Binûn

İsrâ Suresi Tefsiri — 3. Sayfa

Kaynak: et-Tefsîru'l-Vasît · Vehbe Zühaylî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ومثل آية: وَضَرَبَ لَنا مَثَلًا وَنَسِيَ خَلْقَهُ قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ (٧٨) قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ (٧٩) [يس: ٣٦/ ٧٨- ٧٩] .

Ve şu ayet gibi: { وَضَرَبَ لَنا مَثَلًا وَنَسِيَ خَلْقَهُ قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ (٧٨) قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ (٧٩) } “Kendi yaratılışını unutarak bize bir misal getirdi ve: 'Çürümüş gitmişken bu kemikleri kim diriltecek?' dedi. De ki: 'Onları ilk defa var eden diriltecektir. O, her türlü yaratmayı hakkıyla bilendir'” [Yâsîn: 36/78-79].

أجابهم الحق سبحانه آمرا نبيه أن يقول لهم: إن إعادة الميت إلى الحياة أمر سهل يسير، وهو في تصور البشر وعقولهم أهون على الله من الخلق أول مرة بحسب عقولنا، أما بالنسبة لقدرة الله، فلا فرق في الحالين لأن الله القادر على الخلق بإيجاد الروح في الأشياء الجامدة، قادر على الإعادة والتكوين، فالعبرة إذن بالقدرة الإلهية.

Hak Sübhânehu Peygamberine onlara şöyle demesini emrederek cevap vermiştir: Ölünün hayata döndürülmesi kolay ve basittir; insan tasavvuruna ve aklına göre bu, ilk yaratılıştan daha kolaydır. Allah'ın kudretine göre ise her iki durum arasında hiçbir fark yoktur; zira cansız varlıklara ruh vererek yaratmaya kadir olan Allah, yeniden var etmeye ve şekillendirmeye de kadirdir. Dolayısıyla asıl belirleyici olan ilahî kudrettir.

ولو فرض أنكم أيها المشركون كأشد الأشياء صلابة من حجارة أو حديد، فإن الله قادر على إحيائه، ونفح الروح فيه، فيصير حيا متحركا، لأن الله قادر على إيجاد كل الممكنات، وإحياء الأشياء المادية، لا يعجزه شيء في الأرض ولا في السماء.

Ey müşrikler! Farz edelim ki siz taş veya demir gibi en sert maddelerden ibaret olsanız bile, Allah onu diriltmeye, ona ruh üflemeye ve böylece onu canlı ve hareketli kılmaya kadirdir. Çünkü Allah bütün mümkinatı var etmeye ve maddî varlıkları diriltmeye muktedirdir; yerde ve gökte hiçbir şey O'nu aciz bırakamaz.

وهذا على سبيل المبالغة، وربط الأشياء بأقصى التصورات في الدلالة على قدرة الله على الإحياء والإعادة.

Bu [ifade], mübalağa yoluyla ve Allah'ın diriltme ve yeniden var etme kudretini göstermek için nesneleri en uç tasavvurlarla ilişkilendirmek kabilindendir.

وبعبارة أخرى: قل لهم يا محمد: كونوا إن استطعتم هذه الأشياء الصعبة الممتنعة التأتّي في تصوركم، فلا بد من بعثكم. وفعل (كونوا) هنا هو الذي يسميه المتكلمون:

Başka bir deyişle: Ey Muhammed, onlara de ki: Eğer gücünüz yetiyorsa tasavvurunuzda gerçekleşmesi imkânsız ve zor olan bu varlıklara dönüşün; yine de kesinlikle diriltileceksiniz! Buradaki (كونوا / Olun) fiili, kelamcıların şu şekilde adlandırdığı türdendir:

التعجيز، والأدق أن يقال: كونوا بالتوهّم، والتقدير كذا وكذا.

Ta'ciz (âciz bırakma) emridir. Daha dakik olanı ise şöyle denmesidir: 'Varsayarak olun!' ve takdiri de şöyle şöyledir.

