في سورة النحل سورة النّعم عدّد الله تعالى ألوانا من النّعم العظيمة من أجل خير الإنسان وانتفاعه بثمرات الكون، وتضمن هذا التعداد الإرشاد لبيان مظاهر قدرة الله سبحانه، وإثبات وجوده وتوحيده، لأن خلق النّعم وسائر الأفعال الصادرة عن الإنسان إنما هي من الله تعالى، لا من الأصنام وطواغيت الأوثان والمعبودات من دون الله، فهي مخلوقة لا خالقة، وعاجزة غير قادرة على شيء من الإبداع والخلق، قال الله تعالى مبينا هذه البراهين على ألوهيته:
Nimetler suresi olan Nahl Suresi'nde Allah Teâlâ, insanın iyiliği ve kâinatın ürünlerinden faydalanması için büyük nimetlerden pek çok çeşidi saymıştır. Bu sayım, Allah Sübhânehû'nun kudretinin tezahürlerini açıklamaya, O'nun varlığını ve birliğini ispatlamaya yönelik irşadı içermektedir. Çünkü nimetlerin ve insandan kaynaklanan diğer tüm fiillerin yaratılışı putlardan, azgın putperestlik önderlerinden ve Allah'tan başka tapınılan şeylerden değil, sadece Allah Teâlâ'dandır. Onlar yaratıcı değil yaratılmışlardır; herhangi bir icat ve yaratmaya güç yetiremeyen aciz varlıklardır. Allah Teâlâ, ilahlığına dair bu delilleri açıklayarak şöyle buyurmuştur:
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٦٥ الى ٦٩]
[Nahl Suresi (16), Ayetler 65-69]
وَاللَّهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ (٦٥) وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ لَبَناً خالِصاً سائِغاً لِلشَّارِبِينَ (٦٦) وَمِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً وَرِزْقاً حَسَناً إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (٦٧) وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ (٦٨) ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلاً يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (٦٩)
{ وَاللَّهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ (٦٥) وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ لَبَناً خالِصاً سائِغاً لِلشَّارِبِينَ (٦٦) وَمِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً وَرِزْقاً حَسَناً إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (٦٧) وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ (٦٨) ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلاً يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (٦٩) } “Allah gökten bir su indirdi de onunla yeri ölümünden sonra diriltti. Şüphesiz bunda işiten bir toplum için elbette bir ibret vardır. (65) Kuşkusuz sizin için hayvanlarda da bir ibret vardır. Onların karınlarındaki fışkı ile kan arasından, içenlerin boğazından kolayca geçen halis bir süt içiriyoruz. (66) Hurmalıkların meyvelerinden ve üzümlerden de hem sarhoş edici bir içki hem de güzel bir rızık elde edersiniz. Şüphesiz bunda aklını kullanan bir toplum için bir ibret vardır. (67) Rabbin bala arısına şöyle vahyetti: Dağlardan, ağaçlardan ve [insanların] kurdukları çardaklardan evler edin. (68) Sonra bütün meyvelerden ye de Rabbinin [sana] kolaylaştırdığı yollara gir! Onların karınlarından renkleri çeşit çeşit bir içecek çıkar ki onda insanlar için şifa vardır. Şüphesiz bunda düşünen bir toplum için bir ibret vardır. (69)”
هذه طائفة جليلة من النعم الإلهية لإثبات أمر الربوبية:
Bu, rubûbiyyet meselesini ispatlamak için ilahi nimetlerden yüce bir gruptur:
وأولها نعمة المطر التي هي أبين العبر، وهي ملاك الحياة، وفي غاية الظهور، لا يخالف فيها عاقل، فالله سبحانه أنزل المطر من السماء، ليكون سببا لحياة الأرض بإنبات الزرع والشجر والثمر، بعد أن كانت الأرض هامدة غبراء غير منبتة، فهي كالميت، فتصبح كالحي بالمطر منبتة مخضرة مهتزة رابية، وهذا واضح ظاهر، لذا ختمت الآية بقوله سبحانه: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ أي إن الأمر لا يحتاج إلى تفكر، ولا نظر قلب، أو تأمل، وإنما يحتاج الإنسان المنبّه إلى أن يسمع القول فقط.
Bunların birincisi; ibretlerin en açığı olan, hayatın direği sayılan, son derece aşikâr olup hiçbir akıl sahibinin aksini iddia edemeyeceği yağmur nimetidir. Allah Sübhânehû, yeryüzü çorak, tozlu ve bitkisiz kalıp ölü gibi olduktan sonra ekinleri, ağaçları ve meyveleri yeşerterek yeryüzünün hayat bulmasına vesile olsun diye gökten yağmur indirmiştir; böylece yeryüzü yağmur sayesinde bitki bitiren, yemyeşil olan, kımıldayan ve kabaran canlı bir varlık gibi olur. Bu apaçık ortadadır; bu sebeple ayet Allah Sübhânehû'nun şu buyruğuyla son bulmuştur: { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ } “Şüphesiz bunda işiten bir toplum için elbette bir ibret vardır.” Yani bu mesele derin bir düşünmeye, kalp gözüyle bakmaya veya tefekküre muhtaç değildir; uyarılmış insanın sadece sözü işitmesi yeterlidir.
والنعمة الثانية: هي خلق الأنعام، وهي أصناف أربعة: الإبل والبقر والضأن والمعز، ففيها عبرة وعظة دالة على قدرة الله تعالى، ورحمته، ولطفه بعباده، حيث سخر للبشر هذه الأنعام، يستقون من ألبانها الخالصة من الشوائب، والسائغة الشرب في الحلق، دون غصص، وهي غذاء كامل، لذيذ الطعم، سهل الهضم، خلقها الله، أي الألبان مميزة، غير مختلطة بما جاورها من فرث (زبل يملأ الكرش والأمعاء) ودم محيط بها. كما أن في الأنعام فوائد أخرى كثيرة حيث يستفاد من
İkinci nimet ise en‘âmın (sağmal hayvanların) yaratılmasıdır; bunlar dört sınıftır: Deve, sığır, koyun ve keçi. Bunlarda Allah Teâlâ'nın kudretine, rahmetine ve kullarına olan lütfuna delalet eden bir ibret ve öğüt vardır; zira O, bu sağmal hayvanları insanların hizmetine vermiştir. İnsanlar onların yabancı maddelerden arınmış, boğazdan yutulması tıkanma yapmaksızın kolay olan sütlerinden içerler. Bu sütler; tam bir besin, lezzetli ve hazmı kolay bir rızıktır. Allah onları, yani sütleri, hemen yanı başındaki fers (işkembe ve bağırsakları dolduran dışkı artığı) ve onu çevreleyen kan ile karışmaksızın arı-duru olarak yaratmıştır. Nitekim sağmal hayvanlarda daha pek çok fayda bulunmaktadır; zira...
أوبارها وأصوافها، ويتخذ بعضها وسائط للركوب والحرث (شق الأرض) ويؤكل لحمها بعد الذبح.
onların yünlerinden ve kıllarından faydalanılır, bir kısmı binek ve ziraat (toprağı sürme) vasıtası edinilir ve kesildikten sonra etleri yenir.
والنعمة الثالثة: هي ثمرات النخيل (التمور) والأعناب التي تؤكل طازجة، ويتخذ منها الدبس والخل، والنبيذ (الخشاف) . أما المسكر منه فحرام، فيما استقر عليه التشريع القرآني، في قوله تعالى: إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصابُ وَالْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ [المائدة: ٥/ ٩٠] .
Üçüncü nimet: Taze olarak yenen, kendisinden pekmez, sirke ve nebiz (hoşaf/şerbet) yapılan hurma ve üzüm meyveleridir. Sarhoş edici olanına gelince, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصابُ وَالْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Şarap, kumar, dikili taşlar, şans okları ancak şeytan işi birer pisliktir. Onlardan kaçının ki kurtuluşa eresiniz.” [el-Mâide: 5/90] buyruğunda Kur'an teşriinin kesinleştiği üzere haramdır.
فقوله تعالى: تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً أصبح منسوخا بآية المائدة المذكورة، وصار جميع ما يسكر حراما، قليله وكثيره، ويحد شاربه، وختمت الآية بما يدعو للتأمل والتفكر وهو قوله تعالى: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ أي إن في تلك الأشربة والمآكل لآية واضحة على عظمة الإله الخالق، لقوم يستخدمون عقولهم في النظر والتأمل في الآيات، حيث يحتاج الإنسان إلى وعي وإدراك لعظمة فعل الله، من تحويل الأكل المهضوم إلى لبن سائغ الشراب، وإلى ظهور ثمرة النخيل والعنب من التراب والماء؟!! والنعمة الرابعة: هي نعمة غذاء العسل وشرابه، فالله سبحانه ألهم النحل وركّز في غريزتها وطبعها كيفية بناء الخلايا العجيبة، ذات الأشكال السداسية الهندسية البديعة والمتناسقة، في كهوف الجبال، وأحضان الشجر، وعرائش البيوت والكروم، ثم قيامها بامتصاص رحيق الأزهار والثمار العديدة التي تتجاوز مليون زهرة لصنع كيلو عسل مثلا، وبعد قيامها بهذه العملية تسلك الطريق التي ألهمها الله في صنع العسل، وطلب الثمار المناسبة، والعودة بسلام في طرق تختارها ولا تخطئها لتصل إلى الخلايا، وهي تسير ذللا، أي مطيعة منقادة لما يسّرت له. والعسل شراب مختلف الألوان، فمنه الأبيض والأحمر والزهر والأصفر، وفيه شفاء للناس من كثير من
Allah Teâlâ'nın: { تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً } “Ondan sarhoş edici bir içki elde edersiniz” buyruğu zikredilen Mâide ayetiyle neshedilmiş ve sarhoş edici her şeyin azı da çoğu da haram kılınmış, bunu içene de had cezası öngörülmüştür. Ayet, tefekküre ve düşünmeye davet eden şu buyrukla son bulmuştur: { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } “Şüphesiz bunda aklını kullanan bir toplum için bir ibret vardır.” Yani bu içecek ve yiyeceklerde, ayetler üzerinde düşünüp tefekkür etmek için akıllarını kullanan bir topluluk için Yaratıcı İlah'ın azametine dair apaçık bir delil vardır. Zira insan; sindirilmiş yiyeceğin içimi kolay süte dönüşmesi, toprak ve sudan hurma ve üzüm meyvesinin ortaya çıkması gibi Allah'ın fiilinin büyüklüğünü kavramak için bir şuur ve idrake muhtaçtır. Dördüncü nimet ise bal gıdası ve içeceği nimetidir: Allah Sübhânehû bal arısına dağların kovuklarında, ağaçların kucağında, evlerin ve bağların çardaklarında o harika, altıgen, estetik ve muntazam geometrik şekillere sahip petekleri nasıl inşa edeceğini ilham etmiş, fıtratına ve tabiatına yerleştirmiştir; sonra onun mesela bir kilo bal yapmak için bir milyonu aşkın çiçeğin ve pek çok meyvenin nektarını emmesini sağlamış, bu işlemi gerçekleştirdikten sonra da bal yapımında, uygun meyveleri aramada ve peteklere ulaşmak için seçtiği ve şaşırmadığı yollarda esenlikle geri dönmede Allah'ın kendisine ilham ettiği yolu izlemesini buyurmuştur. O, boyun eğmiş olarak yani kendisine kolaylaştırılan şeye itaatkâr ve boyun eğmiş vaziyette hareket eder. Bal; beyazı, kırmızısı, pembesi ve sarısı bulunan, farklı renklerde bir içecektir ve onda insanlar için pek çok
الأمراض، إن في ذلك الصنيع لدلالة واضحة على قدرة الله وعجيب خلقه لقوم يتأملون ويتفكرون في صنع الخالق.
hastalıktan şifa vardır. Şüphesiz bu yapılanda, Yaratıcı'nın sanatını düşünen ve tefekkür eden bir kavim için Allah'ın kudretine ve eşsiz yaratışına dair apaçık bir delil vardır.
