Binûn

Nahl Suresi Tefsiri — 5. Sayfa

Kaynak: et-Tefsîru'l-Vasît · Vehbe Zühaylî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وحصر الله تعالى بكلمة إِنَّما المفيدة للحصر المحرمات وقت نزول الآية بالميتة والدم المسفوح ولحم الخنزير والمذبوح على غير اسم الله، ثم نزلت المحرمات بعد ذلك، لكن من اضطر أو أكره أي دعته الضرورة وألجأته، من غير بغي ولا عدوان أي غير مستعمل لهذه المحرمات مع وجود غيرها، ولا متجاوز حدود الله فيها، فلا مانع من تناول هذه المحرمات، ويرخص له أكلها، ويرفع عنه الإثم حال الضرورة، فيغفر الله فعله، ويرحمه فلا يعاقبه على مثل ذلك.

Allah Teâlâ, hasr (sınırlandırma) ifade eden 'innemâ' (إِنَّما) kelimesiyle ayetin indiği vakitte haram kılınan şeyleri leş, akıtılmış kan, domuz eti ve Allah'tan başkası adına kesilenlerle sınırlandırmıştır; daha sonra diğer haramlar inmiştir. Fakat kim mecbur kalır veya zorlanırsa, yani başkası varken bu haramlara yönelmeksizin ve bu hususta Allah'ın sınırlarını aşmaksızın zaruret onu çağırır ve mecbur bırakırsa; bu haramlardan yemesine bir engel yoktur, bunları yemesi kendisine ruhsat kılınır ve zaruret hâlinde üzerinden günah kaldırılır. Allah onun yaptığını bağışlar ve ona merhamet ederek böylesi bir durumdan ötürü onu cezalandırmaz.

ثم رد الله على المشركين الذين حرموا البحائر والسوائب ونحوها من كل ما حرّموا، وأحلوا ما في بطون بعض الأنعام وإن كان ميتة، فنهى الله المؤمنين عن سلوك سبيل المشركين بالتحليل والتحريم بآرائهم، فلا يجوز لكم أيها المشركون أن تحللوا وتحرموا بالرأي والهوى والجهالة، من دون اتباع شرع الله، ولمجرد وصف ألسنتكم الكذب من غير دليل ولا حجة، وذلك لتصير عاقبة أمركم إسناد التحليل والتحريم إلى الله كذبا، من غير إنزال شيء فيه، فإن من حلل أو حرم شيئا برأيه المحض، دون دليل أو وحي من الله، كان من الكاذبين على الله سبحانه. وهناك

Sonra Allah; bahîre, sâibe ve haram kıldıkları benzeri şeyleri haram sayan, bazı hayvanların karınlarındakini ise ölü olsa bile helal kabul eden müşriklere cevap vermiştir. Allah müminleri, kendi görüşleriyle helal ve haram kılarak müşriklerin yolunu tutmaktan nehyetmiştir. Ey müşrikler! Allah'ın şeriatına uymaksızın, hiçbir delil ve hüccet olmaksızın sırf dillerinizin yalan düzmesiyle, kendi görüşünüz, hevanız ve cehaletinizle helal ve haram kılmanız caiz değildir. Bu durum, işinizin sonunun hakkında hiçbir şey indirilmediği halde yalan yere helal ve haram kılmayı Allah'a nispet etmeye varması içindir. Zira kim Allah'tan bir delil veya vahiy olmaksızın sırf kendi görüşüyle bir şeyi helal veya haram kılarsa, Allah Sübhânehu'ya karşı yalan söyleyenlerden olur. Orada

وعيد على الكذب والكاذبين، فإن الذين يختلقون الكذب على الله، لا يفوزون بخير في الدنيا ولا في الآخرة، أما في الدنيا فيتمتعون متاعا قليلا زائلا، وأما في الآخرة فلهم عذاب مؤلم جدا.

yalan ve yalancılar üzerine bir tehdit vardır; nitekim Allah'a karşı yalan uyduranlar dünyada da ahirette de hiçbir hayra ulaşamazlar. Dünyada ancak az ve geçici bir menfaat elde ederler; ahirette ise onlar için pek acı bir azap vardır.