وبعد أن استبعد المشركون الإعادة من جديد، استبعدوا حدوثها ولم يؤمنوا بالقادر على الإحداث، قائلين: من يعيدنا إلى الحياة إذا كنا حجارة أو حديدا أو خلقا آخر شديدا، مما يكبر أو يعظم في صدوركم وعقولكم كالسماء والأرض، فالله قادر على بعثه وإحيائه من جديد، والباعث أو الخالق: هو الذي فطركم، أي أوجدكم وخلقكم أول مرة، فهو قادر على إعادتكم وإحيائكم للبعث والجزاء والحساب.

Müşrikler yeniden diriltilmeyi akıldan uzak gördükten sonra, bunun gerçekleşmesini de imkânsız saymış ve var etmeye Kadir olan Zat'a inanmayarak: 'Taş, demir veya gökler ve yer gibi göğüslerinizde ve akıllarınızda büyüyen başka çetin bir yaratık olsak bile bizi kim hayata döndürecek?' demişlerdir. Oysa Allah onu yeniden diriltmeye ve ihya etmeye kadirdir. Yeniden dirilten veya Yaratan ise: 'Sizi ilk defa yaratan', yani ilk başta sizi yoktan var edip yaratandır. O, diriliş, ceza ve hesap için sizi yeniden yaratmaya ve diriltmeye kadirdir.

ثم إن المشركين بعد هذا يحركون رؤوسهم تعجبا واستهزاء وتكذيبا، ويقولون:

Daha sonra müşrikler bundan sonra hayret, alay ve yalanlama ile başlarını sallayacak ve şöyle diyeceklerdir:

متى هذا البعث والإعادة، كما في آية أخرى: وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٤٨) [الملك: ٦٧/ ٢٥] .

Bu diriliş ve iade ne zaman? Nitekim diğer bir ayette şöyle buyrulmaktadır: { وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٤٨) } “'Eğer doğru söyleyenler iseniz bu vaad ne zaman?' derler” [Mülk: 67/25].

قل أيها النبي لهم: عسى أن يكون وقت البعث قريبا، فإنه سيأتيكم لا محالة، فكل ما هو آت قريب، كما قال الله سبحانه: إِنَّهُمْ يَرَوْنَهُ بَعِيداً (٦) وَنَراهُ قَرِيباً (٧) [المعارج: ٧٠/ ٦- ٧] .

Ey Peygamber, onlara de ki: 'Diriliş vaktinin yakın olması pek muhtemeldir; zira o başınıza mutlaka gelecektir; gelecek olan her şey ise yakındır.' Nitekim Allah Sübhânehu şöyle buyurmuştur: { إِنَّهُمْ يَرَوْنَهُ بَعِيداً (٦) وَنَراهُ قَرِيباً (٧) } “Doğrusu onlar onu uzak görüyorlar. Biz ise onu yakın görüyoruz” [Meâric: 70/6-7].

ويكون ذلك البعث الحتمي يوم يدعوكم الرب ﵎ من قبوركم بالنفخ في الصور لقيام الساعة، فتستجيبون له من القبور، حامدين طائعين، منقادين بالقيام والعودة والنهوض نحو الدعوة والداعي، إجابة لأمره سبحانه، وطاعة لإرادته، وتحسبون عند البعث أنكم ما لبثتم في الدنيا إلا زمنا قليلا، فقوله تعالى:

Bu kaçınılmaz diriliş; Rab Teâlâ'nın kıyametin kopması için Sûr'a üfürülmesiyle sizi kabirlerinizden çağıracağı, sizin de O'nun emrine icabet ve iradesine itaat ederek hamdeden, itaatkâr, kalkıp geri dönerek ve davete ve davetçiye yönelip boyun eğen kimseler olarak kabirlerden karşılık vereceğiniz gün gerçekleşecektir. Diriliş anında ise dünyada ancak pek az bir süre kaldığınızı zannedeceksiniz. Yüce Allah'ın şu sözüne gelince:

فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ معناه: بأمره، كما قال ابن عباس وابن جريج، وقال قتادة: بطاعته ومعرفته. وهذا مبالغة في انقيادهم للبعث. والواقع أن المراد من الحمد هنا: هو إعلان الحمد على صدق الحادث وهو القيامة، أي تقومون من القبور، بخلاف ما تعتقدون الآن، وذلك بحمد الله تعالى على صدق خبره وإعلامه نبيه بوجود البعث.

{ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ } ifadesi; İbn Abbâs ve İbn Cüreyc'in belirttiği gibi 'O'nun emriyle' demektir. Katâde ise 'O'na itaatle ve O'nu bilerek' demiştir. Bu, onların dirilişe boyun eğişlerinin mübalağalı bir ifadesidir. Gerçekte burada hamdden kastedilen: Vuku bulan hadisenin, yani kıyametin hak ve doğru olduğuna dair hamdi ilan etmektir; yani şu an inandığınızın aksine, Allah Teâlâ'nın haberinin doğruluğuna ve dirilişin varlığını Peygamberine bildirmesine hamdederek kabirlerden kalkacaksınız.

الأسلوب الأفضل في الجدال

Münazarada En Güzel Yöntem

المسلمون أصحاب حق، ودعوة سامية، ورسالة شاملة للبشرية جمعاء، وهذا يقتضيهم أن يسعوا الناس بأخلاقهم اللطيفة، وأقوالهم الحسنة، ومعاملاتهم الطيبة لأن من شأن الداعية الناجح أن يكون على جانب عظيم من الحلم والعلم واللين واللطف، ولأن للكلمة الطيبة جاذبية وسحرا يؤثران في القلوب، فإذا انضم إلى ذلك الفكر الصحيح، والعقل السديد، والرأي الحكيم، أدّى إلى إقناع المخاطب، وتحقّق

Müslümanlar hak sahibidirler; yüce bir davaya ve bütün insanlığı kuşatan kapsamlı bir mesaja sahiptirler. Bu durum, onların insanları nezaketli ahlakları, güzel sözleri ve iyi muameleleriyle kucaklamalarını gerektirir. Çünkü başarılı bir davetçinin hilim, ilim, yumuşaklık ve nezaket bakımından üstün bir meziyete sahip olması gerekir ve tatlı dilin kalpleri etkileyen bir cazibesi ve büyüsü vardır. Buna doğru bir tefekkür, sağlam bir akıl ve hikmetli bir görüş de eklendiğinde muhatabı ikna etmeyi sağlar ve böylece

الهدف من النصح وهو الانضمام لراية التوحيد والقرآن المجيد، قال الله تعالى مبينا أسلوب الخطاب مع المخالفين:

Nasihatten beklenen hedef, yani tevhid ve şanı yüce Kur'an sancağı altına katılmak gerçekleşir. Allah Teâlâ muhaliflerle muhatap olma yöntemini açıklayarak şöyle buyurmuştur:

[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٥٣ الى ٥٥]

[İsrâ Suresi (17): 53-55. Ayetler]

وَقُلْ لِعِبادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ الشَّيْطانَ يَنْزَغُ بَيْنَهُمْ إِنَّ الشَّيْطانَ كانَ لِلْإِنْسانِ عَدُوًّا مُبِيناً (٥٣) رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ أَوْ إِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ وَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ وَكِيلاً (٥٤) وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلى بَعْضٍ وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً (٥٥)

{ وَقُلْ لِعِبادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ الشَّيْطانَ يَنْزَغُ بَيْنَهُمْ إِنَّ الشَّيْطانَ كانَ لِلْإِنْسانِ عَدُوًّا مُبِيناً (٥٣) رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ أَوْ إِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ وَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ وَكِيلاً (٥٤) وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلى بَعْضٍ وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً (٥٥) } “Kullarıma söyle, en güzel olan sözü söylesinler. Çünkü şeytan aralarını bozar. Şüphesiz şeytan, insan için apaçık bir düşmandır. (53) Rabbiniz sizi en iyi bilendir. Dilerse size merhamet eder veya dilerse size azap eder. Biz seni onların üzerine bir vekil olarak göndermedik. (54) Rabbin, göklerde ve yerde olan kimseleri en iyi bilendir. Andolsun ki biz peygamberlerin kimini kimine üstün kıldık ve Dâvûd'a da Zebûr'u verdik. (55)”

روي أن المشركين أفرطوا في إيذائهم رسول الله ﷺ، فنزلت الآية: وَقُلْ لِعِبادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ،

Rivayet edildiğine göre müşrikler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e eziyet etmekte haddi aşmışlardı; bunun üzerine: { وَقُلْ لِعِبادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } ayeti indi.

