğrettiği şeylerdendir. Bu vahyin sebebi ise Allah'a ve ahiret gününe inanmayan kâfir bir topluluğun -ki bunlar Filistin'deki Kenanlılar ve benzerleri ile Güneş'e, buzağıya ve Firavun'a tapan Mısırlılardır- dininden uzak durmuş olmamdır. Ve ben atalarım olan, katıksız tevhîde davet eden peygamber ve elçiler İbrahim, İshak ve Yakub'un dinine uydum." Onun küfrü terk etmekten ve tevhîd ilkesine uymaktan bahsetmesi, ekmek rüyasını görenin ağır akıbetinden ve rüyasının onun öldürüleceğine işaret etmesinden dikkatleri başka yöne çekmek içindir.
ثم قرر يوسف منهج الأنبياء عامة، فقال: ما صح لنا وما ينبغي لنا معشر الأنبياء
Sonra Yûsuf, genel olarak peygamberlerin metodunu ortaya koyup şöyle dedi: Biz peygamberler topluluğuna asla sahih olmaz ve bize yakışmaz...
أن نشرك بالله، أي شيء كان، من ملك أو إنس أو جنّ، ذلك الإقرار بتوحيد الله وأن لا إله إلا الله وحده لا شريك له، هو من فضل الله علينا، حين هدانا إليه، ومن فضل الله على الناس بإرسالنا إليهم، ننبّههم إلى الصواب ونرشدهم إليه، ونبعدهم عن طريق الضلال، ولكن أكثر الناس لا يشكرون نعمة الله وفضله، فيشركون بالله إلها آخر، ولا يقدّرون نعمة إرسال الرّسل إليهم، فمعنى قوله: لا يَشْكُرُونَ أي الشكر التام الذي فيه الإيمان.
melek, insan veya cin olsun herhangi bir şeyi Allah'a ortak koşmak [yakışmaz]. Allah'ın birliğini, O'ndan başka ilah olmadığını, tek olup hiçbir ortağının bulunmadığını ikrar etmek; bizi buna ilettiğinde Allah'ın bizim üzerimizdeki bir lütfudur; ayrıca bizi insanlara doğruyu hatırlatıp onları hakka yönlendirmemiz ve sapıklık yolundan uzaklaştırmamız için göndermesi de Allah'ın insanlar üzerindeki bir lütfudur. Fakat insanların çoğu Allah'ın nimetine ve lütfuna şükretmez, Allah'a başka bir ilahı ortak koşarlar ve kendilerine peygamberler gönderilmesi nimetinin kadrini bilmezler. O'nun { لا يَشْكُرُونَ } “şükretmezler” buyruğunun anlamı; içinde imanın bulunduğu tam bir şükrü ifa etmezler demektir.
يا رفاق السجن، هل القول بتعدد الآلهة والأرباب المتفرقين في الذوات والصفات خير وأجدى وأنفع، أو الإيمان بالله الواحد الأحد الغلاب القهار، الذي لا يحتاج لغيره، ويقهر بقدرته وإرادته كل شيء.
Ey zindan arkadaşları! Zatları ve sıfatları birbirinden farklı çok sayıda ilah ve rablerin var olduğunu söylemek mi daha hayırlı, daha yararlı ve daha faydalıdır; yoksa başkasına muhtaç olmayan, kudreti ve iradesiyle her şeye boyun eğdiren, tek, bir ve mutlak galip olan Kahhâr Allah'a iman etmek mi?
إن تلك الآلهة التي تعبدونها هي مجرد أسماء فارغة، حين سميتم أصنامكم آلهة، فليست عبادتكم لإله إلا باسم فقط، لا بالحقيقة والواقع، ولم ينزل الله بها حجة أو برهانا، وما الحكم والتّصرف النافذ والمشيئة والملك كله إلا لله، وليس لأصنامكم التي سميتموها آلهة من الحكم والأقدار والأرزاق شيء، فكيف تصح عبادتها وإطاعة الناس لها، إنها تسمية لا دليل عليها من عقل ولا نقل سماوي. والله سبحانه الخالق الرازق المهيمن القادر هو الذي أمر ألا تعبدوا وتطيعوا إلا إياه سبحانه، وهذا الذي أدعوكم إليه من توحيد الله وإخلاص العمل له، هو الدين المستقيم الذي أمر الله به، وأنزل به الحجة والبرهان الذي يحبّه ويرضاه.
Sizin taptığınız o ilahlar, putlarınıza ilah adını verdiğinizde kuru isimlerden ibarettir; dolayısıyla sizin bir ilaha ibadetiniz hakikatte ve gerçekte değil, sadece isimdedir. Allah onlar hakkında hiçbir delil veya hüccet indirmemiştir. Hüküm, geçerli tasarruf, irade ve bütün mülk ancak Allah'a aittir. Sizin ilah adını verdiğiniz putlarınızın hükümden, kaderlerden ve rızıklardan hiçbir payı yoktur; öyleyse onlara ibadet etmek ve insanların onlara boyun eğmesi nasıl doğru olabilir? Bu, akıldan veya semavi nakilden hiçbir delili olmayan bir isimlendirmedir. Yaratıcı, rızık verici, her şeyi gözetip koruyan ve güç yetiren Allah Teâlâ, ancak ve ancak Kendisine ibadet edip itaat etmenizi emretmiştir. Sizi davet ettiğim bu Allah'ı birleme ve ameli sırf O'nun için yapma esası; Allah'ın emrettiği, hakkında delil ve hüccet indirdiği, sevip razı olduğu dosdoğru dindir.
ولكن أكثر الناس لا يعلمون أن ذلك هو الدين الحق، الذي لا عوج فيه، ولهذا كان أكثرهم مشركين، كما قال الله تعالى: وَما أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ (١٠٣) [يوسف: ١٢/ ١٠٣] .
Fakat insanların çoğu bunun içinde hiçbir eğrilik bulunmayan hak din olduğunu bilmezler; bu yüzden onların çoğu müşriktir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَما أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ (١٠٣) } “Sen ne kadar hırs göstersen de insanların çoğu iman edecek değillerdir. (103)” [Yûsuf: 12/103].
وإن أهل الحق من الأنبياء والمصلحين هم المصرّون على توحيد الله وعبادته والتزام منهجه في العبادة والمعاملة والأخلاق القويمة.
Peygamberlerden ve ıslahatçılardan olan hak ehli ise Allah'ı birleme, O'na ibadet etme ve ibadette, muamelede ve dosdoğru ahlakta O'nun metoduna bağlı kalma konusunda kararlı olan kimselerdir.
أمثلة من تأويل يوسف الرّؤيا
Yûsuf'un Rüya Tabirlerinden Örnekler
كثر تعبير يوسف ﵇ الرؤيا في السجن، وأبرز تلك التأويلات تعبير رؤيا صاحبيه في السجن، وتأويل رؤيا ملك مصر.
Yûsuf [aleyhisselâm]'ın zindanda rüya tabir etmesi çokça vaki olmuştur. Bu tabirlerin en belirgin olanları zindandaki iki arkadaşının rüyasını tabir etmesi ve Mısır kralının rüyasını tabir etmesidir.
أما تأويل رؤيا صاحبي يوسف في السجن، فهو كما قال الله تعالى:
Yûsuf'un zindandaki iki arkadaşının rüyasını tabir etmesine gelince; bu, Allah Teâlâ'nın şöyle buyurduğu gibidir:
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٤١ الى ٤٢]
[Yûsuf Suresi (12), Ayetler 41-42]
يا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُما فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْراً وَأَمَّا الْآخَرُ فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيانِ (٤١) وَقالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ ناجٍ مِنْهُمَا اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ فَأَنْساهُ الشَّيْطانُ ذِكْرَ رَبِّهِ فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ (٤٢)
{ يا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُما فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْراً وَأَمَّا الْآخَرُ فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيانِ (٤١) وَقالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ ناجٍ مِنْهُمَا اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ فَأَنْساهُ الشَّيْطانُ ذِكْرَ رَبِّهِ فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ (٤٢) } “'Ey zindan arkadaşlarım! Biriniz yine efendisine şarap sunacak; diğeri ise asılacak ve kuşlar onun başından yiyecektir. Hakkında fetva istemekte olduğunuz iş olup bitmiştir.' (41) Onlardan kurtulacağını bildiği kimseye dedi ki: 'Efendinin yanında beni an!' Fakat şeytan ona, efendisine (Yûsuf'u) anmayı unutturdu; bu yüzden (Yûsuf) birkaç yıl daha zindanda kaldı. (42)”
نادى يوسف ﵇ بقوله: يا صاحِبَيِ السِّجْنِ استعدادا لسماع الجواب، فقال للسّاقي الذي رأى أنه يعصر عنبا يؤول إلى الخمر: إنك تسقي سيدك الخمر كما كنت تفعل قبل السجن بحسب العادة، وهذا دليل على براءته من تهمة الاشتراك في تسميم الملك.
Yûsuf [aleyhisselâm] cevabı dinlemeye hazır olmaları için { يا صاحِبَيِ السِّجْنِ } “Ey zindan arkadaşlarım!” diyerek seslendi. Sonra şaraba dönüşecek üzümü sıktığını gören sakiye şöyle dedi: "Sen zindandan önce âdet olduğu üzere efendine şarap sunacaksın." Bu da onun kralı zehirleme ortaklığı töhmetinden beraat ettiğinin delilidir.
وأما الآخر: وهو الخباز الذي رأى أنه يحمل فوق رأسه خبزا تأكل الطير منه، فتأكل جوارح الطير كالنّسر والعقاب من رأسه، أي إنه يقتل ويصلب.
Diğerine, yani başının üstünde kuşların yediği ekmek taşıdığını gören ekmekçiye gelince; kartal ve akbaba gibi yırtıcı kuşlar onun başından yiyecektir, yani o öldürülüp asılacaktır.
ثم أخبرهما يوسف ﵇ عما علمه بتعليم الله تعالى: أن الأمر قد قضي، ووافق القدر، ولا مناص منه. وقوله: تَسْتَفْتِيانِ أي تسألان عن المشكل، والفتوى جوابه.
Sonra Yûsuf [aleyhisselâm] Yüce Allah'ın öğretmesiyle bildiği şu hususu onlara haber verdi: İş kesinleşip bitirilmiştir, kadere uygun düşmüştür ve ondan kaçış yoktur. { تَسْتَفْتِيَانِ } “hakkında fetva / bilgi istediğiniz” ifadesi ise; müşkül olanı sormanız manasındadır, fetva da onun cevabıdır.
