Binûn

İbrâhîm Suresi Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: et-Tefsîru'l-Vasît · Vehbe Zühaylî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

- وأصلها ثابت، أي راسخ باق متمكّن في الأرض، لا ينقلع، يدوم صيفا وشتاء.

- Kökü sabittir; yani yerde kökleşmiş, kalıcı ve sağlam olup sökülmez; yaz ve kış devam eder.

- وفرعها في السماء، أي شامخة مرتفعة في الجو الأعلى، بعيدة عن العفونات الأرضية، خالية عن الشوائب.

- Dalı göktedir; yani yüce semada dimdik ve yüksektir, yerdeki kokuşmuşluklardan uzaktır, kir ve kusurlardan arınmıştır.

- تؤتي أكلها كل حين بإذن ربّها، أي تثمر في أدوار متعاقبة، كل وقت وقّته الله لإثمارها، بإرادة ربّها وإيجاده، وذلك في كل عام مرة.

- Rabbinin izniyle her zaman meyvesini verir; yani Rabbinin iradesi ve yaratmasıyla, meyve vermesi için takdir ettiği her vakitte, birbirini takip eden dönemlerde meyve verir ki bu da her yılda bir keredir.

قال ابن عباس ﵄ وغيره: الكلمة الطّيبة: هي (لا إله إلا الله) مثّلها الله بالشجرة الطّيّبة، وهي النّخلة في قول أكثر المتأوّلين، فكأن هذه الكلمة أصلها ثابت في قلوب المؤمنين، وفضلها وما يصدر عنها من الأفعال الزكية، وما يتحصل منها من عفو الله ورحمته، هو فرعها يصعد في السماء من قبل العبد، ويتنزل منها من قبل الله ﵎، وهي نافعة في كل وقت.

İbn Abbas radıyallâhu anhümâ ve başkaları şöyle demiştir: Güzel kelime, "Lâ ilâhe illallâh"tır. Allah onu güzel bir ağaca benzetmiştir ki bu, müfessirlerin çoğunun görüşüne göre hurma ağacıdır. Sanki bu kelimenin kökü müminlerin kalplerinde sabittir; onun fazileti, ondan doğan tertemiz ameller ve ondan elde edilen Allah'ın affı ve rahmeti ise kul tarafından semaya yükselen, Allah celle celâluhu katından da oradan inen dalıdır; o her vakit faydalıdır.

وهكذا يضرب الله الأمثال للناس، فإن في ضرب الأمثال زيادة إفهام وتذكير، وعظة، وتصوير للمعاني، وما أرسخ تشبيه المعنويات والمعقولات بالحسيات المشاهدة.

İşte Allah insanlara böyle misaller verir; zira darbımesellerde daha iyi anlatma, hatırlatma, öğüt ve manaları somutlaştırma vardır. Soyut ve akli olanı görülen duyusal varlıklara benzetmek ne kadar da kökleştiricidir!

وبعضهم جعل المؤمن هو مثل الشجرة الطّيبة، فهو في جميع أيامه في عمل، وإذا كانت الشجرة لا تخلّ بالإتيان بالأكل أو الثمر في الأوقات المعلومة، فكذلك هو المؤمن لا يخلّ بما يسّر له من الأعمال الصالحة. وهذا مقبول فأصحاب الكلمة الطيّبة هم المؤمنون.

Bazıları da müminin kendisini güzel ağacın misali kılmıştır; zira o bütün günlerinde amel içindedir. Ağaç, bilinen vakitlerde yemişini veya meyvesini vermeyi aksatmadığı gibi, mümin de kendisine kolaylaştırılan salih amelleri aksatmaz. Bu da kabul edilebilir bir izahtır; çünkü güzel kelimenin sahipleri müminlerdir.

ومثل الكلمة الخبيثة، أي صفتها وهي كلمة الكفر وما قاربها من الكلام السوقي في الظلم ونحوه، كشجرة خبيثة وهي شجرة الحنظل أو الثوم، وتتصف بأوصاف ثلاثة هي:

Kötü sözün misali -yani onun niteliği- ise küfür kelimesi ve zulüm vb. hususlardaki bayağı sözler gibidir; o da ebucehil karpuzu (hantal) veya sarımsak ağacı gibi kötü bir ağaca benzer ve şu üç özellikle nitelenir:

- أنها خبيثة الطعم، ضارّة الرائحة.

- Tadının kötü, kokusunun zararlı olmasıdır.

- وأنها اقتلعت واستؤصلت، وليس لها أصل ثابت ولا عرق دائم.

- Sökülüp kökünden çıkarılmış olması, sabit bir kökü ve kalıcı bir damarı bulunmamasıdır.

- وليس لها استقرار ولا دوام، وتقلبها الريح بعد اقتلاعها.

- Bir kararı ve devamlılığı olmaması, kökünden söküldükten sonra rüzgârın onu savurmasıdır.

وأصحاب الكلمة الخبيثة هم الكافرون والعصاة، فالكافر لا يستقر بيده شيء، ولا يغني عنه كفره، كهذه الشجرة التي يظن من بعد أنها شيء نافع، وهي خبيثة الثمرة، غير باقية.

Kötü kelimenin sahipleri kâfirler ve isyankârlardır. Uzaktan faydalı bir şey zannedilen, ancak meyvesi kötü olan ve kalıcılığı bulunmayan bu ağaç gibi, kâfirin de elinde hiçbir şey sabit kalmaz ve küfrü ona hiçbir fayda sağlamaz.

وأصحاب الكلمة الطّيبة: هم الفائزون بمرادهم في الدنيا. والله تعالى يثبّت أهل الإيمان بكلمة الإخلاص والنجاة من النار: (لا إله إلا الله) والإقرار بالنّبوة، يثبّتهم الله في الدنيا، أي مدة حياة الإنسان، ووقت السؤال في القبر بأن يخلق الله للإنسان في قبره إدراكات وتحصيلا. وفي يوم القيامة يثبّتهم عند العرض على الله. والتثبيت بحمايتهم من التّعرض للفتنة في دينهم في دار الدنيا، وبالتصريح بصحة المعتقد دون تلعثم ولا تحيّر من أهوال الحشر يوم القيامة. وكل هذا جائز في قدرة الله تعالى.

Güzel kelimenin sahipleri ise dünyada muratlarına erenlerdir. Yüce Allah iman ehlini ihlâs ve ateşten kurtuluş kelimesi olan "Lâ ilâhe illallâh" ve peygamberliği ikrar ile sabit kılar. Allah onları dünyada, yani insanın hayatı müddetince ve kabirde sual vaktinde insanın kabrinde idrak ve kavrayış yaratarak sabit kılar. Kıyamet gününde ise Allah'ın huzuruna arz olunduklarında onları sabit kılar. Sabit kılma; onları dünya yurdunda dinleri konusunda fitneye maruz kalmaktan korumakla, kıyamet gününde de mahşerin dehşetinden ötürü bocalamadan ve şaşırmadan inancın doğruluğunu açıkça ifade etmekle olur. Bütün bunlar Yüce Allah'ın kudreti dâhilinde caizdir.

ويضلّ الله الظالمين أي يمنع الله الكافرين عن الفوز بثوابه، أو يتركهم وضلالهم لعدم استعدادهم للإيمان، وتجاوبهم مع الأهواء والشهوات.

Allah zalimleri saptırır; yani Allah kâfirleri sevabına nail olmaktan alıkoyar yahut imana istidatları bulunmaması, heva ve şehvetlerine kapılmaları sebebiyle onları sapıklıklarıyla baş başa bırakır.

ولله المشيئة المطلقة في الفريقين، يفعل الله ما يشاء، من هداية بعض وإضلال بعض، عملا بماله من حق الملك والسلطان.

Her iki zümre hakkında da mutlak meşîet Allah'a aittir. Allah, mülk ve hükümranlık hakkının bir gereği olarak, kimini hidayete erdirip kimini saptırmak suretiyle dilediğini yapar.

والخلاصة: إن الآيات دعوة قوية صريحة للإيمان، وتحذير ورفض للكفر والضّلال.

Özetle: Ayetler, imana kuvvetli ve açık bir davet; küfür ve sapıklıktan ise bir sakındırma ve onları reddir.