ثم أخبر الله تعالى بما حرم على اليهود، فلقد حرمنا على اليهود ما قصصناه عليك في سورة الأنعام، وهو ذوات الأظفار كالأوز والبط، وشحوم الدواب ما عدا السّنام، والمجاور للأمعاء (الحوايا) والمختلط بالعظام، وما كان التحريم بظلم من الله، ولكن كان بسبب ظلم ارتكبوه، وذلك الظلم: هو عصيان أوامر الله، ومعاداة الرسل ومعاندتهم، وتجاوز حدودهم، فعوقبوا بما حرمه الله عليهم، كما جاء في آية أخرى: فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ [النساء: ٤/ ١٦٠] . أي إن التحريم كان صراحة بسبب الظلم والبغي، عقوبة وتشديدا، ووضعا للعقوبة في موضعها.

Daha sonra Allah Teâlâ Yahudilere neyi haram kıldığını bildirmiştir: En'âm Suresi'nde sana anlattığımız şeyleri, yani kaz ve ördek gibi tırnaklı hayvanları, hayvanların hörgücü, bağırsaklara bitişik olanı (havâyâ) ve kemikle karışanı dışındaki yağlarını Yahudilere haram kıldık. Bu haram kılma, Allah'tan bir zulümle olmamış, bilakis onların işledikleri bir zulüm sebebiyle olmuştur. O zulüm ise: Allah'ın emirlerine isyan etmek, elçilere düşmanlık edip inatlaşmak ve sınırlarını aşmaktır. Böylece başka bir ayette belirtildiği gibi Allah'ın onlara haram kıldığı şeylerle cezalandırıldılar: { فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ } “Yahudilerin yaptıkları zulüm sebebiyle kendilerine [daha önce] helal kılınmış temiz şeyleri onlara haram ettik.” [Nisâ: 4/160]. Yani haram kılma, açıkça zulüm ve azgınlık sebebiyle, bir ceza, zorlaştırma ve cezayı yerine koyma kabilindendi.

وعلى الرغم من كون التحريم على اليهود، بسبب ظلم ارتكبوه، فإن الافتراء على الله ومخالفة أمره، لا يمنع من التوبة وحصول المغفرة والرحمة، فإن ربك غفار ستار، رحيم بالذين افتروا عليه التحريم والتحليل، وعملوا السوء وهو كل ما لا ينبغي من الكفر والمعاصي بسبب الجهالة، أي تعدي الطور، وركوب الرأس، ويخرج من الجهالة المتعمد، ثم تابوا وأنابوا إلى الله، وأصلحوا الأعمال على وفق مراد الله ورسوله، فإن الله يغفر الذنب للتائب، ويرحمه في الآخرة والدنيا، أي إن المغفرة والرحمة مرتبطان بالتوبة والإنابة والندم على الأفعال، وإصلاح الأعمال.

Yahudilere haram kılınmanın işledikleri bir zulüm sebebiyle olmasına rağmen; Allah'a iftira etmek ve O'nun emrine muhalefet etmek, tövbe etmeye, bağışlanma ve rahmetin elde edilmesine engel teşkil etmez. Şüphesiz Rabbin çok bağışlayıcıdır, kusurları örtendir; O'na karşı haram ve helal uyduranlara, cehalet sebebiyle -yani haddi aşarak ve dik kafalılık ederek; kasten yapan ise bu cehalet kapsamından çıkar- küfür ve günahlardan uygunsuz olan her türlü kötülüğü işleyenlere merhamet edicidir. Sonra tövbe edip Allah'a yönelirlerse ve amelleri Allah ve Resûlü'nün muradına uygun olarak düzeltirlerse, şüphesiz Allah tövbe edenin günahını bağışlar, ona ahirette ve dünyada merhamet eder. Yani mağfiret ve rahmet; tövbe etmeye, yönelmeye, fiillere pişman olmaya ve amelleri ıslah etmeye bağlıdır.

اتباع ملة إبراهيم ﵇

İbrahim aleyhisselâm'ın Dinine Uymak

إن مضمون الرسالات الإلهية الاعتقادية والأخلاقية هو واحد غير مختلف، فإن جميع الأنبياء والرسل دعوا إلى عبادة الله وحده دون إشراك، وإلى نبذ الوثنية وعبادة الأصنام.