ثم قال يوسف ﵇ خفية للذي ظنّ أي تيقّن أنه ناج وهو السّاقي، دون علم الآخر: اذكر قصّتي عند سيّدك وهو الملك، لعله يخرجني من السجن بعد علمه ببراءتي، وهذا من قبيل الأخذ بالأسباب الظاهرية المطلوبة عادة وشرعا، للنجاة والإنقاذ وإطلاق السراح. فأنساه الشيطان تذكير الملك بقصة يوسف، لئلا يخرج نبي الله يوسف من السجن، فيدعو إلى عبادة الله وتوحيده ومطاردة وساوس الشيطان، فلبث يوسف في السجن منسيا بضع سنوات، أي من الثلاث إلى التّسع، وكل ذلك ليتم مراد الله، فبقي في السجن سبع سنين، وعوقب من الله بخمس أخرى لقوله:
Sonra Yûsuf [aleyhisselâm] diğerinin haberi olmaksızın, kurtulacağını zannettiği -yani kesin olarak bildiği- kimseye, yani sakiye gizlice dedi ki: "Efendinin -yani kralın- yanında benim durumumu an; belki masum olduğumu öğrendikten sonra beni zindandan çıkarır." Bu ise kurtuluş, necat ve serbest bırakılma için âdet ve şeriat bakımından başvurulması gereken zahirî sebeplere sarılma kabilindendir. Fakat şeytan, Allah'ın peygamberi Yûsuf zindandan çıkıp da Allah'a kulluğa, tevhîde davet etmesin ve şeytanın vesveselerini defetmesin diye sakiye krala Yûsuf'un durumunu hatırlatmayı unutturdu. Böylece Yûsuf unutulmuş olarak zindanda birkaç yıl -yani üç yıldan dokuz yıla kadar- kaldı. Bütün bunlar Allah'ın muradının tamamlanması içindi. Böylece zindanda yedi yıl kaldı ve:
اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ فكانت مدة سجنه اثنتي عشرة سنة.
{ اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ } “Efendinin yanında beni an!” sözünden ötürü Allah tarafından beş yıl daha cezalandırıldı. Böylece zindanda kalış süresi on iki yıl oldu.
ثم رأى ملك مصر رؤيا أخرى كانت سببا لخروج يوسف ﵇ معزّزا مكرّما، حكى القرآن الكريم هذه الرؤيا بقوله تعالى:
Sonra Mısır kralı, Yûsuf [aleyhisselâm]'ın izzet ve ikramla çıkmasına vesile olan başka bir rüya gördü. Kur'ân-ı Kerîm bu rüyayı Allah Teâlâ'nın şu buyruğuyla nakletmiştir:
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٤٣ الى ٤٩]
[Yûsuf Suresi (12), Ayetler 43-49]
وَقالَ الْمَلِكُ إِنِّي أَرى سَبْعَ بَقَراتٍ سِمانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ وَسَبْعَ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يابِساتٍ يا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي رُءْيايَ إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ (٤٣) قالُوا أَضْغاثُ أَحْلامٍ وَما نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الْأَحْلامِ بِعالِمِينَ (٤٤) وَقالَ الَّذِي نَجا مِنْهُما وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ فَأَرْسِلُونِ (٤٥) يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ أَفْتِنا فِي سَبْعِ بَقَراتٍ سِمانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ وَسَبْعِ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يابِساتٍ لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ (٤٦) قالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَباً فَما حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّا تَأْكُلُونَ (٤٧)
{ وَقالَ الْمَلِكُ إِنِّي أَرى سَبْعَ بَقَراتٍ سِمانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ وَسَبْعَ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يابِساتٍ يا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي رُءْيايَ إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ (٤٣) قالُوا أَضْغاثُ أَحْلامٍ وَما نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الْأَحْلامِ بِعالِمِينَ (٤٤) وَقالَ الَّذِي نَجا مِنْهُما وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ فَأَرْسِلُونِ (٤٥) يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ أَفْتِنا فِي سَبْعِ بَقَراتٍ سِمانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ وَسَبْعِ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يابِساتٍ لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ (٤٦) قالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَباً فَما حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّا تَأْكُلُونَ (٤٧) } “Kral dedi ki: 'Ben rüyamda yedi semiz ineği, onları yiyen yedi zayıf ineği ve yedi yeşil başak ile diğer kurumuş olanları görüyorum. Ey ileri gelenler! Eğer rüya tabir ediyorsanız bu rüyam hakkında bana fetva verin.' (43) Dediler ki: 'Bunlar karmaşık düşlerdir. Biz karmaşık düşlerin tabirini bilenler değiliz.' (44) O iki kişiden kurtulmuş olanı, nice zaman sonra hatırladı da dedi ki: 'Ben size onun tabirini haber veririm, hemen beni gönderin.' (45) (Zindana varınca dedi ki): 'Yûsuf! Ey doğru sözlü kişi! Bize yedi semiz ineği yiyen yedi zayıf inek ile yedi yeşil başak ve diğer kurumuş olanlar hakkında fetva ver; umarım ki insanlara dönerim de onlar da bilirler.' (46) (Yûsuf) dedi ki: 'Âdetiniz üzere yedi yıl ekin ekersiniz; biçtiğinizi -yiyeceğiniz az bir miktar müstesna- başağında bırakın.' (47)”
ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ سَبْعٌ شِدادٌ يَأْكُلْنَ ما قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّا تُحْصِنُونَ (٤٨) ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ عامٌ فِيهِ يُغاثُ النَّاسُ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ (٤٩)
{ ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ سَبْعٌ شِدادٌ يَأْكُلْنَ ما قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّا تُحْصِنُونَ (٤٨) ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ عامٌ فِيهِ يُغاثُ النَّاسُ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ (٤٩) } “'Sonra bunun ardından, saklayacağınız az bir miktar hariç, onlar için önceden biriktirdiğiniz şeyleri yiyip tüketecek yedi şiddetli (kıtlık) yılı gelecektir.' (48) 'Sonra bunun ardından da öyle bir yıl gelecek ki, onda insanlara bol yağmur verilecek ve onda (meyve suları, yağlar) sıkacaklar.' (49)”
[يوسف: ١٢/ ٤٣- ٤٩] .
[Yûsuf: 12/43-49].
هالت الملك الأعظم في مصر هذه الرؤيا، فطلب تفسيرها، ومضمونها أن سبع بقرات سمان خرجن من نهر يابس، أكلتهن سبع بقرات هزيلات، وسبع سنبلات خضر انعقد حبّها، غلبتها سبع أخر يابسات آن حصادها، فالتوت عليها.
Bu rüya Mısır'daki büyük kralı dehşete düşürdü ve bunun yorumunu istedi. Rüyasının özeti şuydu: Kurumuş bir nehirden çıkan yedi semiz ineği yedi zayıf inek yemiş; daneleri tutmuş yedi yeşil başağa ise hasat vakti gelmiş kurumuş yedi başak üstün gelip onların üzerine dolanmıştı.
فقال الملك للملأ من الكهنة والعلماء: عبّروا علي هذه الرؤيا، إن كنتم تعلمون تعبير الرؤيا، وبيان معناها. فقالوا: هذه شوائب وأخلاط من الخواطر والخيالات تتراءى للنائم في عقله، ولا معنى لها، ولسنا عالمين بتأويل أمثالها لو كانت صحيحة.
Kral kâhinlerden ve âlimlerden oluşan ileri gelenlere şöyle dedi: "Eğer rüya tabirini ve anlamını açıklamayı biliyorsanız bu rüyamı bana tabir edin." Onlar ise şöyle dediler: "Bunlar uyuyan kimsenin zihninde canlanan birtakım karışık düşünceler ve hayallerdir, bir anlamı yoktur; şayet doğru olsalardı bile biz böylesi şeylerin tabirini bilenler değiliz."
وحينئذ تذكّر ساقي الملك الذي نجا من الموت من صاحبي يوسف في السجن، وكان تذكّره بعد نسيان، فقال للملك والملأ أشراف القوم: أنا أخبركم بتأويل هذا المنام، فابعثوني إلى يوسف الصّدّيق الموجود حاليا في السجن. فأرسلوه فجاء فقال:
İşte o vakit, Yûsuf'un zindandaki iki arkadaşından ölümden kurtulan kralın sakisi -bu hatırlayışı da bir unutuştan sonra olmuştu- krala ve kavmin ileri gelen eşrafına dedi ki: "Ben size bu rüyanın tabirini haber veririm, hemen beni şu anda zindanda bulunan doğru sözlü Yûsuf'a gönderin." Onu gönderdiler, o da gelip şöyle dedi:
يا يوسف، أيها الرجل الكريم المصداق في أقواله وأفعاله، الصدوق العالم الخبير بتعبير الأحلام: أفتنا في رؤيا الملك، لعل الله يجعل لك مخرجا. فقصّ عليه خبر البقرات الهزيلات اللاتي يأكلن البقرات السّمان، وسبع سنبلات خضراوات وأخر يابسات، لعلي أعود إلى الناس ليعلموا حقيقة هذه الرّؤيا.
"Ey Yûsuf! Ey sözlerinde ve fiillerinde son derece dürüst, doğru sözlü, rüya tabirinde âlim ve uzman olan değerli insan! Kralın rüyası hakkında bize fetva ver, umulur ki Allah sana bir çıkış kapısı açar." Sonra semiz inekleri yiyen zayıf ineklerin ve yedi yeşil başak ile diğer kurumuş başakların haberini ona anlatıp: "Umarım insanlara dönerim de onlar bu rüyanın hakikatini bilirler" [dedi].
فأجابه يوسف من غير لوم ولا عتاب، ومن غير اشتراط للخروج من السجن:
Yûsuf hiçbir kınama ve sitemde bulunmaksızın ve zindandan çıkma şartı koşmaksızın ona şöyle cevap verdi:
بأنه يأتيكم سبع سنوات خصبة متوالية، فما حصدتم فاتركوه في سنبله لئلا يأكله السوس، إلا القدر القليل الكافي للأكل الضروري، فهذه السنوات السبع هي البقرات السّمان والسّنابل الخضراء السّبع. ثم يأتي بعد ذلك سبع سنين جدباء يأكل أهلها كل مدّخرات السنوات السابقة إلا قليلا مما تدّخرون للبذر.
Size peş peşe yedi bereketli yıl gelecektir; bu yüzden güve yemesin diye biçtiğiniz mahsulü -zorunlu yiyeceğiniz az bir miktar hariç- başağında bırakın. Bu yedi yıl, yedi semiz inek ve yedi yeşil başaktır. Sonra bunun ardından yedi kurak yıl gelecektir ki halkı, tohumluk için saklayacağınız az bir miktar hariç önceki yıllarda biriktirdiğiniz her şeyi yiyip tüketecektir.
