Binûn

İsrâ Suresi Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: et-Tefsîru'l-Vasît · Vehbe Zühaylî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ويحجبه عن مؤمن، لحكمة بالغة، ومصلحة للعبد نفسه، كما قال الله تعالى: نَحْنُ قَسَمْنا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَرَفَعْنا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِيًّا [الزخرف: ٤٣/ ٣٢] . أي ليخدم بعضهم بعضا، وقال الله سبحانه أيضا: وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ وَلكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ ما يَشاءُ إِنَّهُ بِعِبادِهِ خَبِيرٌ بَصِيرٌ (٢٧) [الشورى: ٤٢/ ٢٧] .

üstün bir hikmet ve bizzat kulun kendi maslahatı gereği [aynı nimeti] bir müminden de engelleyebilir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { نَحْنُ قَسَمْنا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَرَفَعْنا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِيًّا } [ez-Zuhruf: 43/32] “Dünya hayatında onların geçimliklerini aralarında biz taksim ettik ve birbirlerine iş gördürsünler diye kimini kimine derecelerle üstün kıldık.” Yani bir kısmı diğerine hizmet etsin diye. Allah Sübhânehu yine şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ وَلكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ ما يَشاءُ إِنَّهُ بِعِبادِهِ خَبِيرٌ بَصِيرٌ (٢٧) } [eş-Şûrâ: 42/27] “Eğer Allah kullarına rızkı bol bol verseydi, yeryüzünde mutlaka azgınlık ederlerdi. Fakat O, dilediği ölçüde indirir. Şüphesiz O, kullarından hakkıyla haberdardır, onları hakkıyla görendir. (27)”

ثم أخبر الله تعالى أن التفضيل الأكبر والتفاوت الأعظم بين المؤمنين إنما يكون في الآخرة، فتكون الدرجات أكبر، والتباين أعظم، أخرج ابن جرير الطبري وابن أبي حاتم عن قتادة قال: «إن بين أعلى أهل الجنة درجة، وأسفلهم، كالنجم يرى في مشارق الأرض ومغاربها» وكذلك التفاوت كبير بين أهل النار، فهم في دركات، بعضها أسفل من بعض، أي إن النار دركات، والجنة درجات، وفي الجنة مائة درجة، ما بين كل درجتين، كما بين السماء والأرض، قيل: وقد رضّى الله الجميع، فما يغبط أحد أحدا، ولا يتمنى عن ذلك بدلا. وذلك فضل الله يؤتيه من يشاء، والله ذو الفضل العظيم» .

Sonra Yüce Allah, müminler arasındaki en büyük üstünlüğün ve en büyük derecelenmenin ancak ahirette olacağını, dolayısıyla derecelerin daha büyük ve farklılıkların daha muazzam olacağını haber vermiştir. İbn Cerîr et-Taberî ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Cennet ehlinin en yüksek derecesi ile en aşağı derecesi arasındaki fark, yeryüzünün doğusunda ve batısında görülen yıldız gibidir.» Aynı şekilde cehennem ehli arasındaki farklılık da büyüktür; onlar biri diğerinden daha aşağıda bulunan derekelerdedir. Yani cehennem tabakalardan (derekelerden), cennet ise derecelerden ibarettir. Cennette yüz derece vardır ve iki derece arası, yerle gök arası gibidir. Denildi ki: Allah herkesi razı etmiştir; dolayısıyla hiç kimse bir başkasına gıpta etmez ve bunun yerine başka bir şey arzulamaz. Bu, Allah'ın dilediğine verdiği bir lütuftur; Allah büyük lütuf sahibidir.

التوحيد وبر الوالدين

Tevhid ve Anne Babaya İyilik

يعلّمنا القرآن الكريم الأدب الجم، والوفاء للجميل ورد المعروف، وتقدير النعمة، فليس هناك للإنسان مصدر للنعمة سوى الله تعالى، فهو المتفضل المحسن، والوالدان بحكم عاطفتهما يبذلان أقصى ما في وسعهما لتربية الأولاد والحفاظ على حياتهم وصحتهم، وإمدادهم بكل ما يحتاجون، حتى إن الوالدين يفضلان مصلحة

Kur'ân-ı Kerîm bize üstün bir edebi, vefayı, iyiliğe iyilikle karşılık vermeyi ve nimetin kadrini bilmeyi öğretir. Zira insan için Yüce Allah'tan başka hiçbir nimet kaynağı yoktur; lütuf ve ihsan sahibi olan yalnızca O'dur. Anne baba da aralarındaki şefkat bağı sebebiyle çocuklarını yetiştirmek, onların hayatlarını ve sağlıklarını korumak ve ihtiyaç duydukları her şeyi onlara temin etmek için ellerinden gelen bütün gayreti sarf ederler; hatta anne baba, çocuğun menfaatini

الولد على أنفسهما، فكان مقتضى هذا الإحسان والتضحية مقابلة الولد لوالديه بالبر ورد الجميل، والأدب والرعاية ولا سيما في سنّ الكبر والشيخوخة، أو المرض، أو الحاجة، قال الله تعالى قارنا بين الأمر بتوحيده وعبادته، وبر الوالدين:

kendi nefislerine tercih ederler. İşte bu ihsan ve fedakârlığın gereği, çocuğun da anne babasına iyilikle, güzellikle karşılık vermesi, özellikle yaşlılık, ihtiyarlık, hastalık yahut muhtaçlık dönemlerinde onlara karşı edepli davranıp onları gözetmesidir. Yüce Allah, birliğine ve kendisine ibadet edilmesine dair emir ile anne babaya iyiliği birbirine bağlayarak şöyle buyurmuştur:

[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٢٢ الى ٢٥]

[İsrâ Suresi (17): 22-25. Ayetler]

لا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتَقْعُدَ مَذْمُوماً مَخْذُولاً (٢٢) وَقَضى رَبُّكَ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاَّ إِيَّاهُ وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ كِلاهُما فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ وَلا تَنْهَرْهُما وَقُلْ لَهُما قَوْلاً كَرِيماً (٢٣) وَاخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما كَما رَبَّيانِي صَغِيراً (٢٤) رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما فِي نُفُوسِكُمْ إِنْ تَكُونُوا صالِحِينَ فَإِنَّهُ كانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُوراً (٢٥)

{ لا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتَقْعُدَ مَذْمُوماً مَخْذُولاً (٢٢) وَقَضى رَبُّكَ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاَّ إِيَّاهُ وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ كِلاهُما فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ وَلا تَنْهَرْهُما وَقُلْ لَهُما قَوْلاً كَرِيماً (٢٣) وَاخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما كَما رَبَّيانِي صَغِيراً (٢٤) رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما فِي نُفُوسِكُمْ إِنْ تَكُونُوا صالِحِينَ فَإِنَّهُ كانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُوراً (٢٥) } “Allah ile beraber başka bir ilah edinme, yoksa kınanmış ve yalnız başına terk edilmiş (yardımsız) olarak kalakalırsın. (22) Rabbin, sadece kendisine kulluk etmenizi ve anne babaya iyi davranmanızı kesin bir şekilde emretti. Onlardan biri veya her ikisi senin yanında yaşlılık çağına erişirse, onlara 'öf' bile deme, onları azarlama ve onlara güzel ve tatlı söz söyle. (23) Onlara merhamet ederek alçakgönüllülük kanadını indir ve: 'Rabbim! Onlar beni küçükken nasıl [merhametle] yetiştirdilerse, sen de onlara merhamet et' de. (24) Rabbiniz içinizde olanı en iyi bilendir. Eğer siz salih kimseler olursanız, şüphesiz O, çokça tövbe edip [kendisine] yönelenleri çok bağışlayandır. (25)”

خاطب الله نبيه محمدا ﷺ باعتباره نبي الإنسانية بقوله: لا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ..

Allah, insanlığın peygamberi olması hasebiyle Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e: { لا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ.. } “Allah ile beraber... edinme” sözüyle hitap etmiştir.

والمراد: جميع الخلق، فلا تجعل أيها الإنسان المكلف شريكا مع الله تعالى في ألوهيته وعبادته، وأنما أفرد الله بالألوهية والعبادة، فلا إله غيره، ولا رب سواه، ولا معبود بحق إلا هو، فإن جعلت أيها الإنسان مع الله إلها آخر، كنت ملوما على الشرك، مذموما من الله وكل عاقل، مخذولا لا ينصرك ربك الذي خلقك، والذم من الله ومن ذوي العقول في أن يجعل الإنسان عودا أو حجرا أفضل من نفسه، ويخصّه بالتكريم، وينسب إليه الألوهية، ويشركه مع الله الذي خلقه ورزقه وأنعم عليه.

Kastedilen ise bütün yaratılmışlardır. Ey mükellef insan! İlahlığında ve ibadette Yüce Allah'a hiçbir ortak koşma; aksine ilahlıkta ve kullukta yalnızca Allah'ı birle. Zira O'ndan başka ilah yoktur, O'ndan gayrı Rab yoktur ve O'ndan başka hakkıyla ibadete layık hiçbir varlık yoktur. Şayet ey insan, Allah ile beraber başka bir ilah tanırsan, şirk koşmandan ötürü ayıplanırsın; Allah ve her akıl sahibi tarafından kınanırsın; seni yaratan Rabbin sana yardım etmeyerek yardımsız ve terk edilmiş kalırsın. Allah'ın ve akıl sahiplerinin kınaması; insanın bir odun veya taş parçasını kendisinden üstün tutması, ona hürmet göstermesi, ona ilahlık isnat etmesi ve kendisini yaratan, rızıklandıran ve kendisine nimet veren Allah'a onu ortak koşması sebebiyledir.

ولذا أمر الله تعالى، أي ألزم أو أوجب عليكم أيها البشر عبادة الله، والاقتصار على عبادته، دون إشراك غيره فيها، وأمركم أيضا ببر الوالدين والإحسان إليهما إحسانا تاما في المعاملة.

Bundan dolayı Yüce Allah emretmiş, yani ey insanlar! Başkasını O'na ortak koşmaksızın yalnızca Allah'a ibadet etmeyi ve sırf O'na kullukta bulunmayı size bağlayıcı kılmış ya da farz kılmıştır; ayrıca ana babaya iyi davranmayı ve muamelede onlara eksiksiz bir ihsanda bulunmayı da size emretmiştir.

وإذا بلغ الوالدان أو أحدهما سن الكبر، أو صارا في حال ضعف وعجز، فعلى الولد واجبات خمسة، وهي:

Anne baba veya onlardan biri yaşlılık çağına ulaşır veya zayıflık ve acziyet haline düşerlerse, evladın üzerine beş vazife düşer; bunlar şunlardır:

أولا- ألا تقول لهما أفّ: وهي كلمة تضجر وتبرم، فلا تسمعهما أدنى مراتب القول السيئ، بتوجيه كلمة إيذاء مكونة من حرفين، تدل على التضجر والمضايقة فتلك الكلمة الصغيرة ذات إساءة بالغة، حتى ولو صدر منهما ما يضايق.

Birincisi: Onlara 'öf' dememelisin. Bu, bir bıkkınlık ve hoşnutsuzluk ifadesidir. Dolayısıyla bıkkınlık ve rahatsızlık ifade eden iki harflik incitici bir kelimeyi onlara yönelterek kötü sözün en alt derecesini dahi onlara işittirmemelisin; zira bu küçücük kelime son derece büyük bir kötülüktür, onlardan insanı rahatsız eden bir durum sadır olsa bile.