İlahî mesajların inanç ve ahlakla ilgili muhtevası birdir, farklı değildir. Zira bütün peygamberler ve elçiler, ortak koşmaksızın yalnızca Allah'a ibadet etmeye, putperestliği ve putlara tapmayı terk etmeye davet etmişlerdir.

وإلى الأخلاق الكريمة كالصدق والإحسان والوفاء بالعهد، وكان إبراهيم الخليل أبو الأنبياء ﵇ شديد الدعوة إلى هذه الأصول المشتركة، فجاء القرآن يلزم نبينا ﷺ باتباع ملته والاقتداء به، لاتصافه بصفات تسع هي ما يأتي في هذه الآيات:

Ve doğruluk, ihsan ve ahde vefa gibi üstün ahlaka davet etmişlerdir. Peygamberlerin babası Halîlullah İbrahim aleyhisselâm bu ortak esaslara davette çok titizdi. Kur'an, Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'e, bu ayetlerde gelecek olan dokuz özellikle nitelenmiş olması sebebiyle onun dinine uymayı ve ona iktida etmeyi yükümlülük kılmıştır:

[سورة النحل (١٦) : الآيات ١٢٠ الى ١٢٤]

[Nahl Suresi (16), Ayetler: 120'den 124'e]

إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً قانِتاً لِلَّهِ حَنِيفاً وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٢٠) شاكِراً لِأَنْعُمِهِ اجْتَباهُ وَهَداهُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٢١) وَآتَيْناهُ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ (١٢٢) ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٢٣) إِنَّما جُعِلَ السَّبْتُ عَلَى الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (١٢٤)

{ إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً قانِتاً لِلَّهِ حَنِيفاً وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٢٠) شاكِراً لِأَنْعُمِهِ اجْتَباهُ وَهَداهُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٢١) وَآتَيْناهُ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ (١٢٢) ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٢٣) إِنَّما جُعِلَ السَّبْتُ عَلَى الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (١٢٤) } “Şüphesiz İbrahim, Allah'a itaat eden, hakka yönelen bir ümmet (önder) idi; müşriklerden olmadı. (120) O'nun nimetlerine şükredendi. [Allah] onu seçti ve onu dosdoğru bir yola iletti. (121) Ve biz ona dünyada bir güzellik verdik; şüphesiz o, ahirette de sâlihlerdendir. (122) Sonra sana: 'Hakka yönelen İbrahim'in dinine uy; o müşriklerden değildi' diye vahyettik. (123) Cumartesi [yasağı], ancak onda ihtilafa düşenlere konuldu. Şüphesiz Rabbin, ihtilaf edip durdukları şeyler hakkında kıyamet günü aralarında elbette hüküm verecektir. (124)”

لما كشف الله فعل اليهود وتحكّمهم في شرعهم، بذكر ما حرّم عليهم، أراد أن يبين بعدهم عن شرع إبراهيم والافتخار به، وأن يصف حال إبراهيم، ليبين الفرق بين حاله وحالهم وحال قريش أيضا.

Allah, kendilerine haram kılınan şeyleri zikrederek Yahudilerin fiillerini ve şeriatlarına karşı keyfî tutumlarını açığa çıkarınca; onların İbrahim'in şeriatından ne kadar uzak olduklarını, onunla övünmelerinin [yersizliğini] ortaya koymak ve İbrahim'in hâlini vasfetmek istedi; ta ki onun hâli ile onların ve aynı şekilde Kureyş'in hâli arasındaki fark beyan olsun.

وصف الله تعالى في هذه الآيات إبراهيم إمام الحنفاء وأب الأنبياء بتسع صفات وهي:

Allah Teâlâ bu ayetlerde hanîflerin önderi ve peygamberlerin babası İbrahim'i dokuz özellikle vasfetmiştir; bunlar:

١- أنه كان أمة، أي رجلا جامعا للخير والصفات الحميدة ومعلما الخير، كالناس الكثير.

1- O bir ümmet (önder) idi; yani [tek başına] pek çok insan gibi hayrı ve övgüye değer nitelikleri kendisinde toplayan ve hayrı öğreten bir kimseydi.

٢- وكان قانتا لله، أي خاشعا مطيعا لله تعالى.

2- Allah'a gönülden boyun eğendi (kānit); yani Allah Teâlâ'ya karşı saygılı ve O'na itaatkârdı.