ثم يأتي من بعد تلك السنوات الأربع عشرة عام يهطل فيه الغيث وهو المطر، وتكثر الغلال، ويعصر الناس ألوان العصير من زيت الزيتون وسكر القصب وشراب العنب والتمر ونحوها.
Sonra bu on dört yıldan sonra öyle bir yıl gelecek ki, onda bol yağmur yağacak, ürünler çoğalacak ve insanlar zeytinyağı, şeker kamışı, üzüm ve hurma şırası gibi türlü içecek ve sıvıları sıkacaklardır.
وهذا الإخبار من مغيبات المستقبل من وحي الله وإلهامه، لا مجرّد تعبير للرّؤيا، فهو بشارة في العام الخامس عشر بعد تأويل الرّؤيا بمجيء عام مبارك خصيب، كثير الخير، غزير النّعم، وهو إخبار من جهة الوحي الإلهي. ولا يكون ذلك إلا لنبيّ أو رسول، فتكون النّبوة والرّسالة خيرا عظيما للبشر في الدين والدنيا.
Geleceğin gayblarına dair bu haber verme, sadece bir rüya tabiri değil, Allah'ın vahyi ve ilhamıdır. Zira bu, rüyanın yorumlanmasından sonraki on beşinci yılda, bereketi bol, hayrı çok ve nimetleri gür olan bereketli bir yılın geleceğine dair bir müjdedir ve ilahi vahiy cihetinden bir bildirmedir. Bu da ancak bir nebiye yahut resule mahsustur; böylece nübüvvet ve risalet, din ve dünya hususunda insanlar için büyük bir hayır olmaktadır.
طلب الملك مواجهة يوسف ﵇
Kralın Yûsuf aleyhisselâm ile Yüzleşmeyi Talep Etmesi
بعد أن عبّر يوسف ﵇ المقصود من رؤيا ملك مصر، كانت النتيجة الطبيعية المنتظرة عند عقلاء الناس وحكمائهم أن يطلب هذا الملك مواجهة يوسف السجين الذي له هذه المقدرة الفائقة في تعبير الأحلام، فلم يستجب يوسف ﵇ للطلب، وأراد إعلان براءته وعفّته وتعرّضه للظلم في السجن مدة سبع سنوات، تلاها خمس أخرى عقابا من الله لقوله لساقي الملك: اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ فصارت مدّة سجنه اثنتي عشرة سنة، فطالب بفتح ملفّ النّسوة اللاتي قطّعن أيديهن وإظهار الحق في هذه القضية. وهذا ما تحدثت عنه الآيات التالية:
Yûsuf aleyhisselâm Mısır kralının rüyasındaki maksadı tabir ettikten sonra, akıllı ve hikmet sahibi insanların nezdinde beklenen tabii sonuç; bu kralın, rüyaları tabir etmede bu denli üstün bir kudrete sahip olan mahkûm Yûsuf ile yüzleşmeyi talep etmesiydi. Ancak Yûsuf aleyhisselâm bu talebe hemen icabet etmedi; suçsuzluğunu, iffetini ve yedi yıl boyunca zindanda zulme maruz kaldığını ortaya koymak istedi. Kralın sakisine: { اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ } "Efendinin yanında beni an" demesi sebebiyle buna Allah tarafından bir ceza olarak beş yıl daha eklenmiş ve zindanda kalış süresi on iki yıla ulaşmıştı. Bu yüzden ellerini kesen kadınların dosyasının açılmasını ve bu meseledeki hakkın ortaya çıkarılmasını talep etti. İşte sonraki ayetlerin bahsettiği husus budur:
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٥٠ الى ٥٢]
[Yûsuf Suresi (12), Ayetler: 50-52]
وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ فَلَمَّا جاءَهُ الرَّسُولُ قالَ ارْجِعْ إِلى رَبِّكَ فَسْئَلْهُ ما بالُ النِّسْوَةِ اللاَّتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ (٥٠) قالَ ما خَطْبُكُنَّ إِذْ راوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ قُلْنَ حاشَ لِلَّهِ ما عَلِمْنا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ قالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ (٥١) ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ وَأَنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي كَيْدَ الْخائِنِينَ (٥٢)
{ وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ فَلَمَّا جاءَهُ الرَّسُولُ قالَ ارْجِعْ إِلى رَبِّكَ فَسْئَلْهُ ما بالُ النِّسْوَةِ اللاَّتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ (٥٠) قالَ ما خَطْبُكُنَّ إِذْ راوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ قُلْنَ حاشَ لِلَّهِ ما عَلِمْنا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ قالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ (٥١) ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ وَأَنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي كَيْدَ الْخائِنِينَ (٥٢) } “Kral: 'Onu bana getirin!' dedi. Elçi ona gelince [Yûsuf]: 'Efendine dön ve ona ellerini kesen kadınların durumunun ne olduğunu sor. Şüphesiz Rabbim onların tuzaklarını hakkıyla bilendir' dedi. (50) [Kral kadınlara]: 'Yûsuf’un nefsinden murat almaya kalkıştığınızda durumunuz neydi?' dedi. Onlar: 'Hâşâ, Allah için biz onda hiçbir kötülük görmedik' dediler. Azizin karısı da: 'Şimdi hak ortaya çıktı; onun nefsinden murat almak isteyen bendim, o ise şüphesiz doğru söyleyenlerdendir' dedi. (51) [Yûsuf dedi ki:] 'Bu, gıyabında ona hıyanet etmediğimi ve Allah’ın hainlerin tuzağını asla başarıya ulaştırmayacağını onun bilmesi içindir.' (52)”
طالب الملك بإحضار يوسف من السجن، حتى يتحقق بنفسه صدق ما تشير إليه
Kral, [rüyanın] işaret ettiği şeyin doğruluğunu bizzat tahkik etmek amacıyla Yûsuf'un zindandan getirilmesini talep etti;
الرؤيا، لأنه ليس الخبر كالعيان. وهذا الطلب يدل على فضيلة العلم وعلى منزلة العلماء الذين يستشارون في مهام الأمور، فكان مقابل هذا مطالبة يوسف ﵇ التحقيق في تهمة امرأة العزيز له، وسبب الزّج به في السجن.
haber duymak gözle görmek gibi değildir. Bu talep ilmin faziletine ve mühim işlerde kendilerine danışılan âlimlerin mertebesine delalet eder. Buna karşılık Yûsuf aleyhisselâm'ın talebi ise Azizin karısının kendisine attığı iftiranın ve zindana atılma sebebinin soruşturulması oldu.
امتنع يوسف من الاستجابة لرسول الملك بمواجهته وإخراجه من السجن، وإحضاره له، وقال له: ارجع إلى سيدك، فاسأله عن حال النّسوة اللاتي جرحن أيديهن، لأني لا أريد أن آتيه، وأنا متّهم بمسألة سجنت من أجلها، واطلب من الملك أن يحقق في تلك القضية قبل أن آتيه، ليعرف حقيقة الأمر، إن ربي ﷿ العالم بخفايا الأمور عليم بكيد النساء وتدبيرهن وما دبّرن لي من كيد.
Yûsuf, kralın elçisine icabet edip onunla yüzleşmekten, zindandan çıkıp onun huzuruna varmaktan imtina etti ve ona şöyle dedi: Efendine dön, ellerini yaralayan kadınların durumunu ona sor; çünkü ben uğruna zindana atıldığım bir meseleyle itham altındayken onun yanına gitmek istemiyorum. Ben gelmeden önce kraldan o olayı soruşturmasını iste ki işin hakikatini bilsin. Şüphesiz gizli şeyleri bilen Rabbim azze ve celle, kadınların hilesini, tuzaklarını ve bana kurdukları düzeni hakkıyla bilendir.
فجمع الملك النّسوة اللاتي قطّعن أيديهن عند امرأة العزيز، فقال مخاطبا لهن كلهن، وهو يريد امرأة العزيز وزيره الأول: ما شأنكن وخبركن حين راودتن يوسف عن نفسه، يوم الضيافة، قلن: حاشا لله، أي معاذ الله أن يكون يوسف أراد السوء أو يكون متّهما، والله ما علمنا عليه سوءا في تاريخه الطويل.
Bunun üzerine kral, Azizin karısının yanında ellerini kesen kadınları topladı ve başveziri olan Azizin karısını kastederek hepsine hitaben: Ziyafet günü Yûsuf'un nefsinden murat almak istediğinizde sizin haliniz ve durumunuz neydi, dedi. Onlar: Hâşâ, Allah için, yani Yûsuf'un kötülük kastetmesinden yahut itham altında olmasından Allah'a sığınırız, Allah'a yemin olsun ki biz onun uzun geçmişinde hiçbir kötülük bilmedik, dediler.
وقالت امرأة العزيز حينئذ: الآن تبيّن الحق وظهر بعد خفائه، أن راودت يوسف من نفسه، لا هو، فامتنع واستعصم، وإنه لصادق في قوله، لم يكذب أبدا. ثم أردفت قائلة: ذلك الاعتراف مني بالحق، ليعلم يوسف أني لم أخنه أثناء غيبته بأن أكذب عليه، أو أرميه بذنب هو بريء منه، والمراد أن توبتي وإقراري ليعلم أني لم أخنه بالغيب، وليعلم أن الله تعالى لا يهدي كيد الخائنين، أي لا يسدده ولا ينجحه، بل يبطله ويبدد أثره، فهذا من كلام امرأة العزيز.
O vakit Azizin karısı şöyle dedi: İşte şimdi hak gizlendikten sonra açığa çıktı ve apaçık belirdi; Yûsuf'un nefsinden murat almak isteyen bendim, o değil; o ise kaçındı ve iffetini korudu. Doğrusu o sözünde sadıktır, asla yalan söylememiştir. Sonra sözlerine şunu ekledi: Hakkı bu şekilde itiraf etmem; Yûsuf'un, yokluğunda ona yalan isnat ederek yahut berî olduğu bir günahı ona yükleyerek hıyanet etmediğimi bilmesi içindir. Maksat, tövbemin ve ikrarımın, gıyabında ona hıyanet etmediğimi ve Allah Teâlâ'nın hainlerin tuzağını doğruya iletmeyeceğini, yani onu başarıya ulaştırmayıp hedefine vardırmayacağını, aksine iptal edip tesirini yok edeceğini bilmesi içindir. İşte bu, Azizin karısının sözüdür.