أحوال الناس الدالة على قدرة الله
İnsanların Allah'ın Kudretine Delalet Eden Hâlleri
أقام الحق ﷾ أدلة كثيرة على وجوده وقدرته ووحدانيته، منها نعمة المطر، وتسخير الحيوان، وإيجاد الزروع والثمار، وخلق النحل لصنع العسل، كما تقدم، ومنها عجائب أحوال الناس من الإيجاد بعد العدم، والشيخوخة والهرم، والإماتة بعد الإحياء، والبعث بعد الموت، والتفاضل في الأرزاق، وشح الناس في إخراج الزكاة للفقراء والمحتاجين، وخلق الزوجات من جنس الأزواج، وإنجاب الذرية والأولاد والأحفاد، ورزق الطيبات، وجحود نعم الله والإيمان بالباطل. قال الله تعالى واصفا هذه العجائب من أحوال الناس:
Hakk celle ve alâ, yukarıda geçtiği üzere yağmur nimeti, hayvanların boyun eğdirilmesi, ekin ve meyvelerin var edilmesi, bal yapması için arının yaratılması gibi varlığına, kudretine ve birliğine dair pek çok delil ikame etmiştir. Bunlardan biri de insanın yokluktan sonra var edilmesi, ihtiyarlık ve yaşlılık, yaşattıktan sonra öldürme, ölümden sonra diriltme, rızıklarda farklı kılma, insanların fakir ve muhtaçlara zekât verme konusundaki cimriliği, eşlerin kendi cinslerinden yaratılması, zürriyet, evlat ve torunların bahşedilmesi, temiz şeylerin rızık olarak verilmesi, Allah'ın nimetlerinin inkâr edilip batıla inanılması gibi insanların şaşırtıcı hâlleridir. Allah Teâlâ, insanların bu hayret verici hâllerini vasfederek şöyle buyurmuştur:
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٧٠ الى ٧٢]
[Nahl Suresi (16), Ayetler 70-72]
وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ ثُمَّ يَتَوَفَّاكُمْ وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْ لا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ قَدِيرٌ (٧٠) وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلى ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ فَهُمْ فِيهِ سَواءٌ أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ (٧١) وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَتِ اللَّهِ هُمْ يَكْفُرُونَ (٧٢)
{ وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ ثُمَّ يَتَوَفَّاكُمْ وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْ لا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ قَدِيرٌ (٧٠) وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلى ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ فَهُمْ فِيهِ سَواءٌ أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ (٧١) وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَتِ اللَّهِ هُمْ يَكْفُرُونَ (٧٢) } “Allah sizi yarattı, sonra sizi vefat ettirecektir. İçinizden kimi de, bildikten sonra bir şey bilmesin diye ömrün en düşkün çağına ulaştırılır. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, her şeye gücü yetendir. (70) Allah, rızıkta kiminizi kiminize üstün kıldı. Üstün kılınanlar, ellerinin altındakilere rızıklarını verip de onda eşit hâle gelmezler. Öyleyken Allah'ın nimetini mi inkâr ediyorlar? (71) Allah size kendinizden eşler kıldı; eşlerinizden de sizin için oğullar ve torunlar var etti ve sizi temiz şeylerden rızıklandırdı. Öyleyken batıla inanıp Allah'ın nimetini inkâr mı ediyorlar? (72)”
إن تغير العالم وما نشاهده من أحداث وتقلبات كونية وإنسانية لدليل واضح على قدرة الله وألوهيته، وهذا مشهد آخر في الإنسان ذاته، بعد مشهد المطر والنبات والحيوان، يدل على عظمة الله وقدرته وتوحيده، وللإنسان أحوال عجيبة:
Âlemin değişmesi ve müşahede ettiğimiz kevnî ve insanî hadiseler ile dalgalanmalar, şüphesiz Allah'ın kudretine ve ilâhlığına açık bir delildir. Yağmur, bitki ve hayvan sahnesinden sonra bizzat insanın kendisindeki bu diğer sahne de Allah'ın azametine, kudretine ve birliğine delalet etmektedir. İnsanın hayret verici birtakım hâlleri vardır:
أولها: تفاوت مراتب عمره وتدرّجه من مرحلة الطفولة والشباب إلى مرحلة الكهولة والشيخوخة، فالله سبحانه أوجد الناس جميعا، وهم كلهم بنو آدم، بعد أن لم يكونوا شيئا، ثم يتوفاهم حين انتهاء الأجل، ومنهم من يهرم ويصير في أرذل العمر، وهو حال الخرف وقلة الحفظ والعلم، وقد يفقد كل شيء من العلوم التي تعلمها، ويصبح جاهلا كما كان وقت الطفولة، إن الله واسع العلم بكل شيء، عظيم القدرة على كل شيء، فلا يغيب شيء عن علمه، ولا يعجزه شيء أبدا، وربّ من يكون ابن خمسين سنة، وهو في أرذل العمر، وربّ ابن مائة أو تسعين وهو كامل الذاكرة والعقل، وليس في أرذل عمره.
Birincisi: Ömrünün mertebelerinin farklılığı ve çocukluk ile gençlik evresinden olgunluk ve yaşlılık evresine doğru kademe kademe ilerlemesidir. Allah Sübhânehû -hepsi Âdemoğlu olan- bütün insanları hiçbir şey değilken var etmiş, sonra ecelleri bittiğinde onları vefat ettirir; içlerinden kimi de yaşlanıp ömrün en düşkün çağına eriştirilir ki bu; bunama, hafıza ve ilmin azalması hâlidir. Hatta öğrendiği ilimlerden her şeyi kaybedebilir ve çocukluk vaktinde olduğu gibi hiçbir şey bilmez hâle gelir. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir, her şeye gücü yetendir; O'nun ilminden hiçbir şey gizli kalmaz ve O'nu hiçbir şey asla aciz bırakamaz. Nice elli yaşında kimse vardır ki ömrün en düşkün çağındadır; nice yüz veya doksan yaşında kimse de vardır ki hafızası ve aklı tamdır, ömrünün en düşkün çağında değildir.
والحال الثانية للإنسان بعد تفاوت الأعمار: هي التفاوت في الأرزاق، فالله تعالى لحكمة جليلة ومصلحة للإنسان نفسه جعل الناس متفاوتين في الأرزاق، فمنهم الغني والفقير والمتوسط، وهذا التفاوت اختبار الأغنياء، وقيامهم بواجب التكافل والتعاون ومساعدة الفقراء، ولكن مع الأسف يحرص الناس على الشح والبخل، فما الذين فضلوا بالرزق وهم السادة الملاك بجاعلي رزقهم شركة على قدم المساواة بينهم وبين أتباعهم، وإذا لم يرضوا بالمساواة، مع غيرهم، وهم أمثالهم في الإنسانية، فكيف يسوون بين الخالق والمخلوق، وبين الخالق وهذه الأصنام التي يجعلونها شركاء مع الله؟! إنهم بهذا يتنكرون للحقائق، ويجحدون النعم الإلهية، فكيف يليق بعقولهم أن يشركوا بالله بعبادة الأصنام، ويجحدون نعم الله عليهم؟! فمن أثبت شريكا لله، نسب إليه بعض النعم والخيرات، فكان جاحدا لكونها من عند الله تعالى؟! والحال الثالثة للإنسان: وجود التزاوج بين الذكر والأنثى، جاعلا الله الزوجات من جنس الأزواج، لتحقيق الأنس والانسجام والائتلاف، وقضاء المصالح،
Ömürlerin farklılığından sonra insanın ikinci hâli: Rızıklardaki farklılıktır. Allah Teâlâ yüce bir hikmet ve bizzat insanın maslahatı gereği insanları rızıklarda birbirinden farklı kılmıştır; kimisi zengin, kimisi fakir, kimisi de orta hâllidir. Bu farklılık zenginler için bir imtihandır; onların dayanışma, yardımlaşma ve fakirlere yardım etme görevlerini yerine getirmeleri içindir. Fakat ne yazık ki insanlar cimrilik ve hırsa sarılırlar. Rızıkta üstün kılınan efendiler ve mülk sahipleri, rızıklarını kendileriyle maiyetindekiler arasında eşit bir ortaklık yapmazlar. İnsanlık bakımından kendileri gibi olan başkalarıyla eşitliğe razı olmuyorlarsa, Yaratıcı ile yaratılanı, Yaratıcı ile Allah'a ortak koştukları bu putları nasıl eşit tutarlar?! Onlar bu tutumlarıyla gerçekleri inkâr etmekte ve ilahi nimetleri nankörlükle karşılamaktadırlar. Akılları putlara taparak Allah'a ortak koşmayı ve Allah'ın kendilerine verdiği nimetleri inkâr etmeyi nasıl kendilerine yakıştırır?! Zira Allah'a bir ortak tanıyan kimse, bazı nimetleri ve hayırları ona isnat etmiş ve bunların Allah Teâlâ'dan olduğunu inkâr etmiş olur. İnsanın üçüncü hâli ise: Erkek ile dişi arasındaki evliliğin varlığıdır. Allah, ülfet, uyum, kaynaşma ve maslahatların görülmesini sağlamak için eşleri kendi cinslerinden kılmış,
وجاعلا الله للزواج ثمرة مباركة محببة لكل إنسان: وهي نعمة إنجاب الأولاد والأحفاد، وأنعم الله على جميع خلقه بطيبات الرزق في الدنيا، من مطعم ومشرب وملبس ومسكن ومركب ونحوها مما يكون لذيذا من الأشياء التي تطيب لمن يرزقها.
evliliğe her insan için sevilen bereketli bir meyve vermiştir ki bu; evlat ve torun sahibi olma nimetidir. Allah bütün yaratılmışlarına dünyada yiyecek, içecek, giyecek, mesken, binek gibi temiz rızıklardan ve kendilerine rızık verilen kimselere hoş gelen lezzetli şeylerden bolca ihsan etmiştir.
ولكن العجب من الإنسان حيث يصدق بعضهم بالباطل، وهو أن الأصنام شركاء لله في النفع والضرر، وأنها تشفع عنده، وأن الطيبات التي أحلها الله لهم كبعض المواشي حرام عليهم، حلال للأصنام، وبعض المستخبثات كالميتة والدم ولحم الخنزير والمذبوح على الأصنام حلال لهم، وهذا يقتضي التوبيخ على تلك الأحكام الباطلة، وهم في هذا كله يجحدون نعم الله الجليلة، وينسبونها إلى غير خالقها من صنم أو وثن، ويسترون نعم الله عليهم، فهم كفرة نعمة وكفرة دين.