٣- وكان حنيفا، أي مائلا عن الشرك والباطل، وداعيا للتوحيد ومؤمنا به.

3- Hanîf idi; yani şirkten ve bâtıldan yüz çeviren, tevhide davet eden ve ona iman edendi.

٤- ولم يكن من المشركين، بل كان من الموحدين في الصغر والكبر.

4- Müşriklerden değildi; bilakis küçüklüğünde de büyüklüğünde de muvahhidlerdendi.

٥- وكان شاكرا لأنعم الله عليه، أي جميع نعم الله عليه، قليلها وكثيرها.

5- Allah'ın üzerindeki nimetlerine şükredendi; yani az olsun çok olsun O'nun bütün nimetlerine karşı şükür içindeydi.

٦- اجتباه ربه، أي اختاره واصطفاه للنبوة.

6- Rabbi onu seçti; yani onu nübüvvet için seçip süzüp çıkardı.

٧- وهداه الله إلى صراط مستقيم، أي وفقه في الدعوة إلى الله إلى طريق قويم.

7- Allah onu dosdoğru bir yola iletti; yani Allah'a davette onu doğru yola muvaffak kıldı.

٨- وآتاه الله في الدنيا حسنة، أي حببّه إلى جميع الخلق، فكل أهل الأديان يقرون به، ويعظمونه، سواء المسلمون واليهود والنصارى. فالحسنة: لسان الصدق وإمامته بجميع الخلق.

8- Allah ona dünyada bir güzellik (hasene) verdi; yani onu bütün mahlûkata sevdirdi; Müslümanlar, Yahudiler ve Hristiyanlar olmak üzere bütün din mensupları onu kabul eder ve yüceltir. Güzellik (hasene): Doğrulukla anılmak (lisân-ı sıdk) ve bütün mahlûkata önderlik etmesidir.

٩- وإنه في الآخرة في زمرة الصالحين، تحقيقا لدعائه: رَبِّ هَبْ لِي حُكْماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ (٨٣) .

9- O, şu duasının bir gerçekleşmesi olarak ahirette sâlihler zümresindedir: { رَبِّ هَبْ لِي حُكْماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ (٨٣) } “Rabbim! Bana bir hikmet bahşet ve beni sâlihler arasına kat. (83)”

وبعد تعداد هذه الصفات التسع لإبراهيم الخليل، ﵇، أمر الله نبيه محمدا ﷺ باتباعه، لكماله وصحة توحيده وطريقته، وبعده عن الشرك، وكونه لم يكن من المشركين، واتباع ملة إبراهيم إنما هو في أصول الدعوة، أي الدعوة إلى توحيد الله، وفضائل الأخلاق والأعمال، والوحي إلى محمد ﷺ باتباع ملة إبراهيم: من جملة الحسنة التي آتاها الله إبراهيم ﵊.

Halîl İbrahim'in (aleyhisselâm) bu dokuz sıfatı sayıldıktan sonra; kemali, tevhidinin ve yolunun doğruluğu, şirkten uzaklığı ve müşriklerden olmaması sebebiyle Allah, Peygamberi Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona tâbi olmayı emretmiştir. İbrahim'in milletine tâbi olmak, ancak davetin asıllarında; yani Allah'ın birliğine davet etmekte, ahlak ve amellerin faziletlerindedir. Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) İbrahim'in milletine tâbi olmasının vahyedilmesi ise, Allah'ın İbrahim'e (aleyhisselâm) verdiği o güzelliğin (hasene) bir parçasıdır.

ومن حسنات إبراهيم: تعظيمه يوم الجمعة واختياره للعبادة، كما اختاره نبينا ﵊، لأنه اليوم السادس الذي أكمل الله فيه الخليقة، وتمت فيه النعمة على العباد.

İbrahim'in güzelliklerinden biri de; Peygamberimizin (aleyhisselâm) seçtiği gibi, Cuma gününü yüceltmesi ve ibadet için onu seçmesidir. Zira o, Allah'ın yaratmayı tamamladığı ve kullar üzerindeki nimetin kemale erdiği altıncı gündür.