وقال جماعة من أهل التأويل في آية: ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ وَأَنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي كَيْدَ الْخائِنِينَ (٥٢) : هذه المقالة هي من يوسف ﵇، أي، ذلك ليعلم العزيز سيدي أني لم أخنه في أهله، وهو غائب، وليعلم أيضا أن الله تعالى لا يهدي
Tefsir ehlinden bir grup ise: { ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ وَأَنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي كَيْدَ الْخائِنِينَ (٥٢) } “[Yûsuf dedi ki:] 'Bu, gıyabında ona hıyanet etmediğimi ve Allah’ın hainlerin tuzağını asla başarıya ulaştırmayacağını onun bilmesi içindir.' (52)” ayeti hakkında şöyle demiştir: Bu söz Yûsuf aleyhisselâm'a aittir; yani bu, efendim olan Aziz'in, o yokken ailesi hususunda kendisine hıyanet etmediğimi bilmesi ve ayrıca Allah Teâlâ'nın hiçbir hainin tuzağını doğruya iletmeyeceğini bilmesi içindir.
كيد خائن، ولا يرشّد سعيه، أي لا يكمله، ولا يمضيه على طريق إصابة أو صواب.
Ve onun çabasını hedefine ulaştırmayacağını, yani onu tamamlamayıp isabet ve doğruluk yolu üzere yürütmeyeceğini [bilmesi içindir].
وفي هذا تعريض بامرأة العزيز في خيانتها أمانة زوجها، وتعريض بزوجها في خيانته أمانة الله، حين ساعدها بعد ظهور الآيات المصدقة له على حبسه.
Bunda, kocasının emanetine hıyanet etmesi sebebiyle Azizin karısına bir dokundurma; kendisini doğrulayan deliller ortaya çıktıktan sonra hapse atılması hususunda karısına yardımcı olduğu vakit Allah'ın emanetine hıyanet etmesi sebebiyle de kocasına bir dokundurma vardır.
وعلى أي حال، سواء أكانت المقالة من يوسف ﵇ أم من امرأة العزيز، فهي تقرّر مبدءا عظيما أو قاعدة صلبة: وهو أن الواجب يقضي بحفظ الأمانات والعهود، وصون حرمة الغائب، سواء كان زوج المرأة وهو عزيز مصر، أو كان يوسف ﵇، فإن الدفاع عن الغائب في مجلس أمر توجبه المروءة والحق وحفظ العهد والميثاق، والمبدأ الثاني: هو أن الله تعالى لا يسدّد عمل خائن، ولا يكمله ولا يحقق غاية أو هدفا، وهذا تطمين لأولئك المظلومين أو المستضعفين المقهورين، الذين يتولى الله تعالى مناصرتهم والدفاع عنهم، وحمايتهم من الظلم والسوء في النهاية، كما جاء في آية أخرى: إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ (٣٨) [الحج: ٢٢/ ٣٨] .
Her hâlükârda, bu söz ister Yûsuf aleyhisselâm'a isterse Azizin karısına ait olsun, yüce bir ilkeyi yahut sarsılmaz bir kuralı tesis etmektedir: O da emanetlerin ve ahitlerin korunmasının, gıyaptakinin dokunulmazlığının gözetilmesinin vacip olduğudur; bu gıyaptaki kimse ister kadının kocası olan Mısır Azizi olsun isterse Yûsuf aleyhisselâm olsun fark etmez. Çünkü mecliste bulunmayan birini savunmak mürüvvetin, hakkın, ahde ve misaka vefanın gerektirdiği bir husustur. İkinci ilke ise: Allah Teâlâ'nın hainin amelini başarıya ulaştırmayacağı, onu tamamlamayacağı ve bir gaye yahut hedefe vardırmayacağıdır. Bu da Allah Teâlâ'nın nihayetinde kendilerine yardım edip onları savunduğu, zulüm ve kötülükten koruduğu o mazlum ve zayıf düşürülmüş kimseler için bir tesellidir; nitekim diğer bir ayette şöyle buyrulmuştur: { إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ (٣٨) } “Şüphesiz Allah, iman edenleri savunur. Şüphesiz Allah, hiçbir hain nankörü sevmez. (38)” [Hac: 22/ 38].
تولّي يوسف ﵇ قيادة الحكم في مصر
Yûsuf aleyhisselâm'ın Mısır'da Yönetimin Başına Geçmesi
أدانت زليخة امرأة العزيز نفسها، واعترفت بالحق والواقع الذي صدر منها، وهذه فضيلة وصراحة وجرأة، وتبيّن للملك براءة يوسف وعفّته وسجنه بغير حق، كما تبيّن له أمانته، وصبره وجلده، وتيقن حسن خلاله، وطيب فعاله، فولاه مقاليد الأمور في مصر، وهذا دليل الحكمة والوعي والرشد، وكان ذلك تمهيدا لارتقاء يوسف أعلى المنازل وتحقيق مراد الله تعالى في خضوع إخوته له واحتياجهم إليه. قال الله تعالى مبيّنا هذه الأحوال:
Azizin karısı Zeliha kendi nefsini mahkûm etti, kendisinden sadır olan hakkı ve gerçeği itiraf etti; bu ise bir fazilet, samimiyet ve cesarettir. Krala da Yûsuf'un masumiyeti, iffeti ve haksız yere hapsedildiği aşikâr oldu; aynı şekilde onun emaneti, sabrı ve metaneti de belirdi; güzel ahlakına ve nezih fiillerine kesin kanaat getirdi ve Mısır'daki işlerin idaresini ona verdi. Bu durum hikmet, şuur ve olgunluğun bir delilidir. Bu aynı zamanda Yûsuf'un en yüce makamlara yükselmesine ve Allah Teâlâ'nın, kardeşlerinin ona boyun eğmesi ve ona muhtaç olması yönündeki muradının tahakkuk etmesine bir zemin hazırlamıştı. Allah Teâlâ bu halleri açıklayarak şöyle buyurdu:
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٥٣ الى ٥٧]
[Yûsuf Suresi (12), Ayetler: 53-57]
وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاَّ ما رَحِمَ رَبِّي إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ (٥٣) وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي فَلَمَّا كَلَّمَهُ قالَ إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنا مَكِينٌ أَمِينٌ (٥٤) قالَ اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ (٥٥) وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْها حَيْثُ يَشاءُ نُصِيبُ بِرَحْمَتِنا مَنْ نَشاءُ وَلا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (٥٦) وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ (٥٧)
{ وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاَّ ما رَحِمَ رَبِّي إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ (٥٣) وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي فَلَمَّا كَلَّمَهُ قالَ إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنا مَكِينٌ أَمِينٌ (٥٤) قالَ اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ (٥٥) وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْها حَيْثُ يَشاءُ نُصِيبُ بِرَحْمَتِنا مَنْ نَشاءُ وَلا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (٥٦) وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ (٥٧) } “'Ben nefsimi temize çıkarmıyorum. Çünkü Rabbimin merhamet ettiği hariç, nefis daima kötülüğü emreder. Şüphesiz Rabbim çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.' (53) Kral: 'Onu bana getirin, onu kendime özel danışman edineyim' dedi. Onunla konuşunca: 'Sen bugün bizim yanımızda yüksek makam sahibi, güvenilir birisin' dedi. (54) [Yûsuf]: 'Beni yerin hazineleri üzerine [yönetici] kıl; şüphesiz ben iyi koruyan ve iyi bilenim' dedi. (55) İşte böylece Yûsuf’u o yerde dilediği gibi yerleşip tasarruf etsin diye yerleştirdik. Biz rahmetimizi dilediğimize nasip ederiz ve güzel davrananların mükâfatını zayi etmeyiz. (56) İman edip takva sahibi olanlar için ahiret mükâfatı elbette daha hayırlıdır. (57)”
توّجت امرأة عزيز مصر أقوالها واعترافاتها أمام الملك بقولها المعبّر عن ضعف الإنسان وتورّطه بالمساوئ، وهو أنني لئن برّأت يوسف، فما أبرئ نفسي من الزّلل والخطأ، إن النفس ميّالة بالطبع إلى الشهوات والأهواء. وهو اعتذار عن وقوعها فيما يقع فيه البشر عادة من الشهوات، كأنها قالت: وما هذا ببدع ولا ذلك بنكير على البشر، فأبرئ أنا منه نفسي، والنفوس أمّارات بالسوء، مائلة إليه، إلا النفوس التي يرحمها الله، فيحميها من التورّط في الفواحش، وإن الله ربّي غفّار للذنوب، رحيم بالعصاة إذا تابوا وأنابوا إلى الله.
Mısır Azizinin karısı, insanın acziyetini ve kötülüklere kapılışını ifade eden şu sözleriyle kralın huzurundaki ifadelerini ve itiraflarını taçlandırdı: Ben Yûsuf'u temize çıkardıysam da kendi nefsimi sürçme ve hatadan temize çıkarmıyorum; şüphesiz nefis yaratılışı gereği şehvetlere ve hevalara meyledicidir. Bu, insanların genellikle düştüğü şehvetlere kendisinin de düşmüş olmasından ötürü bir özür dilemedir; sanki şöyle demiştir: Bu insan için görülmedik ve yadırganacak bir şey değildir ki ben nefsimi ondan berî kılayım. Zira nefisler kötülüğü çokça emreder, ona meyleder; ancak Allah'ın merhamet ettiği ve böylece fuhşiyata bulaşmaktan koruduğu nefisler müstesnadır. Şüphesiz Rabbim olan Allah günahları çok bağışlayandır, tövbe edip Allah'a yöneldiklerinde günahkârlara çok merhamet edendir.
هذا قول جمهور المفسّرين، ويرى بعضهم أن هذا من قول يوسف ﵇، لتذكّره ما كان هم به.
Bu, müfessirlerin çoğunluğunun görüşüdür. Bazıları ise içinde doğan meyletme arzusunu hatırlaması sebebiyle bu sözün Yûsuf aleyhisselâm'a ait olduğu görüşündedir.
وأمام هذا الإعلان الصريح أمام الملك، قال: ائتوني بيوسف من السجن، أجعله من خلصائي ومستشاريّ، فلما خاطبه الملك واختبره، ورأى فضله وعلمه، ولمس أدبه وخلقه، قال له: إنك اليوم عندنا ذو مكانة ومنزلة، وموضع ثقة وأمانة، تؤتمن على كل شيء في شؤون الحكم وإدارة البلاد.