ثانيا- لا تنهرهما بفعل قبيح، والنّهر: الزجر والغلطة، والانتهار: إظهار الغضب في الصوت واللفظ، أما التأفف فهو الكلام الرديء الخفي، ويراد به المنع من إظهار الضجر، وأما الانتهار فيراد به المنع من إظهار المخالفة في القول، بالردّ أو التكذيب.

İkincisi: Çirkin bir fiille onları azarlama. Nehr (النّهر); azarlamak ve kabalık etmektir. İntehâr (الانتهار) ise ses ve lafızda öfkeyi belli etmektir. Teellüf/öflemek (التأفف) ise gizli ve kötü söz olup bununla bıkkınlığı belli etmenin engellenmesi kastedilir. Azarlamaya gelince, bununla sözde karşı çıkmayı, reddetmeyi veya yalanlamayı açığa vurmanın engellenmesi kastedilir.

ثالثا- وقل لهما قولا كريما، والقول الكريم: الجامع للمحاسن، من اللّين وجودة المعنى، والتوقير والتعظيم والحياء، ويلاحظ أن الله تعالى قدم النهي عن المؤذي، ثم أمر بالقول الحسن والكلام الطيب.

Üçüncüsü: Onlara güzel ve tatlı söz söyle. Güzel söz (el-kavlü'l-kerîm); yumuşaklık, anlam güzelliği, saygı, tazim ve hayâ gibi bütün güzellikleri kendinde toplayan sözdür. Dikkat edilirse Yüce Allah önce incitici şeyleri yasaklamış, ardından güzel ve hoş sözü emretmiştir.

رابعا- وتواضع لهما بفعلك، وألن الجانب لهما، وقف معهما موقف الخاشع المتذلل، كحال الطائر إذا ضم إليه فرخه، فيخفض له جناحه، وينبغي بحكم هذه الآية أن يجعل الإنسان نفسه مع أبويه في حال ذلّة، في أقواله وسكناته ونظره، من غير حملة أو نظرة غاضب، رحمة بهما وشفقة عليهما، تنبع تلك الرحمة من النفس، لا من أجل امتثال الأمر، وخوف العار والنقد فقط.

Dördüncüsü: Fiilinle onlara karşı alçakgönüllü ol, onlara yumuşak davran; bir kuşun yavrusunu yanına aldığında ona kanadını indirmesi gibi, sen de onlara karşı boyun eğmiş ve tevazu göstermiş bir vaziyette dur. Bu ayetin hükmü gereğince insanın, anne babasına karşı sözlerinde, duruşunda ve bakışlarında bir saldırganlık yahut öfkeli bir bakış olmaksızın, onlara merhamet ve şefkat duyarak kendisini bir tevazu halinde tutması gerekir. Bu merhamet, sadece emri yerine getirmekten yahut ayıplanma ve kınanma korkusundan değil, bizzat nefsin derinliklerinden kaynaklanmalıdır.

خامسا واطلب لهما الرحمة من الله في حال الكبر بعد الوفاة. وهذا الأدب الخامس دليل على أن بر الوالدين لا يكون بالأقوال فقط، بل بالأفعال أيضا، وهو الدعاء لهما بالرحمة الجامعة لكل الخيرات في الدين والدنيا، وليقل الولد في دعائه:

Beşincisi: Yaşlılıklarında ve vefatlarından sonra onlar için Allah'tan merhamet dilemektir. Bu beşinci edep kuralı, anne babaya iyiliğin sadece sözlerle değil fiillerle de olacağına delildir; o da din ve dünyadaki bütün hayırları toplayan rahmet ile onlar için dua etmektir. Evlat duasında şöyle desin:

رَبِّ ارْحَمْهُما كَما رَبَّيانِي صَغِيراً أي أفض عليهما فيض الرحمات، كالرحمة التي شملتني

{ رَبِّ ارْحَمْهُما كَما رَبَّيانِي صَغِيراً } “Rabbim! Onlar beni küçükken nasıl [merhametle] yetiştirdilerse, sen de onlara merhamet et”; yani küçüklüğümde beni terbiye edip yetiştirmeleriyle bana ulaşan rahmet gibi,

بتربيتهما لي في حال الصغر. وهذا التذكير بتربية الصغر مما يزيد الإنسان إشفاقا وحنانا عليهما.

sen de onların üzerine bol bol rahmet yağdır. Küçüklükteki bu yetiştirilmenin hatırlatılması, insanın onlara karşı şefkat ve merhametini artıran hususlardandır.

ثم حذر الله تعالى من التهاون في بر الوالدين، فقال: رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما فِي نُفُوسِكُمْ أي إن المطلوب من الولد هو البر ظاهرا وباطنا، حقيقة وفعلا، لا رياء ومجاملة ظاهرية، والعبرة بما في القلب من الإخلاص في الطاعة، لأن الله مطلع على ما في النفوس، وهو سبحانه أعلم بأحوال الولد في البر، والوعد للأولاد بغفران الذنوب في حال البر: مشروط بشرط الصلاح والرجوع (أو الأوبة) إلى طاعة الله، فإنه سبحانه كثير المغفرة للتائبين الراجعين إلى الخير، العادلين عن المعصية إلى الطاعة، وإلى ما يحبه الله ويرضاه، والمقصود من الآية: التحذير من ترك الإخلاص.

Sonra Yüce Allah anne babaya iyilikte gevşeklik göstermekten sakındırarak şöyle buyurmuştur: { رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما فِي نُفُوسِكُمْ } “Rabbiniz içinizde olanı en iyi bilendir.” Yani evlattan istenen şey; riya ve zahiri bir nezaket değil, zahiren ve batınen, hakikatte ve fiilen iyilik yapmaktır. İtibar edilecek olan, itaatteki kalbî ihlastır; zira Allah kalplerde olanı bilir. O, evladın iyilik konusundaki hallerini en iyi bilendir. İyilik halinde çocuklara günahların bağışlanacağına dair verilen vaat; salih olma ve Allah'a itaate dönme (evbe) şartına bağlanmıştır. Şüphesiz O, tövbe edip hayra dönenleri, günahtan itaate ve Allah'ın sevip razı olduğu şeylere yönelenleri çok bağışlayandır. Ayetten kastedilen; ihlası terk etmekten sakındırmaktır.

منهاج الإنفاق على القرابة والمحتاجين والأسرة

Akrabaya, İhtiyaç Sahiplerine ve Aileye Harcama Yapma Usulü

الإسلام دين التوسط والرحمة والاعتدال في النفقة على النفس والقريب والأهل والمحتاجين، فلا يصح البخل والتقتير، ولا الإسراف والتبذير، وليعتمد الإنسان على رزق الله الذي لا ينقطع ولا ينفد، وليتكل على الله الذي لا يضيع أحدا من خلقه وعباده، إذا أحسنوا العمل وقاموا بالكسب والسعي، ولم يعطلوا مواهبهم في الإنتاج والبحث واكتشاف خزائن الأرض، والإفادة من خيرات السماء، قال الله ﷿ مبينا دستور الإنفاق على القرابة والمحتاجين والأهل جميعا:

İslam; kişinin kendine, akrabasına, ailesine ve muhtaçlara harcama yapmasında orta yolu tutma, merhamet ve itidal dinidir. Dolayısıyla cimrilik ve kısmak doğru olmadığı gibi, israf ve saçıp savurmak da doğru değildir. İnsan, Allah'ın kesilmeyen ve tükenmeyen rızkına dayansın; amellerini güzelce yaptıkları, kazanıp çaba gösterdikleri, üretme, araştırma ve yeryüzünün hazinelerini keşfetme hususundaki kabiliyetlerini atıl bırakmadıkları ve göğün bereketlerinden istifade ettikleri takdirde mahlukatından ve kullarından hiç kimseyi zayi etmeyecek olan Allah'a tevekkül etsin. Allah azze ve celle akrabaya, muhtaçlara ve bütün aileye harcama yapmanın anayasasını açıklayarak şöyle buyurmuştur:

[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٢٦ الى ٣٠]

[İsrâ Suresi (17): 26-30. Ayetler]

وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً (٢٦) إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ وَكانَ الشَّيْطانُ لِرَبِّهِ كَفُوراً (٢٧) وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوها فَقُلْ لَهُمْ قَوْلاً مَيْسُوراً (٢٨) وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ وَلا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً (٢٩) إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّهُ كانَ بِعِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً (٣٠)

{ وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً (٢٦) إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ وَكانَ الشَّيْطانُ لِرَبِّهِ كَفُوراً (٢٧) وَإِمَّa تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوها فَقُلْ لَهُمْ قَوْلاً مَيْسُوراً (٢٨) وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ وَلا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً (٢٩) إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّهُ كانَ بِعِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً (٣٠) } “Akrabaya hakkını ver, yoksula ve yolda kalmışa da. Bununla beraber saçıp savurma. (26) Çünkü saçıp savuranlar şeytanların kardeşleridir. Şeytan ise Rabbine karşı çok nankördür. (27) Eğer Rabbinden umduğun bir rahmeti istemek (beklemek) için onlardan yüz çevirecek olursan, o takdirde onlara gönül alıcı (tatlı) bir söz söyle. (28) Elini boynuna bağlanmış kılma (cimri olma), onu büsbütün de açıp saçma (israf etme); sonra kınanmış ve eli boş (pişman) bir halde kalakalırsın. (29) Şüphesiz Rabbin, dilediğine rızkı bol bol verir ve [dilediğine de] daraltır. Şüphesiz O, kullarından hakkıyla haberdardır, onları hakkıyla görendir. (30)”

نزلت الآيات في كل من كان يسأل النبي ﷺ من المساكين، وتأمره بالإنفاق من غير تقتير ولا بسط يد، فموضوعها الإحسان إلى ذوي القرابة والمساكين وأبناء السبيل، والاعتدال في الإنفاق من غير إقلال ولا إسراف.

Ayetler, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den [bir şey] isteyen bütün yoksullar hakkında inmiş olup, ona ne cimrilik yapmaksızın ne de büsbütün elini açmaksızın infak etmeyi emretmektedir. Ayetlerin konusu; akraba sahiplerine, yoksullara ve yolda kalmışlara iyilik etmek ve kısmaksızın veya israf etmeksizin harcamada itidalli davranmaktır.

ومطلع الآية الأولى: وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ وصية للناس كلهم بصلة قرابتهم، خوطب بذلك النبي ﷺ، والمراد الأمة. وإيتاء حق القرابة: ما يتعين له من صلة الرحم، وسدّ الخلّة، والمواساة عند الحاجة بالمال، والمعونة بكل وجه. وعطف على القرابة: المسكين ومثله الفقير، وهما لا يجدان الكفاية، وابن السبيل وهو هنا يعم الغني والفقير، إذ لكل واحد منهما حق، وإن اختلفا في مدى العطاء، وابن السبيل في آية الصدقة أو الزكاة: أخص.