أفعال الكفار والمؤمنين ومصير كلّ

Kâfirlerin ve Müminlerin Fiilleri ile Her Birinin Âkıbeti

إن رسالة القرآن رسالة تصحيح وتقويم، ونصح وإرشاد، وتحذير وترهيب، فترى آيات القرآن تحمل حملة عنيفة شديدة على الكفر وأهله، وما يصدر عنهم من أفعال ضارّة بأنفسهم وأمّتهم، وما يستحقونه من عذاب وعقاب في النار، وفي الواجهة

Kur'an'ın mesajı; bir düzeltme, ıslah, nasihat, irşat, uyarı ve korkutma mesajıdır. Bu sebeple Kur'an ayetlerinin küfre ve küfür ehline, onların kendilerine ve ümmetlerine zarar veren fiillerine, cehennem ateşinde hak ettikleri azap ve cezaya karşı çok sert ve şiddetli bir hücum başlattığını görürsün. Diğer taraftan da

الأخرى تمدح الإيمان والمؤمنين، وتزكّي أعمالهم الصالحة، وتدعوهم دائما إلى فعل الخير الفردي والجماعي، وتعدهم بجنان الخلد والعاقبة الطيبة، وهذا أنموذج للحالتين، قال الله تعالى:

imanı ve müminleri övmekte, onların salih amellerini tezkiye etmekte, onları daima bireysel ve toplumsal hayır işlemeye çağırmakta, onlara ebediyet cennetlerini ve güzel akıbeti vadetmektedir. İşte bu, her iki duruma bir örnektir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur:

[سورة إبراهيم (١٤) : الآيات ٢٨ الى ٣١]

[İbrâhîm Suresi (14): 28'den 31'e Kadar Olan Ayetler]

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْراً وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دارَ الْبَوارِ (٢٨) جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَها وَبِئْسَ الْقَرارُ (٢٩) وَجَعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِهِ قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ (٣٠) قُلْ لِعِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا يُقِيمُوا الصَّلاةَ وَيُنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَعَلانِيَةً مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خِلالٌ (٣١)

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْراً وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دارَ الْبَوارِ (٢٨) جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَها وَبِئْسَ الْقَرارُ (٢٩) وَجَعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِهِ قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ (٣٠) قُلْ لِعِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا يُقِيمُوا الصَّلاةَ وَيُنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَعَلانِيَةً مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خِلالٌ (٣١) } “Allah'ın nimetini inkâra çevirenleri ve kavimlerini helâk yurduna, yaslanacakları cehenneme sürükleyenleri görmedin mi? O ne kötü bir duraktır! (28-29) Allah'ın yolundan saptırmak için O'na ortaklar koştular. De ki: «Eğlenin bakalım! Şüphesiz varacağınız yer ateştir.» (30) İman eden kullarıma söyle: Namazı kılsınlar; alışverişin ve dostluğun olmadığı bir gün gelmeden önce, kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden gizli ve açık infak etsinler. (31)”

هذا في الآية الأولى تنبيه على مثال عملي من الظالمين، حيث بدّلوا شكر نعمة الله كفرا، كقوله سبحانه: وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ (٨٢) [الواقعة: ٥٦/ ٨٢] .

İlk ayetteki bu ifade, Yüce Allah'ın: { وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ } “Ve rızkınızı yalanlamanızdan ibaret mi kılıyorsunuz?” [el-Vâkıa: 56/82] buyruğu gibi, Allah'ın nimetine şükretmeyi nankörlükle değiştiren zalimlerin durumuna pratik bir misalle dikkat çekmektedir.

ونعمة الله المشار إليها في هذه الآية: هو محمد ﵊ ودينه. أنعم الله به على قريش، فكفروا النعمة، ولم يقبلوها، وتبدّلوا بها الكفر، والمراد بالذين كفروا: قريش جملة، بحسب ما اشتهر من حالهم.

Bu ayette işaret edilen Allah'ın nimeti: Muhammed aleyhisselâm ve onun dinidir. Allah onu Kureyş'e bir nimet olarak vermiş, fakat onlar nimete nankörlük edip onu kabul etmemiş ve onun yerine küfrü tercih etmişlerdir. İnkâr edenlerden kasıt ise, durumlarının meşhur oluşu hasebiyle topyekûn Kureyş'tir.

الآيات دعوة إلى التعجب من أمر كفار مكة وأمثالهم، الذين صدرت منهم أفعال عجيبة غريبة:

Ayetler; kendilerinden acayip ve garip fiiller sadır olan Mekke kâfirlerinin ve benzerlerinin durumuna şaşırmaya bir davettir:

أولها- أنهم بدّلوا شكر نعمة الله كفرا وجحودا، وتسّببوا في إنزال قومهم الذين شايعوهم وأطاعوهم في الضّلال والتّبديل دار البوار، أي الهلاك في الآخرة الذي لا مثيل له، وهو إصلاؤهم وإدخالهم في نار جهنم، وبئس المستقرّ قرارهم.

Birincisi: Onların Allah'ın nimetine şükretmeyi küfür ve inkâr ile değiştirmeleri, sapıklık ve bu değiştirmede kendilerine uyan ve itaat eden kavimlerini helak yurduna -yani ahirette eşi benzeri olmayan helake ki o da cehennem ateşine yaslanmaları ve oraya sokulmalarıdır- sürüklemeleridir. Onların durağı ne kötü bir yerleşim yeridir!

وثانيها- أنهم جعلوا لله أندادا، أي اتّخذوا لله شركاء عبدوهم معه، ودعوا الناس إلى عبادة الشركاء من الأصنام والأوثان.

İkincisi: Allah'a denkler koşmalarıdır; yani Allah'a kendisiyle birlikte ibadet ettikleri ortaklar edinmiş ve insanları da putlardan ibaret olan bu ortaklara ibadete çağırmışlardır.

وثالثها- أنهم اتّخذوا الشركاء ذات الصفة الوثنية، لتكون عاقبة أمرهم وصيرورته إضلال من شايعهم واتّبعهم، وصرفهم عن دين الله، وإبقاءهم في مستنقع الكفر والضّلال.

Üçüncüsü: İşlerinin sonu ve akıbeti; kendilerine uyup tâbi olanları saptırmak, onları Allah'ın dininden çevirmek ve küfür ile dalalet bataklığında bırakmak olsun diye putperest nitelikli bu ortakları edinmeleridir.

والأنداد جمع ندّ: وهو المثل والشّبيه المناوئ، والمراد الأصنام. واستوجب هذا كله أن يهدّدهم الله ويتوعّدهم بقوله: قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ أي استمتعوا بما قدرتم عليه من نعيم الدنيا، فإن جزاءكم ومصيركم إلى النار، كما قال الله تعالى في آية أخرى: نُمَتِّعُهُمْ قَلِيلًا ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ إِلى عَذابٍ غَلِيظٍ (٢٤) [لقمان:

Endâd (أَنْداد), nidd (نِدّ) kelimesinin çoğuludur; o da hasım olan denk ve benzer demektir, kastedilen ise putlardır. Bütün bunlar, Allah'ın: { قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ } “De ki: «Eğlenin bakalım! Şüphesiz varacağınız yer ateştir.»” buyruğuyla onları tehdit etmesini ve cezalandıracağını bildirmesini gerektirmiştir. Yani dünya nimetlerinden gücünüzün yettiğince faydalanın; muhakkak ki cezanız ve varacağınız yer ateştir. Nitekim Yüce Allah başka bir ayette şöyle buyurmuştur: { نُمَتِّعُهُمْ قَلِيلًا ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ إِلى عَذابٍ غَلِيظٍ } “Onları biraz yararlandırırız, sonra da kendilerini ağır bir azaba sürükleriz.” [Lokmân:

٣١/ ٢٤] .

31/24].

ونظير هذه الآية في التهديد: اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ [فصّلت: ٤١/ ٤٠] وقوله سبحانه:

Tehdit konusunda bu ayetin bir benzeri: { اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ } “Dilediğinizi yapın!” [Fussilet: 41/40] ayeti ile Yüce Allah'ın şu buyruğudur:

قُلْ تَمَتَّعْ بِكُفْرِكَ قَلِيلًا إِنَّكَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ [الزّمر: ٣٩/ ٨] .

{ قُلْ تَمَتَّعْ بِكُفْرِكَ قَلِيلًا إِنَّكَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ } “De ki: «Küfrünle birazcık yaşayıp zevklen; şüphesiz sen cehennemliklerdensin!»” [ez-Zümer: 39/8].

وبعد هذا التهديد للكفار، أمر الله نبيّه بأن يبلّغ الناس ويأمرهم بإقام الصلاة التي هي صلة بين العبد وربّه وأجلّ العبادات البدنية، ويأمرهم أيضا في سبيل المجتمع بالإنفاق في سبيل الله الذي هو عبادة مالية، وذلك مما رزقهم الله، بأداء الزكوات، والنفقة على الأقارب، والإحسان إلى الأباعد، والتّصدق على المحتاجين.

Kâfirlere yönelik bu tehdidin ardından Allah Peygamberi'ne, insanlara tebliğde bulunmasını ve kul ile Rabbi arasındaki bağ ve bedeni ibadetlerin en yücesi olan namazı kılmalarını emretmesini; aynı şekilde toplum yararına mali bir ibadet olan Allah yolunda infakta bulunmalarını -ki bu da zekâtları ödemek, akrabalara nafaka vermek, uzak kimselere iyilikte bulunmak ve ihtiyaç sahiplerine sadaka vermek suretiyle Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiklerinden [harcamaktır]- emretmesini buyurmuştur.