Kralın huzurundaki bu açık ikrar karşısında kral: Yûsuf'u zindandan bana getirin, onu kendime has adamlarımdan ve danışmanlarımdan kılayım, dedi. Kral onunla konuşup onu sınayınca, faziletini ve ilmini görüp edebini ve ahlakını müşahede edince ona: Doğrusu sen bugün katımızda mevki ve makam sahibisin, güven ve emniyet mevkiindesin; yönetim ve ülke idaresi işlerinde her şeye güvenilirsin, dedi.
فقال يوسف للملك: اجعلني أيها الملك على مخازن الأرض التي تخزن فيها الغلال، أشرف عليها وأتصرّف بها، فأنقذ البلاد من المجاعة التي تهدّد أهلها، إني خازن أمين، ذو علم وبصيرة بما يتولاه. وهذا دليل على جواز المطالبة بالعمل،
Bunun üzerine Yûsuf krala şöyle dedi: «Ey Kral! Beni yeryüzünün tahılların depolandığı ambarları üzerine [görevli] kıl; onları denetleyip idare edeyim ve ülkeyi halkını tehdit eden kıtlıktan kurtarayım. Şüphesiz ben güvenilir bir koruyucuyum, üstlendiği vazifeyi hakkıyla bilen ve basiret sahibi bir kimseyim.» Bu da [kamuda] görev talep etmenin caiz olduğuna bir delildir,
حرصا على انتشار العدل من يوسف ﵇، وإنقاذا لأوضاع البلاد وتحقيق مصالح العباد. والخزائن: لفظ عام لجميع ما تختزنه المملكة من طعام ومال وغيره.
[bu da] Yûsuf aleyhisselâm'ın adaleti yayma hırsından, ülkenin durumunu kurtarma ve kulların menfaatlerini gerçekleştirme gayesinden ileri gelmektedir. Hazineler (el-hazâin) kelimesi, krallığın depoladığı yiyecek, mal ve benzeri her şeyi kapsayan genel bir ifadedir.
فأجابه الملك إلى طلبه، وجعله وزير المالية والخزانة، وأطلق له سلطة التصرف في شؤون الحكم، لرجاحة عقله وخبرته وحسن تصرّفه.
Kral onun bu talebine icabet etti, onu maliye ve hazine bakanı yaptı; aklının üstünlüğü, tecrübesi ve güzel tedbiri sebebiyle yönetim işlerinde tasarruf yetkisini tamamen ona bıraktı.
وتنفيذا لأمر الله وتقديره ومراده، وبيانا لجميل صنع الله بعباده وبنبيّه يوسف، ومثل هذا الإنعام الذي أنعم الله به على يوسف في تقريبه إلى قلب الملك، وإنجائه من السجن، أقدره الله على ما يريد، وجعل له مكانة ومنزلة في أرض مصر، وانتقل من حال العبودية إلى الملك والسلطان، والنفوذ والتفوق، يتبوأ في بلاد مصر المكانة العالية، والله سبحانه يصيب برحمته وإحسانه ونعمه من يشاء من عباده، ولا يضيّع في الدنيا والآخرة ثواب الذين يحسنون أعمالهم.
Allah'ın emrini, takdirini ve muradını yerine getirmek, Allah'ın kullarına ve peygamberi Yûsuf'a olan güzel muamelesini açıklamak üzere ve Allah'ın Yûsuf'u kralın kalbine sevdirmek ve onu zindandan kurtarmak suretiyle bahşettiği nimetin benzeri olarak; Allah onu dilediği şeylere muktedir kıldı, Mısır topraklarında ona bir mevki ve makam verdi; kölelik halinden mülke, hükümranlığa, nüfuza ve üstünlüğe geçiş yaptı; Mısır diyarında yüce bir konuma yerleşti. Allah Teâlâ rahmetini, ihsanını ve nimetlerini kullarından dilediğine nasip eder ve işlerini güzel yapanların mükâfatını dünyada ve ahirette zayi etmez.
ولكن ثواب الآخرة للمؤمنين الأتقياء، وهو الظفر بجنان الخلد، خير وأعظم وأكثر من خير الدنيا وما فيها من مظاهر العزّ والسّلطان، والمال والزينة والرفعة.
Fakat takva sahibi müminler için ahiret mükâfatı -ki o ebediyet cennetlerine kavuşmaktır- dünya hayrından ve dünyadaki izzet, saltanat, mal, süs ve yücelik tezahürlerinden daha hayırlı, daha büyük ve daha çoktur.
وهذا يدلّ على أن ما ادّخره الله لنبيّه يوسف ﵇ في الآخرة أعظم مما أنعم عليه من التّصرف والنفوذ في الدنيا. ومن جمع الله له السعادتين في الدنيا والآخرة، كان فضل الله عليه أكثر، وعطاؤه أتم، للقيام بالطاعة، وترك المعصية.
Bu da gösterir ki Allah'ın peygamberi Yûsuf aleyhisselâm için ahirette biriktirdiği ecir, dünyada ona bahşettiği tasarruf ve nüfuz nimetinden daha büyüktür. Allah'ın dünya ve ahiret saadetini bir arada topladığı kimseye, itaati yerine getirmesi ve masiyeti terk etmesi sebebiyle Allah'ın lütfu daha çok, ihsanı daha tam olur.
ويدلّ هذا أيضا على أن إحسان الإنسان لعمله، والتزامه الطاعة لا يضيع عند الله، ولكن حال الآخرة أحمد، وأحرى أن يتخذ غرضا ومقصدا، وحال يوسف في الآخرة خير من حاله العظيمة في الدنيا.
Bu aynı zamanda insanın işini güzel yapmasının ve itaate bağlı kalmasının Allah katında zayi olmayacağına delalet eder; lakin ahiret hali daha övgüye değerdir, gaye ve maksat edinilmeye daha layıktır. Yûsuf'un ahiretteki hali, dünyadaki o muazzam halinden daha hayırlıdır.
وكل ذلك مرهون بالتّقيّد بالإيمان الصحيح، والتقوى والاستقامة، لأن الإيمان أساس لقبول العمل الصالح. والتقوى برهان الصدق، وثمرة الإيمان. والاستقامة دليل الرشد والعقل والحكمة. ومن كان ذا إيمان واعتقاد سليم، واتقى الله ربّه
Bütün bunlar sahih imana, takvaya ve istikamete sarılmaya bağlıdır; zira iman salih amelin kabulü için esastır. Takva doğruluğun burhanı ve imanın semeresidir. İstikamet ise rüştün, aklın ve hikmetin delilidir. Kim doğru bir imana ve akideye sahip olur, emredilenlere sarılıp yasaklananlardan sakınarak Rabbi olan Allah'tan korkar
بالتزام ما أمر واجتناب ما نهى، واستقام على هذه الحال، كان أسعد الناس في الدنيا والآخرة. وفضل الله ورحمته وعدله وإحسانه شأن عام على كل العباد، وله مزيد من الخصوصية لأولياء الله الذين امتلأت قلوبهم خشية لله، وتفانت في إرضاء الله بالإقبال على الطاعة، وامتنعت من جميع أوضاع الانحراف والتقصير، واستمرت على هذا المنهج الحكيم. ولا غرابة في أن يهيئ الله لبعض عباده عزّا وسؤددا في الدنيا، بعد مهانة ومذلّة، وأن يمتّعهم بأفضال إلهية لا تنقطع في الآخرة، فتتحقق لهم سعادة الدارين، وتلك هي النعمة العظمى.
ve bu hal üzere istikamet gösterirse, dünyada ve ahirette insanların en mutlusu olur. Allah'ın lütfu, rahmeti, adaleti ve ihsanı bütün kulları kuşatan genel bir husustur; kalpleri Allah korkusuyla dolan, itaate yönelerek Allah'ı razı etmek için canla başla çalışan, her türlü sapma ve kusur halinden kaçınan ve bu hikmetli yol üzere devam eden Allah dostları için ise daha hususi bir boyutu vardır. Horluk ve zilletten sonra Allah'ın bazı kullarına dünyada izzet ve egemenlik hazırlamasında, ahirette de onları kesintisiz ilahi lütuflarla nimetlendirmesinde şaşılacak bir şey yoktur; böylece onlar için her iki cihan saadeti gerçekleşir ki en büyük nimet de işte budur.
شراء القمح من مصر
Mısır'dan Buğday Satın Alınması
في السنوات السّبع الثانية التي عم فيها القحط والجدب، لا مصر وحدها، وإنما بلاد الشام أيضا، لم يجد أولاد يعقوب ﵇، إخوة يوسف بدّا إلا التوجّه لأرض مصر لشراء القمح والقوت منها، لما بلغهم أن عزيز مصر يعطي الناس الطعام بثمنه. فسافروا إلى مصر ليتم اللقاء بين يوسف وإخوته، قال الله تعالى واصفا هذا اللقاء الأول:
Kıtlık ve kuraklığın yalnız Mısır'ı değil Şam diyarını da bütünüyle kuşattığı ikinci yedi yıllık dönemde; Yakûb aleyhisselâm'ın oğulları, Yûsuf'un kardeşleri, Mısır Azizinin insanlara bedeli karşılığında yiyecek verdiğini haber alınca, buğday ve erzak satın almak için Mısır topraklarına yönelmekten başka çare bulamadılar. Yûsuf ile kardeşleri arasındaki buluşmanın gerçekleşmesi için Mısır'a doğru yola çıktılar. Allah Teâlâ bu ilk karşılaşmayı tasvir ederek şöyle buyurdu:
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٥٨ الى ٦٢]
[Yûsuf Suresi (12), Ayetler: 58-62]
وَجاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ فَدَخَلُوا عَلَيْهِ فَعَرَفَهُمْ وَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ (٥٨) وَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ قالَ ائْتُونِي بِأَخٍ لَكُمْ مِنْ أَبِيكُمْ أَلا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ وَأَنَا خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ (٥٩) فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِي بِهِ فَلا كَيْلَ لَكُمْ عِنْدِي وَلا تَقْرَبُونِ (٦٠) قالُوا سَنُراوِدُ عَنْهُ أَباهُ وَإِنَّا لَفاعِلُونَ (٦١) وَقالَ لِفِتْيانِهِ اجْعَلُوا بِضاعَتَهُمْ فِي رِحالِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَها إِذَا انْقَلَبُوا إِلى أَهْلِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٦٢)
{ وَجاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ فَدَخَلُوا عَلَيْهِ فَعَرَفَهُمْ وَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ (٥٨) وَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ قالَ ائْتُونِي بِأَخٍ لَكُمْ مِنْ أَبِيكُمْ أَلا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ وَأَنَا خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ (٥٩) فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِي بِهِ فَلا كَيْلَ لَكُمْ عِنْدِي وَلا تَقْرَبُونِ (٦٠) قالُوا سَنُراوِدُ عَنْهُ أَباهُ وَإِنَّا لَفاعِلُونَ (٦١) وَقالَ لِفِتْيانِهِ اجْعَلُوا بِضاعَتَهُمْ فِي رِحالِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَها إِذَا انْقَلَبُوا إِلى أَهْلِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٦٢) } “Yûsuf’un kardeşleri gelip huzuruna girdiler. O onları hemen tanıdı, onlar ise onu tanımıyorlardı. (58) Onların zahire yüklerini hazırlayınca şöyle dedi: 'Bana baba bir kardeşinizi getirin. Görmüyor musunuz ki ben ölçeği tam tutuyorum ve ben konuk ağırlayanların en hayırlısıyım. (59) Eğer onu bana getirmezseniz, artık benim yanımda size bir ölçek [erzak] bile yoktur ve bana yaklaşmayın!' (60) Dediler ki: 'Onu babasından istemeye çalışacağız ve bunu mutlaka yapacağız.' (61) [Yûsuf] uşaklarına: 'Onların sermayelerini yüklerinin içine koyun; umulur ki ailelerine döndüklerinde onu fark ederler de belki yine gelirler' dedi. (62)”
قال السدي وغيره: سبب مجيئهم أن المجاعة التي أنذر بها يوسف أصابت البلاد التي كان بها يعقوب. روي أنه كان في العربات من أرض فلسطين بغور الشام.