وروي أن عمر بن الخطاب شتمه بعض الكفرة، فسبّه عمر وهم بقتله، فكاد أن يثير فتنة، فنزلت الآية:

Yine rivayet edildiğine göre kâfirlerden biri Ömer b. el-Hattâb'a hakaret etmiş, Ömer de ona sövmüş ve onu öldürmeye niyetlenmişti; neredeyse bir fitne çıkacaktı. Bunun üzerine [şu] ayet indi:

يأمر الله تعالى رسوله بأن يبلّغ عباد الله المؤمنين: أن يقولوا في مخاطبات المخالفين من المشركين وغيرهم أثناء حوارهم الكلام الأحسن. والتي هي أحسن: هي المحاورة الحسنة، والكلمة الطيبة: وهي التي لا تختلط بالشتم والسب والأذى، كما جاء في آيات أخرى، مثل: ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ [النحل: ١٦/ ١٢٥] . ومثل: وَلا تُجادِلُوا أَهْلَ الْكِتابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ [العنكبوت: ٢٩/ ٤٦] . والآية هي ما بين العباد المؤمنين وكفار مكة وأمثالهم.

Allah Teâlâ Resûlüne, mümin kullarına şunu tebliğ etmesini emretmektedir: Müşrikler ve diğer muhaliflerle diyalog kurarken ve konuşurken en güzel sözü söylesinler. 'En güzel olan' (التي هي أحسن): Güzel konuşma ve tatlı dildir; yani sövme, hakaret ve eziyetle karışmamış olan sözdür. Nitekim diğer ayetlerde de şöyle buyrulmuştur: { ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle davet et; onlarla en güzel şekilde mücadele et” [Nahl: 16/125]. Ve şu ayet gibi: { وَلا تُجادِلُوا أَهْلَ الْكِتابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “Kitap ehli ile ancak en güzel şekilde mücadele edin” [Ankebût: 29/46]. Bu ayet ise mümin kullar ile Mekke kâfirleri ve benzerleri arasındaki münasebete dairdir.

فيكون المطلوب إلانة القول، وحسن الأدب، وخفض الجناح لأن الشيطان يؤجج نيران النزاع، ويثير الفتنة والشر، ويوقع الخصام، ويغري بالمقاتلة، فلا يتحقق المطلوب، وتخيب المساعي، وتقع العداوة، وهو المراد بنزغ الشيطان

Dolayısıyla burada istenen şey; sözü yumuşatmak, edep ve nezaket göstermek ve alçakgönüllü davranmaktır. Zira şeytan anlaşmazlık ateşini körükler, fitne ve kötülüğü alevlendirir, düşmanlık sokar ve çatışmaya kışkırtır; böylece arzu edilen amaç gerçekleşmez, gayretler boşa çıkar ve düşmanlık meydana gelir. Şeytanın kışkırtıp fesat çıkarması (nezğu'ş-şeytân) ile kastedilen de budur.

للإنسان، وسبب ذلك: أن الشيطان عدو ظاهر العداوة للإنسان، منذ القديم. ومعنى النزغ: حركة الشيطان بسرعة، ليوجب فسادا.

ile kastedilen budur. Bunun sebebi şudur: Şeytan ezelden beri insana düşmanlığı apaçık olan bir hasımdır. Nezg (نزغ) kelimesinin anlamı ise: Şeytanın fesat çıkarmak için hızla harekete geçmesidir.

وعلة الأمر باتباع الطريق الأحسن والمحاورة الحسنة في منهاج الدعوة الذي رسمه الله: هو أن ربكم أيها الناس أعلم بمن يستحق منكم الهداية والتوفيق للإيمان ومن لا يستحق، فإن شاء رحمكم فأنقذكم من الضلالة، ووفقكم للطاعة والإنابة إليه، وإن شاء عذبكم، فلا يهديكم للإيمان، فتموتوا على الشرك. فكأن الله ﷿ أمر المؤمنين ألا يخاشنوا الكفار في الدين، ثم قال للكفار: إنه أعلم بهم، ورجّاهم وخوّفهم. ومعنى: إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ إن يرد الله يرحمكم بالتوبة من الكفر. وهذه الآية تقوّي أن الآية التي قبلها هي ما بين العباد المؤمنين وكفار مكة.