Fakat şaşılacak olan şudur ki, insanlardan bazıları batılı tasdik etmektedir: Putların fayda ve zarar vermede Allah'a ortak olduğunu, O'nun katında şefaatçi olduklarını, bazı sağmal hayvanlar gibi Allah'ın kendilerine helal kıldığı temiz şeylerin kendilerine haram, putlara helal olduğunu; leş, kan, domuz eti ve putlar üzerine kesilen hayvanlar gibi bazı pis şeylerin ise kendilerine helal olduğunu kabul ederler. Bu durum, söz konusu batıl hükümler sebebiyle kınanmayı gerektirir. Onlar bütün bunlarda Allah'ın yüce nimetlerini inkâr etmekte, bunları put veya heykel gibi yaratıcısından başkasına nispet etmekte ve Allah'ın kendileri üzerindeki nimetlerini örtmektedirler; dolayısıyla onlar hem nimet kâfiridirler hem de din kâfiridirler.
مثلان حسّيان للأصنام والأوثان
Putlar ve Heykeller Hakkında İki Somut Mesel
كانت حملة القرآن الكريم على الأصنام والأوثان عنيفة شديدة، لأنها لا تتفق مع كرامة الإنسان، ولا تنسجم مع العقل السوي، وينبغي تصفيتها من معجم البشرية، والاتجاه نحو عبادة ما ينفع ويمنع الضر، وهو الله الإله الواحد الذي لا شريك له ولا ندّ ولا نظير، لذا استحق الكفار الوثنيون التوبيخ والتأنيب على عبادة الأصنام، كما أنزل الله تعالى في كتابه في الآيات التالية:
Kur'ân-ı Kerîm'in putlara ve heykellere yönelik taarruzu pek şiddetli ve sert olmuştur; çünkü bunlar insanın onuruyla bağdaşmaz, selim akılla uyuşmaz. Bunların insanlığın lügatinden temizlenmesi ve fayda veren, zararı defeden varlığa, yani hiçbir ortağı, dengi ve benzeri olmayan tek İlah Allah'a ibadete yönelinmesi gerekir. Bu sebeple putperest kâfirler putlara tapmaktan ötürü kınanmayı ve azarlanmayı hak etmişlerdir; nitekim Allah Teâlâ Kitabı'nda şu ayetleri indirmiştir:
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٧٣ الى ٧٦]
[Nahl Suresi (16), Ayetler 73-76]
وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقاً مِنَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ شَيْئاً وَلا يَسْتَطِيعُونَ (٧٣) فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ (٧٤) ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً عَبْداً مَمْلُوكاً لا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ وَمَنْ رَزَقْناهُ مِنَّا رِزْقاً حَسَناً فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَجَهْراً هَلْ يَسْتَوُونَ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٧٥) وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً رَجُلَيْنِ أَحَدُهُما أَبْكَمُ لا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ وَهُوَ كَلٌّ عَلى مَوْلاهُ أَيْنَما يُوَجِّهْهُ لا يَأْتِ بِخَيْرٍ هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَهُوَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٧٦)
{ وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقاً مِنَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ شَيْئاً وَلا يَسْتَطِيعُونَ (٧٣) فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ (٧٤) ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً عَبْداً مَمْلُوكاً لا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ وَمَنْ رَزَقْناهُ مِنَّا رِزْقاً حَسَناً فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَجَهْراً هَلْ يَسْتَوُونَ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٧٥) وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً رَجُلَيْنِ أَحَدُهُما أَبْكَمُ لا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ وَهُوَ كَلٌّ عَلى مَوْلاهُ أَيْنَما يُوَجِّهْهُ لا يَأْتِ بِخَيْرٍ هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَهُوَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٧٦) } “Allah'ı bırakıp da kendilerine göklerden ve yerden hiçbir rızık veremeyen ve buna güçleri de yetmeyen şeylere tapıyorlar. (73) Artık Allah'a benzerler koşmayın; şüphesiz Allah bilir, siz ise bilmezsiniz. (74) Allah hiçbir şeye gücü yetmeyen bir köle ile katımızdan kendisine güzel bir rızık verdiğimiz ve ondan gizli ve açık harcayan kimseyi misal verdi. Hiç bunlar bir olur mu? Hamd Allah'a mahsustur; fakat onların çoğu bilmezler. (75) Allah şu iki adamı da misal verdi: Onlardan biri dilsizdir, hiçbir şeye gücü yetmez ve efendisine bir yüktür; onu nereye gönderse hiçbir hayır getirmez. Şimdi o, adaletle emreden ve dosdoğru bir yol üzerinde bulunan kimseyle bir olur mu? (76)”
هذه آيات تقريع للكفار وتوبيخ، وإظهار لفساد نظرهم، وتركيز على مورد الحياة، ورزق الناس، وعلى ما يتوجه سعيهم إليه، واهتمامهم به، فهذه الأصنام لا تملك توفير الرزق لعبدتها، فلا تستطيع إنزال المطر ولا إنبات النّعمة، وعبدة الأوثان يعبدون مع الأسف أشياء من دون الله، لا تملك إنزال رزق من السموات، ولا إخراجه من الأرض، ولا تستطيع فعل شيء، فآية: وَلا يَسْتَطِيعُونَ نفي الملك وتحصيل الملك، ومن لا يملك شيئا وهي الأصنام، ليس في استطاعتها تحصيل الملك، أي: إنها لا تملك شيئا ولا تستطيع تمليك شيء.
Bu ayetler kâfirleri azarlama, kınama, onların bakış açılarının bozukluğunu ortaya koyma; hayat kaynağına, insanların rızkına, onların çabalarının yöneldiği ve önem verdikleri şeylere dikkat çekme mahiyetindedir. Zira bu putlar kendilerine tapanlara rızık temin etmeye malik değillerdir; ne yağmur yağdırabilirler ne de nimet bitirebilirler. Putperestler ne yazık ki Allah'ı bırakıp göklerden bir rızık indirmeye de yerden bir rızık çıkarmaya da malik olmayan ve hiçbir şeye güç yetiremeyen şeylere tapmaktadırlar. { وَلا يَسْتَطِيعُونَ } “güçleri de yetmeyen” ayeti, mülkiyeti ve mülk elde etmeyi nefyetmektedir; hiçbir şeye malik olmayan varlıkların -ki bunlar putlardır- mülk edinmeye de güçleri yetmez; yani onlar hiçbir şeye sahip değildir ve hiçbir şeyi sahiplendirmeye de güç yetiremezler.
والنتيجة لذلك أنكم أيها الوثنيون، لا تجعلوا لله أندادا وأشباها وأمثالا، ولا تشبّهوه بخلقه، فمعنى قوله تعالى: فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ لا تمثّلوا لله الأمثال. وإن الله يعلم ويشهد أنه لا إله إلا هو، وأنتم أيها البشر الوثنيون بجهلكم تشركون به غيره.
Bunun neticesi şudur: Ey putperestler! Allah'a benzerler, denkler ve emsaller koşmayın, O'nu yarattıklarına benzetmeyin! Allah Teâlâ'nın: { فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ } buyruğunun manası: “Allah'a benzerler getirmeyin” demektir. Şüphesiz Allah, kendisinden başka hiçbir ilah olmadığını bilir ve buna şahittir; siz ey putperest insanlar ise cehaletiniz sebebiyle başkalarını O'na ortak koşuyorsunuz.
وبعد أن نهى الله تعالى عن الإشراك، ذكر مثلين حسيين للأصنام:
Allah Teâlâ şirk koşmayı yasakladıktan sonra putlar hakkında iki somut mesel zikretmiştir:
الأول- ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْداً مَمْلُوكاً.. المثال هنا عبد بهذه الصفة مملوك لسيّده، لا يقدر على شيء من المال، ولا من أمر نفسه، وإنما هو مسخّر بإرادة سيده، مدبّر، وفي مقابل هذا العبد: رجل موسّع عليه في المال، فهو يتصرف فيه بإرادته، وينفق منه سرا وعلانية، والعبد العاجز: هو مثل الصنم العاجز، والرجل الميسور صاحب المال مثل الإله القادر، وبما أنه لا يستطيع أن يسوّي أحد بين الشخصين:
Birincisi: { ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْداً مَمْلُوكاً } “Allah bir köleyi misal verdi...” Buradaki misal; bu vasıfta olan, efendisinin mülkü altındaki, ne mala ne de kendi işine güç yetiremeyen, ancak efendisinin iradesiyle yönetilen ve yönlendirilen bir köledir. Bu kölenin karşısında ise: Kendisine bol mal verilmiş, o malda kendi iradesiyle tasarrufta bulunan, ondan gizli ve açık harcayan bir adam vardır. Aciz köle, aciz putun misalidir; varlıklı ve mal sahibi adam ise her şeye gücü yeten İlah'ın misalidir. Hiç kimse şu iki şahsı,
العبد والحر، ولا يجهل الفرق بينهما، إلا كل غبي، فكيف يسوّى بين الإله القادر
köle ile hür [arasında hiç kimse eşitlik kuramaz] ve bu ikisi arasındaki farkı ancak ahmak olan kimse bilmezlikten gelir. O halde [rızık vermeye] kadir olan İlah...
على الرزق والإنفاق، وبين هذه الأصنام التي لا تملك ولا تقدر على شيء أصلا؟ إن التسوية بينهما ضرب من الحماقة والجهل والاستحالة، لذا قال الله تعالى بعدئذ:
ve infak etmeye kadir olan İlah ile hiçbir şeye malik olmayan ve asla güç yetiremeyen bu putlar nasıl eşit tutulabilir? Bunları eşit tutmak bir ahmaklık, cehalet ve imkânsızlıktır. Bu sebeple Allah Teâlâ bundan sonra şöyle buyurmuştur:
الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ، أي الحمد التام الكامل لله، والثناء الشامل لله، والشكر الجزيل لله المنعم، ولكن أكثر أولئك الكفار الذين يعبدون الأصنام لا يعلمون الحق فيتبعوه، ولا يعرفون المنعم الحقيقي، فيخصونه بالتقديس والعبادة.
{ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ } “Hamd Allah'a mahsustur; fakat onların çoğu bilmezler.” Yani tam ve kâmil hamd Allah'a, kuşatıcı övgü Allah'a, bol şükür nimet veren Allah'a mahsustur; fakat putlara tapan o kâfirlerin çoğu hakkı bilip ona uymazlar, gerçek nimet vereni tanıyıp da O'nu takdis ve ibadetle birlemezler.
والمثل الثاني- وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلَيْنِ.. هذا مثل آخر يؤكد الأول وهو أن الله تعالى ضرب مثلا لنفسه وللوثن وغيره من الآلهة المعبودة مثل رجلين:
İkinci mesel: { وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلَيْنِ } “Allah şu iki adamı da misal verdi...” Bu, birinciyi tekit eden bir diğer meseldir ki Allah Teâlâ kendisi ile put ve tapınılan diğer ilahlar için iki adamı misal vermiştir:
أحدهما- أبكم لا ينطق ولا يتكلم بخير ولا بشيء، ولا يقدر على شيء متعلق بنفسه أو بغيره، وهو عالة على مولاه الذي يعوله، أينما يوجهه لا يحقق خيرا مطلقا، لعدم فهمه ما يقال له، ولا إفهام غيره.
Onlardan biri: Dilsizdir; hayır veya herhangi bir şey konuşamaz, kendisiyle veya başkasıyla ilgili hiçbir şeye güç yetiremez. Kendisine bakan efendisine bir yüktür; kendisine söyleneni anlamadığı ve başkasına da anlatamadığı için onu nereye gönderse asla bir hayır getiremez.