Süddî ve başkaları şöyle demiştir: Onların geliş sebebi, Yûsuf'un önceden haber verdiği kıtlığın Yakûb'un bulunduğu memlekete de isabet etmesidir. Rivayet edildiğine göre o, Şam'ın çukur vadisinde (el-Gavr) Filistin topraklarındaki Arabat mevkiindeydi.
لقد قدم أولاد يعقوب من فلسطين إلى مصر، فلما دخلوا على الوالي يوسف، وهو في مكانته ومنزلته العالية، عرفهم حين نظر إليهم لأن ملامح الكبار لا تتغير كثيرا، وهم له منكرون، لا يعرفونه، لمفارقتهم له وهو صغير، وباعوه لقافلة السّيارة العابرة المسافرين، والملامح في حال الصّغر تتغير كثيرا مع النمو والكبر، ولأنهم قدّروا هلاكه، ولم يفكّروا لحظة أن يوسف سيصير في هذه المنزلة، وهذه توقّعات منتظرة بحسب التقدير البشري العاجز الذي ينسى فيه الإنسان أن لله تعالى القدرة على صنع العجائب، وإيجاد ما لم يكن في الحسبان.
Yakûb'un oğulları Filistin'den Mısır'a geldiler. O yüksek mevkisinde ve makamında bulunan vali Yûsuf'un huzuruna girdiklerinde, onlara bakar bakmaz kendilerini tanıdı; zira yetişkinlerin siması pek değişmez. Onlar ise onu tanıyamadılar; çünkü çocukken ondan ayrılmışlar, onu oradan geçen yolcu kervanına satmışlardı; çocukluk çağındaki simalar ise büyüme ve yaşlanmayla birlikte çok değişir. Ayrıca onun helak olduğunu tahmin etmişler, Yûsuf'un bu mertebeye geleceğini bir an bile düşünmemişlerdi. Bunlar insanın, Allah Teâlâ'nın mucizeler yaratma ve hesapta olmayan şeyleri var etme kudretine sahip olduğunu unuttuğu aciz beşerî tahminlere göre beklenen durumlardır.
وأكّد هذا التّجاهل وعدم معرفة يوسف من إخوته: الكلام الذي دار بين يوسف وإخوته، حيث سألهم عن سبب مجيئهم وهو القدوم للميرة وحمل الطعام، وسألهم عن بلادهم وأهلهم وأبيهم وجميع أولاده، فأخبروه بأنهم اثنا عشر ولدا، هلك أصغرهم في البرية، وبقي شقيقه عند والده ليتسلى به ويعينه على أحوال المعيشة، فأمر يوسف بإنزالهم منزلا كريما، وبإكرامهم كرما عظيما.
Yûsuf ile kardeşleri arasında geçen şu konuşma da kardeşlerinin onu tanımamasını ve durumdan habersizliğini pekiştirdi: Yûsuf onlara geliş sebeplerini sordu; bu geliş erzak temini ve yiyecek taşımak içindi. Memleketlerini, ailelerini, babalarını ve onun bütün evlatlarını sordu. Onlar da on iki erkek kardeş olduklarını, en küçüklerinin çölde helak olduğunu, öz kardeşinin ise avunması ve geçim işlerinde kendisine yardımcı olması için babasının yanında kaldığını haber verdiler. Bunun üzerine Yûsuf onların güzel bir yerde ağırlanmasını ve kendilerine çok büyük ikramda bulunulmasını emretti.
ولما أوفى لهم الكيل، وحملهم من القمح عشرة أحمال، وزادهم حملين لأبيهم وأخيهم، قال: ائتوني في المرة القادمة بأخيكم من أبيكم وهو بنيامين، ألا ترون أني أتم لكم الكيل الذي تريدون دون بخس، وأزيدكم عليه، وأنا خير المنزلين المضيفين للضيوف. وكان قصده من ذلك ترغيبهم في الرجوع إليه.
Onların ölçeğini tam doldurup kendilerine buğdaydan on yük yüklediğinde, babaları ve kardeşleri için de iki yük ilave ederek şöyle dedi: Gelecek sefere baba bir kardeşiniz olan Bünyamin'i bana getirin; görmüyor musunuz, istediğiniz ölçeği eksiltmeksizin size tastamam veriyorum, üstelik fazlasını da ekliyorum ve ben misafirleri en güzel ağırlayan ev sahibiyim. Bundan kastı, onların tekrar kendisine dönmelerini teşvik etmekti.
وأخبرهم سلفا أنه إن لم تأتوا بأخيكم بنيامين في المرة الثانية، فليس لكم عندي ميرة طعام، ولا تدخلون بلادي. وقوله: وَلا تَقْرَبُونِ نهي لفظا ومعنى، معناه ألا يقربوا له بلدا ولا طاعة.
Onlara önceden bildirdi ki: Eğer ikinci seferde kardeşiniz Bünyamin'i getirmezseniz, artık bende size verilecek yiyecek erzağı yoktur ve ülkeme giremezsiniz. Ayetteki: { وَلا تَقْرَبُونِ } "ve bana yaklaşmayın!" ifadesi, lafız ve mana bakımından bir nehidir; anlamı, onun memleketine ve idaresine yaklaşmamalarıdır.
فأجابوه: سَنُراوِدُ عَنْهُ أَباهُ أي سنجتهد في طلبه من أبيه، ونحاول إقناعه بذلك برفق، وإنا لفاعلون ذلك لا محالة بمشيئة الله، ونحن حريصون على مجيئه إليك بكل إمكاناتنا، لتعلم صدقنا فيما نقول.
Ona şöyle cevap verdiler: { سَنُراوِدُ عَنْهُ أَباهُ } "Onu babasından istemeye çalışacağız", yani onu babasından istemek için gayret göstereceğiz ve tatlı dille onu buna ikna etmeye çalışacağız; Allah'ın izniyle bunu mutlaka yapacağız. Söylediğimiz şeyde doğruluğumuzu bilesin diye bütün imkânlarımızla onun senin yanına gelmesine gayret edeceğiz.
روي أن يوسف ﵇ استوفى في تلك السنين الجدباء أموال الناس ثم أملاكهم، فلم يبق لأحد في أرض مصر ومزارعها ملك. وظاهر كل ما فعله يوسف مع إخوته أنه بوحي وأمر إلهي، وإلا فكان برّ يعقوب يقتضي أن يبادر إليه ويستدعيه، لكن الله تعالى أعلمه بما يصنع، ليكمل أجر يعقوب ومحنته، ويتبين سبب محبّته ليوسف، وتتفسّر الرّؤيا الأولى، بسجود أحد عشر كوكبا له.
Rivayet edildiğine göre Yûsuf aleyhisselâm o kurak yıllarda önce insanların mallarını, sonra da mülklerini tamamen aldı; öyle ki Mısır topraklarında ve tarlalarında kimsenin mülkü kalmadı. Yûsuf'un kardeşleriyle yaptığı her şeyin zahiri, bunun bir vahiy ve ilahi bir emirle olduğuna işaret etmektedir; aksi takdirde Yakûb'a hürmet ve iyilik, hemen ona koşmasını ve onu davet etmesini gerektirirdi. Fakat Allah Teâlâ, Yakûb'un ecrinin ve imtihanının kemale ermesi, Yûsuf'a olan sevgisinin sebebi anlaşılması ve on bir yıldızın kendisine secde etmesiyle ilgili ilk rüyanın tevilinin ortaya çıkması için ne yapacağını ona bildirmiştir.
وقال يوسف لفتيانه، أي لغلمانه وخدمه: اجْعَلُوا بِضاعَتَهُمْ فِي رِحالِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَها أي اجعلوا البضاعة التي اشتروا بها الطعام، وقدموا بها للميرة، معاوضة أو بيعا، في أمتعتهم التي لهم من حيث لا يشعرون، لعلهم عند رجوعهم إلى أهلهم وبلادهم يعرفون حق ردّها وتكرمتها، فيرغبون فينا، ويرجعون إلينا حينئذ، أي بعد العودة إلى أهلهم وفتح أمتعتهم. والإنسان عادة يسرّ بأخذ الشيء مجانا، وبردّ البضاعة التي دفعها ثمنا. وهذا إغراء واضح بالعودة، وتحقيق للغاية الكبرى، وهي لقاء يوسف مع جميع أسرته، أبيه وخالته وإخوته. وهو أسلوب ناجح، وعمل طيب ازدان به حسن الاستقبال والضيافة الكريمة، والوداع المؤثر الذي لا ينسى، من قبل يوسف ﵇ لإخوته الكبار، الذين أساؤوا إليه بإلقائه في البئر، فقابل الإساءة بالإحسان، وهو خلق الأنبياء والأصفياء والأولياء الكرام.
