والإحسان: فعل كل مندوب إليه، أي فهو زائد على العدل، كالرحمة التي هي
İhsan ise tavsiye edilen (mendup olan) her fiili işlemektir; yani adalete ilavedir, tıpkı [kuvvetin]
فوق القوة، وإن الله يأمر عباده بالعدل والإنصاف مطلقا في كل شيء في التعامل والقضاء والحكم، وشؤون الدين والدنيا، حتى مع نفسه ومع غيره، وفي الاعتقاد، فلا يعبد بحق وعدل غير الله الخالق الرازق، النافع، ويأمر الله أيضا بالإحسان في العبادة وإلى المسيء، وإلى القرابة والجيران وإلى الناس قاطبة. ويأمر سبحانه بإيتاء ذي القربى، أي بصلة الأرحام بالزيادة، والمودة، والعطاء والصدقة، والنفقة. هذه أمور ثلاثة يأمر بها.
üstünde olan merhamet gibi. Şüphesiz Allah kullarına muamelede, yargıda, hükümde, din ve dünya işlerinde, hatta kişinin kendi nefsiyle ve başkasıyla olan münasebetlerinde ve inançta, her şeyde mutlak adaleti ve insafı emreder; öyle ki Yaratıcı, Rızık Veren ve Fayda Sağlayan Allah'tan başkasına hak ve adaletle ibadet edilmez. Allah ayrıca ibadette, kötülük yapana, akrabaya, komşulara ve bütün insanlara ihsanda bulunmayı emreder. Yüce Allah yakın akrabaya vermeyi, yani ziyade ederek, sevgi göstererek, bağış, sadaka ve nafaka yoluyla akrabalık bağlarını gözetmeyi (sıla-i rahmi) emreder. İşte bunlar, emrettiği üç husustur.
وينهى عن ثلاثة أيضا: الفحشاء: أي الشيء المحرم كالزنى والسرقة وشرب المسكرات، وأكل أموال الناس بالباطل. وينهى عن المنكر: وهو ما قبحه الشرع والعقل الرشيد كالقتل، والأذى، واحتقار الناس. وينهي عن البغي: وهو ظلم الناس، والاعتداء عليهم. فالمأمورات الثلاثة: العدل والإحسان وإيتاء ذي القربى.
Yine üç şeyi de yasaklar: Fuhşiyat: Yani zina, hırsızlık, sarhoş edici içecekler içmek ve insanların mallarını haksız yere yemek gibi haram olan şeyler. Münkeri yasaklar: Bu da adam öldürmek, eziyet etmek ve insanları hor görmek gibi şeriatın ve selim aklın çirkin gördüğü şeylerdir. Taşkınlığı (bağy) yasaklar: Bu da insanlara zulmetmek ve onlara haksız yere saldırmaktır. Emredilen üç şey: Adalet, ihsan ve yakın akrabaya vermektir.
والمنهيات الثلاثة: الفحشاء والمنكر والبغي. وكلها تجاوز حدود الشرع والعقل الرشيد. وتأكيدا للأمر والنهي، قال تعالى: يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ أي يأمركم بالخير، وينهاكم عن الشر لتتعظوا وتتذكروا، وتعملوا بما فيه مرضاة الله تعالى.
Yasaklanan üç şey ise: Fuhşiyat, münker ve taşkınlıktır. Bunların hepsi şeriatın ve selim aklın sınırlarını aşmaktır. Emri ve yasağı teyit etmek üzere Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } “İyice düşünesiniz diye size öğüt verir.” Yani öğüt alasınız, düşünesiniz ve Allah Teâlâ'nın rızasının bulunduğu şeylerle amel edesiniz diye size hayrı emreder ve sizi şerden nehyeder.
ثم خصص الله بالذكر بعض المأمورات: وهو الوفاء بالعهد والميثاق، والحفاظ على الأيمان المؤكدة، وعهد الله: كل ما يجب الوفاء به، من التزام أحكام الإسلام، والوعود، وتنفيذ العقود والمشاركات والالتزامات. وأكد الله أمره بالوفاء بالعهد بالتحذير من نقض العهود وأيمان البيعة على الإسلام بعد توثيقها باسم الله، إن الله يعلم ويطلع على كل ما نفعله في العهود، من البرّ بها أو نقضها، أو محاولة تعديلها والالتفات على بنودها بالحيل.
Sonra Allah emredilen hususlardan bazılarını özel olarak zikretti: O da ahde ve misaka vefa göstermek, pekiştirilmiş yeminleri korumaktır. Allah'ın ahdi; İslam'ın hükümlerine bağlı kalmak, verilen sözler, akitlerin, ortaklıkların ve yükümlülüklerin yerine getirilmesi gibi yerine getirilmesi vacip olan her şeydir. Allah, ahde vefa gösterilmesine dair emrini, antlaşmaları ve Allah'ın adıyla pekiştirildikten sonra İslam üzere yapılan biat yeminlerini bozmaktan sakındırarak teyit etmiştir. Şüphesiz Allah, ahitler hususunda yaptığımız her şeyi; onlara sadık kalmayı yahut onları bozmayı veya hilelerle onları değiştirmeye ve maddelerinin etrafından dolanmaya çalışmayı bilir ve görür.
ولا تكونوا أيها المؤمنون المعاهدون في إبرام الحلف أو العهد أو نقضه كالمرأة
Ey antlaşma yapan müminler! Bir ittifakı veya ahdi bağlama yahut onu bozma hususunda o
الحمقاء التي تغزل غزلها وتفتله محكما، ثم تنقضه بعد فتله وإبرامه، فهو ليس من فعل العقلاء. تجعلون أيمانكم على الوفاء بالعهد خديعة ومكرا وتغريرا بالطرف الآخر، وتحلفون للناس إذا كانوا أكثر أو أقوى منكم، ليطمئنوا إليكم، فإذا أمكنكم الغدر بهم، غدرتم. إنما يعاملكم الله معاملة المختبر، بأمره إياكم، بالوفاء بالعهد، لينظر أتغترون بالكثرة والقلة أم تراعون العهد، وسوف يبين الله لكم بيانا قطعيا يوم القيامة ما كنتم تختلفون فيه، من أمر الإيمان والكفر، والوفاء بالعهد والنقض، فيجازي كل عامل بعمله، من خير أو شر، وهذا إنذار وتحذير من مخالفة ملة الإسلام ونقض العهود.
ipliğini eğirip sağlamca büken, sonra da büküp sağlamlaştırdıktan sonra onu bozan ahmak kadın gibi olmayın; zira bu akıl sahiplerinin yapacağı bir iş değildir. Ahde vefa konusundaki yeminlerinizi diğer tarafa karşı bir aldatma, hile ve yanıltma aracı kılıyorsunuz; insanlar sizden daha çok veya daha güçlü olduklarında, size güvensinler diye onlara yemin ediyorsunuz; onlara hıyanet etme imkânı bulduğunuzda ise hıyanet ediyorsunuz. Allah, ahde vefa göstermenizi emrederek sizi sadece imtihan etmektedir; tâ ki çokluğa ve azlığa aldanıp aldanmadığınızı, yoksa ahdi gözetip gözetmediğinizi görsün. Kıyamet günü Allah, iman ve küfür, ahde vefa ve ahdi bozma hususunda hakkında ihtilaf ettiğiniz şeyleri size kesin bir şekilde açıklayacaktır; böylece her amel edene hayır veya şer olsun amelinin karşılığını verecektir. Bu, İslam dinine aykırı davranmaktan ve ahitleri bozmaktan bir ihtar ve sakındırmadır.
حرية الإنسان واختياره
İnsanın Hürriyeti ve Seçimi
الشرع والعقل يقضيان بأن الإنسان حر الاختيار في الطاعة والمعصية، وفي سلوك سبل الخير أو السير في طريق الشر، ويختبر الله عباده بالأوامر والنواهي، ليذهب كل إنسان إلى ما يسّر له، والتيسير من الله عمل بمقتضى حق الملك، ولا يسأل عما يفعل، ولو شاء الله، لكان الناس كلهم في طريق واحدة، إما في هدى وإما في ضلالة، ولكنه تعالى شاء أن يترك حرية الاختيار للناس، وليظهر أثر الاختيار، في انقسام الناس فريقين: فريق الطاعة وأهل السعادة وفريق المعصية وأهل الشقاوة، قال الله تعالى:
Şeriat ve akıl, insanın itaat ve isyanda, hayır yollarına girmede veya şer yolunda yürümede irade hürriyetine sahip olduğuna hükmeder. Allah, her insanın kendisine kolaylaştırılan şeye yönelmesi için kullarını emirler ve yasaklarla imtihan eder; Allah'ın kolaylaştırması mülk hakkının gereğidir ve O, yaptığından sorgulanamaz. Eğer Allah dileseydi bütün insanlar tek bir yol üzere olurdu; ya hidayet üzere ya da dalalet üzere olurlardı. Fakat O Teâlâ, irade hürriyetini insanlara bırakmayı ve seçimin tesirinin insanların iki fırkaya ayrılmasıyla ortaya çıkmasını diledi: İtaat fırkası ve saadet ehli ile isyan fırkası ve şekavet ehli. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٩٣ الى ٩٦]
[Nahl Suresi (16), Ayetler 93-96]
وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَلكِنْ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَلَتُسْئَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٣) وَلا تَتَّخِذُوا أَيْمانَكُمْ دَخَلاً بَيْنَكُمْ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها وَتَذُوقُوا السُّوءَ بِما صَدَدْتُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَلَكُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (٩٤) وَلا تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلاً إِنَّما عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٩٥) ما عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ وَلَنَجْزِيَنَّ الَّذِينَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (٩٦)
{ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَلكِنْ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَلَتُسْئَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٣) وَلا تَتَّخِذُوا أَيْمانَكُمْ دَخَلاً بَيْنَكُمْ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها وَتَذُوقُوا السُّوءَ بِما صَدَدْتُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَلَكُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (٩٤) وَلا تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلاً إِنَّما عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٩٥) ما عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ وَلَنَجْزِيَنَّ الَّذِينَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (٩٦) } “Eğer Allah dileseydi sizi tek bir ümmet yapardı; fakat O, dilediğini saptırır, dilediğini de doğru yola iletir. Yaptıklarınızdan mutlaka sorulacaksınız. (93) Yeminlerinizi aranızda bir hile vasıtası kılmayın; aksi takdirde ayak sağlam bastıktan sonra kayar ve Allah yolundan alıkoymanız sebebiyle kötülüğü tadarsınız; sizin için büyük bir azap da vardır. (94) Allah'ın ahdini az bir bedele satmayın. Eğer bilirseniz, şüphesiz Allah katında olan sizin için daha hayırlıdır. (95) Sizin yanınızdaki tükenir, Allah katındaki ise bakidir. Sabredenlere mükâfatlarını, yaptıklarının en güzeliyle mutlaka vereceğiz. (96)”
هذه الآيات الكريمة تقرر الحد الفاصل في القضية الكبرى: وهي حرية الاختيار للإنسان، التي على أساسها يكون الحساب والجزاء، والثواب والعقاب، فالله قادر على أن يجعل الناس على ملة واحدة أو دين واحد بمقتضى الفطرة والخلق، فقوله تعالى: يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ معناه يخلق ذلك في القلوب، خلافا لقول المعتزلة، كما ذكر ابن عطية في تفسيره. ورتب الله تعالى على حرية الاختيار التوعّد في آخر الآية، بسؤال كل أحد يوم القيامة عن عمله، وهذا سؤال توبيخ وحساب، وليس ثمّ سؤال تفهّم، وهو المنفي في آيات.