والثاني- رجل كامل المواهب والحواس، ينفع نفسه وغيره، يأمر بالعدل، ويسير على منهج الحق والطريق القويم والدين الصحيح، هل يستوي هذان الرجلان؟
İkincisi ise: Bütün yetenekleri ve duyuları tam olan, hem kendisine hem başkasına fayda sağlayan, adaleti emreden, hak metod, dosdoğru yol ve sahih din üzere yürüyen bir adamdır. Bu iki adam hiç bir olur mu?
الأول- عديم النفع، وهو كالصنّم لا يسمع ولا ينطق، والثاني- كامل النفع، وهو كالإله الواحد الذي يدعو إلى الخير، ويأمر بالعدل، ويلتزم العدل، وينفع الآخرين، ويمنع الشر والضرر عنهم. وإذا كان هذان الرجلان لا يتساويان بداهة، فلا تساوي أصلا بين الله تعالى، وبين ما يزعمون أنه شريك له سبحانه.
Birincisi: Faydası olmayandır; o, işitmeyen ve konuşmayan put gibidir. İkincisi ise: Faydası tam olandır; o da hayra çağıran, adaleti emreden, adalete bağlı kalan, başkalarına fayda sağlayan, onlardan kötülük ve zararı defeden bir ve tek olan İlah gibidir. Eğer bu iki adam apaçık bir şekilde eşit olmuyorsa, Allah Teâlâ ile O'na ortak olduğunu iddia ettikleri şeyler arasında asla bir eşitlik olamaz.
الله العالم بالغيب والخالق
Gaybı Bilen ve Yaratan Allah
إن من أهم الخصائص الإلهية علم الغيب وخلق الإنسان والحيوان والطير، فمن كان متصفا بهاتين الصفتين، كان هو الإله الحق، ومن فقد إحدى هاتين الصفتين أو كليهما، انعدم وصفه بالألوهية، والواقع أن كل من عدا الله تعالى من المخلوقات
Şüphesiz ilahi özelliklerin en önemlilerinden biri gaybı bilmek; insanı, hayvanı ve kuşu yaratmaktır. Kim bu iki sıfatla nitelenmişse, hak ilah O'dur. Bu iki sıfattan birini veya her ikisini kaybeden kimseden ise ilahlık vasfı yok olur. Gerçek şu ki, Allah Teâlâ'nın dışındaki bütün mahlukat;
الكونية، السماوية والأرضية، والإنس والجن، والجمادات والحيوانات والأشياء، لا علم له بالغيب، ولا قدرة له على شيء من الخلق والإبداع، والإيجاد والتكوين، قال الله تعالى مبينا بعض خصائصه وصفاته:
göksel ve yersel evrensel varlıklar, insanlar, cinler, cansızlar, hayvanlar ve [diğer] şeyler gaybı bilemez; yaratma, icat etme, yoktan var etme ve varlık verme konusunda hiçbir şeye güç yetiremez. Allah Teâlâ, kendi özelliklerinden ve sıfatlarından bazılarını açıklayarak şöyle buyurmuştur:
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٧٧ الى ٧٩]
[Nahl Suresi (16), Ayetler 77-79]
وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلاَّ كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٧٧) وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لا تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٧٨) أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّراتٍ فِي جَوِّ السَّماءِ ما يُمْسِكُهُنَّ إِلاَّ اللَّهُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٧٩)
{ وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلاَّ كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٧٧) وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لا تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٧٨) أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّراتٍ فِي جَوِّ السَّماءِ ما يُمْسِكُهُنَّ إِلاَّ اللَّهُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٧٩) } “Göklerin ve yerin gaybı Allah'a aittir. Kıyametin kopması ise ancak bir göz kırpması gibi veya daha da yakındır. Şüphesiz Allah, her şeye kadirdir. (77) Allah sizi analarınızın karnından hiçbir şey bilmez bir halde çıkardı; şükredesiniz diye size işitme, görme duyuları ve kalpler verdi. (78) Göğün boşluğunda emre boyun eğdirilmiş kuşları görmediler mi? Onları orada Allah'tan başkası tutamaz. Şüphesiz bunda inanan bir kavim için ayetler vardır. (79)”
»
»
[النّحل: ١٦/ ٧٧- ٧٩] .
[Nahl: 16/77-79].
يتحدث الله تعالى في هذه الآيات عن نفسه حديثا مفحما لكل من عبد غير الله تعالى، ويقرر الله في ذلك قرارا حسيما لا مجال لإنكاره، وهو أن لله وحده غيب السموات والأرض، وهذا التعبير يفيد الحصر، فالغيب لله وحده، يملكه ويعلمه، وليس لأحد سواه، ولا قدرة أصلا لأحد على المغيبات، إلا أن يطلعه الله تعالى على شيء مما يشاء، وهذا إخبار بكمال علم الله تعالى. أردفه بإخبار آخر وهو القدرة الشاملة، وفي ذلك إقامة الحجة على الكفار، فالله سبحانه هو الذي يأمر بالقيامة فتوجد، وما أمر القيامة وهي وقت الساعة التي تقوم بها القيامة، في الإيجاد والإقامة في قدرة الله تعالى إلا أن يقول لها: كُنْ.
Allah Teâlâ bu ayetlerde, Kendisinden başkasına tapan herkesi susturucu bir şekilde Kendisinden bahsetmekte ve bu konuda inkârına imkân olmayan kesin bir hüküm vermektedir; o da göklerin ve yerin gaybının yalnızca Allah'a ait olduğudur. Bu ifade hasr (sınırlama) bildirir; gayb yalnızca Allah'a aittir, ona malik olan ve onu bilen O'dur, O'ndan başka hiç kimseye ait değildir. Allah Teâlâ dilediği şeyden bir kısmını bildirmedikçe hiç kimsenin gayb konusunda asla bir gücü yoktur. Bu, Allah Teâlâ'nın ilminin kemalini haber vermektir. Ardından kapsayıcı kudret olan başka bir haberi eklemiştir; bunda kâfirlere karşı delil ortaya koyma vardır. Zira kıyameti emredip var eden Allah Sübhânehu'dur. Kıyametin işi -ki o kıyametin kopacağı saatin vaktidir- var etme ve meydana getirme hususunda Allah Teâlâ'nın kudretinde sadece ona: { كُنْ } “Ol” demesinden ibarettir.
وتشبه في السرعة بالنسبة للبشر أنها كلمح البصر، أي كطرف العين أو هي أقرب من ذلك، إن الله تام القدرة على كل شيء، ومن قدرته: إقامة الساعة في أسرع من
İnsanlara nispetle sürat bakımından [bu durum], göz açıp kapama gibi -yani bir göz kırpması gibi- veya bundan daha yakındır. Şüphesiz Allah her şeye eksiksiz güç yetirendir; O'nun kudretinden [biri de],
لمح البصر أو غمضة العين.
kıyameti göz açıp kapamadan veya göz kırpmasından daha hızlı bir şekilde koparmasıdır.
قال النبي ﷺ فيما يرويه الإمام أحمد والبخاري ومسلم وغيرهم: «بعثت أنا والساعة كهاتين، وقرن بين السبابة والإبهام» .
İmam Ahmed, Buhârî, Müslim ve diğerlerinin rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Ben ve kıyamet şu ikisi gibi gönderildik» ve işaret parmağı ile başparmağını bitiştirdi.
ومن مظاهر قدرته: الخلق والإبداع، فالله أخرج الناس من بطون أمهاتهم، لا يعلمون شيئا، وخلق لهم طرق العلم وسبل الإدراك وهي السمع والبصر والفؤاد، لمعرفة أحوال البيئة التي يعيش فيها، وجعل الله العقل للإنسان مفتاح الفهم وتمييز الخير من الشر، والنفع من الضرر، والله أمدكم أيها الناس بهذه النعم لتشكروا نعم الله عليكم، باستعمال كل عضو فيما خلق من أجله، ولتتمكنوا من عبادة ربكم، وتطيعوه فيما أمركم، وليس الشكر مجرد تردد التعبير باللسان، وإنما امتثال لحكم الله وأمره.
O'nun kudretinin tezahürlerinden biri de yaratma ve yoktan var etmedir. Allah insanları, analarının karnından hiçbir şey bilmez bir halde çıkarmış ve içinde yaşadığı çevrenin durumlarını bilmesi için onlara işitme, görme ve kalp gibi bilgi ve idrak yollarını yaratmıştır. Allah aklı, insan için anlamanın ve hayrı şerden, faydayı zarardan ayırt etmenin anahtarı kılmıştır. Ey insanlar! Allah her bir uzvu yaratılış gayesi doğrultusunda kullanarak O'nun üzerinizdeki nimetlerine şükretmeniz, Rabbinize ibadet edebilmeniz ve emrettiği şeylerde O'na itaat etmeniz için sizi bu nimetlerle donatmıştır. Şükür sadece dil ile söz tekrar etmekten ibaret değildir; bilakis Allah'ın hükmüne ve emrine boyun eğmektir.
وأقام الله تعالى دليلا آخر على كمال قدرته وحكمته، وهو خلق الطيور مسخرات بين السماء والأرض، والطير علّم الإنسان اختراع الطائرة، فلننظر كيف جعل الله الطير يطير بجناحيه في جو السماء، ما يمسكه عن الوقوع إلا الله ﷿، فإنه لولا تمكين الله الطيور من التحليق والارتفاع في الجو والنزول إلى الأرض، وخلق الهواء الحامل للطيور والطائرات، لولا ذلك لما أمكن الطيران، فإنه ﷾ أعطى الطير جناحا يبسطه مرة ويضمه مرة، كما يفعل السّباح في الماء، وأوجد له الذيل ليساعده على الهبوط، بحركات يستفيد بها من الهواء في الارتفاع، والتخلص من ثقل الهواء بحركات أخرى من أجل الهبوط، ولولا ذلك لما كان الطيران ممكنا.
Allah Teâlâ kudretinin ve hikmetinin kemaline bir başka delil daha getirmiştir ki o da kuşların yer ile gök arasında boyun eğdirilmiş olarak yaratılmasıdır. Kuş insana uçağı icat etmeyi öğretmiştir. Allah'ın kuşu gök boşluğunda iki kanadıyla nasıl uçar kıldığına bir bakalım; onu düşmekten tutan yalnızca Azîz ve Celîl olan Allah'tır. Şayet Allah'ın kuşlara havada süzülme, yükselme ve yere inme imkânı vermesi ve kuşları ile uçakları taşıyan havayı yaratması olmasaydı uçmak mümkün olmazdı. Çünkü O celle celâluhu kuşa, suda yüzen kimsenin yaptığı gibi bir açıp bir kapattığı kanatlar vermiş; yükselirken havadan faydalandığı hareketlerle ve iniş için başka hareketlerle havanın ağırlığından kurtularak inmesine yardımcı olması için ona kuyruk yaratmıştır. Eğer böyle olmasaydı uçmak mümkün olmazdı.