Allah'ın çizdiği davet metodunda en güzel yola ve güzel hitaba uyulmasının emredilme gerekçesi şudur: Ey insanlar! Rabbiniz içinizden hidayete ve imana muvaffak kılınmaya kimin layık olduğunu, kimin layık olmadığını en iyi bilendir. Dilerse size merhamet eder; sizi dalaletten kurtarır, itaate ve Kendisine yönelmeye muvaffak kılar. Dilerse size azap eder; sizi imana eriştirmez ve böylece şirk üzere ölürsünüz. Sanki Allah azze ve celle müminlere din konusunda kâfirlere sert davranmamalarını emretmiş, sonra da kâfirlere Kendisinin onları en iyi bildiğini söyleyerek onları hem umutlandırmış hem de korkutmuştur. { إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ } ifadesinin manası: Allah dilerse küfürden tövbe nasip ederek size merhamet eder, demektir. Bu ayet, bir önceki ayetin mümin kullar ile Mekke kâfirleri arasındaki münasebet hakkında olduğu görüşünü güçlendirmektedir.

ثم قال الله لنبيه: فإنما عليك البلاغ، ولست بوكيل على إيمانهم، ولا بد، وإنك غير موكل بأمرهم، وليس لك السلطة في حسابهم على أعمالهم، وإنما عليك الإنذار والتبشير فقط، وترك النتائج لله تعالى، فتلطف في دعوتهم، ولا تغلظ عليهم، ودارهم.

Sonra Allah Peygamberine şöyle buyurdu: Sana düşen ancak tebliğdir. Sen onların iman etmesi üzerine bir vekil değilsin, olamazsın da. Onların işlerini yürütmekle görevlendirilmiş de değilsin; amellerinden ötürü onları hesaba çekme yetkin de yoktur. Sana düşen sadece uyarmak ve müjdelemektir; neticeleri ise Allah Teâlâ'ya bırakmaktır. O halde onları davet ederken nazik ol, onlara sert davranma ve onları idare et.

وقال الله أيضا لنبيه: وربك أعلم بجميع من في السماوات والأرض، وهو الذي فضّل بعض الأنبياء على بعض، بحسب علمه فيهم، والتفضيل بحسب المزايا والكتب والخصائص، كاتخاذ إبراهيم ﵇ خليلا، وموسى ﵇ كليما، ومحمد ﷺ خاتم النبيين، وآتى الله داود ﵇ كتاب الزبور. وهذا بالمعنى المراد تعريض بقريش، أي لا تنكروا أمر محمد، وأنه أوتي قرآنا، فقد فضّل النبيون، وكان لكل نبي فضيلة، فموسى أعطي التكليم، وعيسى: الإحياء، وإبراهيم: الخلّة (خليل الله) ، ومحمد القرآن وختم النبوات، وداود: أوتي الزبور، فالله أعلم حيث يجعل رسالاته. ونظير الآية: تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ [البقرة: ٢/ ٢٥٣] .

Allah yine Peygamberine şöyle buyurdu: Rabbin göklerde ve yerde bulunan herkesi çok iyi bilendir. Onlar hakkındaki ilmine göre peygamberlerin kimini kimine üstün kılan da O'dur. Bu üstünlük; meziyetler, kitaplar ve hususi vasıflar iledir; nitekim İbrâhim aleyhisselâm'ı dost (halîl), Mûsâ aleyhisselâm'ı kelîm (kendisiyle konuşulan) ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i peygamberlerin sonuncusu kılmış, Dâvûd aleyhisselâm'a da Zebûr kitabını vermiştir. Kastedilen mana itibarıyla bu, Kureyş'e bir üstü kapalı göndermedir; yani Muhammed'in durumunu ve ona Kur'an verilmiş olmasını yadırgamayın! Zira peygamberler birbirine üstün kılınmıştır ve her peygamberin bir fazileti vardır: Mûsâ'ya kelâm verilmiş, Îsâ'ya ölüleri diriltme, İbrâhim'e dostluk (Halîlullah), Muhammed'e Kur'an ve nübüvvetin sonlandırılması verilmiş, Dâvûd'a da Zebûr verilmiştir. Allah peygamberliğini nereye vereceğini en iyi bilendir. Bu ayetin bir benzeri şudur: { تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ } “İşte bu peygamberlerden bir kısmını diğerlerine üstün kıldık. Onlardan kimiyle Allah konuştu, kimini de derecelerle yükseltti” [Bakara: 2/253].