Bu kerîm ayetler büyük meseledeki kesin sınırı belirlemektedir: O da insanın, üzerine hesabın, cezanın, sevabın ve azabın terettüp ettiği irade hürriyetidir. Allah, fıtrat ve yaratılış gereği insanları tek bir millet veya tek bir din üzere kılmaya kadirdir. Allah Teâlâ'nın: { يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ } “...dilediğini saptırır, dilediğini de doğru yola iletir...” buyruğunun anlamı; İbn Atıyye'nin tefsirinde zikrettiği üzere, Mu'tezile'nin görüşünün aksine, bunu kalplerde yaratması demektir. Allah Teâlâ irade hürriyetine bağlı olarak ayetin sonunda kıyamet günü herkesin kendi amelinden sorgulanacağı uyarısında bulunmuştur; bu sorgulama bir azarlama ve hesap sorgulamasıdır, yoksa anlama amaçlı bir soru sorma değildir; nitekim [anlama amaçlı soru] ayetlerde nefyedilmiştir.
ويقتضي الاختيار: أن يسلك الإنسان بموجب هداية الله وعقله مسلك أهل الصلاح والاستقامة في المعاملات والعلاقات الاجتماعية، فلا يصح الانحراف والخداع والمكر، لذا نهى الله عن اتخاذ الأيمان وسيلة خداع، ونهى عن نقض العهود والأيمان: أيمان البيعة على الإسلام مع النبي ﷺ فإذا اتخذت الأيمان وسيلة مكر وخديعة، فتزلّ قدم في الضلال بعد ثبوتها على جادة الاستقامة والإيمان. وهذا مثل لمن كان على الاستقامة، فحاد عنها، وزلّ عن طريق الهدى بأيمان حانثة، مشتملة على الصدّ عن سبيل الله، ومن انحرف أو زلّ، ذاق السوء، أي تحمل العذاب السيئ الأليم، وهو القتل والأسر في الدنيا، بسبب الصدّ عن سبيل الله، وله العقاب الشديد في الآخرة، جزاء المخالفة والانخراط في سلك الأشقياء الضالين.
İrade hürriyeti; insanın, Allah'ın hidayeti ve aklı gereğince muamelelerde ve içtimai ilişkilerde salah ve istikamet ehlinin tuttuğu yolu tutmasını gerektirir; sapma, hile ve tuzak kurmak caiz değildir. Bu sebeple Allah, yeminlerin bir aldatma vasıtası kılınmasını yasaklamış; ahitlerin ve yeminlerin, yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile yapılan İslam üzere biat yeminlerinin bozulmasını menetmiştir. Eğer yeminler bir hile ve aldatma vasıtası kılınırsa, istikamet ve iman caddesi üzerinde sağlam durduktan sonra ayak dalalete kayar. Bu, istikamet üzere olup da ondan sapan ve Allah yolundan alıkoymayı içeren yalan yeminlerle hidayet yolundan kayan kimse için bir misaldir. Kim sapar veya kayarsa, kötülüğü tadar; yani Allah yolundan alıkoyması sebebiyle dünyada öldürülme ve esaret gibi fena ve acıklı bir azaba katlanır; muhalefet etmesinin ve sapan bedbahtların safına katılmasının cezası olarak ahirette de onun için şiddetli bir azap vardır.
والمقصود من الآية: إن نقضتم العهد أيها الناس، وقعتم في مفاسد ثلاثة: ترك الاستقامة، وتحمل شقاء الدنيا وعذابها، وعقاب الآخرة وجزائها.
Ayetten kastedilen şudur: Ey insanlar! Eğer ahdi bozarsanız üç büyük fesada düşersiniz: İstikameti terk etmek, dünyanın şekavet ve azabına katlanmak, ahiretin cezası ve azabı.
ثم حذّر الله تعالى من نقض العهد بأخذ الأعواض المالية التافهة مقابل ذلك، فقال سبحانه: وَلا تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلًا أي لا تعتاضوا عن الأيمان المحلوفة بالله عرض الدنيا وزينتها، فإنها قليلة مؤقتة، وما عند الله من الفضل والثواب العظيم خير لمن رجاه وآمن به، وخير من عرض الدنيا الحقير، وذلك إن كنتم أيها المخاطبون، تعلمون مدى التفاوت العظيم بين خيرات الدنيا وخيرات الآخرة. قال ابن عطية عن هذه الآية: هذه آية نهي عن الرّشا وأخذ الأموال على فعل ما يجب على الآخذ تركه، أو ترك ما يجب عليه فعله، فإن هذه هي التي عهد الله إلى عباده فيها.
Sonra Allah Teâlâ, bunun karşılığında önemsiz mali bedeller alarak ahdi bozmaktan sakındırmış ve şöyle buyurmuştur: { وَلا تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلًا } “Allah'ın ahdini az bir bedele satmayın.” Yani Allah adına edilen yeminleri dünya metaı ve süsüyle değişmeyin; zira bunlar az ve geçicidir. Allah katında olan lütuf ve büyük mükâfat, O'nu uman ve O'na iman eden kimse için daha hayırlıdır ve değersiz dünya metaından daha üstündür; bu da ey muhataplar, eğer sizler dünya nimetleri ile ahiret nimetleri arasındaki muazzam farkı biliyorsanız böyledir. İbn Atıyye bu ayet hakkında şöyle demiştir: Bu ayet, rüşvet almayı ve alan kimsenin terk etmesi gereken bir şeyi yapması yahut yapması gereken bir şeyi terk etmesi karşılığında mal almasını yasaklayan bir ayettir; zira bunlar Allah'ın kullarından ahit aldığı hususlardır.
ووجه الخيرية واضح، فإن ما عندكم من متاع ونعيم دنيوي عرضة للنفاد والزوال، وإن طال الأمد، وما عند الله من ثواب ونعيم في الجنة ومواهب الآخرة باق خالد، لا انقطاع له ولا نفاد، وإنما هو دائم لا يحول ولا يزول، أي إن الدنيا فانية، والآخرة باقية دائمة.
Hayırlı oluşunun yönü açıktır; zira yanınızda bulunan dünyalık meta ve nimet, ne kadar uzun sürerse sürsün tükenmeye ve yok olmaya mahkûmdur. Allah katındaki mükâfat, cennetteki nimet ve ahiret bağışları ise bakidir, ebedîdir, kesintisi ve tükenmesi yoktur; aksine devamlıdır, değişmez ve yok olmaz. Yani dünya fânidir, ahiret ise bâki ve ebedîdir.
والله بفضله وعدله يجزي بالخير والثواب الطيب الذين صبروا على أذى المشركين، وأعداء العقيدة، وعلى القيام بواجبات الإسلام وأحكام الشريعة، التي توجب الوفاء بالعهد وتنفيذ العقد، وكذلك بالصبر عن الشهوات، وعلى مكاره الطاعة، يجازيهم الله بأحسن أعمالهم، والتجاوز عن سيئاتهم، وهذا هو الثواب العظيم، وهو الوعد الحسن بغفران الذنوب، ومحو الخطايا، وهذه الآية إشارة إلى الصبر عن شهوة كسب المال بالوجوه المنكرة أو المحرمة، من الرّشاوى، وأخذ الأموال على ترك الواجبات، وفعل القبائح والمحظورات، فإن كل عاقل ينفر من الحرام، ولا يتقبل العفيف الشريف تلويث مكاسبه بالمحرمات والشبهات.
Allah lütfu ve adaletiyle; müşriklerin ve inanç düşmanlarının eziyetlerine, ahde vefayı ve akdin yerine getirilmesini gerektiren İslam'ın vecibelerini ve şeriatın hükümlerini yerine getirmeye sabredenleri, aynı şekilde şehvetlerden uzak durmaya ve itaatin meşakkatlerine sabredenleri hayır ve güzel mükâfat ile ödüllendirir. Allah onları amellerinin en güzeliyle mükâfatlandırır ve kötülüklerini bağışlar; bu ise büyük mükâfattır, günahların bağışlanması ve hataların silinmesine dair güzel bir vaattir. Bu ayet; rüşvetler, vacipleri terk etme ve çirkin ile yasak fiilleri işleme karşılığında para alma gibi münker veya haram yollarla mal kazanma şehvetine karşı sabretmeye bir işarettir. Zira her akıl sahibi haramdan nefret eder; iffetli ve şerefli kimse kazancını haramlar ve şüphelerle kirletmeyi kabul etmez.
أجمع آية للعمل الصالح
Salih Ameli En Kapsamlı Şekilde Toplayan Ayet
لا تفرقة في أصول التشريع الإسلامي وإعطاء فرص العمل بين الرجال والنساء، فللمرأة أن تنافس الرجل وتسبقه في ميدان القربات إلى الله تعالى، والمبادرة إلى العمل الصالح والقول الفاضل، وكم شهد التاريخ الإسلامي مواقف، مشاهد مشرفة وسبّاقة للمرأة، تميزت بالوعي والحكمة، وإدراك آفاق المستقبل، واستطاعت بها المرأة أن تثبت جدارتها، وتفوّقها أحيانا على الرجال في النواحي الاجتماعية، فاستحقت بهذا بطاقة سامية من الحب والتقدير، والوفاء والجزاء الحسن في الدنيا والآخرة، قال الله تعالى مبينا مبدأ تساوي النّساء والرجال، في مجالات العمل البنّاء الطيب:
İslam teşrîinin esaslarında ve çalışma fırsatlarının verilmesinde erkekler ile kadınlar arasında ayrım yoktur; kadının da Allah Teâlâ'ya yakınlaştıracak ameller meydanında, salih amele ve faziletli söze öncülük etmede erkekle yarışma ve onu geçme hakkı vardır. İslam tarihi; kadının şerefli, öncü, bilinç ve hikmetle temayüz eden, geleceğin ufuklarını kavrayan nice tutum ve manzaralarına şahit olmuştur. Kadın bu sayede içtimai alanlarda liyakatini ve bazen de erkeklere olan üstünlüğünü kanıtlamayı başarmış; böylece dünyada ve ahirette sevgi, takdir, vefa ve güzel karşılıktan oluşan yüce bir payeyi hak etmiştir. Allah Teâlâ, hayırlı ve yapıcı çalışma alanlarında kadınlar ile erkeklerin eşitliği ilkesini açıklayarak şöyle buyurmuştur:
[سورة النحل (١٦) : آية ٩٧]
[Nahl Suresi (16), Ayet 97]
مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (٩٧)
{ مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (٩٧) } “Erkek olsun, kadın olsun, kim mümin olarak salih bir amelde bulunursa, onu mutlaka güzel bir hayat ile yaşatırız ve mükâfatlarını, yaptıklarının en güzeliyle mutlaka veririz. (97)”
[النّحل: ١٦/ ٩٧] .