ولنذكر أن أول طيار جرّب الطيران هو العربي المسلم عباس بن فرناس، لكنه لم يتنبه لفائدة الذيل، فعند هبوطه تكسرت رجلاه. إن الله هو الممسك للطيور في الجو بواسطة الهواء، وهو الملهم للطيور وغيرها كيفية الهبوط، من دون ضرر ولا أذى، إن في ذلك وهو خلق جناحي الطير، وتسخير الهواء في الجملة، والإلهام الرباني،
Hatırlatalım ki uçmayı ilk deneyen tayyareci, Müslüman Arap Abbas b. Firnâs'tır; fakat kuyruğun faydasına dikkat etmemiş, bu yüzden inişi sırasında iki bacağı kırılmıştır. Şüphesiz kuşları havada hava vasıtasıyla tutan Allah'tır; kuşlara ve diğerlerine zararsız ve ziyansız bir şekilde inişin nasıl yapılacağını ilham eden de O'dur. Şüphesiz bunda, yani kuşun iki kanadının yaratılmasında, genel olarak havanın boyun eğdirilmesinde ve ilahi ilhamda;
لدلالات على قدرة الله وتوحيده، لمن يؤمن أو يصدّق بالله، وليس للأصنام والأوثان وجميع المعبودات غير الله شيء من هذه القدرة، فلا تستحق تأليها ولا عبادة ولا طاعة، ونظير الآية: أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صافَّاتٍ وَيَقْبِضْنَ ما يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا الرَّحْمنُ إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ بَصِيرٌ (١٩) [الملك: ٦٧/ ١٩] .
Allah'a inanan veya O'nu tasdik eden kimseler için Allah'ın kudretine ve birliğine deliller vardır. Putların, heykellerin ve Allah'tan başka tapınılan hiçbir şeyin bu kudretten bir payı yoktur; dolayısıyla ilahlaştırılmayı, ibadeti ve itaati hak etmezler. Bu ayetin benzeri şudur: { أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صافَّاتٍ وَيَقْبِضْنَ ما يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا الرَّحْمنُ إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ بَصِيرٌ (١٩) } “Üstlerinde kanat çırparak ve [zaman zaman] toplayarak uçan kuşları görmediler mi? Onları Rahmân'dan başkası tutmuyor. Şüphesiz O, her şeyi hakkıyla görendir. (19)” [Mülk: 67/19].
نعمة السكن واللباس والظل
Barınma, Giyecek ve Gölge Nimeti
تفضل الله على عباده بنعم كثيرة لا تعدّ ولا تحصى، منها نعمة المطر والنبات والحيوان، ومنها نعمة الخلق والإيجاد من العدم، وتزويد الإنسان بطرق المعرفة والعلم والإدراك، ومنها نعمة الطيران، كما تقدم. ومنها نعمة الإيواء في المساكن، والتستر بالألبسة المصنوعة من الأصواف والأوبار والأشعار ونحوها، ونعمة التظلّل بالظلال من الحر والبرد والاستفادة من كهوف الجبال، وكل هذه النعم تستدعي الوفاء بحق المنعم بها، وشكرها، ولكن أكثر الناس يجحدون نعمة الله، وهذا ما وصفه القرآن الكريم في الآيات التالية:
Allah kullarına sayısız ve hesapsız pek çok nimet lütfetmiştir. Yağmur, bitki ve hayvan nimeti bunlardandır; yaratma, yoktan var etme ve insana bilgi, ilim ve idrak yollarını bahşetme nimeti bunlardandır; daha önce geçtiği gibi uçma nimeti bunlardandır. Meskenlerde barınma, yünlerden, develerin tüyünden, kıl ve benzerlerinden yapılan elbiselerle örtünme nimeti, sıcaktan ve soğuktan gölgelerle gölgelenme ve dağ mağaralarından faydalanma nimeti de bunlardandır. Bütün bu nimetler, onları bahşedenin hakkını yerine getirmeyi ve O'na şükretmeyi gerektirir; fakat insanların çoğu Allah'ın nimetini inkâr eder. İşte Kur'ân-ı Kerîm'in aşağıdaki ayetlerde nitelendirdiği husus budur:
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٨٠ الى ٨٣]
[Nahl Suresi (16), Ayetler 80-83]
وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَناً وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ بُيُوتاً تَسْتَخِفُّونَها يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَيَوْمَ إِقامَتِكُمْ وَمِنْ أَصْوافِها وَأَوْبارِها وَأَشْعارِها أَثاثاً وَمَتاعاً إِلى حِينٍ (٨٠) وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلالاً وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبالِ أَكْناناً وَجَعَلَ لَكُمْ سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ وَسَرابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ كَذلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ (٨١) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ الْمُبِينُ (٨٢) يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَها وَأَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ (٨٣)
{ وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَناً وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ بُيُوتاً تَسْتَخِفُّونَها يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَيَوْمَ إِقامَتِكُمْ وَمِنْ أَصْوافِها وَأَوْبارِها وَأَشْعارِها أَثاثاً وَمَتاعاً إِلى حِينٍ (٨٠) وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلالاً وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبالِ أَكْناناً وَجَعَلَ لَكُمْ سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ وَسَرابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ كَذلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ (٨١) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ الْمُبِينُ (٨٢) يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَها وَأَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ (٨٣) } “Allah evlerinizi sizin için bir huzur ve dinlenme yeri kıldı. Sizin için hayvan derilerinden, göç gününüzde ve ikamet gününüzde kolayca taşıyacağınız evler [çadırlar]; yünlerinden, yapağılarından ve kıllarından bir süreye kadar kullanacağınız ev eşyası ve meta kıldı. (80) Allah yarattığı şeylerden sizin için gölgeler yaptı; dağlardan sizin için sığınaklar var etti. Sizi sıcaktan koruyan elbiseler ve savaşınızda sizi koruyan zırhlar verdi. İşte O, Müslüman olasınız diye üzerinizdeki nimetini böylece tamamlamaktadır. (81) Yine de yüz çevirirlerse, artık sana düşen ancak apaçık bir tebliğdir. (82) Onlar Allah'ın nimetini bilirler, sonra da onu inkâr ederler. Onların çoğu kâfirlerdir. (83)”
روى ابن أبي حاتم عن مجاهد: أن أعرابيا أتى النبي ﷺ، فسأله، فقرأ عليه:
İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre bir bedevi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip ona [bir şeyler] sordu. [Hz. Peygamber] ona şu ayeti okudu:
وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَناً.. قال الأعرابي: نعم، ثم قرأ عليه: وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ بُيُوتاً تَسْتَخِفُّونَها يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَيَوْمَ إِقامَتِكُمْ.. قال: نعم، ثم قرأ عليه كل ذلك، وهو يقول: نعم، حتى بلغ: كَذلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ فولّى الأعرابي، فأنزل الله: يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَها وَأَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ
{ وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَناً } “Allah evlerinizi sizin için bir huzur ve dinlenme yeri kıldı...” Bedevi: “Evet” dedi. Sonra ona: { وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ بُيُوتاً تَسْتَخِفُّونَها يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَيَوْمَ إِقامَتِكُمْ } “Sizin için hayvan derilerinden, göç gününüzde ve ikamet gününüzde kolayca taşıyacağınız evler [çadırlar]... [kıldı]” kısmını okudu. Bedevi: “Evet” dedi. Sonra hepsini okudu; o da: “Evet” diyordu. Nihayet: { كَذلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ } “İşte O, Müslüman olasınız diye üzerinizdeki nimetini böylece tamamlamaktadır” ayetine kadar geldi. Bunun üzerine bedevi arkasını dönüp gitti. Allah da: { يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَها وَأَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ } “Onlar Allah'ın nimetini bilirler, sonra da onu inkâr ederler. Onların çoğu kâfirlerdir” ayetini indirdi.
هذه الآيات تعداد لنعمة الله على الناس في البيوت وغيرها.
Bu ayetler, evler ve diğer hususlarda Allah'ın insanlar üzerindeki nimetlerinin sayımıdır.
فذكر أولا، بيوت التمدن، وهي الصالحة للإقامة الطويلة، وهي أكثر بيوت الإنسان، فالله يسّر للناس طريق الإيواء في هذه البيوت والسكن فيها وإليها، ثم ذكر الله تعالى البيوت المتنقلة: بيوت النقلة والرحلة للأعراب الرّحّل، وهي بيوت الأدم (الجلود) وبيوت الشعر، وبيوت الصوف، لأن هذه من الجلود، لكونها ثابتة فيها، وهي خفيفة الحمل والنقل من مكان لآخر يوم الظعن (السفر) ويوم الإقامة، وهي الخيام والقباب المعروفة، يخفّ حملها في الأسفار، فقوله تعالى: تَسْتَخِفُّونَها تجدونها خفافا. وجعل الله سبحانه للناس من أصواف الغنم، وأوبار الإبل، وأشعار المعز، ما يتخذ أثاثا للبيوت، والأثاث: متاع البيت، ويتخذ وسيلة للتمتع والانتفاع به في الغطاء والفراش، لمدة من الزمان في علم الله، فقوله تعالى: وَمَتاعاً إِلى حِينٍ يريد به: وقتا غير معين، وهو بحسب كل إنسان، إما بموته وإما بفقد تلك الأشياء.
İlk olarak yerleşik hayatın evlerini zikretti ki bunlar uzun süre ikamet etmeye elverişli olup insanın evlerinin çoğunluğunu oluşturur. Allah insanlara bu evlerde barınma ve onlarda huzur bulma yolunu kolaylaştırmıştır. Sonra Allah Teâlâ taşınabilir evleri zikretmiştir: Bunlar göçebe bedevilerin göç ve yolculuk evleridir; deri (edem) evler, kıl çadırlar ve yün çadırlardır. Çünkü bunlar deriler üzerinde sabit olmaları hasebiyle deridendir; göç (yolculuk) gününde ve ikamet gününde bir yerden bir yere taşınması ve nakledilmesi hafiftir. Bunlar bilinen çadırlar ve kubbe çadırlardır; yolculuklarda taşınması hafiftir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { تَسْتَخِفُّونَها } “kolayca taşıyacağınız” buyruğu, onları hafif bulursunuz demektir. Allah Sübhânehu koyun yününden, deve tüyünden ve keçi kılından ev eşyası edinilecek şeyleri de insanlara var etmiştir. Eses (أَثَاث), ev eşyası demektir. Allah'ın ilminde olan bir süreye kadar örtü ve yatak olarak kendisinden faydalanma ve yararlanma vasıtası kılınmıştır. Allah Teâlâ'nın: { وَمَتاعاً إِلى حِينٍ } “ve bir süreye kadar meta [kıldı]” buyruğuyla kastettiği: Belirli olmayan bir vakittir; bu da her insana göre ya ölümüyle ya da o eşyaların yok olmasıyla sınırlıdır.
ثم عدّد الله تعالى نعما أخرى على الناس: وهي أنه جعل لكم أيها الناس من الأشجار والجبال وغيرها ظلالا تستظلون بها من شدة حر الشمس، وشدة عصف الرياح، وجعل لكم من الجبال حصونا ومعاقل ومغارات وكهوفا ونحوها، تأمنون فيها من العدو والحر والبرد، وجعل لكم سرابيل، أي ثيابا من القطن والكتان
Sonra Allah Teâlâ insanlar üzerindeki diğer nimetleri saymıştır: O da, ey insanlar, güneşin şiddetli sıcağından ve rüzgârların şiddetli esişinden gölgelenmeniz için ağaçlardan, dağlardan ve diğer şeylerden sizin için gölgeler var etmesidir. Düşmandan, sıcaktan ve soğuktan emniyette olmanız için dağlardan kaleler, sığınaklar, mağaralar, kovuklar ve benzerlerini yapmıştır. Sizin için serâbîl, yani pamuktan, ketenden
والصوف ونحوها، تقيكم شدة الحر والبرد، وجعل لكم دروعا من الحديد ونحوه تقيكم بأسكم، أي شدة القتال والطعن وضرب الرماح والسيوف والنبال وشظايا القنابل وغيرها. وهكذا تتوالى نعم الله تعالى عليكم أيها الناس، للاستعانة في أموركم وحوائجكم، وإطاعة ربكم وعبادته، لتدخلوا في دين الإسلام، وتؤمنوا بالله وحده، وتتركوا الشرك وعبادة الأوثان، فتدخلوا الجنة، وتأمنوا العذاب والعقاب.
yünden ve benzerlerinden, sizi sıcağın ve soğuğun şiddetinden koruyan elbiseler var etmiştir. Savaşınızı, yani şiddetli çarpışmayı, mızrak saplamalarını, kılıç, ok darbelerini, bomba şarapnellerini ve diğerlerini önleyen demir ve benzeri zırhlar kılmıştır. Ey insanlar! İşlerinizde ve ihtiyaçlarınızda yardım almak, Rabbinize itaat edip O'na ibadet etmek, İslâm dinine girip yalnızca Allah'a inanmak, şirki ve putlara tapmayı terk etmek suretiyle cennete girmeniz, azaptan ve cezadan emin olmanız için Allah Teâlâ'nın nimetleri üzerinize böylece ardı ardına gelmektedir.