وإقامة الصلاة: أداؤها مستكملة الأركان والشروط، مع المحافظة على وقتها، والخشوع لله في جميع أجزائها.

Namazın ikame edilmesi: Vaktine riayet edilerek ve bütün cüzlerinde Allah'a karşı huşu duyularak rükün ve şartları eksiksiz bir şekilde yerine getirilmesidir.

ويكون الإنفاق مما رزق الله، في السّر (أي في الخفاء) وفي العلانية جهرا، قال البيضاوي: والأحب إعلان الواجب (أي في النفقة) وإخفاء المتطوع به.

İnfak ise Allah'ın verdiği rızıktan gizlice (yani saklı olarak) ve açıktan aşikâre yapılmalıdır. Beyzâvî şöyle der: Farz olanın (yani nafakada) açığa vurulması, nafile olanın ise gizlenmesi daha sevimlidir.

وتكون المبادرة للصلاة والإنفاق وغيرهما من الطاعات، للخلاص بالأنفس والنّجاة من الهلاك، من قبل أن يأتي يوم القيامة، الذي لا بيع فيه ولا تجارة ولا فدية، ولا تنفع فيه صداقة ومخالّة، للصّفح والعفو والإنقاذ من العذاب، بل إنه يوم

Namaz, infak ve diğer taatlere yönelme; hiçbir alışverişin, ticaretin ve fidyenin olmadığı, bağışlanma, affedilme ve azaptan kurtulma hususunda hiçbir dostluğun ve arkadaşlığın fayda vermeyeceği kıyamet günü gelmeden önce, canları kurtarmak ve helaktan necat bulmak için olmalıdır. Bilakis o gün,

تكون فيه العدالة المطلقة والقسط، والقصاص من الظلمة وإنصاف الحقوق وردّها إلى أصحابها، كما قال الله تعالى في آية أخرى: فَالْيَوْمَ لا يُؤْخَذُ مِنْكُمْ فِدْيَةٌ وَلا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا [الحديد: ٥٧/ ١٥] وقوله سبحانه: وَاتَّقُوا يَوْماً لا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً وَلا يُقْبَلُ مِنْها عَدْلٌ وَلا تَنْفَعُها شَفاعَةٌ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ (١٢٣) [البقرة: ٢/ ١٢٣] .

mutlak adaletin ve hakkaniyetin hâkim olduğu, zalimlerden kısasın alındığı, hakların teslim edilip sahiplerine iade edildiği bir gündür; nitekim Yüce Allah başka bir ayette şöyle buyurmuştur: { فَالْيَوْمَ لا يُؤْخَذُ مِنْكُمْ فِدْيَةٌ وَلا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Bugün artık ne sizden ne de inkâr edenlerden bir fidye alınır.” [el-Hadîd: 57/15]. Yüce Allah şöyle de buyurmuştur: { وَاتَّقُوا يَوْماً لا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً وَلا يُقْبَلُ مِنْها عَدْلٌ وَلا تَنْفَعُها شَفاعَةٌ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ } “Öyle bir günden sakının ki, o gün hiç kimse bir başkası adına bir şey ödeyemez, kimseden fidye kabul edilmez, ona şefaat fayda vermez ve onlara yardım da edilmez.” [el-Bakara: 2/123].

وكل ما فيه مسارعة إلى الطاعة والتّقرب من الله ومرضاته: فيه الخير والسعادة للإنسان. وكل تباطؤ أو تقصير أو إهمال أو ترك لعبادة الله وطاعته: شرّ للإنسان ودمار وهلاك وتضييع للمصلحة بالخلود الأبدي في جنّات النّعيم.

Taate, Allah'a yakınlaşmaya ve O'nun rızasına koşmayı içeren her şeyde insan için hayır ve mutluluk vardır. Allah'a ibadet ve itaatteki her türlü yavaşlama, kusur, ihmal veya terk ise insan için bir şer, yıkım, helak ve nimet cennetlerindeki ebedî kalıcılık maslahatının zayi edilmesidir.

التّذكير بآلاء الله والتّنبيه على قدرته

Allah'ın Nimetlerini Hatırlatma ve Kudretine Dikkat Çekme

يتعهّد الله تعالى بفضله ورحمته عباده بين الفينة والأخرى، فيذكّرهم بما أنعم عليهم من نعم كثيرة لا تعدّ ولا تحصى، ليحملهم على الشكر والطاعة، وينبّههم على قدرته التي فيها إحسان إلى البشر، لتقوم الحجة عليهم من وجهين. وهذا كله دليل قاطع على وجود الله ووحدانيته، وسلطانه وتصرّفه في الكون والأنفس، مما يوجب على العباد الإيمان بربّهم، والثّقة بوعده، وشكر إحسانه ونعمه. قال الله تعالى معدّدا آلاءه ومذكّرا بقدرته:

Yüce Allah lütuf ve rahmetiyle kullarını zaman zaman gözetir; kendilerini şükre ve itaate sevk etmek için onlara sayısız ve hesapsız bahşettiği nice nimetleri hatırlatır ve aleyhlerindeki hüccet iki yönden ikame edilsin diye insanlara ihsanı barındıran kudretine dikkat çeker. Bütün bunlar, Allah'ın varlığına, birliğine, kâinattaki ve nefislerdeki hükümranlığına ve tasarrufuna kesin birer delildir ki bu da kullara Rablerine iman etmeyi, O'nun vaadine güvenmeyi, ihsanına ve nimetlerine şükretmeyi vacip kılar. Yüce Allah nimetlerini sayarak ve kudretini hatırlatarak şöyle buyurmuştur:

[سورة إبراهيم (١٤) : الآيات ٣٢ الى ٣٤]

[İbrâhîm Suresi (14): 32'den 34'e Kadar Olan Ayetler]

اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهارَ (٣٢) وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دائِبَيْنِ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ (٣٣) وَآتاكُمْ مِنْ كُلِّ ما سَأَلْتُمُوهُ وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ (٣٤)

{ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهارَ (٣٢) وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دائِبَيْنِ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ (٣٣) وَآتاكُمْ مِنْ كُلِّ ما سَأَلْتُمُوهُ وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ (٣٤) } “Gökleri ve yeri yaratan, gökten su indirip onunla size rızık olarak çeşitli meyveler çıkaran, emriyle denizde akıp gitmesi için gemileri ve nehirleri hizmetinize veren Allah'tır. (32) Âdetleri üzere seyreden güneşi ve ayı hizmetinize veren, geceyi ve gündüzü de sizin istifadenize sunan O'dur. (33) O, Kendisinden istediğiniz her şeyden size vermiştir. Eğer Allah'ın nimetini saymaya kalkışsanız sayamazsınız. Şüphesiz insan çok zalimdir, çok nankördür. (34)”

أورد الله تعالى في هاتين الآيتين عشرة أدلة على وجوده وقدرته وهي:

Yüce Allah bu iki ayette varlığına ve kudretine dair on delil zikretmiştir, bunlar:

- خلق السماوات: فالله هو خالق السماوات سقفا محفوظا مزيّنا بالكواكب.

- Göklerin yaratılması: Allah, gökleri korunmuş bir tavan ve yıldızlarla süslenmiş olarak yaratandır.

- وخلق الأرض فراشا ممهّدا للعيش، وأقام فيها المنافع الكثيرة.

- Yeryüzünü yaşamaya elverişli bir döşek olarak yaratması ve orada birçok faydalar var etmesidir.

- وأنزل المطر من السّحاب، فأحيا به الأرض بعد موتها، وأنبت به الزرع والشجر، وأخرج الأثمار والأرزاق المختلفة ذات الألوان والطّعوم والرّوائح والمنافع المتباينة. والتذكير هنا بالثمار النافعة، أما ما كان منها سمّا أو ضارّا فيسقط، وهذا أيضا نعمة أخرى.

- Buluttan yağmur indirmesi, onunla yeryüzünü ölümünden sonra diriltmesi, onunla ekinleri ve ağaçları bitirmesi; renkleri, tatları, kokuları ve faydaları birbirinden farklı çeşitli meyveleri ve rızıkları çıkarmasıdır. Buradaki hatırlatma faydalı meyveler hakkındadır; zehirli veya zararlı olanlar ise düşer (hesaba katılmaz), bu da ayrıca başka bir nimettir.

- وسخّر لكم الفلك، أي ذلّل لكم السفن، بتعليم صنعها، وتسييرها على وجه الماء من بلد لآخر للركوب والحمل، بإذن الله ومشيئته.

- Gemileri hizmetinize verdi; yani yapımını öğreterek ve Allah'ın izni ve dilemesiyle binmek ve yük taşımak için bir ülkeden diğerine suyun yüzünde yüzdürerek gemileri sizin emrinize amade kıldı.