Yûsuf uşaklarına, yani genç hizmetkârlarına ve kölelerine: { اجْعَلُوا بِضاعَتَهُمْ فِي رِحالِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَها } "Onların sermayelerini yüklerinin içine koyun; umulur ki onu fark ederler", yani yiyecek satın aldıkları ve takas veya satış yoluyla erzak temini için getirdikleri sermayeyi, farkında olmayacakları şekilde yüklerinin içine koyun; umulur ki ailelerine ve memleketlerine döndüklerinde onu iade etmenin ve bu ikramın kıymetini bilirler de bize rağbet ederler ve o vakit, yani ailelerine dönüp yüklerini açtıktan sonra bize geri dönerler, dedi. İnsan genellikle bir şeyi karşılıksız almaktan ve bedel olarak ödediği sermayenin kendisine iade edilmesinden sevinç duyar. Bu, geri dönmeleri için açık bir teşvik ve asıl büyük hedefin gerçekleşmesidir; o hedef de Yûsuf'un babası, teyzesi ve kardeşlerinden oluşan bütün ailesiyle buluşmasıdır. Bu, başarılı bir üslup ve Yûsuf aleyhisselâm tarafından, vaktiyle kendisini kuyuya atarak kötülük yapan büyük kardeşlerine gösterilen güzel karşılama, cömert misafirperverlik ve unutulmaz duygusal uğurlamayla bezenmiş güzel bir ameldir; zira o, kötülüğe iyilikle karşılık vermiştir ki bu da peygamberlerin, seçkinlerin ve kerem sahibi velilerin ahlakıdır.
بنيامين مع إخوته إلى مصر
Bünyamin'in Kardeşleriyle Mısır'a Gitmesi
محنة جديدة يتعرّض لها يعقوب ﵇ بإرسال ابنه الآخر بنيامين شقيق يوسف ﵇ مع إخوته إلى مصر في الرحلة الثانية لجلب الطعام، وربما كانت هذه المحنة أشدّ على يعقوب لأنه فقد الأنيس الجليس والحبيب الأثير من أولاده، ولكن ليتم مراد الله وقدره والتسليم لحكمه، ويتمهّد الطريق للقاء الأسرة الكريمة في بلاد مصر. وهذا ما قصّه القرآن الكريم في حديث مؤثّر محزن، قال الله تعالى:
Yiyecek getirmek için yapılan ikinci yolculukta diğer oğlu, Yûsuf aleyhisselâm'ın öz kardeşi Bünyamin'i kardeşleriyle birlikte Mısır'a göndermek suretiyle Yakûb aleyhisselâm yeni bir imtihana maruz kalmaktadır. Belki de bu imtihan Yakûb'a daha ağır gelmişti; çünkü evlatları arasından dert ortağı, can yoldaşı ve en sevgili olanını kaybetmekteydi. Ancak Allah'ın muradı ve kaderi tamamlansın, O'nun hükmüne teslimiyet gösterilsin ve Mısır diyarında o asil ailenin buluşması için yol açılsın diye böyle oldu. İşte Kur'ân-ı Kerîm'in duygulandırıcı ve hüzünlü bir anlatımla kıssa ettiği husus budur. Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٦٣ الى ٦٦]
[Yûsuf Suresi (12), Ayetler: 63-66]
فَلَمَّا رَجَعُوا إِلى أَبِيهِمْ قالُوا يا أَبانا مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ فَأَرْسِلْ مَعَنا أَخانا نَكْتَلْ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ (٦٣) قالَ هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ إِلاَّ كَما أَمِنْتُكُمْ عَلى أَخِيهِ مِنْ قَبْلُ فَاللَّهُ خَيْرٌ حافِظاً وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٦٤) وَلَمَّا فَتَحُوا مَتاعَهُمْ وَجَدُوا بِضاعَتَهُمْ رُدَّتْ إِلَيْهِمْ قالُوا يا أَبانا ما نَبْغِي هذِهِ بِضاعَتُنا رُدَّتْ إِلَيْنا وَنَمِيرُ أَهْلَنا وَنَحْفَظُ أَخانا وَنَزْدادُ كَيْلَ بَعِيرٍ ذلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ (٦٥) قالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَكُمْ حَتَّى تُؤْتُونِ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ لَتَأْتُنَّنِي بِهِ إِلاَّ أَنْ يُحاطَ بِكُمْ فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قالَ اللَّهُ عَلى ما نَقُولُ وَكِيلٌ (٦٦)
{ فَلَمَّا رَجَعُوا إِلى أَبِيهِمْ قالُوا يا أَبانا مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ فَأَرْسِلْ مَعَنا أَخانا نَكْتَلْ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ (٦٣) قالَ هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ إِلاَّ كَما أَمِنْتُكُمْ عَلى أَخِيهِ مِنْ قَبْلُ فَاللَّهُ خَيْرٌ حافِظاً وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٦٤) وَلَمَّا فَتَحُوا مَتاعَهُمْ وَجَدُوا بِضاعَتَهُمْ رُدَّتْ إِلَيْهِمْ قالُوا يا أَبانا ما نَبْغِي هذِهِ بِضاعَتُنا رُدَّتْ إِلَيْنا وَنَمِيرُ أَهْلَنا وَنَحْفَظُ أَخانا وَنَزْدادُ كَيْلَ بَعِيرٍ ذلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ (٦٥) قالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَكُمْ حَتَّى تُؤْتُونِ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ لَتَأْتُنَّنِي بِهِ إِلاَّ أَنْ يُحاطَ بِكُمْ فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قالَ اللَّهُ عَلى ما نَقُولُ وَكِيلٌ (٦٦) } “Babalarına döndüklerinde dediler ki: 'Ey babamız! Bize erzak verilmesi yasaklandı. Kardeşimizi bizimle gönder ki erzak alabilelim; onu mutlaka koruruz.' (63) [Babaları] dedi ki: 'Daha önce kardeşi hakkında size güvendiğim gibi, onun hakkında da size güvenir miyim? En hayırlı koruyucu Allah’tır ve O, merhametlilerin en merhametlisidir.' (64) Yüklerini açtıklarında sermayelerinin kendilerine geri verildiğini gördüler. Dediler ki: 'Ey babamız! Daha ne isteriz? İşte sermayemiz bize geri verilmiş. Ailemize erzak getiririz, kardeşimizi koruruz ve bir deve yükü [erzak] da artırırız; bu [aldığımız], az bir ölçektir.' (65) [Yakûb]: 'Kuşatılıp çaresiz kalmanız hariç, onu bana mutlaka getireceğinize dair Allah adına sağlam bir söz verinceye kadar onu sizinle asla göndermem' dedi. Ona sağlam sözlerini verdiklerinde [Yakûb]: 'Söylediklerimize Allah vekildir' dedi. (66)”
عرض إخوة يوسف على أبيهم في هذه المرة ما حدث معهم بكل أمانة وصدق مع عزيز مصر حين شراء القمح، فقالوا له: يا أبانا منع عنا عزيز مصر إعطاء الطعام وكيله لنا في المستقبل، فإن لم ترسل معنا أخانا بنيامين، لا نكتل، فأرسله معنا لجلب الطعام بقدر عددنا، وإنا له لحافظون من كل مكروه وسوء في الذهاب والإياب، فلا تخف عليه، فإنه سيرجع إليك بمشيئة الله، ونوفي للعزيز الذي أكرمنا بما شرط علينا.
Yûsuf'un kardeşleri bu defa buğday alırken Mısır azizi ile aralarında geçenleri bütün dürüstlük ve doğrulukla babalarına arz ettiler ve ona şöyle dediler: "Ey babamız! Mısır azizi bundan sonra bize yiyecek verilmesini ve ölçülmesini yasakladı. Şayet kardeşimiz Bünyamin'i bizimle göndermezsen erzak alamayız. Sayımızca yiyecek getirmek için onu bizimle gönder; gidişte ve dönüşte her türlü kötülükten ve fenalıktan onu mutlaka koruruz. Ondan yana korkma, Allah'ın dilemesiyle o sana dönecektir ve biz de bize ikramda bulunan azize koştuğu şartı yerine getirmiş oluruz."
قال يعقوب الشيخ الحزين ﵇ المتألّم من فراق بنيامين، لما رأى من المصلحة: كيف أئتمنكم عليه؟ وقد فعلتم بأخيه يوسف ما فعلتم، وعاهدتموني
Kederli ihtiyar Ya‘kûb aleyhisselâm, Bünyamin'den ayrılmanın acısını çekerek [ve bu durumdaki] maslahatı görerek şöyle dedi: "Daha önce kardeşi Yûsuf'a yaptığınızı yapmışken ve bana söz vermişken, onun hakkında size nasıl güvenebilirim?"
وضمنتم حفظه، ولكني مع قلة طمأنينتي، أفوض أمري إلى الله ربّي، وأثق به، وأتوكّل عليه، وهو أرحم الرّاحمين بي، وسيرحم كبري وضعفي وتعلّقي بولدي، وأرجو الله أن يرحمني بحفظه، وأن يردّه علي، ويجمع الشّمل. وهذا استسلام من يعقوب ﵇ وتوكّل عليه، وذلك موقف الأنبياء النابع من الإيمان العميق والاطمئنان لربّ العالمين، وهو موقف يتأسى به أهل الإيمان.
...ve onu korumayı taahhüt etmişken, şimdi onun hakkında size nasıl güveneyim? Fakat içim rahat olmamasına rağmen işimi Rabbim olan Allah'a havale ediyor, O'na güveniyor ve O'na tevekkül ediyorum. O bana karşı merhametlilerin en merhametlisidir; yaşlılığıma, zayıflığıma ve evladıma olan bağlılığıma merhamet edecektir. Allah'ın onu koruyarak bana merhamet etmesini, onu bana geri döndürmesini ve bizi tekrar kavuşturmasını umuyorum." Bu, Yakûb aleyhisselâm'ın [Allah'a] bir teslimiyeti ve O'na tevekkülüdür. İşte bu, peygamberlerin derin imandan ve Âlemlerin Rabbi'ne duyulan güvenden kaynaklanan duruşudur ki, iman ehlinin örnek alacağı bir duruştur.
وزاد الإغراء بإرسال بنيامين أن الإخوة لما فتحوا أمتعتهم وأوعية طعامهم، وجدوا بضاعتهم من النقود ثمن الطعام قد ردّت إليهم، وتلك فعلة يوسف ﵇ الذي أمر بوضعها في رحالهم، وقالوا على الفور: يا أبانا ماذا نريد زيادة على هذا الإكرام والإحسان من ملك مصر، كما حدّثناك، فما تعدّينا، فكذبنا على هذا الملك، ولا في وصف إجماله وإكرامه، هذه البضاعة مردودة، ونأتي بالميرة (الطعام) إلى أهلينا من مصر، ونحفظ أخانا، بنيامين بعنايتنا ورعايتنا، فلا تخف عليه، ونزداد مكيال بعير لأجله، وذلك الحمل الزائد أمر يسير على هذا الحاكم السّخي، الرّحيم إذا أخذنا أخانا معنا.