فإن أعرض الناس بعد هذا البيان وتعداد النعم، فليس عليك أيها النبي شيء من المسؤولية والحرج، ولست بقادر على خلق الإيمان في قلوبهم، إنما عليك فقط تبليغ رسالتك بوضوح، وتبيان أصول دعوتك، ومقاصد الدين، وأسرار التشريع، وسبب هذا الإعراض، هو التنكر للجميل والمعروف، فهم يعرفون أن الله تعالى هو المنعم بهذه النعم عليهم، وهو المتفضل بها عليهم، ومع هذا ينكرون ذلك بأفعالهم، ويعبدون معه غيره، ويسندون الرزق والنصر إلى غيره، وأكثرهم الكافرون كفر نعمة وعقيدة، أي الجاحدون المعاندون، وأقلهم المؤمنون الصادقون.
Eğer insanlar bu açıklamadan ve nimetlerin sayılmasından sonra yüz çevirirlerse, ey Peygamber, senin üzerine herhangi bir sorumluluk ve güçlük yoktur; sen onların kalplerinde imanı yaratmaya da kadir değilsin. Sana düşen ancak mesajını açıkça tebliğ etmek, davetinin esaslarını, dinin maksatlarını ve teşriin sırlarını açıklamaktır. Bu yüz çevirmenin sebebi, iyiliğe ve nimete karşı nankörlüktür. Onlar bu nimetleri kendilerine bahşedenin ve lütufta bulunanın Allah Teâlâ olduğunu bilirler; buna rağmen fiilleriyle bunu inkâr ederler, O'nunla birlikte başkasına taparlar, rızkı ve yardımı başkasına dayandırırlar. Onların çoğu nimet ve inanç bakımından kâfir olanlardır; yani inkârcı ve inatçılardır. Pek azı ise sadık müminlerdir.
الشهادة على الأمم من أنفسهم يوم القيامة
Kıyamet Gününde Ümmetlerin Kendi İçlerinden Aleyhlerine Şahitlik Yapılması
كل جان أو مخطئ في الغالب لا يجرأ على الاعتراف بذنبه، سواء في قضاء الدنيا أو في قضاء الآخرة، ويحتاج الأمر حال الإنكار إلى إثبات بالشهود، لأنه لا يصدر الحكم القضائي عادة من غير أدلة كافية في الإثبات كالإقرار والشهادة والقرائن واليمين. ويحتاج الأمر لبيان جنايات العصاة يوم القيامة، فيبعث الله الشهود من الأمم نفسها أو من غيرها، وفي هذه الآيات التالية إثبات الجرم من الأمم ذاتها بشهادة الشهود، قال الله تعالى واصفا ذلك وردود الفعل من المشركين والكفرة:
İster dünya yargısında ister ahiret yargısında olsun, suç işleyen veya hata yapan herkes çoğunlukla günahını itiraf etmeye cesaret edemez. İnkâr durumunda ise şahitlerle ispat gerekir; çünkü kazaî hüküm ikrar, şahitlik, karineler ve yemin gibi yeterli ispat delilleri olmaksızın verilmez. Kıyamet gününde de asilerin cürümlerini açıklamak için bir ihtiyaç doğar; bu yüzden Allah, ümmetlerin bizzat kendi içlerinden veya başkalarından şahitler gönderir. Takip eden bu ayetlerde suçun, şahitlerin şehadetiyle bizzat ümmetlerin kendilerinden ispat edilmesi yer almaktadır. Allah Teâlâ bunu ve müşrikler ile kâfirlerin tepkilerini niteleyerek şöyle buyurmuştur:
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٨٤ الى ٨٩]
[Nahl Suresi (16), Ayetler 84-89]
وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً ثُمَّ لا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ (٨٤) وَإِذا رَأَى الَّذِينَ ظَلَمُوا الْعَذابَ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (٨٥) وَإِذا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكاءَهُمْ قالُوا رَبَّنا هؤُلاءِ شُرَكاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكاذِبُونَ (٨٦) وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ (٨٧) الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ بِما كانُوا يُفْسِدُونَ (٨٨)
{ وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً ثُمَّ لا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ (٨٤) وَإِذا رَأَى الَّذِينَ ظَلَمُوا الْعَذابَ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (٨٥) وَإِذا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكاءَهُمْ قالُوا رَبَّنا هؤُلاءِ شُرَكاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكاذِبُونَ (٨٦) وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ (٨٧) الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ بِما كانُوا يُفْسِدُونَ (٨٨) } “Her ümmetten bir şahit göndereceğimiz gün, artık kâfir olanlara ne izin verilir ne de onların özür dilemeleri istenir. (84) O zulmedenler azabı gördüklerinde artık onlardan azap hafifletilmez ve onlara mühlet de verilmez. (85) Ortak koşanlar ortaklarını gördüklerinde: «Rabbimiz! İşte bunlar, seni bırakıp da kendilerine taptığımız ortaklarımızdır» derler. Ortakları da onlara: «Siz kesinlikle yalancılarsınız» diye laf atarlar. (86) O gün Allah'a teslim olurlar ve uydurageldikleri şeyler onlardan kaybolup gider. (87) İnkâr edip Allah'ın yolundan alıkoyanlara, bozgunculuk yapmalarına karşılık azap üstüne azap artırdık. (88)”
وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَجِئْنا بِكَ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدىً وَرَحْمَةً وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ (٨٩)
{ وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَجِئْنا بِكَ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدىً وَرَحْمَةً وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ (٨٩) } “Her ümmetin içinde kendilerinden aleyhlerine bir şahit göndereceğimiz gün, seni de bunların üzerine şahit olarak getireceğiz. Bu Kitab'ı da sana, her şey için bir açıklama, bir hidayet, bir rahmet ve Müslümanlar için bir müjde olarak indirdik. (89)”
هذه آية وعيد للكفار يوم القيامة، مفادها: اذكر أيها النبي يوم نبعث من كل أمة شاهدا عليهم، بالكفر أو الإيمان، والشهيد: الشاهد، وهو نبيهم يشهد عليهم بما أجابوه عما بلّغهم عن الله تعالى، إما بالإيمان، وإما بالكفر والعصيان، ثم إذا شهد عليهم نبيهم لا يسمح لهم بالاعتذار والدفاع عن أنفسهم، لأنه لا حجة لهم، ولأنهم يعلمون كذبهم في الاعتذار، ولأن أحكام الله عادلة عدلا مطلقا، ولا يطلب منهم العتاب، لأنه: لا فائدة في العتاب، مع سخط الله وغضبه، فإن الرجل يطلب العتاب من خصمه إذا كان جازما أنه إذا عاتبه رجع إلى صالح العمل، والآخرة دار جزاء، لا دار تكليف وعمل، ولا أمل في الرجوع إلى الدنيا.
Bu, kıyamet gününde kâfirlere yönelik bir tehdit ayetidir. Anlamı şudur: Ey Peygamber! Her ümmetten, aleyhlerine küfür veya iman hususunda bir şahit göndereceğimiz günü hatırla. Şehîd: Şahittir; o da Allah Teâlâ'dan kendilerine tebliğ ettiği şeylere imanla yahut inkâr ve isyanla nasıl karşılık verdiklerine dair aleyhlerine şahitlik edecek olan peygamberleridir. Sonra peygamberleri aleyhlerine şahitlik ettiğinde, hiçbir delilleri olmadığı, mazeretlerinde yalancı olduklarını bildikleri ve Allah'ın hükümleri mutlak anlamda adil olduğu için özür dilemelerine ve kendilerini savunmalarına izin verilmez. Onlardan rıza talebinde bulunmaları da istenmez; zira Allah'ın gazabı ve öfkesi varken sitemin ve rıza arayışının hiçbir faydası yoktur. Çünkü kişi, hasmına sitem ettiğinde onun salih amele döneceğinden emin olduğu takdirde rıza arayışına girer; oysa ahiret mükellefiyet ve amel yurdu değil, ceza/karşılık yurdudur ve dünyaya geri dönme ümidi de yoktur.
وأما ردود الفعل من الكفار الظلمة بعد صدور الأحكام، فهي الإحباط واليأس والحيرة لأنهم إذا رأوا العذاب وعاينوا العقاب، فلا ينجو منهم أحد، ولا يخفف عنهم من شدته ساعة واحدة، ولا هم ينظرون، أي لا يمهل عقابهم، ولا يؤخر عنهم، بل يؤخذون بسرعة من موقف الحساب وتوزيع الصحف التي يعلن فيها قرارهم النهائي.
Hükümler verildikten sonra zâlim kâfirlerin tepkileri ise hayal kırıklığı, ümitsizlik ve şaşkınlıktır. Çünkü onlar azabı görüp cezaya bizzat şahit olduklarında, içlerinden hiçbiri kurtulamaz; azabın şiddetinden bir an olsun hafifletilmez ve onlara mühlet de verilmez. Yani cezaları ertelenmez ve geciktirilmez; bilakis haklarındaki nihai kararın ilan edildiği hesap ve amel defterlerinin dağıtıldığı duraktan hızla yakalanıp götürülürler.
ويزداد المشركون حيرة وارتباكا، فإنهم إذا رأوا يوم القيامة بأبصارهم الأوثان والأصنام وكل معبود من دون الله- لأنها تحشر معهم توبيخا لهم- إذا شاهدوها، أشاروا إليهم، وقالوا: هؤلاء شركاؤنا الذين كنا نعبدهم من دون الله، قاصدين بذلك إدخالهم في المعصية والحساب، فترد عليهم الشركاء المزعوم ألوهيتها قائلين:
Müşriklerin şaşkınlığı ve bocalayışı daha da artar; nitekim kıyamet gününde putları, heykelleri ve Allah'tan başka tapınılan her şeyi gözleriyle gördüklerinde -çünkü onlar kendilerini kınamak amacıyla onlarla birlikte haşredilirler- onları gördükleri vakit onlara işaret edip: “İşte bunlar, Allah'ı bırakıp da kendilerine taptığımız ortaklarımızdır” derler. Bununla onları da günaha ve hesaba dâhil etmeyi kastederler. İlah oldukları iddia edilen bu ortaklar ise onlara şöyle cevap verir:
كذبتم، لم نأمركم بعبادتنا، أو إنكم لكاذبون، ما كنا ندعوكم إلى عبادتنا، فمن كان من المعبودين من البشر تكلم بلسانه، وما كان من الجمادات تكلم بقدرة الله، بتكذيب المشركين في وصفهم بأنهم آلهة وشركاء لله.