أما تعظيم اليهود السبت واختيارهم إياه فلأنه اليوم الذي لم يخلق فيه الرب شيئا

Yahudilerin Cumartesi gününü yüceltmeleri ve onu seçmeleri ise, Rabbin yaratılanlardan hiçbir şeyi

من المخلوقات، وفرغ فيه من خلق مخلوقاته، وإنما شرع تعظيمه عند اليهود الذين اتفقوا على ذلك أخيرا، وألزموا به إلزاما قويا، فذلك عقوبة من الله لهم، حيث إنهم لم يثبتوا على تعظيمه، بل عصوا فيه وتعدوا، فشدد الله عليهم، وأعنتهم في هذا التكليف، ولم يكن تعظيمه من ملة إبراهيم.

o günde yaratmadığı ve mahlûkatını yaratmayı onda bitirdiği [zannına dayanır]. Bu günün yüceltilmesi, ancak sonunda bunun üzerinde ittifak eden ve buna sımsıkı bağlanan Yahudilere teşrî kılınmıştır. Bu da onlar için Allah'tan bir cezadır; zira onlar onu yüceltme hususunda sebat göstermemiş, bilakis onda isyan edip haddi aşmışlardır. Bunun üzerine Allah da onlara ağırlaştırmış ve bu yükümlülükte onları zora koşmuştur. Yoksa onu yüceltmek İbrahim'in milletinden/dininden değildi.

وكان باقي الآية وعيدا لهم، فالله يفصل بين الفريقين من اليهود فيما اختلفوا فيه في شأن اتباع موسى وعيسى، ويجازي كل فريق بما يستحق من ثواب وعقاب. وظل اليهود متمسكين بتعظيم السبت، حتى بعث الله عيسى ﵇، فحولهم إلى يوم الأحد، كما تحولوا إلى الصلاة شرقا عن الصخرة. ثم عدلوا عن تحويل عيسى، وعادوا إلى ما كانوا عليه.

Ayetin kalanı onlar için bir tehdittir; zira Allah, Musa ve İsa'ya tâbi olma hususunda ihtilafa düştükleri şeyler hakkında Yahudilerden olan iki fırkanın arasını ayıracak ve her fırkaya hak ettiği sevap veya cezayı verecektir. Yahudiler, Allah İsa'yı (aleyhisselâm) gönderinceye kadar Cumartesi gününü yüceltmeye sımsıkı bağlı kaldılar; o ise onları Pazar gününe çevirdi; nitekim onlar kayanın (Sahrâ) doğusuna doğru namaz kılmaya da yönelmişlerdi. Sonra İsa'nın bu yönlendirmesinden vazgeçip eski hâllerine geri döndüler.

وهناك اختلاف آخر بيّن اليهود، غير الاختلاف المذكور في الآية، ذكره نبينا ﷺ في الحديث، حيث قال فيما رواه الشافعي والبخاري ومسلم عن أبي هريرة ﵁: «نحن الآخرون السابقون يوم القيامة، بيد أنهم أوتوا الكتاب من قبلنا، وأوتيناه من بعدهم، ثم هذا يومهم الذي فرض عليهم يوم الجمعة، فاختلفوا فيه، فهدانا الله له، فالناس لنا فيه تبع، اليهود غدا، والنصارى بعد غد» .

Ayrıca Yahudiler arasında, ayette zikredilen ihtilaftan başka, Peygamberimizin (sallallâhu aleyhi ve sellem) hadisinde zikrettiği açık bir ihtilaf daha vardır. Nitekim Şâfiî, Buhârî ve Müslim'in Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiklerine göre o şöyle buyurmuştur: «Bizler kıyamet gününde sonuncular [olup faziletçe] öne geçenleriz; şu kadar var ki onlara Kitap bizden önce, bize ise onlardan sonra verildi. Sonra kendilerine farz kılınan Cuma, işte onların [ihtilaf ettiği] bu gündür; onda ihtilafa düştüler de Allah bizi ona iletti. Bu sebeple insanlar bu konuda bize tâbidir: Yahudiler yarın, Hristiyanlar ise yarından sonradır.»

يظهر من إبراز هذه الاختلافات مراد واضح لله ﷿ وهو أن تتحد الأمم والشعوب، والجماعات والأفراد على عقيدة واحدة وعبادة واحدة، وأخلاق ومعاملات واحدة، وعادات ومناهج واحدة، وحينئذ يعم الخير، ويسود السلام، وتنتهي المنازعات إلى يوم القيامة.