İlk ayetin başı olan: { وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ } “Akrabaya hakkını ver” ifadesi, bütün insanlara akrabalık bağlarını gözetmeleri yönünde bir vasiyettir. Bununla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap edilmiş, ancak ümmet kastedilmiştir. Akrabaya hakkını vermek; sıla-i rahim yapmak, ihtiyacını gidermek, muhtaç olduğunda mal ile destek olmak ve her türlü yardımı sağlamaktır. Akraba üzerine مسكين (yoksul) ve onun gibi olan fakir atfedilmiştir ki bu ikisi yetecek kadar imkân bulamayan kimselerdir; ayrıca yolda kalmış (ibnü's-sebîl) de atfedilmiştir. Yolda kalmış ifadesi burada zengini de fakiri de kapsar; zira verilecek miktarda farklılık olsa da her ikisinin de hakkı vardır. Sadaka veya zekât ayetindeki 'yolda kalmış' ifadesi ise daha özeldir.

وتنهى الآية عن التبذير: وهو إنفاق المال في وجوه الفساد، أو الإسراف في المباحات، فالإسراف مذموم، والمطلوب: التوسط والاعتدال في الإنفاق، وهي سياسة الإسلام المالية والاجتماعية والدينية، قال الله تعالى: وَالَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواماً (٦٧) [الفرقان: ٢٥/ ٦٧] .

Ayet tebzir'i (saçıp savurmayı) yasaklamaktadır: Tebzir; malı fesat yollarına harcamak yahut mubah şeylerde aşırıya kaçmaktır. İsraf kınanmıştır; istenen ise harcamada orta yolu tutmak ve dengeli olmaktır ki bu da İslam'ın mali, sosyal ve dinî siyasetidir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواماً (٦٧) } [el-Furkân: 25/67] “Onlar, harcadıkları zaman ne israf ederler ne de cimrilik; harcamaları bu ikisi arasında dengeli olur. (67)”

ثم نبّه الله تعالى على قبح التبذير، جاعلا المبذرين المنفقين أموالهم في المعاصي يشبهون الشياطين، فهم قرناء المبذرين في الدنيا والآخرة، في الصفة والفعل، وكان الشيطان لنعمة ربه جحودا لأنه أنكر نعمة الله عليه، ولم يعمل بطاعته، بل أقبل

Sonra Yüce Allah, mallarını günah yollarında harcayan saçıp savurucuları şeytanlara benzeterek tebzirin (saçıp savurmanın) çirkinliğine dikkat çekmiştir. Onlar nitelik ve fiil bakımından hem dünyada hem de ahirette saçıp savuranların yoldaşlarıdır. Şeytan ise Rabbinin nimetine karşı pek nankördür; çünkü o, Allah'ın üzerindeki nimetini inkâr etmiş, O'na itaat doğrultusunda amel etmemiş, bilakis

على معصيته ومخالفته، والتبذير كما ذكرت: النفقة في معصية، لا في مباح، قال مجاهد: لو أنفق الإنسان ماله كله في حق لم يكن تبذيرا، ولو أنفق مدا في باطل كان تبذيرا.

O'na isyana ve muhalefete yönelmiştir. Zikrettiğim gibi tebzir; mubah şeylerde değil, günah yolunda harcamaktır. Mücâhid şöyle demiştir: «İnsan malının tamamını hak yolunda harcasa bu tebzir (saçıp savurma) olmaz; fakat bir ölçek malı batıl yolda harcasa bu tebzir olur.»

ثم أمر الله تعالى نبيه ﷺ في هذه الآية، إذا سأله أحد من المساكين وبني السبيل، فلم يجد عنده ما يعطيه، واستحى من التصريح بالرد بسبب الفقر والقلة، وأعرض عنه تأدبا منه، في أن يرده تصريحا، وانتظارا لرزق من الله تعالى يأتي، فيعطي منه، ويعده وعدا حسنا، ويؤنسه بالقول الميسور: وهو عقد الرجاء على فضل الله، والتأنيس بالميعاد الحسن، والدعاء بتوسعة الله تعالى وعطائه.

Sonra Yüce Allah bu ayette Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e; yoksullardan ve yolda kalmışlardan biri kendisinden bir şey istediğinde, yanında verecek bir şey bulamazsa, fakirlik ve yokluk sebebiyle açıkça geri çevirmekten hayâ ederse ve ona açıkça 'hayır' dememek üzere edebinden ötürü yüz çevirip Allah Teâlâ'dan gelecek ve kendisinden infak edeceği bir rızkı beklerse, ona güzel bir vaatte bulunmasını ve 'gönül alıcı söz' ile onu teselli etmesini emretmiştir: Gönül alıcı söz ise; umudu Allah'ın lütfuna bağlamak, güzel bir vaatle teselli etmek ve Allah Teâlâ'nın genişlik ve ihsan vermesi için dua etmektir.

روي أنه ﵊ كان يقول كما ذكر القرطبي ١٠/ ٢٤٩ بعد نزول هذه الآية- إذا لم يكن عنده ما يعطي-: «يرزقنا الله وإياكم من فضله» .

Rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm, Kurtubî'nin 10/249'da zikrettiği üzere bu ayet indikten sonra yanında verecek bir şey olmadığında şöyle derdi: «Allah bizi de sizi de lütfundan rızıklandırsın.»

فالمراد من الرحمة في آية ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ: الرزق الحسن.

{ ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ } “Rabbinden umduğun bir rahmeti istemek (beklemek) için” ayetindeki rahmetten maksat; güzel rızıktır.

وسياسة الإنفاق من الأموال: هي القصد والاعتدال، فلا تجعل أيها النبي، وكل إنسان، يدك مغلولة إلى عنقك، أي تمسكها عن الإنفاق، وتبخل على نفسك وأهلك في وجوه صلة الرحم وسبيل الخيرات، ولا تسرف ولا تتوسع في الإنفاق توسعا مفرطا، فتعطي فوق طاقتك، فتقع في الملامة والحسرة والندم، حين لا تجد في يدك شيئا.

Mallardan harcama yapma siyaseti; itidal ve dengedir. Ey Peygamber ve ey her bir insan! Elini boynuna bağlanmış kılma; yani infaktan el çekip akrabalık bağları ve hayır yollarında nefsine ve ailene karşı cimrilik etme. Harcamada israf edip aşırı derecede de açılma; böylece gücünün üstünde verirsin de elinde hiçbir şey kalmadığında kınanma, hasret ve pişmanlık içine düşersin.

ثم أبان الله تعالى منهاج المدد الإلهي ورزق العباد، مخاطبا رسوله: كن أنت يا محمد على ما رسم لك من الاقتصاد والاعتدال، ولا يهمنك فقر من تراه فقيرا، فإنه بمرأى من الله وبمسمع وبمشيئة، فإنه تعالى يبسط الرزق لمن يشاء، ويضيّقه (يقدر) على من يشاء، ويغني من يشاء، ويفقر من يشاء، لما له من الحكمة في ذلك، يعلم مصلحة قوم في الفقر، ويعلم مصلحة آخرين في الغنى.

Sonra Yüce Allah, Resulüne hitap ederek ilahi yardım ve kulların rızıklandırılması nizamını beyan etmiştir: Ey Muhammed! Sen kendin için çizilen iktisat ve itidal üzere ol; fakir gördüğün kimsenin fakirliği seni üzmesin; zira o Allah'ın görmesi, işitmesi ve dilemesi iledir. Çünkü O Teâlâ rızkı dilediğine bolca verir, dilediğine daraltır (kısar); dilediğini zengin kılar, dilediğini fakirleştirir. Bundaki hikmeti gereği O, bir topluluğun maslahatının fakirlikte olduğunu bilir, diğerlerinin maslahatının ise zenginlikte olduğunu bilir.

يوضح ذلك ما

Bunu şu husus açıklamaktadır:

جاء في الحديث الذي ذكره السيوطي في الجامع الكبير «١» : «إن من عبادي المؤمنين لمن لا يصلح إيمانه إلا الفقر، ولو أغنيته لأفسدت عليه دينه، وإن من عبادي لمن لا يصلحه إلا الغنى، ولو أفقرته، لأفسدت عليه دينه»

Süyûtî'nin el-Câmiu'l-Kebîr'de «١» zikrettiği hadiste şöyle gelmiştir: «Mümin kullarımdan öylesi vardır ki onun imanını ancak fakirlik ıslah eder; şayet onu zengin etseydim bu onun dinini ifsat ederdi. Kullardan öylesi de vardır ki onu ancak zenginlik ıslah eder; şayet onu fakirleştirseydim bu onun dinini ifsat ederdi.»

فقد يكون الغنى استدراجا إلى النار، والفقر عقوبة، وقد يكون المؤمن الصالح فقيرا، فليس تضييق الرزق على بعض الناس لسوء حالهم عند الله تعالى، ولا الإمداد والتوسعة على آخرين لحسن حالهم.

Bazen zenginlik cehenneme doğru bir istidrac (derece derece felakete sürükleme), fakirlik ise bir ceza olabilir; bazen de salih bir mümin fakir olabilir. Dolayısıyla bazı insanlara rızkın daraltılması Allah Teâlâ katındaki durumlarının kötülüğünden ötürü olmadığı gibi, başkalarına rızkın bolca verilip genişletilmesi de onların durumlarının iyiliğinden ötürü değildir.

تحريم القتل والزنى وأكل مال اليتيم

Öldürmenin, Zinanın ve Yetim Malı Yemenin Haram Kılınması

لقد صان القرآن الكريم حق الحياة العزيزة الكريمة، من أجل بقاء النوع الإنساني الطاهر النظيف، وجعل الاعتداء على الأولاد والأنفس جريمة، ووأد البنات عارا ورذيلة، ووصف العلاقات غير المشروعة بأنها فاحشة وسبيل سيئ، وطريق محفوف بالمخاطر والعواقب الوخيمة، وجعل أكل أموال اليتامى ظلما وعدوانا، والوفاء بالعهد أو العقد فضيلة ومحل مسئولية ومطالبة، قال الله تعالى مبينا هذه القواعد:

Kur'ân-ı Kerîm, tertemiz ve pak olan insan nev'inin devamı için aziz ve onurlu yaşama hakkını güvence altına almış; çocuklara ve canlara saldırmayı bir cinayet, kız çocuklarını diri diri gömmeyi bir utanç ve rezalet kılmış; meşru olmayan ilişkileri hayâsızlık, kötü bir yol, tehlikeler ve acı sonuçlarla çevrili bir güzergâh olarak nitelendirmiş; yetimlerin mallarını yemeyi zulüm ve düşmanlık, ahde veya akde vefa göstermeyi ise bir fazilet, sorumluluk ve hesap konusu yapmıştır. Yüce Allah bu kaideleri açıklayarak şöyle buyurmuştur:

[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٣١ الى ٣٤]

[İsrâ Suresi (17): 31-34. Ayetler]

وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ كانَ خِطْأً كَبِيراً (٣١) وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَساءَ سَبِيلاً (٣٢) وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كانَ مَنْصُوراً (٣٣) وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلاَّ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كانَ مَسْؤُلاً (٣٤)

{ وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ كانَ خِطْأً كَبِيراً (٣١) وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَساءَ سَبِيلاً (٣٢) وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كانَ مَنْصُوراً (٣٣) وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلاَّ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كانَ مَسْؤُلاً (٣٤) } “Fakirlik korkusuyla çocuklarınızı öldürmeyin. Onları da sizi de biz rızıklandırırız. Şüphesiz onları öldürmek büyük bir günahtır. (31) Zinaya yaklaşmayın; çünkü o, son derece çirkin bir hayâsızlık ve çok kötü bir yoldur. (32) Haklı bir sebep olmadıkça, Allah'ın haram kıldığı cana kıymayın. Kim haksız yere öldürülürse, onun velisine bir yetki tanımışızdır; artık o da öldürmede aşırı gitmesin. Çünkü o, yardım görmüştür. (33) Rüşd çağına erişinceye kadar yetimin malına sadece en güzel şekilde yaklaşın. Ahde de vefa gösterin; çünkü ahit, sorumluluk gerektirir. (34)”

نهى الله تعالى في هذه الآيات عن ثلاثة أشياء: وهي القتل إلا بالحق، والزنا، وقربان مال اليتيم إلا بالتي هي أحسن، وابتدأ الله تعالى بالنهي عن قتل الأولاد، وهو وأد البنات في قوله تعالى: وَإِذَا الْمَوْؤُدَةُ سُئِلَتْ (٨) [التكوير: ٨١/ ٨] يقال: كان جهل بعض العرب يبلغ أن يعز واحد منهم كلبه ويقتل ولده. نهى القرآن عن الوأد الذي كانت العرب تفعله، خشية الإملاق (أي الفقر وعدم المال) فإن رازق الأولاد وآباءهم هو الله تعالى، وقتلهم إثم عظيم وذنب كبير، وهذا دليل على أن تعالى أرحم بعباده من الوالد بولده، لأنه نهى عن قتل الأولاد.