“Yalan söylediniz, biz size bize tapmanızı emretmedik” yahut “Siz kesinlikle yalancılarsınız, biz sizi kendimize tapmaya çağırmıyorduk.” Kendisine tapınılanlardan insan olanlar dilleriyle konuşur, cansız olanlar ise Allah'ın kudretiyle konuşarak müşriklerin kendilerini ilah ve Allah'a ortak olarak nitelendirmelerini yalanlarlar.
ثم قال تعالى: وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ أي استسلم العابد المشرك والمعبود، وأقروا لله بالربوبية، وبالبراءة عن الشركاء والأنداد، وذلّوا واستسلموا لله جميعا، وغاب وذهب عنهم افتراؤهم بنسبة الشركاء لله، وأنها أنصارهم وشفعاؤهم، أي:
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ } “O gün Allah'a teslim olurlar...” Yani tapan müşrik de tapılan da teslim olmuş, Allah'ın Rabliğini, ortaklardan ve benzerlerden beri olduğunu ikrar etmiş; hepsi birden Allah'a boyun eğip teslim olmuşlardır. Allah'a ortaklar nispet etme, onların yardımcıları ve şefaatçileri olduğu yönündeki iftiraları kaybolup gitmiştir. Yani:
إنه حل بهم عذاب الله، وباشروا نقمته.
Allah'ın azabı başlarına inmiş ve O'nun intikamıyla bizzat karşılaşmışlardır.
ثم فسّر الله نوع العذاب، فأخبر أن الذين كفروا ومنعوا غيرهم من الدخول في الدين، وسلوك سبيل الله، زادهم الله عذابا فوق العذاب العام لجميع الكفار، عقوبة على إفسادهم وصدّهم الناس عن دين الله وشرعه وعبادته.
Sonra Allah azabın türünü açıklayarak inkâr eden ve başkalarını dine girmekten, Allah'ın yoluna koyulmaktan alıkoyan kimselere; bozgunculuk yapmaları, insanları Allah'ın dininden, şeriatından ve ibadetinden alıkoymalarına ceza olarak bütün kâfirlere yönelik genel azabın üstünde bir azap daha artırdığını haber vermiştir.
وهذه إشارة واضحة إلى أن من دعا غيره إلى الكفر والضلال، ضوعف عذابه، واشتد عقابه، كما أن من دعا إلى دين الله الحق، ضوعف ثوابه، وعظم قدره عند الله تعالى.
Bu, başkasını küfre ve sapıklığa çağıran kimsenin azabının katlanacağına ve cezasının şiddetleneceğine apaçık bir işarettir; tıpkı Allah'ın hak dinine çağıran kimsenin sevabının katlanacağı ve Allah Teâlâ katındaki derecesinin yüceleceği gibi.
وتدلنا الآية أيضا على تفاوت الكفار في العذاب، كما يتفاوت المؤمنون في درجات الجنان، وكما جاء في قول الله تعالى: قالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلكِنْ لا تَعْلَمُونَ [الأعراف: ٧/ ٣٨] . روي في ذلك عن ابن مسعود أن الله تعالى سلّط عليهم عقارب وحيّات لها أنياب كالنخل الطوال. وقال عبد الله بن عمرو بن العاص: إن لجهنم
Bu ayet bize, müminlerin cennet derecelerinde farklılaştığı gibi kâfirlerin de azap bakımından farklı derecelerde olduğunu göstermektedir. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda da böyledir: { قالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلكِنْ لا تَعْلَمُونَ } “[Allah] buyurdu ki: «Her biri için kat kat [azap] vardır, fakat siz bilmezsiniz»” [A'râf: 7/38]. Bu konuda İbn Mes'ûd'dan şöyle rivayet edilmiştir: Allah Teâlâ onların üzerine uzun hurma ağaçları gibi dişleri olan akrepler ve yılanlar musallat etmiştir. Abdullah b. Amr b. el-Âs da şöyle demiştir: Cehennemin
سواحل فيها هذه الحيات وهذه العقارب، فيفر الكفار إلى السواحل من النار، فتتلقاهم هذه الحيات وهذه العقارب، فيفرون منها إلى النار، فتتبعهم، حتى تجد حرّ النار، فترجع.
sahilleri vardır; orada bu yılanlar ve bu akrepler bulunur. Kâfirler ateşten bu sahillere kaçarlar, onları bu yılanlar ve bu akrepler karşılar. Bu sefer onlardan ateşe kaçarlar; [yılanlar ve akrepler] onları takip eder, ateşin hararetini hissedince geri dönerler.
شهادة نبينا على الأمم وأمته
Peygamberimizin Ümmetlere ve Kendi Ümmetine Şahitliği
تتأكد الشهادة الصادرة من الأنبياء السابقين على أممهم بشهادة نبينا عليهم الصلاة والسلام لأنه لا أصدق في الشهادة من الأنبياء المعصومين من الخطايا والذنوب، فتكون شهادتهم حقا مطلقا، وعدلا صرفا، لا مجال للطعن فيها من أحد، فتكون طريقا مقطوعا أو متيقنا لإثبات الجرم أو الخطأ، ويكون الحكم الإلهي العادل حاسما في الموضوع، وكل هذا تهديد ووعيد، ينبغي على العقلاء التفكر فيما ينتظرهم من عقاب، لا سبيل إلى التخلص أو النجاة منه، قال الله تعالى واصفا شهادة نبينا ﷺ على الأمم، وتأكيد مفاد الشهادة بالقرآن الكريم:
Önceki peygamberlerin kendi ümmetleri aleyhindeki şehadeti, Peygamberimiz aleyhisselâm'ın şehadetiyle teyit edilir; çünkü hatalardan ve günahlardan masum olan peygamberlerden daha doğru şahitlik yapacak kimse yoktur. Dolayısıyla onların şehadeti mutlak hak ve sırf adalet olur, hiç kimse tarafından onda kusur bulunamaz; böylece suçun veya hatanın ispatı için kesin ve kati bir yol haline gelir, adil ilahi hüküm de bu konuda kesinleşir. Bütün bunlar bir tehdit ve uyarıdır; akıl sahiplerinin, kendilerini bekleyen ve kurtulmanın yahut kaçmanın hiçbir yolu olmayan cezayı tefekkür etmeleri gerekir. Allah Teâlâ, Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetler aleyhindeki şehadetini ve şehadetin anlamının Kur'ân-ı Kerîm ile teyit edilişini niteleyerek şöyle buyurmuştur:
[سورة النحل (١٦) : آية ٨٩]
[Nahl Suresi (16), Ayet 89]
وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَجِئْنا بِكَ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدىً وَرَحْمَةً وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ (٨٩)
{ وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَجِئْنا بِكَ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدىً وَرَحْمَةً وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ (٨٩) } “Her ümmetin içinde kendilerinden aleyhlerine bir şahit göndereceğimiz gün, seni de bunların üzerine şahit olarak getireceğiz. Bu Kitab'ı da sana, her şey için bir açıklama, bir hidayet, bir rahmet ve Müslümanlar için bir müjde olarak indirdik. (89)”
تتضمن هذه الآية الكريمة وعيدا وتهديدا للكفار الذين لا يؤمنون برسالات الرسل والأنبياء، مضمونها: واذكر أيها النبي يوم نبعث في كل أمة شاهدا عليها قطعا للحجة والمعذرة، وهو رسولها الذي شاهد في الدنيا تكذيبها وكفرها، وإيمانها وهداها، ويجوز أن يبعث الله شاهدا من الصالحين مع الرسل. قال بعض الصحابة:
Bu kerîm ayet, peygamberlerin ve nebilerin risaletlerine inanmayan kâfirlere yönelik bir tehdit ve uyarı içermektedir. Muhtevası şöyledir: Ey Peygamber! Delilleri ve mazeretleri ortadan kaldırmak için her ümmet içinde aleyhine bir şahit göndereceğimiz günü hatırla. O şahit, dünyada o ümmetin yalanlamasına ve küfrüne, imanına ve hidayetine bizzat şahit olan kendi elçisidir. Allah'ın elçilerle birlikte salihlerden bir şahit göndermesi de caizdir. Sahâbîlerden bazıları şöyle demiştir:
إذا رأيت أحدا على معصية فانه، فإن أطاعك، وإلا كنت شهيدا عليه يوم القيامة.
«Bir kimseyi bir günah üzerinde (günah işlerken) görürsen onu [bundan] nehyet. Eğer sana itaat ederse [ne âlâ], aksi takdirde kıyamet gününde onun aleyhine şahit olursun.»
ويكون الشاهد الأصلي هو من الأمة نفسها في اللسان والسيرة وفهم الأغراض والإشارات، حتى يتحقق الهدف المقصود، فلا يتمكن من ذلك من كان غريبا عن الأمة، فلذلك لم يبعث الله نبيا قطّ إلا من الأمة المبعوث إليهم.
Asıl şahit, hedeflenen maksadın gerçekleşmesi için dil, yaşantı, maksatları ve işaretleri anlama bakımından bizzat o ümmetin içinden olur; zira ümmete yabancı olan bir kimse bunu gerçekleştiremez. İşte bu sebeple Allah hiçbir peygamberi, kendilerine gönderildiği ümmetin dışından göndermemiştir.
ثم يكون النبي محمد ﷺ شاهدا على الأنبياء والأمم، تأكيدا لشهادة الأنبياء، ولأن نبينا حكم عدل في القضاء بين الأمم وأنبيائها، من طريق الأخبار الواردة في القرآن بأن كل نبي بلّغ أمته رسالة الله وتكاليفه. ويؤيد هذا المعنى آية أخرى:
Sonra Peygamber Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem, peygamberlerin şahitliğini teyit etmek üzere ve Kur'an'da her peygamberin ümmetine Allah'ın risaletini ve yükümlülüklerini tebliğ ettiğine dair yer alan haberler yoluyla peygamberimiz ümmetler ile onların peygamberleri arasındaki hükümde adil bir hakem olduğu için, peygamberler ve ümmetler üzerine şahit olacaktır. Bu anlamı başka bir ayet de desteklemektedir:
وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً [البقرة: ٢/ ١٤٣] .
{ وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً } “İşte böylece, insanlara şahitler olasınız, Resûl de sizin üzerinize şahit olsun diye sizi vasat (hayırlı ve adaletli) bir ümmet kıldık.” [el-Bakara: 2/143].
ويرى أكثر المفسرين أن قوله تعالى: وَجِئْنا بِكَ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ يراد بهؤلاء:
Müfessirlerin çoğunluğu, Allah Teâlâ'nın: { وَجِئْنا بِكَ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ } “...seni de bunların üzerine şahit olarak getireceğiz...” buyruğundaki “bunlar” ifadesiyle şunun kastedildiği görüşündedir:
الأمة التي أرسل لها نبينا ﷺ، والقصد من هذه الشهادة: أنه أزاح عنهم علتهم فيما كلّفوا به، وهو ما جاءهم به من عند الله، فلم يبق لهم حجة ولا معذرة، ودل على ذلك تتمة الآية: وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ.. أي: نزّلنا على التدرج عليك أيها الرسول هذا القرآن، تبيانا واضحا لكل شيء من العلوم والمعارف الدينية والإنسانية، مما يحتاج إليه الناس في حياتهم، وهدى للضالين، ورحمة لمن صدّق به، وبشرى لمن أسلم وجهه لله، فأطاعه وأناب إليه، بشرى بجنان الخلد والثواب العظيم.
Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerine gönderildiği ümmettir. Bu şahitlikten maksat: Kendilerine yükümlü kılındıkları hususta, yani Allah katından kendilerine getirdiği şeylerde onların mazeretlerini ortadan kaldırmış olmasıdır; böylece onların hiçbir delili ve mazereti kalmamıştır. Ayetin devamı da buna delalet etmektedir: { وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ } “Bu Kitab'ı da sana, her şey için bir açıklama... olarak indirdik...” Yani: Ey Resûl! İnsanların hayatlarında ihtiyaç duydukları dinî ve insani ilimler ile marifetlerden her şey için apaçık bir beyan, sapanlar için bir hidayet, onu tasdik edenler için bir rahmet ve yüzünü Allah'a teslim edip O'na itaat eden ve yönelen kimseler için de ebediyet cennetleri ve büyük mükâfat ile bir müjde olmak üzere bu Kur'an'ı sana peyderpey indirdik.
فالقرآن الكريم شفاء لما في الصدور، ودواء ناجع لكل أمر صغير وكبير، وفيه حكم كل شيء مما نحتاج إليه في الشرع، ولا بد منه في الملة، كالحلال والحرام، والدعاء إلى الله، والتخويف من عذابه، كما جاء في قوله تعالى: ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ [الأنعام: ٦/ ٣٨] .
Kur'ân-ı Kerîm göğüslerde olana bir şifa, küçük büyük her mesele için tesirli bir devadır; şeriatta ihtiyaç duyduğumuz ve dinde zorunlu olan helal, haram, Allah'a dua etmek ve O'nun azabından sakındırmak gibi her şeyin hükmü onda mevcuttur. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda da geçtiği gibidir: { ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ } “Biz Kitap'ta hiçbir şeyi eksik bırakmadık.” [el-En'âm: 6/38].
وتبيان كل شيء في القرآن، إما نصا على حكمه صراحة، وإما إحالة على السنة النبوية، حيث أمر الله باتباع رسوله وطاعته، في قوله تعالى: مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ [النساء: ٤/ ٨٠]
Kur'an'da her şeyin açıklanması; ya hükmünün açıkça belirtilmesiyle ya da Allah Teâlâ'nın: { مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ } “Kim Resûl'e itaat ederse, muhakkak Allah'a itaat etmiş olur.” [en-Nisâ: 4/80] buyruğunda olduğu gibi, Allah'ın elçisine tâbi olmayı ve ona itaati emretmesiyle Nebevî Sünnete havale edilmesiyle,
وإما اعتمادا على الإجماع في قوله سبحانه: وَمَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ ما تَوَلَّى [النساء: ٤/ ١١٥] .
ya Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ ما تَوَلَّى } “Kendisine doğru yol besbelli olduktan sonra, kim Resûl'e karşı gelir ve müminlerin yolundan başkasına uyarsa, onu döndüğü yolda bırakırız...” [en-Nisâ: 4/115] buyruğundaki icmaya dayanılmasıyla,
وإما عملا بالاجتهاد أو القياس، وإما ببيان القواعد الكلية والمبادئ والمقاصد العامة، وأصول التشريع، فكان القرآن بهذه الأصول والقواعد تبيانا لكل شيء.
ya içtihat yahut kıyas ile amel edilmesiyle ya da külli kaidelerin, genel ilkelerin, genel maksatların ve teşrîin (hüküm koymanın) esaslarının açıklanmasıyla gerçekleşmiştir. Dolayısıyla Kur'an, bu esaslar ve kaideler vasıtasıyla her şey için bir açıklama olmuştur.
قال النبي ﷺ فيما رواه أبو داود والترمذي: «إني أوتيت القرآن ومثله معه» .
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Dâvûd ve Tirmizî'nin rivayet ettiği hadiste şöyle buyurmuştur: «Bana Kur'an ve onunla birlikte bir misli daha verildi.»
والواقع أن عموم القرآن وشموله لكل نواحي الدين والدنيا والقيادة والعبادة، وأنظمة الحياة الاقتصادية، والسياسية، والحربية، والاجتماعية، إنما جاء من طريق جعله دستور الحياة الإسلامية الصالح لكل زمان ومكان، والدستور عادة يكون بوضع الأصول والمبادئ العامة والأنظمة الكلية في الجملة، وبأسلوب مرن.
Gerçek şu ki, Kur'an'ın genelliği ve din, dünya, yönetim, ibadet, iktisadi, siyasi, askerî ve içtimai hayat nizamlarının tüm yönlerini kapsaması; onun her zaman ve mekâna uygun İslamî hayatın anayasası kılınması yoluyla olmuştur. Anayasa ise genel olarak temel ilkelerin, genel prensiplerin ve külli nizamların esnek bir üslupla belirlenmesiyle gerçekleşir.
أجمع آية للخير والشر
İyiliği ve Kötülüğü En Kapsamlı Şekilde Toplayan Ayet
امتاز التشريع القرآني ببيان الإيجابيات والسلبيات، وإيضاح المحاسن وأصناف الخير، والتحذير من المساوئ وألوان الشر، وكان منهجه ليس مجرد وضع قوانين جامدة، وإنما التنصيص على قواعد العدل، مع قرنها بالإحسان، وبناء الحياة بقواعد المعروف، والتنبيه إلى معاول الهدم بمقاومة المنكر والبغي، والعدل والإحسان يحتاج احترامهما إلى الوفاء بالعهد، وتحريم الخيانة والغدر، ومنع نقض الأيمان والعهود، قال الله سبحانه مبينا هذه الأصول:
Kur'an teşrîi; olumlulukları ve olumsuzlukları bildirmesi, güzellikleri ve hayrın çeşitlerini açıklaması, kötülüklerden ve şerrin türlerinden sakındırmasıyla temayüz etmiştir. Onun yöntemi yalnızca donuk kurallar koymak değil, adalet kurallarını ihsanla birlikte zikretmek, hayatı ma'rûfun kuralları üzerine inşa etmek, münker ve taşkınlıkla mücadele ederek yıkım araçlarına dikkat çekmek olmuştur. Adalet ve ihsana saygı göstermek ise ahde vefayı, hıyanet ve vefasızlığın haram kılınmasını, yeminlerin ve antlaşmaların bozulmasının yasaklanmasını gerektirir. Allah Teâlâ bu esasları açıklayarak şöyle buyurmuştur:
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٩٠ الى ٩٢]
[Nahl Suresi (16), Ayetler 90-92]
إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٩٠) وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذا عاهَدْتُمْ وَلا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلاً إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما تَفْعَلُونَ (٩١) وَلا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَها مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكاثاً تَتَّخِذُونَ أَيْمانَكُمْ دَخَلاً بَيْنَكُمْ أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبى مِنْ أُمَّةٍ إِنَّما يَبْلُوكُمُ اللَّهُ بِهِ وَلَيُبَيِّنَنَّ لَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ ما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٩٢)
{ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٩٠) وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذا عاهَدْتُمْ وَلا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلاً إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما تَفْعَلُونَ (٩١) وَلا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَها مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكاثاً تَتَّخِذُونَ أَيْمانَكُمْ دَخَلاً بَيْنَكُمْ أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبى مِنْ أُمَّةٍ إِنَّما يَبْلُوكُمُ اللَّهُ بِهِ وَلَيُبَيِّنَنَّ لَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ ما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٩٢) } “Şüphesiz Allah, adaleti, ihsanı (iyilik yapmayı) ve akrabaya vermeyi emreder; fuhşiyatı, kötülüğü ve taşkınlığı yasaklar. İyice düşünesiniz diye size öğüt verir. (90) Ahitleştiğiniz zaman Allah'ın ahdini yerine getirin; pekiştirdikten sonra yeminleri bozmayın; zira Allah'ı üzerinize kefil kılmışsınızdır. Şüphesiz Allah, yaptıklarınızı bilir. (91) İpliğini iyice büktükten sonra çözüp çözen kadın gibi olmayın. Bir topluluk diğer bir topluluktan daha çok diye yeminlerinizi aranızda bir hile vasıtası kılıyorsunuz. Oysa Allah sizi bununla imtihan etmektedir. Hakkında ihtilaf edip durduğunuz şeyi kıyamet günü size mutlaka açıklayacaktır. (92)”
قال ابن مسعود ﵁: أجمع آية في كتاب الله آية في سورة النحل، وتلا هذه الآية: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ وروى ابن جرير الطبري عن بريدة، في بيان سبب نزول آية: وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذا عاهَدْتُمْ.. قال: نزلت هذه الآية في بيعة النبي ﷺ. وروى ابن جرير أيضا: أن الآية نزلت في بيعة النبي ﷺ، كان من أسلم، يبايع على الإسلام، فقال الله تعالى:
İbn Mes'ûd radıyallâhu anh şöyle demiştir: Allah'ın Kitabı'nda [hükümleri] en kapsamlı şekilde toplayan ayet, Nahl Suresi'ndeki bir ayettir. Ve şu ayeti okudu: { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ } “Şüphesiz Allah, adaleti, ihsanı (iyilik yapmayı)... emreder...” İbn Cerîr et-Taberî, Büreyde'den şu ayetin nüzul sebebini açıklaması sadedinde rivayet etmiştir: { وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذا عاهَدْتُمْ } “Ahitleştiğiniz zaman Allah'ın ahdini yerine getirin...” [Büreyde] dedi ki: Bu ayet Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yapılan biat hakkında indi. İbn Cerîr ayrıca şöyle rivayet etmiştir: Ayet Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yapılan biat hakkında indi; kim Müslüman olursa İslam üzere biat ederdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ.. الآية، فلا تحملنكم قلة جند محمد وأصحابه، وكثرة المشركين أن تنقضوا البيعة التي بايعتم على الإسلام، وإن كان في المسلمين قلة، وفي المشركين كثرة.
{ وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ } “Allah'ın ahdini yerine getirin...” ayet[i gereğince]; Muhammed'in ordusunun ve ashabının azlığı ile müşriklerin çokluğu, Müslümanlar az ve müşrikler çok olsa bile, İslam üzere ettiğiniz biati bozmaya sizi kesinlikle sevk etmesin.
وروى ابن أبي حاتم في سبب نزول: وَلا تَكُونُوا قال: كانت سعيدة الأسدية مجنونة، تجمع الشعر والليف. فنزلت هذه الآية: وَلا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَها مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكاثاً.
İbn Ebî Hâtim, { وَلا تَكُونُوا } “...olmayın...” ifadesinin nüzul sebebi hakkında şöyle rivayet etmiştir: Saîde el-Esediyye adında mecnun bir kadın vardı; kıl ve hurma lifi toplardı. Bunun üzerine şu ayet indi: { وَلا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَها مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكاثاً } “İpliğini iyice büktükten sonra çözüp çözen kadın gibi olmayın.”
ومعنى: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ العدل: هو فعل كل مفروض، من عقائد وشرائع، وسير مع الناس في أداء الأمانات، وترك الظلم، والإنصاف وإعطاء الحق.
{ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ } “Şüphesiz Allah, adaleti, ihsanı emreder...” ifadesinin anlamı: Adalet; inançlar ve şeriatlar kabilinden farz kılınan her şeyi yerine getirmek, emanetleri eda etme konusunda insanlarla birlikte hareket etmek, zulmü terk etmek, insaf ve hakkı teslim etmektir.