- وسخّر لكم الأنهار، أي فجّر لكم ينابيع الماء الجاري في الأنهار، ويسّر توزيعها وتفرعها لسقي أكبر مساحة من الأرض والشجر والزرع.

- Nehirleri hizmetinize verdi; yani nehirlerde akan su kaynaklarını sizin için fışkırttı ve toprağın, ağaçların ve ekinlerin en geniş alanını sulamak için onların dağıtımını ve kollara ayrılmasını kolaylaştırdı.

- وسخّر لكم الشمس والقمر دائبين، أي ذلّلهما وجعلهما يسيران في حركة دائمة، لدوام الخدمة والعمل. فهما دائمان في الطلوع والغروب وما بينهما من توفير منافع للناس لا تحصى كثرة، يفيدان على الدوام لإصلاح حياة الإنسان والحيوان والنبات والزروع والأشجار والثمار.

- Âdetleri üzere seyreden güneşi ve ayı hizmetinize verdi; yani hizmetin ve işleyişin devamı için onları boyun eğdirdi ve sürekli bir hareket halinde akıp gider kıldı. Bu ikisi doğuşta, batışta ve ikisi arasında insanlara sayılamayacak kadar çok fayda sağlama hususunda süreklidirler; insanın, hayvanın, bitkinin, ekinlerin, ağaçların ve meyvelerin hayatını ıslah etmek için durmaksızın yarar sağlarlar.

- وسخّر لكم الليل والنهار، أي جعلهما يتعاقبان ويتعارضان في وصال دائم، فمرة يطول الليل، كما في الشتاء، ومرة يطول النهار، كما في الصيف، ويقصر الآخر، وعلى العكس، وفي هذا التعاقب والتفاوت طولا وقصرا في الليل والنهار تحقيق الفائدة والخير للإنسان، فالليل للنوم والسكن فيه، وللراحة وقطع الأعمال، والنهار للسّعي والكسب والمعاش والتّقلب في شؤون الدنيا.

- Geceyi ve gündüzü de hizmetinize verdi; yani onları sürekli bir irtibat içinde birbiri ardınca gelir ve zıtlaşır kıldı. Bazen kışın olduğu gibi gece uzar, bazen yazın olduğu gibi gündüz uzar ve diğeri kısalır; ya da tam tersi olur. Gece ile gündüzün bu şekilde ardı ardına gelmesinde ve uzayıp kısalmasındaki farklılıkta insan için fayda ve hayrın gerçekleşmesi vardır. Gece uyumak, dinlenmek, sükûnet bulmak ve işleri bırakmak içindir; gündüz ise çalışmak, kazanmak, geçim temin etmek ve dünya işlerinde koşuşturmak içindir.

- وآتاكم من كل ما سألتموه، أي أعطاكم يا جنس البشر سؤلكم وحقّق مطلبكم، من كل ما شأنه أن يسأله الإنسان وينتفع به، ولا يطرد هذا في واحد من الناس، وإنما تفرقت هذه النعم في البشر، فهم الأسرة الكبرى الذين ينتفعون بنعم الله، موزعة بحكمة إلهية، ونسب حسابية على وفق المصلحة التي يعلم بها الله لكل إنسان.

- Kendisinden istediğiniz her şeyden size verdi; yani ey insan türü, insanın isteyebileceği ve faydalanabileceği her şeyden dileğinizi verdi ve talebinizi gerçekleştirdi. Bu durum insanlardan tek bir ferde has değildir; bilakis bu nimetler insanlar arasında dağıtılmıştır. Onlar, Allah'ın her insan için bildiği maslahata uygun olarak ilahi bir hikmetle ve ölçülü oranlarla dağıtılmış nimetlerinden yararlanan büyük bir ailedir.

ومقتضى هذا أن النّعم كثيرة ومتنوعة ومتجدّدة أيضا، في الزمان والمكان. وهذا ما نشاهده في عصرنا الحاضر حيث امتلأت ساحات الحياة بألوان من النّعم في النفس والمنزل والشارع ومجالات العمل المختلفة.

Bunun gereği, nimetlerin zamanda ve mekânda çok, çeşitli ve aynı zamanda yenilenen nitelikte olmasıdır. Nitekim günümüzde de bunu müşahede etmekteyiz; zira hayat alanları nefiste, evde, sokakta ve çeşitli çalışma sahalarında türlü türlü nimetlerle dolup taşmıştır.

لذا قال الله تعالى بعدئذ: وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها أي إن أردتم أيها البشر تعداد نعم الله المنعم بها عليكم لا تستطيعون حصرها وتحديدها وإحصاءها لكثرتها، وعظمها في الحواس والقوى، وإيجادها من العدم، إلى هداية الإيمان، ومدد الأرزاق المتواصلة.

Bu sebeple Yüce Allah bundan sonra, [Eğer Allah'ın nimetini saymaya kalkışsanız sayamazsınız] buyurmuştur; yani ey insanlar! Üzerinizdeki nimetlendirildiğiniz Allah'ın nimetlerini saymak isteseniz; çokluğundan, duyulardaki ve güçlerdeki büyüklüğünden, yokluktan var edilmesinden, iman hidayetine ve kesintisiz rızık akışına kadar olan boyutundan dolayı onları sınırlayamaz, belirleyemez ve sayamazsınız.

إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ: أي إن الإنسان مع الأسف لا يقدّر النعمة ويظلمها بإغفال شكرها، والجحود بها، وعدم مقابلتها بالوفاء والعرفان. وهاتان الصفتان: الظلم والكفر موجودتان في الوسط الإنساني، قائمتان في كل إنسان، فإن كانت هذه الخلال من جاحد فهي بصفة، وإن كانت من عاص فهي بصفة أخرى، كما ذكر العلامة ابن عطية في تفسيره العظيم، فيكون الناس متفاوتين في اقتراف الظلم والكفر، فهناك من يلازم هاتين الصّفتين، وهناك من يصدر منه نسبة معينة منهما، والسعيد من تخلّص منهما بصفة نهائية تامّة.

[Şüphesiz insan çok zalimdir, çok nankördür]: Yani ne yazık ki insan nimetin kadrini bilmez, şükrünü ihmal ederek, onu inkâr ederek ve ona vefa ve minnetle karşılık vermeyerek ona haksızlık eder. Bu iki sıfat, yani zulüm ve nankörlük/küfür insanlık ortamında mevcuttur, her insanda bulunur. Allâme İbn Atiyye'nin muazzam tefsirinde zikrettiği gibi, eğer bu huylar bir inkârcıdan sadır oluyorsa bir vasıftadır, şayet bir günahkârdan sadır oluyorsa başka bir vasıftadır. Dolayısıyla insanlar zulüm ve küfür/nankörlük irtikâp etme hususunda farklı derecelerdedirler; kimi bu iki sıfata sürekli yapışır, kiminden de bunlardan belirli bir oranda sadır olur. Gerçek bahtiyar ise bu iki sıfattan kesin ve tam bir şekilde kurtulandır.

دعاء إبراهيم ﵇ في البيت الحرام

İbrâhîm aleyhisselâm'ın Beyt-i Harâm'daki Duası

يلجأ الإنسان عادة للدعاء إما لدفع ضرر أو لجلب نفع، وهذا دليل على حاجة الإنسان لربّه، وإقرار بعبوديته له، واعتراف بربوبية الله وتوحيده، وإشعار بعظمة الله وقدرته، وتوجّه من الضعيف العاجز إلى صاحب السلطان المطلق والهيمنة التامة على المخلوقات. لكن قد يكون الدعاء تشريعا كدعاء إبراهيم ﵇ وهو مستقبل البيت الحرام، الذي كان فيه دلالة على مكانة البلد الحرام مكة، وسوء عبادة الأصنام، وإبانة لحقيقة الاعتقاد، وشكر على نعم الله، وطلب المغفرة منه لنفسه ووالديه والمؤمنين. وهذا إظهار للإخلاص، ومحبة أهل الإيمان، وتعظيم أماكن الشعائر الدينية. قال الله تعالى مدوّنا على الدوام شمول هذا الدعاء:

İnsan genellikle ya bir zararı defetmek ya da bir faydayı elde etmek için duaya sığınır. Bu da insanın Rabbine olan ihtiyacının delili, O'na kulluğunun ikrarı, Allah'ın rubûbiyetini ve tevhidini itiraf, Allah'ın azametini ve kudretini hissetme ve zayıf, aciz olandan mahlûkat üzerindeki mutlak otorite ve tam hâkimiyet Sahibine yönelişidir. Fakat dua, İbrâhîm aleyhisselâm'ın Beyt-i Harâm'a yönelerek yaptığı dua gibi bir teşri (hüküm/örnek) de olabilir; nitekim onda haram belde Mekke'nin konumuna, putlara tapmanın kötülüğüne delalet, inancın hakikatini açıklama, Allah'ın nimetlerine şükür ve kendisi, anne-babası ve müminler için O'ndan bağışlanma talebi vardı. Bu da ihlası, iman ehline olan sevgiyi ve dinî şiarların mekânlarını yüceltmeyi ortaya koymaktır. Yüce Allah bu duanın kapsamlılığını ebediyen kaydederek şöyle buyurmuştur:

[سورة إبراهيم (١٤) : الآيات ٣٥ الى ٤١]

[İbrâhîm Suresi (14): 35'ten 41'e Kadar Olan Ayetler]

وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ (٣٥) رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٦) رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنا لِيُقِيمُوا الصَّلاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ (٣٧) رَبَّنا إِنَّكَ تَعْلَمُ ما نُخْفِي وَما نُعْلِنُ وَما يَخْفى عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ (٣٨) الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعاءِ (٣٩)

{ وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ (٣٥) رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٦) رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنا لِيُقِيمُوا الصَّلاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ (٣٧) رَبَّنا إِنَّكَ تَعْلَمُ ما نُخْفِي وَما نُعْلِنُ وَما يَخْفى عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ (٣٨) الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعاءِ (٣٩) } “Hani İbrâhîm şöyle demişti: “Rabbim! Bu şehri emniyetli kıl; beni ve oğullarımı putlara tapmaktan uzak tut. (35) Rabbim! Şüphesiz onlar insanlardan birçoğunu saptırdılar. Artık kim bana uyarsa o bendendir; kim de bana karşı gelirse şüphesiz Sen çok bağışlayansın, çok merhamet edensin. (36) Rabbimiz! Gerçekten ben zürriyetimden bir kısmını Senin hürmetli Beyt'inin yanında, ekin bitmeyen bir vadiye yerleştirdim. Rabbimiz! Namazı dosdoğru kılsınlar diye [böyle yaptım]. Artık Sen de insanlardan bir kısmının gönüllerini onlara meylettir ve onları çeşitli meyvelerle rızıklandır ki şükretsinler. (37) Rabbimiz! Şüphesiz Sen gizlediğimizi de açığa vurduğumuzu da bilirsin. Yerde ve gökte hiçbir şey Allah'a gizli kalmaz. (38) İhtiyarlık çağımda bana İsmâil'i ve İshâk'ı bahşeden Allah'a hamdolsun. Şüphesiz Rabbim duayı hakkıyla işitendir. (39)”

رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلاةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي رَبَّنا وَتَقَبَّلْ دُعاءِ (٤٠) رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسابُ (٤١)

رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلاةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي رَبَّنا وَتَقَبَّلْ دُعاءِ (٤٠) رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسابُ (٤١) } “Hani İbrâhîm şöyle demişti: “Rabbim! Bu şehri emniyetli kıl; beni ve oğullarımı putlara tapmaktan uzak tut. (35) Rabbim! Şüphesiz onlar insanlardan birçoğunu saptırdılar. Artık kim bana uyarsa o bendendir; kim de bana karşı gelirse şüphesiz Sen çok bağışlayansın, çok merhamet edensin. (36) Rabbimiz! Gerçekten ben zürriyetimden bir kısmını Senin hürmetli Beyt'inin yanında, ekin bitmeyen bir vadiye yerleştirdim. Rabbimiz! Namazı dosdoğru kılsınlar diye [böyle yaptım]. Artık Sen de insanlardan bir kısmının gönüllerini onlara meylettir ve onları çeşitli meyvelerle rızıklandır ki şükretsinler. (37) Rabbimiz! Şüphesiz Sen gizlediğimizi de açığa vurduğumuzu da bilirsin. Yerde ve gökte hiçbir şey Allah'a gizli kalmaz. (38) İhtiyarlık çağımda bana İsmâil'i ve İshâk'ı bahşeden Allah'a hamdolsun. Şüphesiz Rabbim duayı hakkıyla işitendir. (39) Rabbim! Beni namazı dosdoğru kılan biri yap, zürriyetimden de [böyle kimseler yarat]. Rabbimiz! Duamı kabul buyur. (40) Rabbimiz! Hesabın görüleceği gün beni, anne-babamı ve müminleri bağışla.” (41)”

تكرّرت كلمة رَبِّ في هذا الدعاء لإبراهيم الخليل ﵇ ثلاث مرات، للدلالة على الصّلة الخاصة بالله والعجز والضعف أمام الله، وشدّة الحاجة إليه.

İbrâhîm el-Halîl’in aleyhisselâm bu duasında { رَبِّ } “Rabbim” kelimesi; Allah ile olan özel bağı, Allah’ın huzurundaki acziyet ve zafiyeti ve O’na duyulan şiddetli ihtiyacı göstermek üzere üç defa tekrarlanmıştır.

وتكرّرت كلمة رَبَّنا في هذه الآيات أربع مرات لتعظيم الله وتقديسه. وكان هذا الدعاء الشامل تشريعا وتعليما، وتذكيرا من الله تعالى للمؤمنين والمشركين في مكة وغيرها بمكانة مكة والبيت الحرام فيها، وبوجوب تطهيرها من الأصنام والأوثان، وقيام ذرّية إبراهيم فيها بإقام الصلاة، والالتفات إلى تهيئة الأرزاق والثمرات فيها للانصراف للعبادة وشكر النعمة الإلهية، والله عليم بأحوال عباده كلها، السّري منها والعلني، وكانت الخاتمة طلب إجابة الدعاء، والمغفرة الشاملة لأهل الإيمان. أول صيغة هذا الدعاء: طلب إبراهيم ﵇ جعل مكة بلدا ذا أمان واطمئنان واستقرار لتصفو للعبادة، وكيلا يسفك فيه دم، ولا يظلم فيه أحد.

Bu ayetlerde { رَبَّنا } “Rabbimiz” kelimesi ise Allah'ı tazim ve takdis etmek için dört defa tekrarlanmıştır. Bu kapsamlı dua; Mekke'deki ve diğer yerlerdeki müminlere ve müşriklere Mekke'nin ve oradaki Beyt-i Harâm'ın konumunu, oranın putlardan ve heykellerden arındırılmasının gerekliliğini, İbrâhîm'in zürriyetinin orada namazı ikame etmesini, ibadete yönelmek ve ilahi nimete şükretmek için orada rızıkların ve meyvelerin hazırlanmasına dikkat çekilmesini hatırlatan bir teşri ve talim olmuştur. Allah kullarının gizli ve açık bütün hallerini hakkıyla bilendir. Duanın sonu ise duanın kabulü talebi ve iman ehli için kapsamlı bir bağışlanma dileği olmuştur. Bu duanın ilk kısmı: İbrâhîm aleyhisselâm'ın, ibadete elverişli ve duru olması, içinde kan dökülmemesi ve kimseye zulmedilmemesi için Mekke'nin güvenli, huzurlu ve istikrarlı bir belde kılınmasını talep etmesidir.

وقد أجاب الله الدعاء، فكانت مكة بلدا آمنا على الدوام للإنسان والطير، والنبات والشجر.

Allah bu duayı kabul etmiş ve Mekke insan, kuş, bitki ve ağaç için daima güvenli bir belde olmuştur.

والطلب الثاني في هذا الدعاء: جعل العبادة خالصة لله تعالى على منهج التوحيد، واجتناب عبادة الأصنام، والأصنام هي المنحوتة على خلقة البشر، وما كان منحوتا على غير خلقة، فهي أوثان. وكانت هذه الأصنام سببا للضلال، وعرضة للإضلال والغي، وسوء الأعمال وانحدار مستوى الكرامة الإنسانية. فمن صدّق إبراهيم ﵇ في دينه واعتقاده وسار على منهجه في الإيمان بالله والتوحيد الخالص لله، فإنه على سنّة إبراهيم وطريقته. ومن خالفه وعصاه فهو ليس على ملّة إبراهيم، وأمره إلى الله الغفور الرحيم، وهذه شفاعة في العصاة غير الكفار.

Bu duadaki ikinci talep: İbadetin tevhid menheci üzere sadece Yüce Allah'a halis kılınması ve putlara tapmaktan kaçınılmasıdır. Asnâm (أَصْنَام / putlar), insan suretinde yontulmuş olanlardır; suretsiz yontulmuş olanlar ise evsândır (أَوْثَان / putlar). Bu putlar sapıklık sebebi, saptırmaya ve azgınlığa, kötü amellere ve insan onurunun düşmesine zemin teşkil etmekteydi. Kim dininde ve itikadında İbrâhîm aleyhisselâm'ı tasdik eder, Allah'a iman ve Allah'a halis tevhid konusundaki menhecinde yürürse, o İbrâhîm'in sünneti ve yolu üzeredir. Kim de ona muhalefet edip karşı gelirse o İbrâhîm'in milletinden değildir ve onun işi çok bağışlayan ve çok merhamet eden Allah'a kalmıştır; bu da kâfir olmayan günahkârlar için bir şefaattir.