[Nahl: 16/97].
العمل الصالح: يشمل جميع أعمال الطاعة والخير والإحسان، وهو في ميزان الثواب والحسنات والجزاء الأخروي لا ثمرة له ولا قيمة من دون تقييده بالإيمان، أي التصديق بالله وملائكته وشرائعه المنزلة على أنبيائه ورسله وكتبه، وباليوم الآخر المنتظر للحساب والجزاء، وبالقدر خيره وشره، فإذا لم يقترن العمل الصالح بالإيمان بأركانه المذكورة، لم يحقق الأثر الخالد والمنزلة الحسنة في عالم الآخرة.
Salih amel: Bütün itaat, hayır ve ihsan amellerini kapsar; sevap, hasenat ve ahiret mükâfatı mizanında imanla kayıtlanmadıkça hiçbir semeresi ve değeri yoktur; yani Allah'a, meleklerine, peygamberlerine ve elçilerine indirilen şeriatlarına, kitaplarına, hesap ve ceza için beklenen ahiret gününe, hayrı ve şerriyle kadere inanmadıkça kıymeti bulunmaz. Salih amel zikredilen rükünleriyle birlikte imanla birleşmediği zaman, ahiret âleminde ebedî tesiri ve güzel makamı elde edemez.
وهذه الآية وعد صريح من الله تعالى بالحسنى والمنزلة الكريمة في الآخرة لمن عمل صالحا، سواء أكان ذكرا أم أنثى، والعمل الصالح: هو المطابق لكتاب الله وسنة رسوله ﷺ، بأداء الفرائض، والمندوبات، وفعل الخير، وكان قلب العامل مؤمنا بالله ورسوله.
Bu ayet; erkek olsun kadın olsun, salih amel işleyen kimseye ahirette güzel bir mükâfat ve şerefli bir makam verileceğine dair Allah Teâlâ'dan açık bir vaattir. Salih amel: Farzları, mendupları yerine getirmek ve hayır işlemek suretiyle Allah'ın Kitabı'na ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetine uygun olan ve ameli işleyenin kalbinin Allah'a ve Resûlü'ne iman etmiş bulunduğu ameldir.
ويكون الجزاء لمن آمن وعمل صالحا في الدنيا هو الحياة الطيبة: وهي التي تشمل
İman edip salih amel işleyen kimseye dünyadaki karşılık güzel bir hayattır: O da şunları kapsar:
وجوه الراحة المختلفة، من رزق حلال طاهر، وسعادة غامرة، وطمأنينة نفس، وهدوء بال، ورضا وقناعة، قال ابن عطية: ظاهر هذا الوعد بالجزاء الحسن: أنه في الدنيا، وإن طيب الحياة اللازم للصالحين، إنما هو بنشاط نفوسهم ونبلها وقوة رجائهم، والرجاء للنفس أمر ملذّ، فبهذا تطيب حياتهم، وبأنهم احتقروا الدنيا، فزالت همومها عنهم، فإن انضاف إلى هذا مال حلال، وصحة، أو قناعة، فذلك كمال. فيكون قوله تعالى: فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً معناه: لنعطينه ما تطيب به حياته: وهو القناعة والرضا.
Helal ve temiz rızık, engin bir saadet, iç huzuru, gönül rahatlığı, rıza ve kanaat gibi rahatlığın farklı yönlerini kapsar. İbn Atıyye şöyle demiştir: Güzel mükâfata dair bu vaadin zahiri; bunun dünyada olduğudur. Salih kimseler için hayatın güzel olmasının zorunluluğu, ancak nefislerinin canlılığı, asaleti ve ümitlerinin gücü iledir; nefis için ümit lezzet veren bir şeydir; işte bununla ve dünyayı hakir görüp kederlerinin kendilerinden zail olmasıyla onların hayatı güzelleşir. Şayet buna helal mal, sıhhat veya kanaat de eklenirse, işte bu kemaldir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً } “...onu mutlaka güzel bir hayat ile yaşatırız...” buyruğunun anlamı: Hayatını güzelleştirecek şeyi, yani kanaati ve rızayı ona mutlaka veririz, demektir.
ودليل شمول الحياة الطيبة لكل هذا:
Güzel hayatın bütün bunları kapsadığının delili:
الحديث الذي رواه الإمام أحمد عن عبد الله ابن عمر: أن رسول الله ﷺ قال: «قد أفلح من أسلم، ورزق كفافا، وقنّعه الله بما آتاه» .
İmam Ahmed'in Abdullah b. Ömer'den rivayet ettiği şu hadistir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Müslüman olan, kendisine yetecek kadar rızık verilen ve Allah'ın kendisine verdiğine kanaat ettirdiği kimse kesinlikle kurtuluşa ermiştir.»
وروى الإمام أحمد أيضا ومسلم عن أنس بن مالك: قال: قال رسول الله ﷺ: «إن الله لا يظلم المؤمن حسنة، يعطى بها في الدنيا، ويثاب عليها في الآخرة، وأما الكافر فيطعم بحسناته في الدنيا، حتى إذا أفضى إلى الآخرة، لم تكن له حسنة يعطى بها خيرا» .
Yine İmam Ahmed ve Müslim'in Enes b. Mâlik'ten rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz Allah müminin hiçbir iyiliğine haksızlık etmez; dünyada onun karşılığı kendisine verilir, ahirette de ondan dolayı mükâfatlandırılır. Kâfire gelince, o dünyadaki iyilikleri karşılığında rızıklandırılır; nihayet ahirete vardığında, karşılığında kendisine hayır verilecek hiçbir iyiliği kalmaz.»
وحكى الطبري عن أبي صالح أنه قال: نزلت هذه الآية بسبب قوم من أهل الملل تفاخروا، وقال كل منهم: ملّتي أفضل، فعرّفهم الله في هذه أفضل الملل.
Taberî, Ebû Sâlih'ten şöyle dediğini nakletmiştir: Bu ayet, çeşitli din mensuplarından bir topluluğun birbirlerine karşı övünmeleri ve her birinin: 'Benim dinim daha üstündür' demesi sebebiyle inmiştir. Bunun üzerine Allah bu [ayette] onlara dinlerin en faziletlisini bildirmiştir.
وأما جزاء من آمن وعمل صالحا في الآخرة: فهو الأجر والثواب بأحسن ما كانوا يعملون، أي بقدر أحسن ما كانوا يعملون، وهذا وعد بنعيم الجنة، وهو أحسن جزاء لمن أحسن العمل في الدنيا، وهو حسبما يفعل بالصابرين.
İman edip salih amel işleyen kimsenin ahiretteki mükâfatına gelince: O, yaptıklarının en güzeliyle olan ecir ve sevaptır; yani yaptıkları amellerin en güzeli ölçüsüncedir. Bu, cennet nimetine bir vaattir ve dünyada güzel amel işleyen kimse için en güzel mükâfattır; nitekim sabredenlere yapılan muamele de böyledir.
ويكون قوله تعالى: فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً كما ذكر الألوسي ﵀ إشارة إلى درء المفاسد، وقوله سبحانه: وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما كانُوا يَعْمَلُونَ إشارة إلى جلب المصالح. فتكون ثمرة العمل الصالح من الرجل والمرأة على السواء، هي
Âlûsî rahimehullâh'ın da belirttiği gibi, Allah Teâlâ'nın: { فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً } “...onu mutlaka güzel bir hayat ile yaşatırız...” buyruğu mefsedetlerin giderilmesine (defedilmesine); { وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما كانُوا يَعْمَلُونَ } “...ve mükâfatlarını, yaptıklarının en güzeliyle mutlaka veririz.” buyruğu ise maslahatların celbedilmesine (kazandırılmasına) işarettir. Dolayısıyla hem erkeğin hem de kadının işlediği salih amelin semeresi eşit olarak şudur:
تحقيق سعادة الدارين: الدنيا والآخرة، وما أطيبها وما أجلّها ثمرة أو فائدة؟! ويدل هذا: على أن من فقد الإيمان، أو من لم يعمل عملا صالحا، وإنما كان عمله فسادا، فإنه يحرم من الحياة الطيبة في الدنيا، ويحجب عنه نعيم الآخرة، وهو الجنة، ويكون معذبا في نفسه بشقاء الدنيا، وفوات المصلحة في الآخرة، أي إنه يكون بعيدا عن السعادة الحقة، وإن ظهر سعيدا بماله وأولاده أو جاهه وسلطانه.
İki cihanın; yani dünya ve ahiretin saadetini elde etmektir. Bu ne güzel ve ne yüce bir semere veya kazançtır! Bu durum şuna delalet eder: İmanı kaybeden yahut salih amel işlemeyip bilakis ameli fesat olan kimse, dünyada güzel bir hayattan mahrum bırakılır; ahiretin nimeti olan cennet de kendisinden perdelenir. Kendi içinde dünyanın mutsuzluğu ve ahirette menfaatin kaçırılması sebebiyle azap içinde olur. Yani malı, çocukları veya makamı ve saltanatıyla zahiren mutlu görünse bile, gerçek mutluluktan uzak olur.