Bünyamin'in gönderilmesini daha da cazip kılan husus şu oldu: Kardeşler eşyalarını ve erzak kaplarını açtıklarında, erzak bedeli olan paralarının kendilerine geri verildiğini gördüler. Bu, yüklerine konulmasını emreden Yûsuf aleyhisselâm'ın bir fiiliydi. Hemen şöyle dediler: "Ey babamız! Sana anlattığımız gibi Mısır hükümdarının bu ikram ve ihsanından daha fazla ne isteyebiliriz? Biz haddi aşıp bu hükümdar hakkında yalan söylemedik; onun güzelliğini ve cömertliğini vasfederken de [mübalağa etmedik]. İşte sermayemiz bize geri verilmiş. Mısır'dan ailemize erzak (yiyecek) getiririz; ihtimam ve himayemizle kardeşimiz Bünyamin'i koruruz, ondan yana korkma. Onun sayesinde bir deve yükü [erzak] da artırırız. Kardeşimizi yanımıza aldığımız takdirde, bu fazladan yük o cömert ve merhametli yönetici için pek kolay bir iştir."
قال يعقوب مريدا التّوثق من أولاده، وقد تذكر ماضي يوسف ومحنته: لن أرسل بنيامين معكم حتى تعاهدوني عهدا موثّقا باليمين، لتعودنّ به على أي حال كنتم، إلا في حال يمتنع ذلك عنكم بأن تهلكوا وتموتوا أو تغلبوا على أمركم وتقهروا جميعا، ولا تقدرون على تخليصه، فقوله سبحانه: إِلَّا أَنْ يُحاطَ بِكُمْ لفظ عام لجميع وجوه الغلبة والقسر، أي تعمّكم الغلبة من جميع الجهات، حتى لا تكون لكم حيلة ولا وجه تخلّص، وكأن هذا استشعار من بعد عما يتم، ولكن لا بآلة، وإنما بفيض النّبوة.
Yakûb, Yûsuf'un geçmişini ve imtihanını hatırlayarak çocuklarından sağlam bir söz almak isteyip şöyle dedi: "Helak olup ölmeniz veya durumunuza baskın çıkılıp hepinizin mağlup ve çaresiz bırakılarak onu kurtarmaya güç yetirememeniz hali müstesna, her ne durumda olursanız olun onu bana mutlaka getireceğinize dair yeminle pekiştirilmiş sağlam bir söz verinceye kadar Bünyamin'i sizinle asla göndermem." Yüce Allah'ın { إِلَّا أَنْ يُحاطَ بِكُمْ } “Kuşatılıp çaresiz kalmanız hariç” buyruğu, yenilgi ve zorun bütün türlerini kapsayan genel bir ifadedir; yani hiçbir çareniz ve kurtuluş yolunuz kalmayacak şekilde her yönden kuşatılıp alt edilmeniz demektir. Bu durum, sanki ileride gerçekleşecek olan şeyin önceden -herhangi bir vasıtayla değil, yalnızca nübüvvet feyziyle- hissedilmesi gibidir.
فلما آتوه، أي عاهدوه وأعطوه موثقهم، أي عهدهم المؤكد باليمين، قال
Ona verdiklerinde, yani söz verip sağlam taahhütlerini -yeminle pekiştirilmiş ahitlerini- verdiklerinde Yakûb şöyle dedi:
يعقوب: الله على ما نقول جميعا وكيل، أي شهيد رقيب، حفيظ مطّلع، وأفوض أمري إليه.
"Hepimizin söylediklerine Allah vekildir; yani şahit, gözetleyici, koruyucu ve her şeyden haberdardır; işimi O'na havale ediyorum."
ويلاحظ أن يعقوب ﵇ قد توثق في هذه القصة، وأشهد الله تعالى، ووصّى بنيه، وأخبر بعد ذلك بتوكّله على الله، ولكنه توكّل مقترن بالأسباب واتّخاذ الاحتياط والقيام بالواجب والسعي الداخل في حدود القدرة البشرية، وتلك هي غاية التوكّل الصحيحة، ومردّ الأمر في النهاية بعد السّعي إلى الله فاعل الأشياء ومحقّق النتائج بحكمة وإرادة وعدل.
Dikkat edilirse bu kıssada Yakûb aleyhisselâm sağlam söz almış, Allah Teâlâ'yı şahit tutmuş, oğullarına tavsiyede bulunmuş ve bundan sonra Allah'a tevekkül ettiğini bildirmiştir. Fakat bu, sebeplere sarılma, tedbir alma, görevi yerine getirme ve insan takati sınırları dahilindeki gayretle birleşen bir tevekküldür. Doğru tevekkülün nihai gayesi de budur. Gayretten sonra işin son mercii ise varlıkları var eden, hikmet, irade ve adaletle neticeleri gerçekleştiren Allah'tır.
وصيّة يعقوب لأولاده عند الدخول على حاكم مصر
Yakûb'un Mısır Hükümdarının Huzuruna Girerken Çocuklarına Öğüdü
تظلّ وصايا الأنبياء وسيرتهم نبراسا للقدوة الحسنة والسيرة العملية في حياة الإنسان، لأنهم لا يفعلون شيئا إلا بوحي أو إلهام من الله تعالى، ولا يكون توجيههم وتبليغهم دعوة الله وشرعه إلا لخير الإنسان وإسعاده، وتحقيق أكبر نفع أو مصلحة له، ولو على المدى البعيد، فلا يكون النفع آنيا، كما أن في هذا التوجيه النّبوي حماية للإنسان من ألوان المكاره والسوء، وتجنّب الوقوع في المهاوي والعثرات والمزالق، وهذا لون مرغوب من الوصايا، وهو وصية يعقوب لأولاده، وهي الدخول من أبواب متفرقة، ليروا مدى العناية والاستقبال لكل واحد منهم من حاكم مصر، أو لئلا يحسدهم الحسّاد، وترمقهم الأعين معجبين بالعدد الكثير من الإخوة والرجال. قال الله تعالى مخبرا عن هذه الوصية:
Peygamberlerin vasiyetleri ve siretleri, insanın hayatında güzel örneklik ve ameli yaşantı için birer meşale olmaya devam eder. Çünkü onlar Allah Teâlâ'dan gelen bir vahiy veya ilham olmaksızın hiçbir şey yapmazlar; onların yönlendirmeleri, Allah'ın davasını ve şeriatını tebliğ etmeleri ancak insanın iyiliği, saadeti ve uzun vadede de olsa onun için en büyük fayda veya maslahatın gerçekleşmesi içindir; dolayısıyla fayda sadece anlık değildir. Aynı zamanda bu nebevi yönlendirmede insanı her türlü kötülük ve fenalıktan koruma, uçurumlara, tökezlemelere ve kaygan zeminlere düşmekten sakındırma vardır. İşte bu, arzu edilen türden bir vasiyettir; o da Yakûb'un çocuklarına, Mısır yöneticisinin her birine göstereceği ilgi ve karşılamayı görmeleri ya da hasetçilerin onlara haset etmemesi ve kardeşlerin/adamların çokluğuna hayran kalan gözlerin onlara nazar değdirmemesi için ayrı ayrı kapılardan girmelerini vasiyet etmesidir. Allah Teâlâ bu vasiyeti haber vererek şöyle buyurdu:
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٦٧ الى ٦٨]
[Yûsuf Suresi (12), Ayetler: 67-68]
وَقالَ يا بَنِيَّ لا تَدْخُلُوا مِنْ بابٍ واحِدٍ وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوابٍ مُتَفَرِّقَةٍ وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ (٦٧) وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ ما كانَ يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِلاَّ حاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضاها وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِما عَلَّمْناهُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (٦٨)
{ وَقالَ يا بَنِيَّ لا تَدْخُلُوا مِنْ بابٍ واحِدٍ وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوابٍ مُتَفَرِّقَةٍ وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ (٦٧) وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ ما كانَ يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِلاَّ حاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضاها وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِما عَلَّمْناهُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (٦٨) } “[Yakûb] dedi ki: 'Ey oğullarım! [Şehre] tek bir kapıdan girmeyin, ayrı ayrı kapılardan girin. Yine de Allah'tan [gelecek] hiçbir şeyi sizden savamam. Hüküm ancak Allah'ındır. Yalnız O'na tevekkül ettim; tevekkül edenler de yalnız O'na tevekkül etsinler.' (67) Babalarının kendilerine emrettiği şekilde [farklı kapılardan] girdiklerinde, bu [tedbir] -Yakûb'un içindeki bir dileği yerine getirmesi dışında- Allah'tan [gelecek] hiçbir şeyi onlardan savamazdı. Şüphesiz o, kendisine öğrettiğimiz için ilim sahibiydi; fakat insanların çoğu bilmezler. (68)”
[يوسف: ١٢/ ٦٧- ٦٨] .
[Yûsuf: 12/ 67-68].
روي أن أولاد يعقوب، لما ودّعوا أباهم، قال لهم: «بلّغوا ملك مصر سلامي، وقولوا: إن أبانا يصلّي عليك، ويدعو لك، ويشكر صنيعك معنا» . والصلاة معناها هنا الدعاء بالرّفعة والمنزلة العالية وبالمغفرة والفضل الإلهي.
Rivayet edildiğine göre Yakûb'un oğulları babalarıyla vedalaştıklarında [babaları] onlara şöyle dedi: «Mısır hükümdarına selamımı iletin ve deyin ki: 'Babamız sana dua ve senada bulunuyor, sana hayır dua ediyor ve bize karşı yaptığın iyilikten ötürü teşekkür ediyor.'» Buradaki salatın anlamı, yücelik, yüksek mertebe, mağfiret ve ilahi lütuf ile dua etmektir.
وقال يعقوب لأولاده: يا بنيّ لا تدخلوا مصر من باب واحد، وادخلوا من أبواب متفرقة لأنهم كانوا أهل جمال وكمال، لئلا تصيبهم العين، والعين قد تكون سببا في المهالك.
Yakûb çocuklarına şöyle dedi: "Ey oğullarım! Mısır'a tek bir kapıdan girmeyin, ayrı ayrı kapılardan girin." Zira onlar güzel ve olgun kimselerdi; onlara nazar değmesin diye [böyle söyledi]. Çünkü nazar helaklere sebep olabilir.
أخرج الإمام أحمد بسند صحيح: «العين حقّ»
İmam Ahmed sahih bir senetle şunu rivayet etmiştir: «Nazar haktır.»