وفي الطلب الثالث: إعلام من إبراهيم ﵇ أنه أسكن بعض ذرّيته عند البيت الحرام، في واد غير ذي زرع، لإقامة الصلاة، وجعله محرّما ليتمكّن أهله من العبادة، فاجعل يا ربّ بعض القلوب تحنّ إليه، وتهفو وتميل إلى رؤيته، وأمدّهم برزق الثمار الموجودة في سائر الأقطار، حتى لا يلتفتوا إلى شيء منها، ويكون ذلك

Üçüncü talepte: İbrâhîm aleyhisselâm'ın, namazı ikame etmeleri için zürriyetinden bir kısmını Beyt-i Harâm'ın yanında, ekin bitmeyen bir vadiye yerleştirdiğini ve ahalisinin ibadet edebilmesi için orayı hürmetli kıldığını bildirmesi vardır. [Yani] “Ey Rabbim! Bazı kalpleri oraya meylettir, onu görmeyi arzulayan ve ona yönelen kıl; onlara diğer beldelerde bulunan meyvelerden rızık bahşet ki başka hiçbir şeye dönüp bakmasınlar ve bu da

عونا لهم على طاعة الله والتّفرغ لها، فيكون ذلك سببا لشكر الله على جزيل نعمته وفيض فضله ورحمته.

onların Allah'a itaat etmelerine ve buna kendilerini adamalarına bir yardım olsun; böylece bu, bol nimeti, engin lütfu ve rahmeti sebebiyle Allah'a şükretmelerine bir vesile teşkil etsin.”

وإبانة لعنصر الإخلاص ضمّن إبراهيم ﵇ دعاءه بإظهار أن ربّه عليم بقصده في دعائه، وهو التوصل إلى رضاه والإخلاص له، وأن الله يعلم بجميع أحوال العباد ومصالحهم، ويعلم بالأشياء كلها ظاهرها وباطنها لا يخفى عليه شيء منها في الأرض ولا في السماء، فلا حاجة لتحديد المطالب الجزئية، وإنما تدعو الله لإظهار العبودية لله، وبيان الافتقار لرحمته والحاجة لفضله.

İhlas unsurunu beyan etmek üzere İbrâhîm aleyhisselâm, Rabbinin duasındaki maksadını -ki o da O'nun rızasına ulaşmak ve O'na ihlasla yönelmektir- bildiğini; Allah'ın kulların bütün hallerini ve maslahatlarını bildiğini, yerde ve gökte hiçbir şey Kendisine gizli kalmaksızın her şeyin açığını ve gizlisini bildiğini duasına dâhil etmiştir. Dolayısıyla cüzi talepleri tek tek belirtmeye ihtiyaç yoktur; zira Allah'a dua etmek ancak O'na kulluğu göstermek, O'nun rahmetine muhtaç olduğunu ve lütfuna olan ihtiyacını beyan etmek içindir.

والطلب الرابع في الدعاء: إظهار الحمد والشكر لله على إنعامه بولدين لإبراهيم:

Duadaki dördüncü talep: İbrâhîm'e iki evlat bağışlamasından ötürü Allah'a hamd ve şükrü ortaya koymaktır:

إسماعيل وإسحاق، في وقت الكبر، علما بأن الله سامع الدعاء من كل داع، مجيب من تضرّع إليه.

İhtiyarlık çağında İsmâil ve İshâk['ı bağışlamasına hamdetmesidir]; zira Allah her dua edenin duasını işitendir, Kendisine yalvarıp yakaranın duasına icabet edendir.

والطلب الخامس في هذا الدعاء: التوفيق لإقامة الصلاة من إبراهيم ﵇ ومن ذرّيته، ورجاء إجابة هذا الدعاء كله.

Bu duadaki beşinci talep: İbrâhîm aleyhisselâm ve zürriyeti tarafından namazın ikame edilmesinde muvaffak kılınmak ve bütün bu duanın kabulünü ümit etmektir.

والطلب السادس في دعاء إبراهيم: طلب المغفرة له ولوالديه وللمؤمنين والمؤمنات في يوم الجزاء والحساب على الأعمال كلها خيرها وشرها، وهذا دليل المحبة لجميع أهل الإيمان.

İbrâhîm'in duasındaki altıncı talep: Hayrı ve şerriyle bütün amellerin karşılığının verileceği ve hesabın görüleceği günde kendisi, anne-babası, erkek ve kadın bütün müminler için bağışlanma talebidir. Bu da bütün iman ehline duyulan sevginin bir delilidir.

وكل هذه الأدعية تعليم لنا بأن ندعو بها، ونداوم على التوجّه بها إلى الله ربّنا.

Bütün bu dualar, bunlarla dua etmemiz ve Rabbimiz olan Allah'a bunlarla yönelmeyi sürdürmemiz hususunda bizim için bir öğretidir.

التّذكير بأهوال القيامة

Kıyamet Korkularını Hatırlatma

لا شكّ في عقيدة أهل العقل والإيمان بوجود عالم آخر بعد الدنيا، هو عالم القيامة، المشتمل على أحداث جسام وأهوال عظام، وتصفية للحساب الشامل

Akıl ve iman ehlinin inancında, dünyadan sonra başka bir âlemin, yani büyük olayları, muazzam korkuları ve kullar için kapsamlı bir hesabın

للعباد، فيكون التذكير بيوم القيامة وما فيه من مشاهد ضرورة دينية تشريعية، ينبغي أن يشتمل القلب عليها، ويستعدّ العبد للقاء ربّه في هذا اليوم الرهيب. وهذا ما تفضّل الله ببيانه في هذه الآيات الشريفة:

görülmesini içeren kıyamet âleminin varlığında hiçbir şüphe yoktur. Dolayısıyla kıyamet gününü ve oradaki sahneleri hatırlatmak; kalbin bunu benimsemesi ve kulun bu dehşetli günde Rabbiyle karşılaşmaya hazırlanması gereken dinî ve teşriî bir zarurettir. Yüce Allah'ın bu şerefli ayetlerde lütfedip açıkladığı husus da budur:

[سورة إبراهيم (١٤) : الآيات ٤٢ الى ٤٦]

[İbrâhîm Suresi (14): 42'den 46'ya Kadar Olan Ayetler]

وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلاً عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ إِنَّما يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصارُ (٤٢) مُهْطِعِينَ مُقْنِعِي رُؤُسِهِمْ لا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ وَأَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ (٤٣) وَأَنْذِرِ النَّاسَ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا رَبَّنا أَخِّرْنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ ما لَكُمْ مِنْ زَوالٍ (٤٤) وَسَكَنْتُمْ فِي مَساكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ وَضَرَبْنا لَكُمُ الْأَمْثالَ (٤٥) وَقَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ وَإِنْ كانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ (٤٦)

{ وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلاً عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ إِنَّما يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصارُ (٤٢) مُهْطِعِينَ مُقْنِعِي رُؤُسِهِمْ لا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ وَأَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ (٤٣) وَأَنْذِرِ النَّاسَ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا رَبَّنا أَخِّرْنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ ما لَكُمْ مِنْ زَوالٍ (٤٤) وَسَكَنْتُمْ فِي مَساكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ وَضَرَبْنا لَكُمُ الْأَمْثالَ (٤٥) وَقَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ وَإِنْ كانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ (٤٦) } “Sakın Allah'ı zalimlerin yaptıklarından habersiz sanma! O, onları ancak gözlerin dehşetle donakalacağı bir güne erteler. (42) [O gün] başlarını dikmiş, koşarak gelirler; gözleri kendilerine bile dönmez ve kalpleri bomboştur. (43) İnsanları, kendilerine azabın geleceği gün ile uyar. O gün zulmedenler şöyle derler: “Rabbimiz! Bizi yakın bir süreye kadar ertele de Senin çağrına icabet edelim ve peygamberlere uyalım.” [Onlara şöyle denir:] “Daha önce sizin için hiçbir zeval (yok oluş) bulunmadığına yemin etmemiş miydiniz? (44) Kendilerine zulmedenlerin yurtlarında oturdunuz, onlara ne yaptığımız size apaçık belli oldu ve size misaller de verdik.” (45) Onlar tuzaklarını kurdular; oysa onların tuzakları dağları yerinden oynatacak olsa bile tuzakları Allah katındadır. (46)”

هذه الآيات بجملتها فيها وعيد للظالمين، وإيناس للمظلومين. وتتضمن قرارا حتميّا بأن الله مطّلع على أعمال الظالمين الكافرين، غير غافل عنها، وإنما هو يمهلهم ويؤخرّهم للحساب على أعمالهم في الوقت المناسب، وفي اليوم الحاسم الموصوف بالصفات الآتية:

Bu ayetler bütünüyle zalimler için bir tehdit, mazlumlar için ise bir teselli içermektedir. Ve Allah'ın, zalim kâfirlerin yaptıklarından haberdar olduğu, bunlardan asla gafil olmadığı; bilakis amellerinin hesabını görmek üzere onları uygun bir vakte ve şu niteliklerle vasfedilen kesin bir güne erteleyip mühlet verdiği şeklinde kesin bir hükmü barındırmaktadır:

- أنه يؤخّرهم ليوم تشخص فيه الأبصار، أي شديد الأهوال، ومن شدّتها تظل فيه الأبصار مفتوحة، لا تطرف ولا تغمض، من شدة الفزع والحيرة والدهشة.