Bu ihtilafların gözler önüne serilmesinden, Allah'ın (azze ve celle) açık bir muradı ortaya çıkmaktadır; o da ümmetlerin ve halkların, cemaatlerin ve fertlerin tek bir akide, tek bir ibadet, tek bir ahlak ve muamele, tek bir örf ve metod üzere birleşmeleridir. İşte o zaman hayır yayılır, barış hâkim olur ve çekişmeler kıyamet gününe kadar sona erer.

أسلوب الدعوة إلى الله

Allah'a Davet Üslubu

النجاح المحقّق والدائم في الأعمال يتوقف على الأسلوب الناجح والمنهج المعقول، والخطة السليمة، وبما أن غرس العقيدة في القلب ليس أمرا سهلا، فيحتاج ذلك إلى حكمة في الخطاب، وإثارة العاطفة، وإقناع العقل، وتنبيه الفكر، وإذا استخدمت هذه الوسائل، ولم تحقق الهدف المطلوب، كان الموقف من المخاطبين متسما بالعناد وركوب الرأس، والتأثر بالأهواء والمصالح أو لعوامل أخرى كالتبعة إلى سيد أو قائد، والمهم التزام الأسلوب الحسن، كما قال الله تعالى في الدّعوة إلى دين الله تعالى:

İşlerde gerçekleşen ve kalıcı olan başarı; başarılı üsluba, makul metoda ve sağlam plana bağlıdır. Akideyi kalbe yerleştirmek kolay bir iş olmadığı için; hitapta hikmete, duyguları harekete geçirmeye, aklı ikna etmeye ve tefekkürü uyandırmaya ihtiyaç vardır. Bu vasıtalar kullanılıp da istenen hedef gerçekleşmediğinde, muhatapların tutumu inatçılık, dik kafalılık, heva ve menfaatlerin etkisi altında kalmak yahut bir efendiye veya lidere tâbi olmak gibi başka faktörlerle nitelenir. Önemli olan güzel üsluba bağlı kalmaktır; nitekim Allah Teâlâ, dinine davet hususunda şöyle buyurmuştur:

[سورة النحل (١٦) : الآيات ١٢٥ الى ١٢٨]

[Nahl Suresi (16), Ayetler 125-128]

ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (١٢٥) وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ (١٢٦) وَاصْبِرْ وَما صَبْرُكَ إِلاَّ بِاللَّهِ وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ (١٢٧) إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ (١٢٨)

{ ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (١٢٥) وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ (١٢٦) وَاصْبِرْ وَما صَبْرُكَ إِلاَّ بِاللَّهِ وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ (١٢٧) إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ (١٢٨) } “Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle davet et ve onlarla en güzel şekilde mücadele et. Şüphesiz Rabbin, kendi yolundan sapanları en iyi bilendir ve O, doğru yolda olanları da en iyi bilendir. (125) Eğer ceza verecek olursanız, size yapılanın misliyle ceza verin. Şayet sabrederseniz, elbette bu, sabredenler için daha hayırlıdır. (126) Sabret; senin sabrın ancak Allah'ın yardımıyladır. Onlardan dolayı üzülme ve kurdukları tuzaklardan ötürü de sıkıntı içinde olma. (127) Şüphesiz Allah, sakınanlarla ve iyilik edenlerle beraberdir. (128)”

اشتملت الآيات على بيان أسلوب الدعوة إلى الله تعالى، وعلى العدالة والمماثلة في العقاب، وعلى الصبر في المحن والمصائب.

Ayetler; Allah Teâlâ'ya davet üslubunun açıklanmasını, cezada adaleti ve misillemeyi, mihnet ve musibetlerde ise sabrı içermiştir.

وسبب نزول الآية: وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ ... فيما

{ وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ ... } “Eğer ceza verecek olursanız, size yapılanın misliyle ceza verin...” ayetinin iniş sebebi, şunda [rivayet edildiği gibidir]:

روى الحاكم والبيهقي والبزار عن أبي هريرة أن رسول الله ﷺ وقف على حمزة حين استشهد، وقد مثّل به، فقال، لأمثلنّ بسبعين منهم مكانك، فنزل جبريل، والنبي ﷺ واقف، بخواتيم سورة النحل: وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ ...