تعظيم القرآن والغاية من تنزيله
Kur'an'a Saygı ve İndiriliş Gayesi
ليس هناك في الدنيا أعظم ولا أشرف ولا أقدس من القرآن الكريم، لأنه كلام رب العالمين، ودستور البشرية، وطريق النجاة والسعادة في الآخرة والدنيا، لذا وجب على المسلم والمسلمة تعظيم القرآن، فلا يتلو أحد منه شيئا، قبل الاستعاذة من الشيطان الرجيم، وعليه أن يتقبل كل ما أنزله الله فيه، سواء قصد به التشريع لفترة زمنية معينة، أم أريد به الاستمرار والديمومة، والغاية منه تثبيت المؤمنين على الإيمان، وهدايتهم للطريق المستقيم، وتبشير من أطاع بالجنة، وإنذار من عصى بالنار، وليست الهداية الإلهية والتوفيق لمن لا يؤمن بآياته، قال الله تعالى مبينا هذه الأصول:
Dünyada Kur'ân-ı Kerîm'den daha yüce, daha şerefli ve daha kutsal hiçbir şey yoktur; zira o, Âlemlerin Rabbi'nin kelamı, insanlığın anayasası, ahirette ve dünyada kurtuluş ve saadet yoludur. Bu sebeple erkek olsun kadın olsun her Müslümanın Kur'an'a saygı göstermesi farzdır; dolayısıyla kovulmuş şeytandan Allah'a sığınmadan (istiâze çekmeden) hiç kimse ondan bir şey okumamalıdır. İster belirli bir zaman dilimi için teşri kastedilmiş olsun, isterse süreklilik ve kalıcılık istenmiş olsun, Allah'ın onda indirdiği her şeyi kabul etmelidir. Ondan maksat, müminleri iman üzere sebat ettirmek, onları dosdoğru yola iletmek, itaat edenleri cennetle müjdelemek ve isyan edenleri cehennem ateşiyle uyarmaktır. İlahi hidayet ve tevfîk (başarı) ise O'nun ayetlerine inanmayan kimseler için değildir. Allah Teâlâ bu esasları açıklayarak şöyle buyurmuştur:
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٩٨ الى ١٠٣]
[Nahl Suresi (16), Ayetler 98-103]
فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ (٩٨) إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٩٩) إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ (١٠٠) وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يُنَزِّلُ قالُوا إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ (١٠١) قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا وَهُدىً وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ (١٠٢)
{ فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ (٩٨) إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٩٩) إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ (١٠٠) وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يُنَزِّلُ قالُوا إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ (١٠١) قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا وَهُدىً وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ (١٠٢) } “Kur'an okuduğun zaman, o kovulmuş şeytandan Allah'a sığın. (98) Gerçek şu ki, iman edip de yalnız Rablerine tevekkül edenler üzerinde onun hiçbir hâkimiyeti yoktur. (99) Onun hâkimiyeti, ancak onu dost edinenler ve onu Allah'a ortak koşanlar üzerindedir. (100) Biz bir ayetin yerine başka bir ayet getirdiğimiz zaman —ki Allah ne indireceğini çok iyi bilir— 'Sen ancak bir iftiracısın' derler. Hayır, onların çoğu bilmezler. (101) De ki: 'İman edenleri sebat ettirmek, Müslümanlara bir hidayet ve müjde olmak üzere onu, Rabbinden hak ile Rûhu'l-Kudüs indirmiştir.' (102)”
وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهذا لِسانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ (١٠٣)
{ وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهذا لِسانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ (١٠٣) } “Andolsun ki biz onların, 'Ona ancak bir insan öğretiyor' dediklerini biliyoruz. İsnatta bulundukları kimsenin dili yabancıdır (Arapça değildir); bu ise apaçık Arapça bir dildir. (103)”
تبين الآيات مبدأ تعظيم القرآن، فإذا أخذت في قراءة القرآن، أيها النبي وكل مؤمن، فاستعذ بالله، أي الجأ إلى الله من وساوس الشيطان المرجوم، الملعون المطرود من رحمة الله، حتى لا تلتبس عليك القراءة أو التلاوة، ولتتدبر معاني القرآن، والتعوذ مندوب إليه بالإجماع، كما حكى ابن جرير وغيره من الأئمة. علما بأن جنس الشيطان ليس له قوة ولا حجة، ولا تسلط على المصدّقين بلقاء الله، والمتوكلين عليه المفوضين أمورهم إليه. إنما تسلط الشيطان بالغواية والإضلال على الذين يطيعونه، ويتخذونه وليا ناصرا لهم من دون الله، والذين هم أشركوا بالله غيره في العبادة والطاعة. وفي الآيات رد على شبهتين لمنكري النبوة، المتأثرين بوساوس الشيطان:
Ayetler Kur'an'a saygı gösterme ilkesini açıklamaktadır. Ey Peygamber ve ey her bir mümin! Kur'an okumaya başladığın zaman Allah'a sığın; yani taşlanmış, lanetlenmiş ve Allah'ın rahmetinden kovulmuş şeytanın vesveselerinden Allah'a iltica et ki, okuman veya tilavetin sana karışmasın ve Kur'an'ın manalarını tefekkür edebilesin. İbn Cerîr ve diğer imamların naklettiği gibi, istiâze (sığınma duası) icma ile menduptur. Bilinmelidir ki şeytan cinsinin, Allah'a kavuşmayı tasdik edenler, O'na tevekkül edip işlerini O'na havale edenler üzerinde hiçbir gücü, hücceti ve hâkimiyeti yoktur. Şeytanın azdırma ve saptırma konusundaki hâkimiyeti, ancak kendisine itaat eden, Allah'ı bırakıp onu yardımcı bir dost edinen ve ibadet ile itaatte başkasını Allah'a ortak koşan kimseler üzerindedir. Bu ayetlerde, şeytanın vesveselerinden etkilenen peygamberlik inkârcılarının iki şüphesine cevap verilmektedir:
الشبهة الأولى- أن الله تعالى إذا نسخ لفظ آية بلفظ آخر أو بدّل معناها وإن بقي لفظها، والله أعلم بما ينزله من القرآن، قالوا: لو كان من عند الله لم يتبدل، وإنما هو من افتراء محمد، فهو يعدل عن الخطأ إلى الصواب، فأخبر الله أنه أعلم بما يصلح للعباد برهة من الدهر، ثم ما يصلح لهم بعد ذلك، وأنهم لا يعلمون هذا، ولا يدركون ما في التبديل من حكمة ومصلحة للناس.
Birinci şüphe: Allah Teâlâ bir ayetin lafzını başka bir lafızla neshettiğinde yahut lafzı kaldığı halde anlamını değiştirdiğinde —ki Allah Kur'an'dan ne indireceğini en iyi bilendir— dediler ki: 'Eğer Allah katından olsaydı değişmezdi; bu ancak Muhammed'in bir iftirasıdır, o yanlıştan doğruya dönmektedir.' Bunun üzerine Allah, zamanın bir döneminde kullara neyin iyi geleceğini, daha sonra da onlara neyin iyi geleceğini en iyi kendisinin bildiğini; onların ise bunu bilmediklerini ve değiştirmede insanlar için ne gibi bir hikmet ve maslahat bulunduğunu kavramadıklarını haber vermiştir.
نزلت هذه الآية حين قال المشركون كفار مكة: إن محمدا، ﵊، سخر بأصحابه، يأمرهم اليوم بأمر، وينهاهم عنه غدا، أو يأتيهم بما هو أهون عليهم، وما هو إلا مفتر يقوله من تلقاء نفسه، فأنزل الله تعالى هذه الآية والتي بعدها.
Bu ayet, Mekke kâfirleri olan müşriklerin: 'Muhammed aleyhisselâm ashabıyla alay ediyor; bugün onlara bir şey emrediyor, yarın onu yasaklıyor veya onlara daha kolay gelen bir şey getiriyor. O, ancak bunu kendiliğinden uyduran bir iftiracıdır.' demeleri üzerine inmiştir. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti ve peşinden gelen ayeti indirmiştir.
وتضمنت الآية التي بعدها الرد على شبهتهم الواهية، ومضمونه: قل لهم يا محمد: لقد نزّل القرآن المتلو عليكم جبريل روح القدس (أي المطهر) ﵇، من ربك بالحق، أي حقا، مقترنا بالصدق والعدل والحكمة، واجبا لمعنى المصلحة أن ينزّل، والنسخ من جملة الحق. والغاية من تنزيله: تثبيت الذين صدّقوا بما أنزل الله أولا، وآخرا، وتطمين قلوبهم، وهدايتهم وإرشادهم للطريق الأقوم، وتبشيرهم بالجنة إذا أسلموا وأطاعوا الله، وتحذيرهم من العذاب إذا عصوا أوامر الله.
Peşinden gelen ayet, onların bu çürük şüphelerine cevabı içermiştir. Muhtevası şudur: Ey Muhammed! Onlara de ki: Size okunan bu Kur'an'ı Rûhu'l-Kudüs (yani tertemiz kılınmış olan) Cebrail aleyhisselâm, Rabbinden hak ile —yani hakikat olarak, doğruluk, adalet ve hikmetle birlikte, indirilmesi bir maslahat gereği zorunlu olarak— indirmiştir; nesh de hakkın cümlesindendir. Onun indiriliş gayesi: Allah'ın indirdiği ilk ve son hükümlere inananları sebat ettirmek, kalplerini mutmain kılmak, onları en doğru yola iletip hidayet etmek, teslim olup Allah'a itaat ettikleri takdirde onları cennetle müjdelemek ve Allah'ın emirlerine isyan ettikleri takdirde onları azap ile uyarmaktır.
والشبهة الثانية- أن الله أقسم على أنه يعلم علما تاما ما يفتريه المشركون على محمد، فهم يقولون جهلا وافتراء: إنما يعلّم هذا القرآن بشر آدمي، وليس وحيا من عند الله، ويشيرون إلى رجل أعجمي اللسان، لا يعرف العربية، غلام لبعض القرشيين، وكان بيّاعا عند الصفا، كان الرسول ﷺ يمرّ عليه، ويكلمه بعض الشيء.
İkinci şüphe: Allah, müşriklerin Muhammed hakkında uydurdukları iftirayı tastamam bildiğine yemin etmiştir. Zira onlar cehalet ve iftira ile şöyle diyorlardı: 'Bu Kur'an'ı ona ancak bir insan öğretiyor, o Allah katından gelen bir vahiy değildir.' Kureyşlilerden bazılarının kölesi olan, Safa tepesi yanında satıcılık yapan ve Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına uğrayıp kendisiyle biraz konuştuğu, Arapça bilmeyen yabancı dilli (acem) bir adama işaret ediyorlardı.
قال ابن عباس ﵄: كان في مكة غلام أعجمي لبعض قريش، يقال له بلعام، فكان رسول الله ﷺ يكلمه ويعلّمه الإسلام ويرومه عليه، فقالت قريش:
İbn Abbas radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Mekke'de Kureyş'ten bazısına ait, Bel'am denilen yabancı dilli bir köle vardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onunla konuşur, ona İslam'ı öğretir ve onu buna teşvik ederdi. Bunun üzerine Kureyş:
هذا يعلّم محمدا من جهة الأعاجم، فنزلت الآية بسببه. والأعجمي: هو الذي لا يتكلم بالعربية.
'Bunu Muhammed'e acemler tarafından biri öğretiyor' dedi ve bu sebeple ayet indi. Acemî: Arapça konuşamayan kimsedir.
فرد الله عليهم افتراءهم، وأبان كذبهم بأن لسان الذين يميلون إليه ويشيرون إليه أعجمي لا عربي، والقرآن كلام عربي واضح البيان، فكيف يتعلم محمد القرآن من شخص عاجز عن البيان، لا يحسن التعبير العربي؟! وهذا كذب حسي مشاهد، وافتراء مفضوح.