Yüce Allah bu ayetlerde üç şeyi yasaklamıştır: Hak ile olanı müstesna öldürmek, zina ve en güzel yol dışında yetimin malına yaklaşmak. Yüce Allah, { وَإِذَا الْمَوْؤُدَةُ سُئِلَتْ (٨) } “Diri diri gömülen kız çocuğuna sorulduğu zaman” ayetinde olduğu gibi kız çocuklarını diri diri gömmek anlamına gelen evlatları öldürmeyi yasaklamakla başlamıştır. Denilir ki: Araplardan bazılarının cehaleti, birinin köpeğini aziz tutup kendi evladını öldüreceği dereceye varırdı. Kur'an, Arapların imlak (yani fakirlik ve parasızlık) korkusuyla yaptıkları diri diri gömme uygulamasını yasaklamıştır. Zira çocukların da babalarının da rızkını veren Allah Teâlâ'dır; onları öldürmek ise pek büyük bir günah ve ağır bir suçtur. Bu da Yüce Allah'ın kullarına bir babanın evladına olduğundan daha merhametli olduğunun delilidir; çünkü O, çocukların öldürülmesini yasaklamıştır.

جاء في الصحيحين من حديث ابن مسعود: «قلت: يا رسول الله، أي الذنب أعظم؟ قال: أن تجعل لله ندّا، وهو خلقك، قلت: ثم أي؟ قال: أن تقتل ولدك خشية أن يطعم معك، قلت: ثم أي؟ قال: أن تزاني حليلة جارك» .

Sahîhayn'da İbn Mes'ûd'un rivayet ettiği hadiste şöyle geçmektedir: «Dedim ki: Ey Allah'ın Resulü! Hangi günah daha büyüktür? Buyurdu ki: 'Seni yaratmış olduğu halde Allah'a bir ortak koşmandır.' Dedim ki: Sonra hangisi? Buyurdu ki: 'Seninle birlikte yiyecek korkusuyla çocuğunu öldürmendir.' Dedim ki: Sonra hangisi? Buyurdu ki: 'Komşunun helali ile (eşiyle) zina etmendir.'»

ثم حرم الله الزنا وحذّر من الاقتراب منه ومن تعاطي أسبابه ودواعيه، لأن تعاطي الأسباب مؤد إليه، والزنا فعلة فاحشة شديدة القبح، وذنب عظيم كقتل الأولاد، وساء طريقا ومسلكا، لأن فيه هتك الأعراض، واختلاط الأنساب، واقتحام الحرمات، والاعتداء على حقوق الآخرين، وتفويض دعائم المجتمع بهدم الأسرة، ونشر الفوضى، وانتشار الأمراض الفتاكة، والوقوع في الفقر والذل والهوان.

Sonra Allah zinayı haram kıldı ve ona yaklaşmaktan, onun sebeplerine ve teşvik edici unsurlarına tevessül etmekten sakındırdı; çünkü sebeplere tevessül etmek ona sürükler. Zina son derece çirkin, hayâsızca bir fiildir ve evlat katli gibi büyük bir günahtır. Yol ve yöntem olarak pek kötüdür; çünkü onda ırzların çiğnenmesi, neseplerin karışması, mahremiyetlerin ihlali, başkalarının haklarına tecavüz, ailenin yıkılması suretiyle toplumun temellerinin sarsılması, kaosun yayılması, ölümcül hastalıkların baş göstermesi, fakirliğe, zillete ve alçalmaya düşme vardır.

ثم حرم الله تعالى قتل النفس المعصومة المصونة إلا إذا وجد حق أو مسوغ للقتل، وهو أي الحق ما فسّره

Sonra Yüce Allah, öldürmeyi gerektiren haklı bir sebep veya meşru bir gerekçe bulunmadıkça dokunulmaz ve koruma altındaki canın öldürülmesini haram kıldı. Haklı sebep ise

النبي ﷺ في قوله: «لا يحلّ دم المسلم إلا إحدى ثلاث خصال: كفر بعد إيمان، أو زنى بعد إحصان، أو قتل نفس أخرى» .

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğunda açıkladığı husustur: «Müslüman bir kimsenin kanı ancak üç hasletten biri sebebiyle helal olur: İmandan sonra küfür, evlilikten (ihsandan) sonra zina veya bir başka canı öldürmek.»

فالقتل بغير حق جريمة عظمي، لأنه اعتداء على حق الحياة، وإفساد، والله تعالى لا يحب الفساد.

Haksız yere öldürmek büyük bir suçtur; çünkü bu, yaşama hakkına bir tecavüz ve bir fesattır (bozgunculuktur). Yüce Allah ise fesadı sevmez.

ومن قتل ظلما وعدوانا بغير حق يوجب قتله، فقد جعل الله لمن يلي أمره من قريب كأب أو أخ، أو سلطان حاكم عند عدم وجود القريب الوارث، سلطة على القاتل، فيختار أحد أمرين: إما القصاص بعد إصدار حكم قضائي وبإشراف القاضي، وإما العفو عنه على الدية أو مجانا، والسلطة لولي الدم مقيدة بألا يسرف في القتل، بأن يمثّل بالمقتول، أو يقتل غير القاتل، أو يقتل أكثر من واحد من قبيلة القاتل، ووعد الله قريب القتيل بالعون والنصر على القاتل، فلا يسرف في القتل، فإن الله تعالى أوجب له القصاص، ويعوضه الله خيرا في الدنيا والآخرة بتكفير الخطايا، وتعذيب القاتل في النار. ويكون الأولى ترك القصاص، وأخذ الدية أو العفو مجانا.

Kim öldürülmesini gerektiren haklı bir sebep olmaksızın zulüm ve düşmanlıkla öldürülürse, Allah onun işini üstlenen baba veya erkek kardeş gibi bir yakınına ya da mirasçı bir yakını bulunmadığında yetkili idareciye (hâkime), katil üzerinde bir yetki vermiştir. Böylece o iki şeyden birini seçer: Ya yargı kararı verildikten sonra ve hâkimin gözetiminde kısas uygulanması ya da diyet karşılığında yahut karşılıksız olarak onu affetmek. Maktulün velisine tanınan bu yetki; öldürmede aşırı gitmemek, yani öldürülenin cesedine müsle (işkence) yapmamak, katilden başkasını öldürmemek veya katilin kabilesinden birden fazla kişiyi öldürmemek şartıyla sınırlandırılmıştır. Allah, maktulün yakınına katile karşı yardım ve zafer vaat etmiştir, bu yüzden öldürmede aşırı gitmesin; zira Yüce Allah ona kısas hakkı tanımıştır. Ayrıca günahların bağışlanması ve katilin cehennemde azap görmesi suretiyle Allah ona dünyada ve ahirette daha hayırlı bir karşılık verecektir. Bununla birlikte kısası terk edip diyet almak veya karşılıksız affetmek daha evladır.

ثم حرم الله تعالى أكل مال اليتيم، أو إتلافه، فلا يجوز الاقتراب من مال اليتيم إلا لفائدة أو مصلحة، وهي الطريقة الحسنة بحفظ ماله وتثميره، وتنميته والأكل منه حال الفقر أو الحاجة، حتى يبلغ رشيدا، ويبلغ أشده، أي يبلغ مبلغ الرجال، وحينئذ يسلّم له ماله. وهذا خطاب للأوصياء المشرفين على أموال اليتامى. والمراد من قوله تعالى: إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ: إلا بأحسن الحالات.

Sonra Yüce Allah yetim malını yemeyi veya onu telef etmeyi haram kılmıştır. Dolayısıyla yetimin malına sadece bir fayda veya maslahat amacıyla yaklaşılabilir ki bu da onun malını koruyup değerlendirmek, nemalandırmak, fakirlik veya ihtiyaç halinde ondan [meşru ölçüde] yemek şeklinde olan en güzel yoldur; ta ki rüşd çağına ersin ve kuvvet dönemine ulaşsın, yani erkeklik çağına varsın. İşte o zaman malı kendisine teslim edilir. Bu, yetimlerin mallarını idare eden vasilere yönelik bir hitaptır. Yüce Allah'ın, { إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “en güzel şekilde” buyruğundan maksat; ancak en güzel durumlarda [yaklaşılmasıdır].

وانتهت الآية بالأمر بالوفاء بالعهد، وهو لفظ عام يشمل كل عهد ووعد وعقد بين الإنسان وربه، أو بينه وبين المخلوقين في طاعة، فالوفاء بالعهد وتنفيذ شروط العقد من الإيمان، وإن تنفيذ العهد مطلوب ممن عوهد أو عهد إليه، هل وفّى به أم لا؟

Ayet, ahde vefa göstermeyi emrederek son bulmuştur. Bu, insan ile Rabbi arasındaki veya insan ile yaratılmışlar arasında itaate dair her türlü ahdi, vaadi ve akdi kapsayan genel bir ifadedir. Zira ahde vefa göstermek ve akdin şartlarını yerine getirmek imandandır. Kendisiyle sözleşme yapılan veya kendisine taahhütte bulunulan kimseden ahdi yerine getirmesi, ona vefa gösterip göstermediği mutlaka sorulacaktır.

إن الوفاء بالعهد أو العقد: معناه تنفيذ مقتضاه، والحفاظ عليه على الوجه الشرعي، وبحسب التراضي الذي لا يصادم أصول الشرع، خلافا لمن يتهاون بالعقود ويتخلص منها وينقضها إذا تبدل وجه المصلحة، فذلك ذنب عظيم وجرم كبير، يتساهل به من لا دين له ولا خلق ولا كرامة.

Ahde veya akde vefa göstermek; onun gereğini yerine getirmek, şer'î usule uygun ve şeriatın esaslarıyla çatışmayan karşılıklı rıza doğrultusunda onu korumak demektir. Menfaatin yönü değiştiğinde akitleri hafife alan, onlardan sıyrılan ve onları bozan kimselerin tutumunun aksine [bu böyledir]. Zira böyle yapmak, dini, ahlakı ve onuru olmayan kimselerin hafife alacağı pek büyük bir günah ve ağır bir cürümdür.