- Onları gözlerin dehşetle donakalacağı bir güne ertelemesidir; yani o gün korkuları çok şiddetlidir ve şiddetinden ötürü dehşet, şaşkınlık ve hayretin büyüklüğünden gözler açık kalır, kırpılmaz ve kapanmaz.

- ويأتي الناس فيه من قبورهم مهطعين، أي مسرعين إلى المحشر بالذّل والهوان، لشدة خجلهم من سوء الاعتقاد والأفعال والأقوال.

- O gün insanlar kabirlerinden boyun büküp koşarak gelirler; yani kötü inanç, eylem ve sözlerinden duydukları şiddetli utançtan dolayı zillet ve hakaret içinde mahşere doğru koşarlar.

- ويكونون فيه أيضا مقنعي رؤوسهم، أي رافعي رؤوسهم، ينظرون في ذلّ وخشوع، ولا يلتفتون إلى شيء، كأن رؤوسهم يابسة محنّطة.

- Yine o günde başlarını yukarı dikmiş [olacaklardır]; yani başlarını kaldırmış, zillet ve huşû içinde bakan, sanki başları kurumuş ve mumyalanmış gibi hiçbir şeye dönüp bakmayan kimselerdir.

- ولا يرتدّ إليهم طرفهم، أي لا يرجع إليهم تحريك الأجفان، بل تظل أبصارهم شاخصة، مفتوحة، تديم النظر، لا يطرفون ولا يغمضون، لشدة الهول والفزع.

- Gözleri kendilerine bile dönmez; yani göz kapaklarını hareket ettirme yetisi kendilerine geri gelmez; bilakis korku ve dehşetin şiddetinden gözleri dikilmiş, açık ve sürekli bakar vaziyette kalır, gözlerini kırpamaz ve kapatamazlar.

والمراد دوام الشخوص والنظر.

Maksat, gözün sürekli dikili kalması ve kesintisiz bakışıdır.

- وتكون أفئدتهم هواء، أي تصير قلوبهم خاوية خالية، لا شيء فيها من القوة، مضطربة، لكثرة الخوف. والمراد أن قلوب الكفار في يوم القيامة تكون خالية من الخواطر والآمال والسرور، لعظم الحيرة والدهشة، لما رأوه من عقاب، وما ينتظرهم من عذاب.

- Kalpleri bomboş olur; yani aşırı korkudan ötürü kalpleri içi boş, bomboş, içinde hiçbir güç kalmamış ve çalkantılı hale gelir. Maksat, kıyamet gününde kâfirlerin kalplerinin gördükleri ceza ve kendilerini bekleyen azaptan ötürü şaşkınlık ve dehşetin büyüklüğü sebebiyle düşüncelerden, ümitlerden ve sevinçten tamamen yoksun olmasıdır.

ثم جاء الإنذار الإلهي المقصود به تلافي الأسباب المؤدية للعذاب، ومضمونه:

Ardından, azaba götüren sebepleri telafi etmeyi amaçlayan ilahi uyarı gelmiştir; onun muhtevası şudur:

وخوّف أيها النّبي الناس جميعا من أهوال عذاب القيامة، حين يأتي العذاب، ويقول الذين ظلموا أنفسهم حين معاينة العذاب هلعا واضطرابا: ربّنا ردّنا إلى الدنيا، وأمهلنا إلى وقت قريب آخر، قريب العودة إليك، نتدارك فيه ما فرّطنا في الدنيا، من إجابة دعوتك إلى التوحيد، وإخلاص العبادة لك، واتّباع رسلك فيما أرسلتهم به.

Ey Peygamber! Azap geldiğinde ve kendilerine zulmedenler azabı bizzat gördüklerinde dehşet ve çaresizlik içinde: “Rabbimiz! Bizi dünyaya geri gönder ve Sana dönüşü yakın olan başka yakın bir vakte kadar bize mühlet ver ki dünyada tevhîd çağrına icabet etme, ibadeti Sana halis kılma ve elçilerine gönderildikleri hususlarda uyma konusundaki kusurlarımızı telafi edelim” diyecekleri kıyamet azabının dehşetinden bütün insanları korkutup uyar.

فردّ الله تعالى عليهم موبّخا: أولم تكونوا حلفتم من قبل هذه الحالة، حينما كنتم في الدنيا: أنكم إذا متم لا زوال لكم عما أنتم عليه، وأنه لا بعث ولا معاد ولا جزاء، فكنتم تنكرون القيامة والحساب، وتزعمون أنه لا انتقال لحياة أخرى.

Yüce Allah da onları azarlayarak şöyle cevap verir: Bu durumdan önce, dünyada iken öldüğünüzde bulunduğunuz halden ayrılmayacağınıza, dirilişin, dönüşün ve ceza/mükâfatın olmadığına yemin etmemiş miydiniz? Siz kıyameti ve hesabı inkâr ediyor, başka bir hayata geçişin olmayacağını iddia ediyordunuz.

والحال أنكم سكنتم أو أقمتم في مساكن الظالمين أنفسهم المفسدين في الأرض، ورضيتم بأفعالهم وصاحبتم الظالمين الكافرين، وسرتم مسيرتهم، ورأيتم ما فعلنا بهم من الإهلاك والعقاب لتكذيبهم وجحودهم وصدودهم عن دعوة الحق، وعاينتم آثار عذابهم، وضربنا لكم الأمثال والعبر، وهو أن الله قادر على الإعادة، كما قدر على ابتداء الخلق، وهو قادر على العذاب المؤجل، كما قدر على العقاب المعجّل، ولكنكم لم تتعظوا ولم تعتبروا.

Oysa siz yeryüzünde bozgunculuk yaparak kendilerine zulmedenlerin yurtlarında oturdunuz ya da ikamet ettiniz; onların fiillerine rıza gösterdiniz, o zalim kâfirlere yoldaşlık edip onların yolundan gittiniz. Yalanlamaları, inkârları ve hak çağrıdan yüz çevirmeleri sebebiyle onları nasıl helak edip cezalandırdığımızı gördünüz, azaplarının kalıntılarına bizzat şahit oldunuz. Biz size misaller ve ibretler de verdik; zira Allah ilk yaratılışa güç yetirdiği gibi yeniden diriltmeye de kadirdir; peşin cezaya güç yetirdiği gibi ertelenmiş azaba da kadirdir. Fakat siz ne öğüt aldınız ne de ibret çıkardınız.

والحال أيضا أنه لم تتغير حالكم عن حال من سبقكم، فإنهم مكروا مكرهم جهد طاقتهم في إبطال الحق وتقرير الباطل ومعارضة الرّسل، وعند الله العلم بمكرهم وتدبيرهم، وأن الله سيجازيهم على مكرهم، الجزاء العادل، والحساب الشديد، وإن كان مكرهم شديدا، أي كافيا لتذهب به عظائم الأمور، ويصلح لزحزحة الجبال عن أماكنها. ومعنى الآية: تعظيم مكرهم وشدته.

Aynı şekilde sizin durumunuz da sizden öncekilerin durumundan farklı olmadı; nitekim onlar hakkı iptal etmek, batılı yerleştirmek ve peygamberlere karşı çıkmak için bütün güçleriyle tuzaklarını kurdular. Onların tuzaklarının ve planlarının bilgisi Allah katındadır ve Allah onların bu tuzaklarına adil bir ceza ve şiddetli bir hesapla karşılık verecektir; tuzakları ne kadar şiddetli olsa da, yani büyük işleri yok etmeye yetecek ve dağları yerinden oynatacak nitelikte olsa bile. Ayetin anlamı, onların tuzaklarının büyüklüğünü ve şiddetini ifade etmektir.