Bunun üzerine Allah onların iftirasını reddetti ve meylettikleri, işaret ettikleri kimsenin dilinin Arapça değil yabancı (acemî) bir dil olduğunu; Kur'an'ın ise apaçık, beliğ bir Arapça kelam olduğunu belirterek yalanlarını ortaya koydu. Kendini ifade etmekten âciz, Arapça ifadesi düzgün olmayan bir şahıstan Muhammed Kur'an'ı nasıl öğrenebilir?! Bu, duyularla apaçık görülen bir yalan ve apaçık bir iftiradır.
عقاب الكفرة والمرتدين
Kâfirlerin ve Mürtedlerin Cezası
لقد قطع الذين لا يؤمنون بآيات الله صلتهم بربهم الذي خلقهم، فحرموا من هداية الله وتوفيقه في الدنيا، وعرّضوا أنفسهم للعذاب الشديد في الآخرة، ودأبوا على الافتراء والكذب، حتى اشتهروا بصفة الكذابين، وهناك فئة أخرى أسوأ منهم وهم المرتدون عن الإسلام، وتاركو الإيمان، فاستحقوا غضب الله وعذابه، وحجبوا قلوبهم وأسماعهم وأبصارهم عن نور الهداية الربانية، وكانوا حقا هم الخاسرين. قال الله سبحانه مبينا أوصاف هاتين الفئتين:
Allah'ın ayetlerine inanmayanlar, kendilerini yaratan Rableri ile bağlarını kopardılar; bu yüzden dünyada Allah'ın hidayetinden ve tevfikinden mahrum kaldılar, ahirette de kendilerini şiddetli bir azaba maruz bıraktılar. İftira ve yalana o kadar dadandılar ki nihayet yalancı sıfatıyla meşhur oldular. Onlardan daha kötü bir başka grup daha vardır ki onlar da İslam'dan dönen mürtedler ve imanı terk edenlerdir. Bunlar Allah'ın gazabını ve azabını hak etmiş, kalplerini, kulaklarını ve gözlerini Rabbani hidayet nuruna kapatmışlardır ve gerçekten hüsrana uğrayanların ta kendileri olmuşlardır. Allah Sübhânehu bu iki grubun vasıflarını açıklayarak şöyle buyurmuştur:
[سورة النحل (١٦) : الآيات ١٠٤ الى ١٠٩]
[Nahl Suresi (16), Ayetler 104-109]
إِنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ لا يَهْدِيهِمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٠٤) إِنَّما يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَأُولئِكَ هُمُ الْكاذِبُونَ (١٠٥) مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمانِهِ إِلاَّ مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ وَلكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْراً فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (١٠٦) ذلِكَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَياةَ الدُّنْيا عَلَى الْآخِرَةِ وَأَنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ (١٠٧) أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ وَأُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ (١٠٨)
{ إِنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ لا يَهْدِيهِمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٠٤) إِنَّما يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَأُولئِكَ هُمُ الْكاذِبُونَ (١٠٥) مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمانِهِ إِلاَّ مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ وَلكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْراً فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (١٠٦) ذلِكَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَياةَ الدُّنْيا عَلَى الْآخِرَةِ وَأَنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ (١٠٧) أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ وَأُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ (١٠٨) } “Allah'ın ayetlerine inanmayanları şüphesiz Allah hidayete erdirmez ve onlar için acı bir azap vardır. (104) Yalanı ancak Allah'ın ayetlerine inanmayanlar uydurur; işte onlar yalancıların ta kendileridir. (105) Kalbi iman ile mutmain olduğu halde baskı altında zorlanan (ikrah edilen) müstesna, kim iman ettikten sonra Allah'ı inkâr eder, ancak kim küfre göğüs açarsa, işte Allah'tan bir gazap onların üzerinedir ve onlar için büyük bir azap vardır. (106) Bu, onların dünya hayatını ahirete tercih etmelerinden ve Allah'ın kâfirler topluluğunu hidayete erdirmeyeceğindendir. (107) İşte onlar, Allah'ın kalplerini, kulaklarını ve gözlerini mühürlediği kimselerdir. Ve işte onlar gâfillerin ta kendileridir. (108)”
لا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْخاسِرُونَ (١٠٩)
{ لا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْخاسِرُونَ (١٠٩) } “Şüphe yok ki onlar, ahirette hüsrana uğrayanların ta kendileridir. (109)”
الكلام في هذه الآيات عن فئتين: فئة المفترين الكاذبين، وفئة المرتدين عن الإسلام.
Bu ayetlerdeki hitap iki grup hakkındadır: İftiracı yalancılar grubu ve İslam'dan dönen mürtedler grubu.
أما المفترون فهم المشركون المعروفون بأنهم الذين لا يؤمنون بآيات الله، ولا يصدقون بما أنزل الله على رسوله ﷺ، وهؤلاء لا يهديهم الله، ولا يوفقهم للحق والإيمان بالله وبما أنزل على رسله، لفقد استعدادهم لذلك، ولاقترافهم السيئات والمنكرات، ولهم في الآخرة عذاب مؤلم موجع، وهم الكاذبون المفترون، وليس
İftiracılara gelince; onlar, Allah'ın ayetlerine iman etmeyen ve Allah'ın Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem indirdiği şeyleri tasdik etmeyen kimseler olarak bilinen müşriklerdir. Buna yönelik istidatlarını (kabiliyetlerini) yitirdikleri, kötülükleri ve münkerleri işledikleri için Allah bunları doğru yola iletmez; onları hakka, Allah'a ve peygamberlerine indirdiklerine iman etmeye muvaffak kılmaz. Ahirette onlar için elem verici, can yakıcı bir azap vardır. Asıl yalancılar ve iftiracılar onlardır; yoksa
المفتري محمدا ﷺ، وينحصر الكذب حصرا تاما في هؤلاء الذين لا يؤمنون بآيات الله، وكرر الله هذا المعنى وإلصاق صفة الكذب بأولئك المشركين، في قوله:
İftiracı olan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem değildir. Yalan, tamamen Allah'ın ayetlerine inanmayan bu kimselere hasredilmiştir. Allah bu manayı ve yalan sıfatını o müşriklere yapıştırmayı şu buyruğunda tekrarlamıştır:
وَأُولئِكَ هُمُ الْكاذِبُونَ إذ الصفة بالشيء أبلغ من الخبر به، لأن الصفة تقتضي الدوام أكثر مما يقتضيه الخبر، فبدأ الله في هذه الآية بالخبر، وهو افتراء الكذب في قوله: إِنَّما يَفْتَرِي الْكَذِبَ وإنما: حاصرة أبدا، ثم أكده بالصفة وهي ثبوت صفة الكذب للمشركين وملازمتها لهم.
{ وَأُولئِكَ هُمُ الْكاذِبُونَ } “...işte onlar yalancıların ta kendileridir.” Zira bir şeyin sıfat olarak getirilmesi, haber olarak verilmesinden daha beliğdir; çünkü sıfat, haberin gerektirdiğinden daha fazla süreklilik gerektirir. Allah bu ayette, { إِنَّما يَفْتَرِي الْكَذِبَ } “Yalanı ancak... uydurur” buyruğunda yalan uydurma olan haber ile başlamıştır —ki 'innemâ' edatı daima hasr (kısıtlama) ifade eder—, sonra bunu sıfatla tekit etmiştir ki bu da yalan sıfatının müşrikler için sabit olması ve onlardan ayrılmamasıdır.
وأما المؤمن فشأنه الصدق والبعد عن الكذب، وتأكد هذا تاريخيا، فحينما سأل هرقل ملك الروم أبا سفيان عن صفات النبي محمد ﷺ، أجابه بأنه صدوق، وكان فيما قال له: هل كنتم تتهمونه بالكذب قبل أن يقول ما قال؟ قال: لا، فقال هرقل:
Mümine gelince; onun şiarı doğruluk ve yalandan uzak durmaktır. Bu durum tarihsel olarak da teyit edilmiştir; nitekim Bizans İmparatoru Herakliyus, Ebû Süfyân'a Peygamber Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasıflarını sorduğunda, onun doğru sözlü olduğu cevabını vermişti. Ona söylediği sözler arasında şu da vardı: 'Söylediklerini söylemeden önce onu hiç yalanla itham etmiş miydiniz?' Ebû Süfyân: 'Hayır' dedi. Bunun üzerine Herakliyus şöyle dedi:
فما كان ليدع الكذب على الناس ويذهب فيكذب على الله ﷿.
'İnsanlara yalan söylemeyi terk edip de gidip Allah azze ve celle'ye yalan söyleyecek değildi ya!'
وأما الفئة الثانية في الآيات فهم المرتدّون، وهم الذين كفروا بعد الإيمان، وهؤلاء عليهم غضب من الله ولعنته وطردهم من رحمة الله، ولهم عذاب شديد في الآخرة، لعلمهم بالإيمان، ثم عدولهم عنه، ولأنهم استحبوا وآثروا الحياة الدنيا على الآخرة، فأقدموا على الردة، ولم يثبتوا على الإيمان والدين الحق، فتسبّبوا في حجب قلوبهم عن هداية الله، والطبع أو الختم على أفئدتهم وصرفها عن طريق الهدى، بحيث لا ينفذ إليها نور الله، ووصفوا بصفة دائمة بأنهم الغافلون غفلة تامة بعيدة عما يراد بهم من سوء المصير، وكانوا من الذين لا يعقلون شيئا ينفعهم. وما أسوأ مصير الإنسان إذا انسدّت طرق الحواس لديه، فصارت لا تنفع في شيء، ولا اعتبار لديه ولا تأمّل، وكانوا حقا في الآخرة هم الخاسرين خسارة مطلقة.
Ayetlerdeki ikinci grup ise mürtedlerdir; onlar iman ettikten sonra inkâr edenlerdir. İmanı bilip sonra ondan döndükleri ve dünya hayatını ahirete tercih edip üstün tuttukları için, bunların üzerine Allah'tan bir gazap, lanet ve Allah'ın rahmetinden kovulma vardır; ahirette de onlar için şiddetli bir azap vardır. Böylece irtidada kalkışmış, iman ve hak din üzere sebat etmemişlerdir. Bu yüzden kalplerinin Allah'ın hidayetine kapanmasına, gönüllerinin mühürlenip damgalanmasına ve Allah'ın nurunun kendilerine ulaşamayacağı şekilde hidayet yolundan çevrilmesine sebep olmuşlardır. Başlarına gelecek kötü akıbetten tamamen ve alabildiğine gafil kimseler olarak daimi bir sıfatla nitelendirilmişler ve kendilerine fayda verecek hiçbir şeyi akletmeyen kimselerden olmuşlardır. İnsanın duyu yolları tıkanıp hiçbir işe yaramaz hale geldiğinde, kendisinde ibret alma ve tefekkür kalmadığında akıbeti ne kadar kötüdür! Onlar gerçekten ahirette mutlak mânada hüsrana uğrayanların ta kendileridir.