وآية: وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً تنبيه على فضل الزبور وشرفه. وفي الآية إشارة إلى تفضيل رسول الله ﷺ على جميع الأنبياء والمرسلين بالقرآن الكريم، وبالإسراء والمعراج، ثم بعده إبراهيم، ثم موسى، ثم عيسى عليهم الصلاة والسلام.

{ وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً } ayeti, Zebûr'un faziletine ve şerefine bir tenbihtir. Ayette Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Kur'an-ı Kerîm ile, İsrâ ve Mi'rac ile bütün peygamberlere ve resullere üstün kılındığına; ondan sonra İbrâhim'in, sonra Mûsâ'nın, sonra Îsâ'nın —aleyhimüssalâtü vesselâm— geldiğine bir işaret vardır.

ولا خلاف أن الرسل أفضل من بقية الأنبياء، وأن الخمسة أولي العزم منهم أفضلهم: وهم نوح وإبراهيم وموسى وعيسى ومحمد عليهم الصلاة والسلام. ومزية هؤلاء الرسل: أنهم أصحاب رسالات كبري ومزايا عظيمة. وقوله سبحانه: وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لا يقتضي حصر علم الله بهذا، وإنما يعلم الله بذلك وبغيره، وتكون الباء في (بمن) متعلقة بفعل تقديره: علم بمن في السماوات، لأنه لو علّق ب (أعلم) لاقتضى أنه ليس بأعلم بغير ذلك. ونظير هذا قولك: زيد أعلم بالنحو، لا يدل هذا على أنه ليس أعلم بغير النحو من العلوم.

Resullerin diğer peygamberlerden daha faziletli olduğunda ve onların içinden de 'Ülü'l-azm' olan beş peygamberin —ki bunlar Nûh, İbrâhim, Mûsâ, Îsâ ve Muhammed aleyhimüssalâtü vesselâm'dır— en faziletlileri olduğunda ihtilaf yoktur. Bu resullerin meziyeti, büyük risaletlerin ve ulu faziletlerin sahibi olmalarıdır. Allah Sübhânehu'nun: { وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } sözü, Allah'ın ilminin yalnızca bununla sınırlı olmasını gerektirmez; bilakis Allah bunu da diğer şeyleri de bilir. (بمن) ifadesindeki 'bâ' harf-i cerri takdiri: 'علم بمن في السماوات' (Göklerde olanları bildi) şeklinde olan bir fiile müteallıktır; zira eğer (أعلم) ism-i tafdîline bağlansaydı, O'nun bundan başkasını daha iyi bilmediği manasını gerektirirdi. Bunun bir benzeri senin: 'Zeyd nahiv ilmini en iyi bilendir' demendir; bu söz onun nahivden başka ilimleri daha iyi bilmediğini göstermez.

عبدة البشر والأوثان والملائكة

İnsanlara, Putlara ve Meleklere Tapanlar

يتدنى العقل الإنساني أحيانا فيعظّم البشر ويقدسه، أو يعبد الوثن ويؤلهه، وكلا الفريقين ليسوا عقلاء، لأن أبسط مبادئ الفكر والعقل أن يكون الإله من غير جنس المخلوقات، ويتميز بصفات تفوق قدرات البشر، ومن أهم هذه الصفات: الخلق والإبداع، والقدرة النافذة على جلب الخير ودفع الضر والشر، وإذا كان المعبود خاليا من هذه الصفات ونحوها لم يستحق جعله إلها، ولا اتخاذه ربا يعبد، ولكن مع الأسف وجد في الدنيا من يعبد البشر أو يعبد الأوثان أو يعبد الملائكة، وهذا ما دوّنه القرآن في هذه الآيات الكريمة:

İnsan aklı bazen küçülür de bir insanı yüceltip kutsallaştırır yahut puta tapıp onu ilah edinir. Oysa her iki grup da akıllı değildir. Zira düşüncenin ve aklın en temel ilkesi, ilahın yaratıklar cinsinden olmaması ve insan güçlerini aşan sıfatlarla temayüz etmesidir. Bu sıfatların en önemlileri ise: Yaratmak, yoktan var etmek, hayrı celbetmeye ve zararı ile kötülüğü defetmeye yeten kesin bir kudrete sahip olmaktır. Şayet tapılan varlık bu ve benzeri sıfatlardan yoksun ise, ilah kılınmaya ve ibadet edilen bir rab edinilmeye layık değildir. Fakat ne yazık ki dünyada insanlara tapan, putlara tapan veya meleklere tapan kimseler bulunmuştur; işte Kur'an bu mübarek ayetlerde bunu kaydetmiştir:

[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٥٦ الى ٥٨]

[İsrâ Suresi (17): 56-58. Ayetler]

قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُمْ وَلا تَحْوِيلاً (٥٦) أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ وَيَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَيَخافُونَ عَذابَهُ إِنَّ عَذابَ رَبِّكَ كانَ مَحْذُوراً (٥٧) وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ إِلاَّ نَحْنُ مُهْلِكُوها قَبْلَ يَوْمِ الْقِيامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوها عَذاباً شَدِيداً كانَ ذلِكَ فِي الْكِتابِ مَسْطُوراً (٥٨)

{ قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُمْ وَلا تَحْوِيلاً (٥٦) أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ وَيَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَيَخافُونَ عَذابَهُ إِنَّ عَذابَ رَبِّكَ كانَ مَحْذُوراً (٥٧) وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ إِلاَّ نَحْنُ مُهْلِكُوها قَبْلَ يَوْمِ الْقِيامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوها عَذاباً شَدِيداً كانَ ذلِكَ فِي الْكِتابِ مَسْطُوراً (٥٨) } “De ki: 'O'ndan başka [ilah olduğunu] iddia ettiklerinizi çağırın! Onlar sizden ne sıkıntıyı kaldırabilirler ne de onu değiştirebilirler.' (56) Onların yalvardıkları bu varlıklar bile —hangisi daha yakın olacak diye— Rablerine vesile ararlar, O'nun rahmetini umarlar ve azabından korkarlar. Şüphesiz Rabbinin azabı sakınılması gereken bir şeydir. (57) Hiçbir memleket (halkı) yoktur ki, kıyamet gününden önce biz onu helak etmeyelim veya şiddetli bir azapla cezalandırmayalım. Bu, Kitap'ta yazılıdır. (58)”

أخرج البخاري وغيره عن ابن مسعود قال: كان ناس من الإنس يعبدون ناسا من الجن، فأسلم الجنّيون، واستمسك الآخرون بعبادتهم، فأنزل الله: قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ.. الآية.

Buhârî ve diğerleri İbn Mes'ûd'dan [şöyle] rivayet etmiştir: "İnsanlardan birtakım kimseler, cinlerden birtakım kimselere tapıyorlardı. Derken o cinler Müslüman oldular; diğerleri ise onlara tapmaya devam ettiler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ } “De ki: 'O'ndan başka [ilah olduğunu] iddia ettiklerinizi çağırın!'” ... ayetini indirdi."

وعلى الرغم من هذه الرواية، اختلف المفسرون في سبب نزول هذه الآية، فقال ابن عباس ﵄: هي في عبدة العزير والمسيح وأمه ونحوهم. وقال ابن عباس أيضا وابن مسعود: هي في عبدة الأوثان والقمر والكواكب وعزير والمسيح وأمه، وأي ذلك كان. وقال ابن عباس أيضا وابن مسعود: هي في عبدة الملائكة.

Bu rivayete rağmen müfessirler bu ayetin nüzul sebebi hakkında ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: "Bu ayet Üzeyir'e, Mesih'e (İsa'ya), onun annesine ve benzerlerine tapanlar hakkındadır." Yine İbn Abbâs ve İbn Mes'ûd şöyle demişlerdir: "Bu ayet putlara, aya, yıldızlara, Üzeyir'e, Mesih'e ve onun annesine tapanlar hakkındadır; hangisi olursa olsun." Yine İbn Abbâs ve İbn Mes'ûd: "Bu ayet meleklere tapanlar hakkındadır" demişlerdir.