إيفاء الكيل والميزان والتثبت من المعلومات والتواضع

Ölçü ve Tartıyı Tam Yapmak, Bilgileri Doğrulamak ve Tevazu

نظّم الله تعالى العلاقات الاجتماعية المالية، على أساس من الحق والعدل، والثقة والأمانة، وصحة المعلومات والبيانات، والتواضع في القول والكلام والفعل، حتى لا تنشأ مشكلات، أو تثار منازعات وخصومات، ولا يفتئت أحد على حقوق الآخرين، ولا يلحق به ضررا أو شرا، في معارفه، أو أخلاقه، وكرامته. وتلك أصول الحياة السوية، وميزان المبادلات والمعاملات الصحيحة، قال الله تعالى موضحا هذه الأصول:

Yüce Allah; problemler ortaya çıkmasın, çekişme ve husumetler körüklenmesin, hiç kimse başkalarının haklarına tecavüz etmesin, onun bilgilerine, ahlakına ve onuruna bir zarar veya kötülük dokundurmasın diye sosyal ve mali ilişkileri hak ve adalet, güven ve emanet, bilgi ve verilerin doğruluğu, söz, lakırdı ve eylemde tevazu temeli üzerine düzenlemiştir. Bunlar dengeli ve huzurlu bir hayatın esasları, doğru değişim ve işlemlerin mizanıdır. Yüce Allah bu esasları açıklayarak şöyle buyurmuştur:

[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٣٥ الى ٣٩]

[İsrâ Suresi (17): 35-39. Ayetler]

وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذا كِلْتُمْ وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ ذلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلاً (٣٥) وَلا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً (٣٦) وَلا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولاً (٣٧) كُلُّ ذلِكَ كانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهاً (٣٨) ذلِكَ مِمَّا أَوْحى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتُلْقى فِي جَهَنَّمَ مَلُوماً مَدْحُوراً (٣٩)

{ وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذا كِلْتُمْ وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ ذلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلاً (٣٥) وَلا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً (٣٦) وَلا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولاً (٣٧) كُلُّ ذلِكَ كانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهاً (٣٨) ذلِكَ مِمَّا أَوْحى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتُلْقى فِي جَهَنَّمَ مَلُوماً مَدْحُوراً (٣٩) } “Ölçtüğünüz zaman ölçüyü tam tutun ve dosdoğru terazi ile tartın. Bu hem daha hayırlı hem de netice bakımından daha güzeldir. (35) Hakkında kesin bilgi sahibi olmadığın şeyin ardına düşme. Çünkü kulak, göz ve gönül; bunların hepsi ondan sorumludur. (36) Yeryüzünde böbürlenerek yürüme. Çünkü sen yeri asla yaramazsın ve boyca da dağlara asla erişemezsin. (37) Bütün bunların kötüsü, Rabbinin katında sevimsiz ve yasak kılınmıştır. (38) İşte bunlar, Rabbinin sana vahyettiği hikmetlerdendir. Allah ile beraber başka bir ilah edinme; aksi takdirde kınanmış ve kovulmuş olarak cehenneme atılırsın. (39)”

»

»

بعد أن أمر الله تعالى بالوفاء بالعهود والعقود والشروط الصحيحة، أمر بثلاثة أشياء أخرى، هي الوفاء بالحق، والصدق في القول، والتواضع وترك التكبر.

Yüce Allah ahitlere, akitlere ve sahih şartlara vefa göstermeyi emrettikten sonra, üç şey daha emretmiştir: Hakka riayet etmek, sözde doğruluk ve tevazu gösterip kibri terk etmek.

أمر الله تعالى في هذه الآية أهل التجارة والوزن والكيل أن يعطوا الحق في كيلهم ووزنهم، فيجب إتمام الكيل وإتمام الوزن، من غير نقص، وأخذ الحق بالعدل دون جور أو زيادة، فإذا كال التاجر أو وزن لغيره، فلا ينقص المكيال والميزان، وإذا كال الإنسان لنفسه أو وزن فلا يزيد في الكيل أو الوزن، ولا مانع حينئذ من النقص عن الحق، فإن عاقبة العدل في الكيل والوزن خير للناس في الدين والدنيا في المعاش

Yüce Allah bu ayette ticaret, tartı ve ölçü ehline, ölçtükleri ve tarttıklarında hakkı tastamam vermelerini emretmiştir. Dolayısıyla hiçbir eksiltme yapmaksızın ölçüyü ve tartıyı tam yapmak; zulüm veya [haksız] fazlalık olmaksızın hakkı adaletle almak vaciptir. Tüccar başkası için ölçtüğünde veya tarttığında ölçeği ve teraziyi eksiltmesin; insan kendisi için ölçtüğünde veya tarttığında ise ölçüde veya tartıda fazlalık yapmasın. Bu durumda [kendi lehine olan] haktan [kendi rızasıyla] eksiltmede bir sakınca yoktur. Şüphesiz ölçü ve tartıda adaletin neticesi, din ve dünya bakımından geçim hususunda insanlar için daha hayırlıdır

والمعاد، وأحسن وأجدى مآلا وعاقبة في الآخرة، فلا يكون هناك اتهام بالخيانة أو مؤاخذة أو عقوبة يوم القيامة. ويرغب الناس في معاملة أهل العدل والإنصاف، ويثنون عليهم، فتكثر زبائنهم، وتصير سمعتهم طيبة، ويقبل الناس عليهم، وذلك أفضل من نقص لا يبارك الله فيه، أو زيادة ظالمة لا خير فيها، والغرض من الكيل والوزن: تحرّي الحق، ولا يضر التطفيف الشاذ أو اليسير، أو غير المقصود، فذلك لا إثم فيه.

ve ahiretleri için daha hayırlı; ahiretteki akıbet ve netice bakımından daha güzel ve daha faydalıdır. Böylece kıyamet gününde hıyanetle itham edilme, hesaba çekilme veya cezalandırılma söz konusu olmaz. İnsanlar adalet ve insaf ehliyle muamele yapmaya rağbet eder, onları överler; böylece onların müşterileri çoğalır, itibarları güzelleşir ve insanlar onlara yönelir. Bu durum, Allah'ın bereket vermeyeceği bir eksiltmeden ya da içinde hiçbir hayır bulunmayan zalimce bir fazlalıktan daha üstündür. Ölçü ve tartıdan maksat: Hakkı gözetmektir. Sıra dışı, pek az veya kastedilmemiş olan önemsiz eksiklikler ise zarar vermez; bunda herhangi bir günah yoktur.

ثم أمر الله تعالى بالتثبيت من المعلومات والأخبار والأحاديث، ونهى أن يقول الإنسان شيئا غير صحيح أو غير ثابت، أو يتتبع شيئا معتمدا على مجرد التخمين وسوء الظن، فهذا عيب في السلوك، وتشوية للحقائق، وإضرار بالآخرين عن غير حق، وإهدار لقدسية العلم والمعرفة والحقيقة. فيكون المراد من قوله تعالى: وَلا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ ألا يحكم الإنسان على الأشياء حكما غير صحيح، أو يعتمد على معلومات لا دليل عليها. وهذا يشمل المشركين الذين يعتقدون اعتقادا فاسدا في الإله أو النبي أو الآباء والأجداد، ويتبعون الهوى. ويشمل أيضا شهادة الزور وقول الزور، وقذف المحصنات (العفائف) بالأكاذيب والاتهامات الباطلة، والطعن في الآخرين بسوء الظن وتتبع العورات، وتزييف الحقائق العلمية والأخبار وغير ذلك، فلا يقول الإنسان ما لا يعلم أو يعمل بما لا علم له به، أو يذم أحدا بما لا يعلم الحق فيه.

Sonra Yüce Allah bilgilerin, haberlerin ve rivayetlerin doğrulanıp kesinleştirilmesini emretti; insanın doğru veya sabit olmayan bir şeyi söylemesini veya sırf tahmin ve suizanna dayanarak bir şeyin peşine düşmesini yasakladı. Çünkü bu, davranışta bir kusur, hakikatleri tahrif etme, başkalarına haksız yere zarar verme ve ilmin, marifetin ve hakikatin kutsiyetini hiçe saymaktır. Buna göre Yüce Allah'ın, { وَلا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ } “Hakkında kesin bilgi sahibi olmadığın şeyin ardına düşme” buyruğundan maksat: İnsanın eşya hakkında yanlış hüküm vermemesi veya delili olmayan bilgilere dayanmamasıdır. Bu; ilah, peygamber veya ata ve dedeler hakkında bozuk inançlar taşıyan ve hevalarına uyan müşrikleri kapsar. Aynı şekilde yalan şahitliği, yalan sözü, namuslu (iffetli) kadınlara iftiralar ve asılsız isnatlarla zina isnadında bulunmayı, suizan ve kusur araştırma yoluyla başkalarına dil uzatmayı, ilmî hakikatleri ve haberleri tahrif etmeyi ve benzeri şeyleri de kapsar. Dolayısıyla insan bilmediği şeyi söylememeli, hakkında bilgisi olmadığı şeyle amel etmemeli veya gerçeğini bilmediği bir hususta hiç kimseyi yermemelidir.

ومن أجل كل ذلك وصحة المعلومات والمعارف، جعل الله تعالى مفاتيح العلوم والمعارف من السمع والبصر والقلب، يسأل عنها صاحبها يوم القيامة، وتسأل عنه، فإذا سمع الإنسان حراما أو أبصره أو قرره في قلبه، كان مسئولا عنه معاقبا عليه.

Bütün bunlardan, bilgi ve marifetlerin sıhhatinden ötürü Yüce Allah; ilim ve marifetlerin anahtarları olan işitme, görme ve kalbi, kıyamet gününde sahibinin onlardan sorulacağı ve onların da sahibi aleyhine sorgulanacağı azalar kılmıştır. İnsan haram bir şeyi işittiğinde, gördüğünde veya onu kalbinde kararlaştırdığında, bundan sorumlu tutulacak ve bununla cezalandırılacaktır.

ثم أمر الله تعالى بالتواضع وحرّم الكبر والخيلاء أو التبختر في المشي، فمن مشى

Sonra Yüce Allah tevazu göstermeyi emretti; yürüyüşte kibri, böbürlenmeyi veya çalımlı yürümeyi haram kıldı. Kim

متكبرا متعاظما، فإنه لن يستطيع خرق الأرض أو نقبها بقدمه، ومن تطاول على الناس لن يصل بتطاوله وتمايله وتفاخره إلى قمم الجبال، وهذا تهكم بالمتكبر والمختال.

büyüklenerek ve azamet taslayarak yürürse, ayağıyla yeri asla yaramaz veya delemez; insanlara karşı böbürlenen kimse de bu böbürlenmesi, salınması ve caka satmasıyla asla dağların zirvelerine ulaşamaz. Bu, kibirlenen ve böbürlenen kimseyle alay etmektir.

كل ما تقدم من الخصال المكروهة القبيحة المفهومة من أضداد الأوامر، واقتراف النواهي، كان قبيحه وخبيثه مكروها ومبغوضا عند ربك، ومنهيا عنه، ومعاقبا عليه.

Yukarıda geçen, emirlerin zıtlarından anlaşılan ve yasakları işlemekten ibaret olan bütün o mekruh ve çirkin hasletlerin kötüsü ve murdarı; Rabbinin katında sevimsizdir, buğzedilmiştir, yasaklanmıştır ve cezayı gerektirir.

وكل ذلك الذي أمرناك به يا محمد من الأخلاق الحميدة، ونهيناك عنه من الخصال الرذيلة، هو مما أوحينا إليك من الأفعال والأصول المحكمة التي تقتضيها حكمة الله ﵎ في عباده، وخلقه لهم محاسن الأخلاق. وقوله تعالى: مِنَ الْحِكْمَةِ هي قوانين المعاني المحكمة والأفعال الفاضلة.