الجزاء العادل يوم القيامة

Kıyamet Gününde Adil Karşılık

إن وجود يوم القيامة من أجل إقامة الحق المطلق والعدل الشامل، فإذا تشكك المشككون بوجود هذا اليوم، فإنهم مخطئون لأنهم يعارضون الحقيقة، ويصادمون الحكم العقلي الصائب في أنه لا بد من يوم يتحقق فيه التناصف، فيعاقب الظالم وينتصف المظلوم، لذا أنذر الله تعالى الناس قاطبة بهذا اليوم الذي ينتظرهم، ليجزي المحسن بإحسانه، والمسيء بإساءته، وهو يوم تتغير فيه معالم السماوات والأرض. قال الله تعالى واصفا هذا اليوم:

Kıyamet gününün varlığı, mutlak hakkı ve kapsamlı adaleti ikame etmek içindir. Şüpheciler bu günün varlığından şüphe ediyorlarsa yanılmaktadırlar; çünkü onlar hakikate karşı çıkmakta ve adaletin tecelli edeceği, zalimin cezalandırılıp mazlumun hakkının alınacağı bir günün mutlaka olması gerektiği yönündeki isabetli aklî hükümle çatışmaktadırlar. Bu sebeple Yüce Allah, iyilik yapana iyiliğiyle, kötülük yapana da kötülüğüyle karşılık vermek için kendilerini bekleyen bu gün ile bütün insanları uyarmıştır. O, göklerin ve yerin özelliklerinin değişeceği bir gündür. Yüce Allah bu günü vasfederek şöyle buyurmuştur:

[سورة إبراهيم (١٤) : الآيات ٤٧ الى ٥٢]

[İbrâhîm Suresi (14), Ayetler 47-52]

فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ ذُو انتِقامٍ (٤٧) يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّماواتُ وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ (٤٨) وَتَرَى الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ (٤٩) سَرابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرانٍ وَتَغْشى وُجُوهَهُمُ النَّارُ (٥٠) لِيَجْزِيَ اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ (٥١)

{فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ ذُو انتِقامٍ (٤٧) يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّماواتُ وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ (٤٨) وَتَرَى الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ (٤٩) سَرابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرانٍ وَتَغْشى وُجُوهَهُمُ النَّارُ (٥٠) لِيَجْزِيَ اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ (٥١)} “Sakın Allah'ın, peygamberlerine verdiği sözden cayacağını sanma! Şüphesiz Allah mutlak güç sahibidir, intikam alandır. (47) O gün yer başka bir yere, gökler de [başka göklere] dönüştürülür ve [bütün insanlar] bir ve mutlak hâkim olan Allah'ın huzuruna çıkarlar. (48) O gün suçluları birbirine zincirlenmiş olarak görürsün. (49) Giysileri katrandandır, yüzlerini de ateş bürür. (50) [Bu], Allah'ın herkese kazandığının karşılığını vermesi içindir. Şüphesiz Allah hesabı pek çabuk görendir. (51)”

هذا بَلاغٌ لِلنَّاسِ وَلِيُنْذَرُوا بِهِ وَلِيَعْلَمُوا أَنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ وَلِيَذَّكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ (٥٢)

{هذا بَلاغٌ لِلنَّاسِ وَلِيُنْذَرُوا بِهِ وَلِيَعْلَمُوا أَنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ وَلِيَذَّكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ (٥٢)} “Bu [Kur'an], kendisiyle uyarılsınlar, O'nun tek bir ilah olduğunu bilsinler ve akıl sahipleri öğüt alsınlar diye insanlara bir tebliğdir. (52)”

هذه الآيات تثبيت للنّبي ﷺ ولغيره من أمّته، ولم يكن النّبي ممن يحسب مثل

Bu ayetler, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ümmetinden diğer kimseler için bir sebat ve pekiştirmedir (tesbittir). Peygamber böyle bir zanda bulunacak kimselerden değildi,

هذا، ولكن خرجت العبارة هكذا لأن النّبي قائد الأمة، فيبدأ بخطابه. والمراد بها الزجر واستئصال الشّك في مجيء القيامة. والمعنى: لا تظنّن أيها الرسول أن الله مخلف رسله وعده، بل هو منجز لهم ما وعدهم به. ويراد بهذا الخبر زرع الثقة بوعد الله بنصر المؤمنين وتعذيب الظالمين، كما جاء في آية أخرى كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ (٢١) [المجادلة: ٥٨/ ٢١] . وبعبارة أخرى:

fakat ifade böyle gelmiştir, zira Peygamber ümmetin önderidir ve söze ona hitap edilerek başlanır. Bununla kastedilen, azarlamak ve kıyametin geleceğine dair şüpheyi kökünden söküp atmaktır. Anlamı şudur: Ey Resul! Sakın Allah'ın, peygamberlerine verdiği sözden cayacağını sanma; aksine O, onlara vaad ettiği şeyi tastamam yerine getirecektir. Bu haberle kastedilen, müminlere yardım ve zalimlere azap etme konusundaki Allah'ın vaadine güven aşılamaktır; nitekim başka bir ayette şöyle buyrulmuştur: {كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ (٢١)} “Allah: 'Elbette ben ve peygamberlerim galip geleceğiz' diye yazmıştır. Şüphesiz Allah güçlüdür, mutlak galiptir. (21)” [el-Mücâdele: 58/21]. Başka bir ifadeyle:

لا تحسب يا محمد- أنت ومن اعتبر بالأمر من أمّتك- وغيرها أن الله لا ينجز وعده في نصر رسله، وإظهارهم على أعدائهم، ومعاقبة من كفر بهم في الدنيا والآخرة، فإن الله عزيز قوي لا يمتنع منه شيء، ذو انتقام من الكفرة، ولا سبيل إلى عفوه عنهم.

Ey Muhammed! Sen, ümmetinden bundan ibret alanlar ve diğerleri sakın Allah'ın; peygamberlerine yardım etme, onları düşmanlarına üstün kılma ve dünyada da ahirette de onları inkâr edenleri cezalandırma konusundaki vaadini yerine getirmeyeceğini sanmayın! Şüphesiz Allah azîzdir, güçlüdür; hiçbir şey O'na engel olamaz. O kâfirlerden intikam alıcıdır ve O'nun onları affetmesine bir yol yoktur.

ثم أخبر الله تعالى عن وقت انتقامه من أعدائه، وهو اليوم الذي تبدّل فيه الأرض غير الأرض، فتصبح على غير الصفة المألوفة، وتبدل أيضا السماوات غير السماوات. أما الأرض الحالية فتصبح كالدخان المنتشر، وأما السماوات فتتبدّد وتزول كواكبها وشمسها وقمرها، وتسقط وتتلاشى. وفي ذلك اليوم يبرز الناس في فضاء واحد، وتخرج الخلائق جميعها من القبور، انتظارا لحكم الله الواحد، الذي قهر كل شيء وغلبه، كما في آية أخرى: لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ [غافر:

Sonra Yüce Allah, düşmanlarından intikam alacağı vakti haber vermiştir; o gün yerin başka bir yere dönüştürüldüğü, dolayısıyla alışılagelmiş niteliğinden farklı bir hale geldiği, aynı şekilde göklerin de başka göklere dönüştürüldüğü gündür. Mevcut yere gelince, o dağılan bir duman gibi olur; gökler ise dağılır, yıldızları, güneşi ve ayı yok olur, düşer ve silinip gider. O gün insanlar tek bir alanda ortaya çıkarlar ve bütün yaratılmışlar kabirlerinden çıkarak, her şeye boyun eğdirip galip gelen bir ve tek olan Allah'ın hükmünü beklerler. Nitekim başka bir ayette şöyle buyrulmuştur: {لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ} “Bugün mülk kime aittir? Bir ve mutlak hâkim olan Allah'a!” [Gâfir:

٤٠/ ١٦] . وفي هذا تهويل وتخويف.

40/16]. Bunda dehşete düşürme ve korkutma vardır.

ولما وصف الله تعالى ذاته بكونه قهارا، وصف عجز الناس أمامه، وذكر من صفاتهم:

Yüce Allah zâtını mutlak hâkim (Kahhâr) olarak niteleyince, insanların O'nun karşısındaki acziyetini nitelemiş ve onların vasıflarından şunları zikretmiştir:

- كون المجرمين مقرنين في الأصفاد، أي جعل الذين أجرموا بكفرهم وفسادهم مقيّدين بعضهم إلى بعض في الأغلال أو القيود، يجمع الله بين النظراء المتماثلين في الجرم، كل صنف مع نظيره.

- Suçluların birbirine zincirlenmiş olması; yani küfürleri ve fesatlarıyla suç işleyenlerin tomruklarda veya bukağılarda birbirlerine bağlanmış kılınmasıdır. Allah, suçta birbirine denk ve benzer olanları, her sınıfı kendi benzeriyle bir araya toplar.

- وسرابيلهم من قطران، أي قمصهم وثيابهم وجلود أهل النار تطلي بالقطران، حتى تصبح الجلود كالسرابيل.

- Giysilerinin katrandan olması; yani gömlekleri, elbiseleri ve cehennem ehlinin derileri katranla kaplanır, öyle ki derileri giysiler gibi olur.

- وتغشى وجوههم النار، أي تحيط النار بأجسادهم. وإنما ذكرت الوجوه لأنها أشرف الأعضاء وأعزّها.

- Yüzlerini ateşin bürümesi; yani ateşin onların bedenlerini kuşatmasıdır. Yüzlerin zikredilmesi ise onların organların en şereflisi ve en değerlisi olmasındandır.