والخلاصة: لقد حكم الله على المرتدين بستة أحكام: أنهم استوجبوا غضب الله، واستحقوا العذاب الأليم، واستحبوا الحياة الدنيا على الآخرة، لأنهم قوم
Özetle: Allah mürtedler hakkında altı hüküm vermiştir: Onlar Allah'ın gazabını üzerlerine çekmişler, acı azabı hak etmişler, dünya hayatını ahirete tercih etmişlerdir; çünkü onlar
مادّيون، وحرمهم الله تعالى من الهداية للطريق القويم، وطبع الله على قلوبهم وسمعهم وأبصارهم، وجعلهم الله من الغافلين عما يراد بهم من العذاب الشديد يوم القيامة.
Maddeci bir topluluktur. Allah Teâlâ onları dosdoğru yola iletmekten mahrum bırakmış, kalplerini, kulaklarını ve gözlerini mühürlemiş ve onları kıyamet gününde kendileri için hazırlanan şiddetli azaptan gafil olanlardan kılmıştır.
واستثنى الله بعض المتظاهرين بالكفر، وهم الذين كفروا بألسنتهم ووافقوا المشركين على مرادهم بالإكراه بسبب الضرب والأذى، ولكن قلوبهم مطمئنة بالإيمان بالله ورسوله، كما فعل عمار بن ياسر حينما عذبه المشركون، فنال من النبي في ظاهر لسانه.
Allah, küfrü açığa vuranlardan bazılarını istisna kılmıştır ki onlar; dayak ve eziyet sebebiyle zorlama (ikrah) altında kalarak dilleriyle inkâr edip müşriklerin isteklerine uyan, fakat kalpleri Allah'a ve Resûlü'ne iman ile mutmain olan kimselerdir; nitekim müşrikler kendisine işkence ettiği vakit zâhiren diliyle Peygamber'e dil uzatan Ammâr b. Yâsir'in yaptığı gibi.
فقد أخذ المشركون بلالا وخبّابا وعمارا بن ياسر، فأما عمار فقال لهم كلمة أعجبتهم تقية، فلما رجع إلى رسول الله ﷺ، حدثه فقال: كيف كان قلبك حين قلت: أكان منشرحا بالذي قلت؟ قال: لا، فأنزل الله: إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ
Müşrikler Bilâl'i, Habbâb'ı ve Ammâr b. Yâsir'i yakalamışlardı. Ammâr'a gelince, takiyye gereği onların hoşuna giden bir söz söyledi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına döndüğünde bunu ona anlattı. Resûlullah: «O sözü söylerken kalbini nasıl buldun, söylediğin şeyle ferahlamış mıydı?» diye sordu. O: 'Hayır' dedi. Bunun üzerine Allah şu ayeti indirdi: { إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ } “...baskı altında zorlanan (ikrah edilen) ve kalbi iman ile mutmain olan müstesna...”
ونفى بعض المفسرين كابن عطية نزول الآية في شأن عمار قائلا:
İbn Atıyye gibi bazı müfessirler bu ayetin Ammâr hakkında indiğini reddederek şöyle demiştir:
فإنه أرفع من طبقة هؤلاء، وإنما هؤلاء من باب: فمن شرح بالكفر صدرا، فتح الله عليهم باب التوبة في آخر الآية.
Zira o, bu kimselerin tabakasından daha yücedir. Bunlar ancak, 'kim küfre göğüs açarsa' grubundandır; Allah ayetin sonunda onlara tövbe kapısını açmıştır.
ثواب المهاجرين الصابرين
Sabreden Muhacirlerin Sevabı
اقتضت رحمة الله وفضله أن يفتح باب التوبة لبعض المؤمنين الذين جاملوا الكفار المشركين في مكة، ووافقوهم على مرادهم، وإظهار الكفر، والاعتصام بالإيمان في حقيقة الأمر وباطن القلب، وهؤلاء كانوا مستضعفين بمكة، وشأن الضعيف المعذب عادة المجاملة في القول، والإقرار بما يرضي الظلمة، غير أن المعوّل على ما في القلب من إيمان ورضا واطمئنان، قال الله تعالى مبينا فضله على هذه الفئة:
Allah'ın rahmeti ve lütfu; Mekke'de kâfir müşrikleri idare eden, isteklerine uyarak küfrü açığa vuran, işin hakikatinde ve kalplerinin derinliğinde ise imana sımsıkı sarılan bazı müminlere tövbe kapısını açmayı iktiza etmiştir. Bunlar Mekke'de zayıf düşürülmüş (müstaz'af) kimselerdi. İşkence gören zayıf kimsenin âdeti ise sözle idare etmek ve zâlimleri hoşnut edecek şeyi ikrar etmektir; ancak asıl itibar edilen kalpteki iman, rıza ve mutmainliktir. Allah Teâlâ bu gruba olan lütfunu açıklayarak şöyle buyurmuştur:
[سورة النحل (١٦) : الآيات ١١٠ الى ١١١]
[Nahl Suresi (16), Ayetler 110-111]
ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا مِنْ بَعْدِ ما فُتِنُوا ثُمَّ جاهَدُوا وَصَبَرُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١١٠) يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها وَتُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ (١١١)
{ ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا مِنْ بَعْدِ ما فُتِنُوا ثُمَّ جاهَدُوا وَصَبَرُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١١٠) يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها وَتُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ (١١١) } “Sonra şüphesiz Rabbin, işkenceye uğratıldıktan sonra hicret eden, ardından cihad edip sabreden kimselerin yanındadır. Şüphesiz Rabbin bundan sonra da elbette çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir. (110) O gün her nefis kendi canını savunmak için mücadele eder ve herkese yaptığının karşılığı tastamam ödenir, onlara asla haksızlık edilmez. (111)”
بعد أن أبان القرآن الكريم في الآيات السابقة الجزاء المستحق للمشركين المفترين الكاذبين، وللمرتدين عن الإسلام، فتح باب التوبة والأمل أمام فئة المعذّبين المستضعفين بمكة، من بعد ما فتنهم المشركون أو الشيطان، فوافقوا عتاة الشرك الظلمة، فيما أرادوا منهم من النطق بالكفر، والرجوع عن الإسلام ثم تمكنوا من الخلاص، بالهجرة إلى المدينة المنورة، تاركين بلادهم وأهليهم، ابتغاء رضوان الله وغفرانه، وانتظموا في سلك المؤمنين، وجاهدوا في الله حق جهاده في صف الإيمان، ضد جند الكفر وأعوان الشيطان، وصبروا على الأذى والبأس والشدة في المعارك، فأخبر الله تعالى أنه من بعد تلك الفعلة وهي الإجابة إلى الفتنة، لغفور لهم، رحيم بهم يوم المعاد. والله دائما يقبل توبة التائبين، ويعفو عن المقصرين، ويرحم المسترحمين والضعفاء الأذلين. ويكون المقصد من الآية: أن من يفتن في دينه، فيتكلم بكلمة الكفر مكرها أو مضطهدا، وصدره غير منشرح للكفر، إذا صلح عمله، وجاهد في سبيل الله، وصبر على المكاره، فالله غفور له، رحيم به. وعبر الله تعالى عن هذه الفئة بكلمة: (ثم) لبيان بعد مرتبة هؤلاء الذين فتنوا في دينهم، وجاهدوا وصبروا، عن مرتبة المفتونين في الدين، ولم يصبروا، ولم يجاهدوا.
Kur'ân-ı Kerîm önceki ayetlerde müşrik, iftiracı yalancılar ile İslam'dan dönen mürtedlerin hak ettiği cezayı açıkladıktan sonra; müşriklerin veya şeytanın kendilerini fitneye düşürmesinin ardından Mekke'de işkence gören ezilmiş zayıflar zümresine tövbe ve umut kapısını açmıştır. Onlar küfür sözünü söylemek ve İslam'dan dönmek hususunda zorba, zâlim şirk elebaşlarının kendilerinden istedikleri şeylere uymuş, ardından Allah'ın rızasını ve mağfiretini dileyerek memleketlerini ve ailelerini geride bırakıp Medine-i Münevvere'ye hicret etmek suretiyle kurtuluşa ermişler, müminlerin safına katılmışlar, küfür ordusuna ve şeytanın yandaşlarına karşı iman safında Allah yolunda hakkıyla cihad etmişler, savaşlardaki eziyet, zorluk ve şiddete sabretmişlerdir. Allah Teâlâ bu fiilden; yani fitneye icabet ettikten sonra, dönüş gününde onları bağışlayacağını ve onlara merhamet edeceğini haber vermiştir. Allah daima tövbe edenlerin tövbesini kabul eder, kusurluları affeder, merhamet dileyenlere ve zayıf, hor görülenlere merhamet eder. Ayetin maksadı şudur: Dininde fitneye uğrayıp zorlanarak veya baskı görerek kalbi küfre meyletmediği halde küfür sözünü söyleyen kimse; şayet ameli düzelir, Allah yolunda cihad eder ve zorluklara sabrederse, Allah onu bağışlayıcıdır, ona merhamet edicidir. Allah Teâlâ, dinlerinde fitneye uğrayıp sonra cihad eden ve sabreden kimselerin mertebesinin; dinde fitneye uğrayıp sabretmeyen ve cihad etmeyen kimselerin mertebesinden uzaklığını beyan etmek için bu zümreyi 'sümme' (sonra) kelimesiyle ifade etmiştir.
ثم نبّه الله على ما يتعرض له كل إنسان مؤمن أو كافر يوم القيامة من محاولة الدفاع عن نفسه، والجدال: وهو الاعتذار عن أموره وأقواله وأفعاله، إنه اليوم الذي تأتي فيه كل نفس تجادل عن نفسها أو ذاتها، كل يقول: نفسي نفسي، كما جاء في آية
Sonra Allah, kıyamet gününde mümin veya kâfir her bir insanın kendini savunmaya kalkışacağına ve cidaline [dikkat çekmiştir]. Cidal: Kişinin işleri, sözleri ve eylemleri hakkında mazeret beyan etmesidir. O, her bir nefsin sadece kendini veya kendi şahsını savunmak üzere geleceği ve başka bir ayette...
أخرى: لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ (٣٧) [عبس: ٨٠/ ٣٧] . وفي ذلك اليوم الرهيب تعطى كل نفس جزاء ما عملت من خير أو شر، فيجازى المحسن بإحسانه، والمسيء بإساءته، والناس كلهم لا يظلمون، أي لا ينقص أحد من ثواب الخير، ولا يزاد على جزاء الشر، ولا يتعرض أحد لظلم مهما قل، صغيرا كان أم كبيرا.