Ey Muhammed! Sana güzel ahlaktan emrettiğimiz ve kötü hasletlerden yasakladığımız bütün bunlar, Allah celle celâluhû'nun kulları hakkındaki hikmetinin ve onlar için güzel ahlakı yaratmasının gerektirdiği muhkem esas ve fiillerden sana vahyettiklerimizdendir. Yüce Allah'ın, { مِنَ الْحِكْمَةِ } “hikmetten” buyruğu; muhkem manaların ve faziletli amellerin kanunları demektir.

ولا تتخذ أيها النبي وكل من سمع من البشر إلها آخر شريكا مع الله، فتلقى في جهنم، ملوما من نفسك وربّك والخلق قاطبة في الآخرة، مطرودا مبعدا من رحمة الله تعالى ومن كل خير، والمدحور: المهان المبعد. وهذا غاية الإذلال والإهانة.

Ey Peygamber ve bunu işiten her bir beşer! Allah ile beraber başka bir ilahı ortak edinme; yoksa ahirette bizzat kendi nefsinden, Rabbinden ve bütün yaratılmışlardan kınanmış, Allah Teâlâ'nın rahmetinden ve her türlü hayırdan kovulup uzaklaştırılmış olarak cehenneme atılırsın. Medhûr (مَدْحُور); hakir kılınmış ve kovulmuş demektir. Bu ise zilletin ve aşağılanmanın son noktasıdır.

نسبة الولد والشريك لله تعالى

Allah Teâlâ'ya Çocuk ve Ortak İsnat Edilmesi

ليس هناك في تاريخ البشرية أعظم فرية ومنكرا وكذبا من نسبة الولد والشريك لله ﷿، فقد تجاوز الناس حدودهم، وأفرطوا في الزعم والوهم، وحكموا حكما باطلا لا يستند إلى أي دليل أو شبهة دليل، سوى ما قاسوه على أنفسهم، ولم يدركوا حقيقة الفرق الكبير والبون الشاسع بين الإنسان المخلوق العاجز المحتاج إلى الولد والصاحبة والمشارك، وبين الإله القادر الخالق المستغني عن الصاحبة والولد والشريك، قال الله سبحانه مبطلا هذه الافتراءات:

İnsanlık tarihinde Allah celle celâluhû'ya çocuk ve ortak isnat etmekten daha büyük bir iftira, münker ve yalan yoktur. İnsanlar hadlerini aşmış, iddia ve vehimde aşırıya kaçmış, kendilerine kıyas ettikleri şeyler dışında hiçbir delile veya delil şüphesine dayanmayan batıl bir hüküm vermişlerdir. Çocuğa, eşe ve ortağa muhtaç olan aciz mahluk insan ile eşten, çocuktan ve ortaktan müstağni olan Kadîr ve Hâlik İlah arasındaki büyük farkı ve engin mesafeyi idrak edememişlerdir. Allah Sübhânehu bu iftiraları boşa çıkararak şöyle buyurmuştur:

[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٤٠ الى ٤٤]

[İsrâ Suresi (17): 40-44. Ayetler]

أَفَأَصْفاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِكَةِ إِناثاً إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلاً عَظِيماً (٤٠) وَلَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ لِيَذَّكَّرُوا وَما يَزِيدُهُمْ إِلاَّ نُفُوراً (٤١) قُلْ لَوْ كانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَما يَقُولُونَ إِذاً لابْتَغَوْا إِلى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلاً (٤٢) سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيراً (٤٣) تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً (٤٤)

{ أَفَأَصْفاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِكَةِ إِناثاً إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلاً عَظِيماً (٤٠) وَلَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ لِيَذَّكَّرُوا وَما يَزِيدُهُمْ إِلاَّ نُفُوراً (٤١) قُلْ لَوْ كانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَما يَقُولُونَ إِذاً لابْتَغَوْا إِلى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلاً (٤٢) سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيراً (٤٣) تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً (٤٤) } “Rabbiniz oğulları size ayırdı da kendisi meleklerden kızlar mı edindi? Doğrusu siz pek büyük bir söz söylüyorsunuz. (40) Andolsun ki biz, düşünüp öğüt alsınlar diye bu Kur'an'da [gerçekleri] türlü şekillerde açıkladık. Fakat bu, onların sadece kaçışlarını artırıyor. (41) De ki: 'Eğer onların dedikleri gibi O'nunla beraber başka ilahlar olsaydı, o takdirde onlar da Arş'ın sahibine ulaşmak için mutlaka bir yol ararlardı.' (42) O, onların söylediklerinden münezzehtir ve son derece yücedir. (43) Yedi gök, yer ve bunlarda bulunanlar O'nu tesbih eder. O'nu hamd ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur; fakat siz onların tesbihini anlamazsınız. Şüphesiz O, halîmdir, çok bağışlayandır. (44)”

هذه الآيات تنبيه وتقريع على ما تصوّره المشركون من نسبة الولد أو البنات أو الشريك لله تعالى، والآية الأولى: أَفَأَصْفاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ خطاب للعرب التي كانت تقول: الملائكة بنات الله، وكان الرد مفحما ومنطقيا في غاية البساطة: كيف تقبلون أيها المشركون هذه النسبة، لكم الأعلى من النسل وهم الذكور، ولله البنات؟! كيف يصح أن يجعلكم الله أصحاب الصفوة بإعطاء البنين، ويتخذ لنفسه الملائكة إناثا، وأنتم تئدون البنات ولا ترضونهن لأنفسكم، فكيف ترضون نسبتهن إلى الله؟ إنكم بهذا تقولون على الله قولا عظيما إثمه، ومعاقبا عليه، بنسبة الضعيف للقوي، والقوي للضعيف.

Bu ayetler, müşriklerin Allah Teâlâ'ya çocuk, kız çocukları veya ortak isnat etme şeklindeki tasavvurlarına karşı bir ikaz ve azarlamadır. İlk ayet olan { أَفَأَصْفاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ } “Rabbiniz oğulları size ayırdı da...” ifadesi, «Melekler Allah'ın kızlarıdır» diyen Araplara hitaptır. Verilen cevap ise son derece sade, mantıklı ve susturucudur: Ey müşrikler! Bu nispeti nasıl kabul edersiniz; neslin üstün olanı yani erkekler sizin olsun da kız çocukları Allah'ın mı olsun?! Kendiniz kız çocuklarını diri diri gömdüğünüz ve onları kendinize yakıştırmadığınız halde, Allah'ın erkek çocukları vererek sizi seçkin kılması, kendisi için ise melekleri dişi edinmesi nasıl doğru olabilir? Öyleyse onları Allah'a isnat etmeye nasıl razı oluyorsunuz? Şüphesiz siz zayıfı güçlüye, güçlüyü de zayıfa isnat etmekle Allah hakkında günahı pek büyük ve cezayı gerektiren bir söz söylüyorsunuz.

ولقد بينا في هذا القرآن الحجج والبينات، وحذرنا وأنذرنا ليتعظوا وينزجروا عن الافتراء والظلم، وهم في غاية الغرابة، ما يزيدهم التذكير إلا نفورا عن الحق، وبعدا عنه.

Andolsun ki biz bu Kur'an'da delilleri ve beyanları açıkladık; iftira ve zulümden vazgeçip öğüt alsınlar diye uyardık ve sakındırdık. Oysa onlar son derece şaşırtıcı bir durumdadırlar; hatırlatma onların haktan sadece daha da uzaklaşmalarını ve kaçmalarını artırmaktadır.

ثم أبطل الله تعالى افتراء آخر: وهو نسبة الشريك لله، والمعنى: قل لهم يا محمد لهؤلاء المشركين الذين يجعلون لله شريكا في الألوهية: لو كان الأمر كما تقولون، لاحتاج هؤلاء الشركاء إلى التقرب إلى الله، وطلبوا من ذي العرش القربة إليه بطاعته

Sonra Allah Teâlâ başka bir iftirayı daha çürüttü ki o da Allah'a ortak isnat edilmesidir. [Bunun] anlamı şudur: Ey Muhammed! Uluhiyette Allah'a ortak koşan bu müşriklere de ki: Durum sizin söylediğiniz gibi olsaydı, bu ortaklar Allah'a yakınlaşmaya muhtaç olurlar ve O'na itaat ederek Arş'ın sahibine yakınlık ararlardı.

للحاجة إليه، فاعبدوا الله وحده، كما يعبده هؤلاء الشركاء المحتاجون لإنقاذ أنفسهم وسلامة وجودهم، لأنهم ضعفاء فقراء إلى ربهم.

ve O'na olan ihtiyaçlarından ötürü Arş'ın sahibine itaat ederek O'na yakınlık ararlardı. Öyleyse yalnız Allah'a ibadet edin; nitekim kendilerini kurtarmak ve varlıklarının selameti için O'na muhtaç olan bu ortaklar da O'na ibadet etmektedir; zira onlar Rablerine karşı zayıf ve muhtaçtırlar.

تنزه الله، وتعاظم وعلا علوا شاسعا عما يقول هؤلاء المشركون المعتدون، الزاعمون أن مع الله آلهة أخرى، بل هو الله الإله الواحد، الذي لم يتخذ شريكا ولا صاحبة ولا ولدا.

Allah, o haddi aşan ve Allah ile beraber başka ilahlar bulunduğunu iddia eden müşriklerin söylediklerinden münezzehtir, çok yücedir ve pek büyüktür. Bilakis O, hiçbir ortak, eş ve çocuk edinmemiş olan tek İlahtır.

تقدسه وتنزهه السماوات السبع والأرض ومن فيهن من المخلوقات، عما يقول هؤلاء المشركون، ويشهدون له بالوحدانية في الربوبية والألوهية، وما من شيء إلا يسبّح بحمد الله تعالى، أي يشهد ويدل بخلقه من غيره على وجود الخالق الواحد، وينزه الله ويمجّده عن هذه المقالة التي لكم، والإشراك الذي تعتقدون به. والتسبيح من الناس: هو قولهم: سبحان الله، وهذا حقيقة، ومن الجمادات ونحوها: معناه الدلالة على تنزيه الله ﷿، فكل شيء تبدو فيه صنعة الصانع الدالة عليه، وهذا مجاز، فتدعو رؤية ذلك إلى التسبيح من المعتبر المتعظ. وقال جماعة: هذا التسبيح من الشجر والجمادات حقيقة، ولكن لا يسمعه البشر ولا يفهمونه.

Yedi gök, yer ve bunlarda bulunan mahlukat, bu müşriklerin söylediklerinden O'nu tenzih ve takdis eder; Rablikte ve İlahlıkta O'nun birliğine şahitlik ederler. Hiçbir şey yoktur ki Allah Teâlâ'yı hamd ile tesbih etmesin; yani yaratılışıyla kendisinden başka bir tek Yaratıcının varlığına delalet edip şahitlik etmesin ve Allah'ı sizin bu sözünüzden ve inandığınız şirkten tenzih edip yüceltmesin. İnsanların tesbihi: «Sübhânallâh» demeleridir ki bu hakikattir. Cansız varlıklar ve benzerlerinin tesbihi ise: Allah celle celâluhû'yu tenzih etmeye delalet etmeleridir; zira her şeyde O'na delalet eden Sanatkâr'ın sanatı belirir ki bu mecazdır; bunu görmek de ibret alıp ders çıkaran kimseyi tesbihe sevk eder. Bir grup âlim ise şöyle demiştir: Ağaçların ve cansız varlıkların bu tesbihi hakikidir, ancak insanlar bunu duymaz ve anlamazlar.