Hâkim, Beyhakî ve Bezzâr’ın Ebû Hureyre’den rivayet ettiğine göre; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, şehit edildiğinde ve kendisine müsle yapıldığında (uzuvları parçalandığında) Hamza’nın başında durup: « لأمثلنّ بسبعين منهم مكانك » «Senin yerine onlardan mutlaka yetmiş kişiye müsle yapacağım!» buyurdu. Henüz Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ayakta iken Cebrâil, Nahl sûresinin son ayetleriyle indi: { وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ ... } “Eğer ceza verecek olursanız, size yapılanın misliyle ceza verin...”

إلى آخر السورة، فكفّ رسول الله ﷺ، وأمسك عما أراد.

surenin sonuna kadar. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) [bunu yapmaktan] vazgeçti ve yapmak istediği şeyden el çekti.

أي من الانتقام والأخذ بالثأر لحمزة.

Yani Hamza için intikam almaktan ve öç almaktan vazgeçti.

فهذه الآية نزلت في شأن التمثيل بالحمزة ﵁ في يوم أحد. وقيل لهرم ابن حبان حين احتضر: أوص، فقال: إنما الوصية في المال، ولا مال لي، وأوصيكم بخواتيم سورة النحل: ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ الآيات.

Bu ayet, Uhud gününde Hamza'nın (radıyallâhu anh) cesedine yapılan müsle (işkence) hakkında inmiştir. Herem b. Hayyân'a vefatı yaklaştığında: «Vasiyet et» denilmiş, o da şöyle demiştir: «Vasiyet ancak mal hakkında olur, benim ise malım yoktur. Size Nahl Suresi'nin son ayetlerini vasiyet ediyorum: { ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ } “Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle davet et...” ayetleri.»

والمعنى: ادع أيها النبي الناس إلى دين الله وشريعة ربك، وهي الإسلام، بالحكمة: أي بالقول المحكم، والموعظة الحسنة، أي بالعبرة والتوجيه والكلمة المؤثرة في القلوب، والتلطف بالإنسان، بإحلاله وتنشيطه، ليحذر الناس بأس الله تعالى، ويحققوا لأنفسهم النجاح، وجادلهم بالتي هي أحسن، أي وحاججهم محاجة تتصف بالحسن، والإقناع، وبالرفق واللين، ولطف الخطاب، والصفح عن المسيء، وقابل الإساءة بالإحسان، واقصد من الجدال الوصول إلى الحق، دون رفع الصوت أو السبّ أو التعيير أو التهكّم والاستهزاء، كما قال الله تعالى: وَلا تُجادِلُوا أَهْلَ الْكِتابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ [العنكبوت: ٢٩/ ٤٦] .

Anlamı şudur: Ey Peygamber! İnsanları Allah'ın dinine ve Rabbinin şeriatına -ki o İslam'dır- hikmetle, yani sağlam ve kesin sözle; güzel öğütle, yani ibretle, yönlendirmeyle, kalplere tesir eden sözle ve insana yumuşak davranarak, onu rahatlatıp gayrete getirerek davet et; ta ki insanlar Allah Teâlâ'nın azabından sakınsınlar ve kendileri için kurtuluşu gerçekleştirsinler. Ve onlarla en güzel şekilde mücadele et; yani güzellik, ikna, rıfk, yumuşaklık, nazik hitap ve kötülük yapana müsamaha göstermekle nitelenen bir delil getirme yoluyla onlarla tartış; kötülüğe iyilikle karşılık ver ve tartışmadan amacın, ses yükseltmeksizin, sövüp saymaksızın, ayıplamaksızın veya alay edip hafife almaksızın hakka ulaşmak olsun; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلا تُجادِلُوا أَهْلَ الْكِتابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ } “İçlerinden zulmedenler hariç, Kitap ehliyle ancak en güzel yolla mücadele edin.” [Ankebût: 29/46].

ثم ذكر الله تعالى علة الأمر بالمجاملة في القول: وهي أنه سبحانه علم الشقي والسعيد من الناس، ومن حاد أو انحرف عن سبيل الله والحق، وهو مجازيهم على ضلالهم واهتدائهم حين لقاء ربهم، فله وحده الجزاء والحساب، لا لأحد من البشر ولو كان نبيا.