Diğer ayette şöyle buyrulmuştur: { لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ (٣٧) } “O gün onlardan her birinin kendine yetecek bir derdi vardır. (37)” [Abese: 80/37]. O dehşetli günde her nefse hayır veya şerden ne işlemişse onun karşılığı tastamam verilir; iyilik yapana iyiliğiyle, kötülük yapana kötülüğüyle karşılık verilir. İnsanların hiçbirine zulmedilmez; yani hiç kimsenin hayır sevabı eksiltilmez, kötülük cezasına ilave yapılmaz ve küçük olsun büyük olsun hiç kimse ne kadar az olursa olsun bir haksızlığa uğratılmaz.
وسبب نزول آية المغفرة للمفتونين: هو ما روى ابن سعد في (الطبقات) عن عمر ابن الحكم قال: كان عمار بن ياسر يعذّب، حتى لا يدري ما يقول، وكان صهيب يعذب، حتى لا يدري ما يقول، وكان أبو فكيهة يعذب حتى لا يدري ما يقول، وبلال وعامر بن فهيرة وقوم من المسلمين، وفيهم نزلت هذه الآية: ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا مِنْ بَعْدِ ما فُتِنُوا ثُمَّ جاهَدُوا وَصَبَرُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ.
Fitneye uğrayanlar için bağışlanma ayetinin nüzul sebebi: İbn Sa'd'ın et-Tabakāt'ta Ömer b. el-Hakem'den rivayet ettiğidir; o şöyle demiştir: Ammâr b. Yâsir'e ne söylediğini bilmeyecek hale gelene kadar işkence edilirdi; Suheyb'e ne söylediğini bilmeyecek hale gelene kadar işkence edilirdi; Ebû Fükeyhe'ye ne söylediğini bilmeyecek hale gelene kadar işkence edilirdi. Bilâl, Âmir b. Füheyre ve Müslümanlardan bir grup da böyleydi. Onlar hakkında şu ayet indi: { ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا مِنْ بَعْدِ ما فُتِنُوا ثُمَّ جاهَدُوا وَصَبَرُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } “Sonra şüphesiz Rabbin, işkenceye uğratıldıktan sonra hicret eden, ardından cihad edip sabreden kimselerin yanındadır. Şüphesiz Rabbin bundan sonra da elbette çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.”
وروى ابن أبي حاتم عن قتادة: أن عياشا ﵁ (وكان أخا أبي جهل من الرضاعة) وأبا جندل بن سهيل، وسلمة بن هشام، وعبد الله بن سلمة الثقفي، فتنهم المشركون، وعذّبوهم، فأعطوهم بعض ما أرادوا، ليسلموا من شرهم، ثم إنهم بعد ذلك هاجروا، وجاهدوا، فنزلت فيهم هذه الآية.
İbn Ebî Hâtim, Katâde'den şöyle rivayet etmiştir: İyâş radıyallâhu anh (ki Ebû Cehil'in sütkardeşiydi), Ebû Cendel b. Süheyl, Seleme b. Hişâm ve Abdullah b. Seleme es-Sekafî; müşrikler bunları fitneye düşürüp işkence ettiler, onlar da şerlerinden kurtulmak için müşriklerin istediklerinin bir kısmını verdiler. Sonra onlar bundan sonra hicret edip cihad ettiler ve haklarında bu ayet indi.
تدلنا السيرة المشرفة لهؤلاء على أن الصمود في وجه الظلم والظلمة الذين يفتنون الناس عن دينهم، والتمسك بجوهر العقيدة في مواقف المحنة، هو واجب المؤمن والمؤمنة، فلا تخور عزيمته، ولا يرتد عن دينه، مهما كانت الصعاب.
Bunların şerefli hayatı bize gösterir ki; insanları dinlerinden saptırmaya çalışan zulme ve zâlimlere karşı direnmek, mihnet anlarında inancın özüne sımsıkı sarılmak, mümin erkek ve kadının görevidir. Zorluklar ne olursa olsun azmi gevşemez ve dininden dönmez.
عاقبة الكفر بالنعم
Nimetlere Karşı Nankörlük Etmenin Akıbeti
يحذّر الله تعالى عباده دائما من إهمال شكر النعمة الإلهية، وينذرهم بما قد يتعرضون له من عاقبة وخيمة، بسبب جحود النعم وإنكار فضل الله تعالى، وضرب الله لنا المثل بمكة المكرمة قبل مجيء الإسلام، حيث كانت آمنة مطمئنة، فلا يغزوها
Allah Teâlâ kullarını ilahî nimete şükretmeyi ihmal etmekten daima sakındırır; nimetleri inkâr edip Allah Teâlâ'nın lütfunu nankörlükle karşılamaları sebebiyle maruz kalabilecekleri kötü akıbetle onları uyarır. Allah bize İslam gelmeden önceki Mekke-i Mükerreme'yi örnek vermiştir; zira orası güvenli ve huzurluydu, oraya kimse saldırmaz,
ولا يغير عليها أحد، وكانت الأرزاق الوفيرة تجلب إليها، وأنعم الله عليها برسوله ﷺ، فلما كفرت بهذه النعم، تعرضت لآفات الدنيا من الوقوع في الجوع والخوف، وهذا المثل عبرة دائمة للأجيال، في أحب البلاد إلى الله تعالى، قال الله سبحانه:
ve hiç kimse oraya baskın yapmazdı. Bol rızıklar oraya getirilirdi ve Allah ona Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem ile ihsanda bulunmuştu. Fakat bu nimetlere karşı nankörlük edince, açlık ve korkuya düşerek dünya âfetlerine maruz kaldı. Bu misal, Allah Teâlâ katında beldelerin en sevimlisi üzerinden nesiller için ebedî bir ibrettir. Allah Sübhânehu şöyle buyurmuştur:
[سورة النحل (١٦) : الآيات ١١٢ الى ١١٣]
[Nahl Suresi (16), Ayetler: 112'den 113'e]
وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً قَرْيَةً كانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيها رِزْقُها رَغَداً مِنْ كُلِّ مَكانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ بِما كانُوا يَصْنَعُونَ (١١٢) وَلَقَدْ جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْهُمْ فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمُ الْعَذابُ وَهُمْ ظالِمُونَ (١١٣)
{ وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً قَرْيَةً كانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيها رِزْقُها رَغَداً مِنْ كُلِّ مَكانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ بِما كانُوا يَصْنَعُونَ (١١٢) وَلَقَدْ جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْهُمْ فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمُ الْعَذابُ وَهُمْ ظالِمُونَ (١١٣) } “Allah, güvenli ve huzurlu olan, rızkı her yerden bol bol kendisine gelen bir şehri misal verdi. Fakat o, Allah'ın nimetlerine nankörlük etti; Allah da yaptıklarına karşılık olarak ona açlık ve korku elbisesini tattırdı. (112) Andolsun, onlara kendilerinden bir elçi geldi de onu yalanladılar. Bunun üzerine onlar zâlimler olarak bulunurken azap onları yakalayıverdi. (113)”
»
»
[النحل: ١٦/ ١١٢- ١١٣] .
[Nahl: 16/112-113].
هذا مثل صريح ضربه الله عبرة للأمم والبلاد، والجماعات.
Bu, Allah'ın ümmetler, beldeler ve topluluklar için ibret olsun diye getirdiği açık bir misaldir.
والقرية المضروب بها المثل: هي مكّة، كانت بهذه الصفة التي ذكر الله، آمنة من غارات الأعداء، مطمئنة مستقرة ليس فيها مخاوف ولا مشكلات أمنية أو اقتصادية، يأتيها رزقها رغدا، أي هنيئا سهلا واسعا، من سائر البلاد، فكفر أهلها بنعم الله، وجحدوا بها، فعمّهم الله بالجوع والخوف، وبدّلوا بأمنهم خوفا، وبغناهم جوعا وفقرا، وبسرورهم ألما وحزنا، وذاقوا مرارة العيش بعد السعة، بسبب أفعالهم المنكرة، وعبادتهم الأوثان، وتنكرهم للقرآن والشرع والهداية. ومن أتم النعم الإلهية عليهم: أنه جاءهم رسول كريم من جنسهم، عربي قرشي هاشمي، فكذبوه فيما أخبرهم به من أنه رسول إليهم، مبلّغ عن ربه، بأنه يعبدوه ويطيعوه، ويشكروه على النعمة، فجاءهم العذاب بسبب ظلمهم.
Misal verilen şehir: Mekke'dir. Allah'ın zikrettiği bu nitelikteydi; düşman baskınlarından emin, korkulardan ve güvenlik veya ekonomik sorunlardan uzak, huzurlu ve istikrarlıydı. Rızkı diğer beldelerden bolca, yani afiyetle, kolaylıkla ve genişçe kendisine gelmekteydi. Fakat halkı Allah'ın nimetlerine nankörlük edip inkâr etti; bunun üzerine Allah onları açlık ve korku ile çepeçevre kuşattı; emniyetlerini korkuyla, zenginliklerini açlık ve fakirlikle, sevinçlerini acı ve kederle değiştirdi. Yaptıkları çirkin fiiller, putlara tapmaları, Kur'an'ı, şeriatı ve hidayeti inkâr etmeleri sebebiyle bolluktan sonra hayatın acısını tattılar. Onlara yönelik ilahî nimetlerin en mükemmellerinden biri de şuydu: Onlara kendi içlerinden, Arap, Kureyşli ve Hâşimî olan kerîm bir elçi geldi; fakat onlar, kendilerine gönderilmiş ve Rabbinden aldıklarını tebliğ eden bir elçi olduğu, sadece O'na ibadet edip itaat etmeleri ve nimete şükretmeleri gerektiği konusunda getirdiği haberlerde onu yalanladılar; böylece zulümleri sebebiyle azap onlara ulaştı.
لقد أصابتهم السنون أي المحل والقحط، وتعرضوا للخوف، وهاجمتهم سرايا رسول الله ﷺ، بسبب الكفر والتكذيب، جزاء لسوء صنيعهم وظلمهم.
Nitekim inkâr ve yalanlamaları sebebiyle, yaptıkları kötü amellerin ve zulümlerinin bir cezası olarak kuraklık ve kıtlık yılları onlara isabet etmiş, korkuya maruz kalmışlar ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in seriyyeleri onlara baskınlar düzenlemiştir.
وإذا كانت مكة في رأي ابن عباس ومجاهد وغيرهما هي التي ضربت مثلا، فإنما ضربت لغيرها مما يأتي بعدها، ليحذر أهلها أن يقعوا فيما وقعت هي فيه.
İbn Abbas, Mücâhid ve başkalarının görüşüne göre misal verilen yer Mekke olsa da, bu misal Mekke'den sonra gelecek olan başkaları için verilmiştir; ta ki onların halkı Mekke'nin düştüğü duruma düşmekten sakınsın.
والراجح عند الرازي وابن عطية أنه قصد بذلك قرية غير معينة، جعلت مثلا، فغير مكة مثلها، فهو عبرة لكل قرية، وجاء الكلام على معنى التحذير لأهلها ولغيرها من القرى إلى يوم القيامة.