ولكن لا تفهمون أيها البشر معاني تسبيحهم لأنه بخلاف لغاتكم. إن الله تعالى كان وما يزال حليما على الناس، لا يعاجل بالعقوبة من عصاه، وإنما يمهل ويؤجل، ويغفر لمن تاب منكم. وهذا فضل من الله وإحسان.

Fakat ey insanlar! Dillerinizin farklılığından ötürü siz onların tesbihlerinin manasını anlamazsınız. Şüphesiz Yüce Allah insanlara karşı dünden bugüne daima halîm olmuştur; kendisine isyan edene ceza vermede acele etmez, mühlet tanıyıp erteler ve sizden tövbe edeni bağışlar. Bu da Allah'tan bir lütuf ve ihsandır.

فإذا كانت الأكوان كلها من السماوات والأرض وما فيها من المخلوقات تسبح الله وتنزهه، إقرارا بوجوده وتوحيده، فإن البشر أولى بمداومة التسبيح والتنزيه، فعليهم الإذعان لعظمة الله واعتقاد وحدانيته، والتفرغ لعبادته، من غير أي لوثة في الاعتقاد، أو تأثر بصنع المشركين.

Gökler, yer ve bunlardaki varlıklar olmak üzere bütün kâinat O'nun varlığını ve birliğini ikrar ederek Allah'ı tesbih ve tenzih ediyorsa, insanların tesbih ve tenzihe devam etmeleri haydi haydi gereklidir. Onlara düşen, Allah'ın azametine boyun eğmek, O'nun birliğine inanmak ve inançta hiçbir leke veya müşriklerin yaptıklarından etkilenme olmaksızın sırf O'na kulluk etmektir.

إن الشرك، أي إسناد وجود شريك لله هو دليل القصور والتخلف العقلي،

Şirk, yani Allah'a bir ortağın varlığını isnat etmek, aklî kusur ve geri kalmışlığın,

وسيطرة الخرافة والوهم على الذهن البشري، فأجدر به أن يصحو من غفلته، ويستيقظ من جهله وسباته العميق.

hurafenin ve vehmin insan zihnine egemen oluşunun bir delilidir. O halde insanın gafletinden uyanması, cehaletinden ve derin uykusundan silkinişi ne kadar da gereklidir!

أخرج أحمد وابن مردويه عن ابن عمر: أن النبي ﷺ قال: «إن نوحا ﵇، لما حضرته الوفاة، قال لابنيه: آمركما بسبحان الله وبحمده، فإنها صلاة كل شيء، وبها يرزق كل شيء» .

Ahmed ve İbn Merdûye'nin İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Nuh aleyhisselâm'a vefat [vakti] geldiğinde iki oğluna şöyle dedi: Size 'sübhânallâhi ve bi-hamdihî'yi emrediyorum; zira o her şeyin duasıdır ve her şey onunla rızıklandırılır.»

وعلى الإنسان أن ينتهز الفرصة قبل فوات الأوان، وأن يعلم أن الله حليم عن ذنوب عباده، كثير المغفرة للمؤمنين في الآخرة إذا تابوا وأنابوا إليه.

İnsana düşen, vakit geçmeden önce fırsatı değerlendirmek ve Allah'ın kullarının günahlarına karşı halîm olduğunu, tövbe edip O'na yöneldiklerinde ahirette müminleri çokça bağışlayacağını bilmektir.

حماية النبي ﷺ من الأذى

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Eziyetten Korunması

تعددت ألوان الأذى من الكفرة أهل مكة التي ارتكبوها في حق النبي ﷺ، فلم تقتصر مؤذياتهم على شخصه وصدّ الناس عن دعوته، وإنما كانوا يؤذونه في أخص أحواله الشخصية، في وقت قراءته القرآن وصلاته في المسجد الحرام، ولكن الله تعالى حماه من كيدهم وضررهم، وأنقذه في أحيان كثيرة من إصابته بسوء، أو النجاح في ثنية عن رسالته وتبليغ وحي ربه، ولننظر إلى آي القرآن تحدثنا عن بعض هذه المؤذيات، قال الله سبحانه:

Mekke ehli kâfirlerin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e reva gördükleri eziyet çeşit çeşit idi. Onların eziyetleri yalnızca onun şahsı ve insanları davetinden alıkoymakla sınırlı kalmıyor, bilakis Kur'an okuduğu ve Mescid-i Haram'da namaz kıldığı esnada onun en özel şahsi hallerinde dahi ona eziyet ediyorlardı. Fakat Yüce Allah onu kâfirlerin tuzaklarından ve zararlarından korumuş; ona bir kötülük dokunmasından veya onu risaletinden ve Rabbinin vahyini tebliğ etmekten alıkoyma girişimlerinden pek çok defa muhafaza etmiştir. Şimdi Kur'an ayetlerinin bize bu eziyetlerin bir kısmından bahsettiğine bakalım; Allah Sübhânehu şöyle buyurmuştur:

[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٤٥ الى ٤٨]

[İsrâ Suresi (17): 45-48. Ayetler]

وَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجاباً مَسْتُوراً (٤٥) وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً وَإِذا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلى أَدْبارِهِمْ نُفُوراً (٤٦) نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَسْتَمِعُونَ بِهِ إِذْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ وَإِذْ هُمْ نَجْوى إِذْ يَقُولُ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاَّ رَجُلاً مَسْحُوراً (٤٧) انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثالَ فَضَلُّوا فَلا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلاً (٤٨)

{ وَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجاباً مَسْتُوراً (٤٥) وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً وَإِذا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلى أَدْبارِهِمْ نُفُوراً (٤٦) نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَسْتَمِعُونَ بِهِ إِذْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ وَإِذْ هُمْ نَجْوى إِذْ يَقُولُ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاَّ رَجُلاً مَسْحُوراً (٤٧) انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثالَ فَضَلُّوا فَلا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلاً (٤٨) } “Kur'an okuduğun zaman, seninle ahirete inanmayanların arasına görünmez bir perde çekeriz. (45) Ve onu anlamasınlar diye kalplerinin üzerine örtüler, kulaklarına da bir ağırlık koyarız. Kur'an'da Rabbini bir tek olarak andığın zaman, nefretle arkalarına dönüp kaçarlar. (46) Onlar seni dinlerlerken ne amaçla dinlediklerini ve gizli fısıldaşmalarında o zalimlerin: 'Siz ancak büyülenmiş bir adama uyuyorsunuz' dediklerini biz çok iyi biliyoruz. (47) Bak, senin için nasıl misaller verdiler de saptılar; artık hiçbir yol da bulamazlar. (48)”

أخرج ابن المنذر عن ابن شهاب الزهري قال: كان رسول الله ﷺ إذا تلا القرآن على مشركي قريش، ودعاهم إلى الكتاب، قالوا يهزؤون به: قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ وَفِي آذانِنا وَقْرٌ وَمِنْ بَيْنِنا وَبَيْنِكَ حِجابٌ [فصلت: ٤١/ ٥] . فأنزل الله في ذلك من قولهم: وَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ الآيات.

İbnü'l-Münzir, İbn Şihâb ez-Zührî'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kureyş müşriklerine Kur'an okuyup onları Kitap'a davet ettiğinde, onunla alay ederek: { قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ وَفِي آذانِنا وَقْرٌ وَمِنْ بَيْنِنا وَبَيْنِكَ حِجابٌ } “Bizi çağırdığın şeye karşı kalplerimiz örtülüdür, kulaklarımızda bir ağırlık vardır ve bizimle senin aranda bir perde bulunmaktadır” [Fussilet: 41/5] derlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ onların bu sözü hakkında: { وَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ } ayetlerini indirdi.

وآية وَإِذا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ قيل: نزلت حينما دخل ملأ قريش على أبي طالب يزورونه، فدخل رسول الله ﷺ، فقرأ ومرّ بالتوحيد، ثم قال: «يا معشر قريش قولوا: لا إله إلا الله، تملكون بها العرب، وتدين لكم العجم، فولّوا» فنزلت هذه الآية.

{ وَإِذا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ } ayetinin ise şöyle bir olay üzerine indiği rivayet edilmiştir: Kureyş'in ileri gelenleri Ebû Tâlib'i ziyarete geldiklerinde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de içeri girdi. [Kur'an] okudu ve tevhid konusuna değindi, ardından da: «Ey Kureyş topluluğu! Lâ ilâhe illallah deyin ki onun sayesinde Araplara hükmedesiniz ve Acemler de size boyun eğsin» buyurdu. [Bunun üzerine müşrikler] arkalarını dönüp kaçtılar; böylece bu ayet indi.

والمعنى: أن الله تعالى أخبر نبيه ﷺ أنه يحميه من مشركي مكة الذين كانوا يؤذونه، في وقت قراءته القرآن وصلاته في المسجد الحرام، ويريدون مدّ اليد إليه، فلا تخف أيها النبي، فإنك إذا قرأت القرآن على هؤلاء المشركين الذين لا يصدقون بالآخرة، جعلنا بينك وبينهم حجابا مستورا، أي حائلا حاجزا، يمنع قلوبهم من فهم القرآن وتدبر آياته، ومستورا على أعين الخلق، فلا يدركه أحد برؤية كسائر الحجب بقدرة الله وكفايته.

Manası şudur: Allah Teâlâ Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e, Mescid-i Haram'da Kur'an okuduğu ve namaz kıldığı esnada kendisine eziyet eden ve ona el uzatmak isteyen Mekke müşriklerinden kendisini koruyacağını bildirmiştir. Dolayısıyla ey Peygamber, korkma! Sen ahirete inanmayan bu müşriklere Kur'an okuduğun zaman, seninle onların arasına görünmez bir perde, yani onların kalplerinin Kur'an'ı anlamasını ve ayetlerini düşünmesini engelleyen, yaratılmışların gözlerinden gizlenmiş ve Allah'ın kudreti ve korumasıyla diğer perdeler gibi hiç kimsenin gözle idrak edemeyeceği bir engel koyarız.

وجعلنا على قلوبهم أغطية، بحيث لا يتسرب إليها فهم مدارك القرآن ومعرفة أسراره وغاياته، وجعلنا في آذانهم ثقلا، أو صمما يمنع من سماع الصوت، وهذه كلها استعارات للإضلال الذي حفّهم الله به، فعبّر عن كثرة ذلك وعظمه بأنهم بمثابة من غطّي قلبه، وصمّت أذنه، والإضلال بسبب الضلال الذي سلكوه، وساروا في فلكه بغيا وعنادا.

Onların kalplerinin üzerine, Kur'an'ın kavrayış inceliklerini anlama, sırlarını ve gayelerini idrak etme [yetisi] sızmasın diye örtüler koyduk; kulaklarına da sesi işitmeyi engelleyen bir ağırlık veya sağırlık yerleştirdik. Bütün bunlar, Allah'ın onları çepeçevre kuşattığı saptırma (ıdlâl) için birer istiaredir. Bu durumun çokluğunu ve büyüklüğünü, onların kalbi örtülmüş ve kulağı sağır edilmiş kimse konumunda olmalarıyla ifade buyurmuştur. Bu saptırma ise, azgınlık ve inat yüzünden bizzat tuttukları ve yörüngesinde ilerledikleri sapıklık (dalâlet) sebebiyledir.