Sonra Allah Teâlâ sözde nezaketi emretmenin illetini zikretmiştir: O da şudur ki, Sübhânehu ve Teâlâ insanlardan şakî olanı da said olanı da, Allah'ın yolundan ve haktan meyledip sapanı da bilmektedir. Rablerine kavuştukları vakit sapkınlıklarına ve hidayet bulmalarına karşılık onları cezalandıracak/mükâfatlandıracak olan O'dur; ceza ve hesap yetkisi -peygamber dahi olsa- hiçbir beşere değil, yalnızca O'na aittir.

والعقاب ينبغي أن يكون بالمثل، فإن عاقبتم أحدا من الناس على إساءته أو جرمه، فعاقبوه بمثل فعله، فذلك هو موجب العدل، ولئن صبرتم على الأذى وصفحتم عن المسيء، فالصبر والعفو خير للصابرين أو العافين من الانتقام، لأن انتقام الله أشد، وعقابه أعظم. فهذه الآية كما تقدم بإجماع المفسرين مدنية نزلت في

Cezanın misliyle olması gerekir; eğer insanlardan birini yaptığı kötülük veya işlediği suç sebebiyle cezalandıracaksanız, ona yaptığı fiilin misliyle ceza verin; zira adaletin gereği budur. Şayet eziyete sabreder ve kötülük edeni bağışlarsanız, sabretmek ve affetmek; sabredenler yahut affedenler için intikam almaktan daha hayırlıdır; çünkü Allah'ın intikamı daha çetin, cezası ise daha büyüktür. Bu ayet, daha önce geçtiği üzere müfessirlerin icmasıyla Medenî olup,

شأن التمثيل بحمزة ﵁ يوم أحد. ولتأكيد مضمونها أمر الله نبيه بقوله:

Uhud gününde Hamza'ya (radıyallâhu anh) yapılan müsle hakkında inmiştir. İçeriğini pekiştirmek için Allah, Peygamberine şu sözüyle emretmiştir:

اصبر أيها النبي على ما أصابك من أذى في سبيل الدعوة، وما صبرك إلا بعون الله وتوفيقه ومشيئته، ولا تجزع أو لا تحزن على إعراض المشركين والمخالفين المعادين، فإن الله قدّر ذلك، ولا تحزن على قتلى أحد، فترك الحزن مما يستعان به على الصبر، ولا تكن في غم وضيق صدر من مكرهم وتدبيرهم الكيد لك، ومحاولتهم إلحاق السوء والأذى بك، فإن الله كافيك وناصرك ومؤيدك.

Ey Peygamber! Davet yolunda sana isabet eden eziyetlere sabret; senin sabrın ancak Allah'ın yardımı, muvaffak kılması ve dilemesiyledir. Müşriklerin ve düşmanlık eden karşıtların yüz çevirmesine sızlanma veya üzülme; çünkü bunu Allah takdir etmiştir. Uhud'da öldürülenlere de üzülme; zira üzüntüyü terk etmek, sabır için yardım alınan şeylerdendir. Onların tuzak kurmalarından, sana hileler tertiplemelerinden ve sana kötülük ve eziyet ulaştırma çabalarından dolayı keder ve göğüs darlığı içinde olma; zira Allah sana kâfidir, senin yardımcın ve destekçindir.

إن الله مع المتقين الذين تركوا المحارم، واجتنبوا المعاصي، إنه تعالى معهم بالنصر والعون والتأييد، والله مع المحسنين أعمالهم برعاية الفرائض والمندوبات في فعل الخير، والقيام بالطاعة، وأداء الحقوق، وفعل الواجبات. والصبر: من التقوى والإحسان. إن هذه المعية لله مع المتقين والمحسنين معية خاصة، يراد بها الإعانة والتأييد والهداية.

Şüphesiz Allah, haramları terk eden ve günahlardan kaçınan takva sahipleriyle beraberdir; O Teâlâ yardım, nusret ve teyit ile onlarla beraberdir. Allah, hayır işlemede, itaati yerine getirmede, hakları eda etmede ve vacipleri yapmada farzları ve mendupları gözeterek amellerini güzelleştiren muhsinlerle de beraberdir. Sabır ise takvadan ve ihsandandır. Allah'ın takva sahipleriyle ve muhsinlerle olan bu beraberliği; yardım etme, teyit etme ve hidayete erdirme kastedilen özel bir beraberliktir.