Râzî ve İbn Atiyye'ye göre tercih edilen görüş şudur: Bununla misal kılınan belirli olmayan bir şehir kastedilmiştir; Mekke dışındakiler de onun gibidir. Dolayısıyla bu, her şehir için bir ibrettir ve söz, kıyamet gününe kadar hem Mekke halkı hem de diğer şehirler için bir uyarı anlamında gelmiştir.
والهدف من هذا المثل الذي أرشدت إليه الآية: هو وجوب الإيمان بالله وبالرسل، والتوجّه نحو عبادة الله وحده، وشكره على نعمة وآلائه الكثيرة، والمعرفة الثابتة بأن العذاب الإلهي لاحق بكل من كفر بالله وعصاه، وجحد نعمه الله عليه.
Ayetin işaret ettiği bu misalin hedefi şudur: Allah'a ve peygamberlere iman etmenin, yalnızca tek olan Allah'a ibadete yönelmenin, O'nun nimetlerine ve sayısız lütuflarına şükretmenin ve ilahî azabın Allah'ı inkâr edip O'na isyan eden ve Allah'ın üzerindeki nimetlerini nankörlükle karşılayan herkese mutlaka ulaşacağının kesin olarak bilinmesinin gerekliliğidir.
وهذا إنذار ووعيد لأهل كل قرية اتصفوا بالظلم، أي بالكفر والعصيان، إذ لا ظلم أشد من ظلم الكفر والمعصية، في حق الله تعالى.
Bu, zulümle yani küfür ve isyanla nitelenen her şehrin halkı için bir uyarı ve tehdittir. Zira Allah Teâlâ'nın hakkı hususunda küfür ve isyan zulmünden daha şiddetli bir zulüm yoktur.
والعذاب الإلهي من جنس العمل، سواء في الدنيا، أو في الآخرة، فإن أهل هذه القرية لما بطروا بالنعمة، بدّلوا بنقيضها، وهو محقها وسلبها، ووقعوا في شدة الجوع بعد الشبع، وفي الخوف والهلع بعد الأمن والاطمئنان، وفي انعدام موارد العيش بعد الكفاية.
İlahî ceza, dünyada da ahirette de amelin cinsindendir. Nitekim bu şehrin halkı nimete karşı şımarıp azınca, nimetin zıddıyla yani onun yok edilmesi ve çekilip alınmasıyla cezalandırıldılar; tokluktan sonra şiddetli açlığa, güven ve huzurdan sonra korku ve paniğe, yeterlilikten sonra geçim kaynaklarının yokluğuna düştüler.
ونوع هذا العذاب يختلف بحسب تحديد المراد بالقرية التي جعلت مثلا، فإن كان المراد بها مكة، فالعذاب: هو الجوع والقتل ببدر، والعيش بقلق بسبب ظهور الإسلام وقوته، واستعداد المسلمين لشن الهجوم على مكة وأهلها. وإن كان المراد بالقرية أي قرية أو مدينة قديمة غير معينة، فالعذاب هو الدمار والاستئصال وتخريب العمران وغير ذلك، كمدينة شعيب وقرى قوم لوط.
Bu azabın türü, misal kılınan şehirle ne kastedildiğinin belirlenmesine göre farklılık gösterir. Şayet bununla Mekke kastedilmişse azap: Açlık, Bedir'de öldürülmek, İslam'ın ortaya çıkışı ve gücü sebebiyle endişe içinde yaşamak ve Müslümanların Mekke'ye ve halkına hücum başlatma hazırlığıdır. Eğer şehir ile belirli olmayan herhangi bir eski şehir veya kasaba kastedilmişse azap: Şuayb'ın şehri ve Lût kavminin şehirleri gibi yıkım, kökünün kazınması, imar edilen yerlerin tahrip edilmesi ve benzeridir.
وأكثر المفسرين على أن المراد بهذه القرية: مكة وأهلها، فإنها كانت آمنة من الحروب، مطمئنة برغد الحياة، فجحدت نعم الله، وأعظمها بعثة النبي محمد صلّى الله عليه وسلّم
Müfessirlerin çoğunluğuna göre bu şehirden maksat Mekke ve onun halkıdır; zira orası savaşlardan emindi, hayatın bolluğuyla huzur içindeydi, fakat Allah'ın nimetlerini -ki bunların en büyüğü Peygamber Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderilmesidir- inkâr etti.
فأذاقها الله شدة الجوع والخوف، وابتلوا بالقحط، حتى اضطروا إلى أكل الجيف والكلاب الميتة والعظام المحرقة والعلهز (وبر الإبل المخلوط بالدم) .
Bunun üzerine Allah onlara açlığın ve korkunun şiddetini tattırdı; leşleri, ölü köpekleri, yanmış kemikleri ve ılhız'ı (kanla karıştırılmış deve yününü) yemek zorunda kalacak kadar kıtlıkla imtihan edildiler.
المأكول الحلال والحرام
Yenilmesi Helal ve Haram Olanlar
أحل الله تعالى لنا الطيبات النافعة، وحرم علينا الخبائث الضارة، فكان تشريع الإسلام متفقا مع الصحة والاعتدال، دون تعسف ولا إرهاق وإعنات، وكانت دائرة الحلال في الإسلام أوسع بكثير من دائرة الحرام، فلم يحرم الله علينا شيئا إلا لما فيه ضرر في الصحة والجسد والدين، ولا يجوز لإنسان أن يحلل أو يحرم شيئا برأيه ومزاعمه، كما كان عرب الجاهلية يفعلون. وكان تحريم بعض الأشياء على بني إسرائيل بسبب ظلمهم وبغيهم، قال الله تعالى مبينا الحلال والحرام من الأطعمة وجعله من أصول العبادة والشريعة والعقيدة:
Allah Teâlâ bize faydalı ve temiz şeyleri helal kılmış, zararlı ve pis şeyleri haram kılmıştır. Böylece İslam'ın teşrii, hiçbir keyfîlik, zorluk ve güçlük olmaksızın sağlık ve itidalle uyumlu olmuştur. İslam'da helal dairesi haram dairesinden çok daha geniştir; zira Allah bize sağlığa, bedene ve dine zarar veren şeyler dışında hiçbir şeyi haram kılmamıştır. Bir insanın, Câhiliye Araplarının yaptığı gibi kendi görüşü ve iddialarıyla bir şeyi helal veya haram kılması caiz değildir. İsrailoğullarına bazı şeylerin haram kılınması ise zulümleri ve taşkınlıkları sebebiyle olmuştur. Allah Teâlâ, yiyeceklerden helal ve haram olanları beyan ederek ve bunu ibadetin, şeriatın ve akidenin temellerinden kılarak şöyle buyurmuştur:
[سورة النحل (١٦) : الآيات ١١٤ الى ١١٩]
[Nahl Suresi (16), Ayetler: 114'ten 119'a]
فَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالاً طَيِّباً وَاشْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ (١١٤) إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١١٥) وَلا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هذا حَلالٌ وَهذا حَرامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لا يُفْلِحُونَ (١١٦) مَتاعٌ قَلِيلٌ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (١١٧) وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا ما قَصَصْنا عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَما ظَلَمْناهُمْ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١١٨)
{ فَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالاً طَيِّباً وَاشْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ (١١٤) إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١١٥) وَلا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هذا حَلالٌ وَهذا حَرامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لا يُفْلِحُونَ (١١٦) مَتاعٌ قَلِيلٌ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (١١٧) وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا ما قَصَصْنا عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَما ظَلَمْناهُمْ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١١٨) } “Artık Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden helal ve temiz olarak yiyin; eğer yalnızca O'na ibadet ediyorsanız Allah'ın nimetine şükredin. (114) O size ancak leşi, kanı, domuz etini ve Allah'tan başkası adına kesileni haram kıldı. Fakat kim mecbur kalırsa, saldırmamak ve sınırı aşmamak şartıyla [yiyebilir]. Şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir. (115) Dillerinizin yalan vasfetmesiyle: 'Şu helaldir, bu haramdır' demeyin; aksi takdirde Allah'a karşı yalan uydurmuş olursunuz. Şüphesiz Allah'a karşı yalan uyduranlar kurtuluşa eremezler. (116) [Bu], az bir yararlanmadır; onlar için pek acı bir azap vardır. (117) Yahudi olanlara da bundan önce sana anlattıklarımızı haram kıldık. Biz onlara zulmetmedik, fakat onlar kendilerine zulmediyorlardı. (118)”
ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُوا السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَأَصْلَحُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١١٩)
{ ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُوا السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَأَصْلَحُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١١٩) } “Sonra şüphesiz Rabbin, bilmeyerek kötülük işleyip ardından tövbe eden ve durumlarını düzelten kimselerin yanındadır. Şüphesiz Rabbin bundan sonra da elbette çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir. (119)”
[النحل:
[Nahl:
١٦/ ١١٤- ١١٩] .
16/ 114-119].
هذه الآيات تأمر المؤمنين بالتزام شرع التحليل والتحريم الإلهي، فيباح لكم أيها المؤمنون الأكل مما رزقكم الله حلالا طيبا أي مستلذا، وعليكم أن تشكروا الله على تباين حالكم من حال الكفرة، وإن كنتم تعبدونه حقا، وتطيعونه فيما أمر، وتنتهون عما نهى. وسبب نزول هذه الآية أن الكفار المشركين كانوا قد سنّوا في الأنعام سننا معينة، فأحلّوا بعضا وحرموا بعضا، فأمر الله المؤمنين بأكل جميع الأنعام التي رزقها عباده. وآخر الآية إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ تحريض للنفوس على التزام شرع الله، كما تقول لرجل: إن كنت من الرجال فافعل كذا، على معنى تحريض نفسه.
Bu ayetler, müminlere ilahî helal ve haram kılma hükmüne uymalarını emretmektedir. Ey müminler! Allah'ın size rızık olarak verdiği şeylerden helal ve tayyib yani lezzetli olarak yemeniz mubahtır. Eğer O'na gerçekten ibadet ediyor, emrettiği hususlarda O'na itaat ediyor ve yasakladıklarından kaçınıyorsanız, durumunuzun kâfirlerin durumundan farklı olması sebebiyle Allah'a şükretmelisiniz. Bu ayetin nüzul sebebi şudur: Müşrik kâfirler, hayvanlar hakkında kendilerine göre birtakım yollar koymuş, bazısını helal ve bazısını haram kılmışlardı. Bunun üzerine Allah müminlere, kullarına rızık olarak verdiği bütün hayvanlardan yemelerini emretti. Ayetin sonundaki { إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ } “Eğer yalnızca O'na ibadet ediyorsanız” ifadesi, kişinin şevkini artırmak amacıyla bir adama: 'Eğer adamsan şunu yap' demen gibi, nefisleri Allah'ın şeriatına uymaya teşvik etmektedir.