وإذا وحدّت الله في تلاوتك آيات القرآن، وقلت: لا إله إلا الله، ولم تقل:

Kur'an ayetlerini okurken Allah'ı birleyip 'Lâ ilâhe illallah' dediğinde ve:

واللات والعزّى، ولّوا على أدبارهم نفورا، أي رجعوا على أدبارهم نافرين نفورا، تكبّرا من ذكر الله وحده، لإدمانهم على الشرك وعبادة الأوثان، فهذه الآية تصف حال الفارّين عن النبي ﷺ في وقت توحيده في قراءته القرآن. وهذا أولى المعاني وأوفق للفظ.

Lât ve Uzzâ'yı anmadığında, şirk koşmaya ve putlara tapmaya olan düşkünlükleri sebebiyle sırf Allah'ın bir olarak anılmasından ötürü kibirlenerek arkalarına dönüp nefretle kaçarlar. İşte bu ayet, Kur'an okurken tevhidi dile getirdiği esnada Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den kaçanların halini tasvir etmektedir. En evlâ ve lafza en uygun mana da budur.

نحن يا محمد أعلم بالنحو الذي يستمعون به آيات القرآن، حين يستمعون إليه هزءا واستخفافا وإعراضا، ونحن أعلم بما يتناجى به كفار قريش ويتسارّون حين وصفوك بأنك رجل مسحور أو مجنون أو كاهن، أي كأنه قال: نعم نحن أعلم بالاستخفاف والاستهزاء الذي يستمعون به، أي هو ملازمهم، يفضح الله بهذه الآية سرهم.

Ey Muhammed! Kur'an ayetlerini alay ederek, küçümseyerek ve yüz çevirerek dinledikleri sırada, onu hangi niyet ve tavırla dinlediklerini biz çok iyi biliriz. Kureyş kâfirlerinin seni büyülenmiş, mecnun veya kâhin bir adam olarak niteledikleri gizli fısıldaşmalarında ne konuştuklarını da biz çok iyi biliriz. Yani sanki şöyle buyurmaktadır: 'Evet, onların Kur'an'ı hangi küçümseme ve alayla dinlediklerini biz çok iyi biliriz; zira bu [tavır] onlardan ayrılmaz bir huydur.' Allah bu ayetle onların sırlarını ifşa etmektedir.

وقوله تعالى: إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُوراً الظاهر فيه أن يكون من السحر، فشبّهوا الخبال الذي عنده، بزعمهم وأقوالهم الوخيمة برأيهم، بما يكون من المسحور الذي قد خبّل السحر عقله، وأفسد كلامهم.

Yüce Allah'ın: { إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُوراً } sözünde zahir olan anlam, bunun sihirden kaynaklandığıdır. Zira onlar kendi iddialarınca onda bulunan aklî karışıklığı ve kendi zanlarınca vahim olan sözlerini, büyünün aklını karıştırdığı ve sözlerini bozduğu büyülenmiş bir kimseden sadır olan şeylere benzetmişlerdir.

تأمل يا محمد، كيف مثلّوا لك الأمثال، وأعطوك الأشباه، وضربوا لك المثل وهو قولهم: مسحور، ساحر، مجنون، متكهّن لأنه لم يكن عندهم متيقّنا بأحد هذه، فإنما كانت منهم على جهة التشبيه، فحادوا عن سواء السبيل، ووقعوا في الضلال، وحكم الله تعالى عليهم به، فصاروا لا يستطيعون سبيلا إلى الهدى والنظر المؤدّي إلى الإيمان، ولا إلى إفساد أمرك وإطفاء نور الله، بضربهم الأمثال لك. وهنا وعيد لهم وتسرية وإيناس لرسول الله ﷺ.

Ey Muhammed! Bak, senin için nasıl misaller getirdiklerini, seni nelere benzettiklerini ve sana 'büyülenmiş, büyücü, mecnun, kâhin' gibi nitelemelerle nasıl örnekler verdiklerini düşün! Çünkü onlar nezdinde bu sıfatların hiçbirisi senin hakkında kesinleşmiş bir gerçek değildi; onlarınki sadece bir benzetmeden ibaretti. Böylece dosdoğru yoldan saptılar ve dalalete düştüler; Allah Teâlâ da haklarında buna hükmetti. Artık sana misaller vermek suretiyle ne hidayete ve imana ulaştıracak bir tefekküre yol bulabilirler ne de senin davanı bozmaya ve Allah'ın nurunu söndürmeye güç yetirebilirler. Burada müşrikler için bir tehdit, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için ise bir teselli ve gönül ferahlatma vardır.

حكى الطبري: أن هذه الآية نزلت في الوليد بن المغيرة وأصحابه. فقد رأى الوليد أن أقرب الأمور على تخيل الطارئين عليهم: هو أن النبي ﷺ ساحر، كذبوا ورب الكعبة وضلوا ضلالا مبينا.

Taberî bu ayetin Velîd b. Mugīre ve arkadaşları hakkında indiğini nakletmiştir. Zira Velîd, dışarıdan gelen yabancıların zihninde canlandırmaya en yakın şeyin, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir büyücü olduğu iddiası olduğunu düşünmüştü. Kâbe'nin Rabbine andolsun ki yalan söylediler ve apaçık bir sapıklığa düştüler.

إنكار المشركين البعث

Müşriklerin Dirilişi İnkârı

كانت عقائد المشركين كفار مكة فاسدة ملوثة، منها نسبة الشريك والولد والصاحبة لله، ﷿، تشبيها لله بمخلوقاته، ومنها إنكار البعث أو اليوم الآخر، تأثرا بالنزعة المادية، وتصورهم أن المادة إذا صارت فانية كالتراب، لا تحتمل العودة إلى الحياة، وبسبب نقص إدراكهم لقدرة الله الخارقة، وتمكنّه من إحياء الأشياء بمجرد الأمر الإلهي التكويني: كُنْ. وتحكي لنا هذه الآيات إنكارهم للبعث، واستغرابهم حدوثه لضعف عقولهم، قال الله تعالى:

Mekke kâfirleri olan müşriklerin inançları bozuk ve çarpıktı. Bunlardan biri, Allah azze ve celle'yi yaratıklarına benzeterek O'na ortak, çocuk ve eş isnat etmeleriydi. Bir diğeri ise maddecilik eğiliminin etkisiyle ve maddenin toprak gibi yok olup gittiğinde yeniden hayata dönmeyi kabul etmeyeceği şeklindeki tasavvurları sebebiyle ve yine Allah'ın olağanüstü kudretini ve tekvinî ilahî emri olan 'Kün' (Ol) ile eşyayı diriltmeye muktedir olduğunu kavrayamamaları yüzünden dirilişi veya ahiret gününü inkâr etmeleriydi. Bu ayetler bize onların dirilişi inkâr etmelerini ve akıllarının zayıflığı sebebiyle bunun gerçekleşmesini akıldan uzak görmelerini anlatmaktadır; Yüce Allah şöyle buyurmuştur:

[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٤٩ الى ٥٢]

[İsrâ Suresi (17): 49-52. Ayetler]

وَقالُوا أَإِذا كُنَّا عِظاماً وَرُفاتاً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً (٤٩) قُلْ كُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِيداً (٥٠) أَوْ خَلْقاً مِمَّا يَكْبُرُ فِي صُدُورِكُمْ فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنا قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُؤُسَهُمْ وَيَقُولُونَ مَتى هُوَ قُلْ عَسى أَنْ يَكُونَ قَرِيباً (٥١) يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ وَتَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ قَلِيلاً (٥٢)

{ وَقالُوا أَإِذا كُنَّا عِظاماً وَرُفاتاً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً (٤٩) قُلْ كُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِيداً (٥٠) أَوْ خَلْقاً مِمَّا يَكْبُرُ فِي صُدُورِكُمْ فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنا قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُؤُسَهُمْ وَيَقُولُونَ مَتى هُوَ قُلْ عَسى أَنْ يَكُونَ قَرِيباً (٥١) يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ وَتَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ قَلِيلاً (٥٢) } “Bir de şöyle dediler: 'Biz kemik ve ufalanmış toprak olduktan sonra mı, gerçekten biz mi yeni bir yaratılışla diriltileceğiz?' (49) De ki: 'İster taş olun, ister demir!' (50) 'Yahut göğüslerinizde büyüyen (akıllarınızın almayacağı) herhangi bir varlık olun!' Onlar: 'Bizi kim yeniden hayata döndürecek?' diyecekler. De ki: 'Sizi ilk defa yaratan!' Bunun üzerine sana başlarını sallayacaklar ve: 'Ne zaman o?' diyecekler. De ki: 'Yakın olması pek muhtemeldir.' (51) Sizi çağıracağı gün, O'na hamdederek davetine uyarsınız ve [dünyada] pek az kaldığınızı sanırsınız. (52)”

تصوّر هذه الآيات شبهة المشركين الماديين الوثنيين في إنكار البعث أو القيامة، ويرد الله عليهم ردا مفحما فيه غاية التحدي، فهم يقولون على جهة التعجب والإنكار، والاستبعاد حين سماع القرآن تقرير أمر المعاد: أءذا كنا عظاما بالية في قبورنا، ورفاتا، أي أشياء مرّ عليها الزمن، حتى بلغت غاية البلى، وصارت أقرب شبها بالتراب أو الغبار، أءنا لمبعوثون عائدون يوم القيامة خلقا جديدا، بعد ما بلينا وصرنا عدما لا نذكر؟! وترددت آيات القرآن في هذا المعنى المحكي عن المشركين، مثل: يَقُولُونَ أَإِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِي الْحافِرَةِ (١٠) أَإِذا كُنَّا عِظاماً نَخِرَةً (١١) قالُوا تِلْكَ إِذاً كَرَّةٌ خاسِرَةٌ (١٢) [النازعات: ٧٩/ ١٠- ١٢] .

Bu ayetler, maddeci putperest müşriklerin yeniden dirilişi veya kıyameti inkâr hususundaki şüphelerini tasvir etmekte; Allah da onlara son derece meydan okuyan, susturucu bir cevap vermektedir. Onlar, Kur'an'ın ahiret konusundaki kesin hükmünü işittiklerinde şaşkınlık, inkâr ve akıldan uzak görme (istib'âd) kabilinden şöyle demektedirler: Biz kabirlerimizde çürümüş kemikler ve rufât -yani üzerinden zaman geçip son derece ufalanmış, toprağa veya toza benzer hale gelmiş nesneler- haline geldikten sonra mı, gerçekten biz çürüyüp anılmaz bir yokluk olduktan sonra kıyamet günü yeni bir yaratılışla tekrar diriltilecek miyiz?! Müşriklerden aktarılan bu mana, Kur'an ayetlerinde sıkça tekrar edilmiştir; nitekim şöyle buyrulmaktadır: { يَقُولُونَ أَإِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِي الْحافِرَةِ (١٠) أَإِذا كُنَّا عِظاماً نَخِرَةً (١١) قالُوا تِلْكَ إِذاً كَرَّةٌ خاسِرَةٌ (١٢) } “Derler ki: 'Biz gerçekten eski halimize mi döndürüleceğiz? Çürümüş kemikler haline geldikten sonra mı?' 'O takdirde bu, hüsranla biten bir dönüştür' dediler” [en-Nâziât: 79/10-12].