وقال ابن مسعود أيضا: هي في عبادة شياطين كانوا في عهد رسول الله ﷺ، فأسلم أولئك الشياطين، وبقي عبدتهم يعبدونهم، فنزلت الآية في ذلك.

İbn Mes'ûd ayrıca şöyle demiştir: "Bu ayet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde mevcut olan birtakım şeytanlara tapılması hakkındadır. O şeytanlar Müslüman olmuş, onlara tapanlar ise tapmaya devam etmişlerdi; bunun üzerine bu ayet nazil oldu."

وفي الجملة: هذه الآيات في عبادة غير الله ﷿، والمعنى: قل أيها الرسول لهؤلاء المشركين الذين يعبدون غير الله: ادعوا الذين زعمتم أنهم آلهة من دون الله، كالأصنام وغيرها، هل يجيبونكم؟ واطلبوا منهم كشف الضرّ عنكم: من فقر ومرض وقحط وغير ذلك! وانتظروا هل يستطيعون كشف الضر عنكم، أو تحويله أو تبديله من مكان لغيره، أو من واحد إلى آخر؟ إنهم لا يملكون لأنفسهم نفعا ولا ضرا، فلا يقدرون على ذلك لغيرهم. وإنما الذي يقدر عليه: هو الله وحده لا شريك له، الذي له الخلق والأمر. أولئك المعبودون من دون الله يطلبون التقرب إلى الله، والتزلف إليه، بالعبادات والطاعات، وهذه حقيقة حالهم، إنهم يبتغون الوسيلة إلى الله وهي

Özetle: Bu ayetler, Azîz ve Celîl olan Allah'tan başkasına ibadet etme hakkındadır. Anlamı şudur: Ey Resul! Allah'tan başkasına tapan bu müşriklere şöyle de: Putlar ve benzerleri gibi Allah'tan başka ilah olduklarını iddia ettiğiniz kimseleri çağırın bakalım, size icabet edebilecekler mi? Fakirlik, hastalık, kıtlık ve benzeri sıkıntıları sizden gidermelerini isteyin! Sıkıntıyı sizden gidermeye veya onu bir yerden başka bir yere yahut bir kişiden diğerine çevirip değiştirmeye güç yetirebilecekler mi bir bakın! Kuşkusuz onlar kendilerine dahi ne bir fayda ne de bir zarar verme gücüne sahiptirler; dolayısıyla bunu başkası için yapmaya hiç güç yetiremezler. Buna güç yetiren yegâne varlık, yaratma ve emir yetkisi yalnızca kendisine ait olan, hiçbir ortağı bulunmayan bir ve tek Allah'tır. Allah'tan başka kendilerine tapılan o varlıklar [ise], ibadet ve taatlerle Allah'a yaklaşmayı ve O'na yakınlık elde etmeyi arzu etmektedirler. İşte onların durumunun gerçek mahiyeti budur; onlar Allah'a vesile aramaktadırlar ki bu da

القربة وسبب الوصول إلى البغية، ويطلب من هو أقرب منهم الوسيلة إلى الله تعالى، فكيف بغير الأقرب؟ فكل من الكفار العابدين والمعبودين ينتظرون أن يكونوا أيهم أقرب، ويرجون رحمة ربهم، ويخافون عذابه، فلا تتم العبادة إلا بالخوف والرجاء، فبالخوف يبتعد الإنسان عن المعاصي، وبالرجاء يكثر من الطاعات، وعلة الخوف من العذاب: أن عذاب ربك كان مخوفا لا أمان لأحد منه، فينبغي أن يحذره جميع العباد من الملائكة والأنبياء وغيرهم، فكيف أنتم؟

yakınlık ve arzu edilen şeye ulaşma vesilesidir. Onlardan daha yakın olan kimse dahi Allah Teâlâ'ya vesile ararken, daha yakın olmayanlar nasıl aramasın? İbadet eden kâfirlerin de ibadet edilenlerin de hepsi hangisinin daha yakın olacağını umarlar; Rablerinin rahmetini diler ve O'nun azabından korkarlar. Zira ibadet ancak havf (korku) ve recâ (ümit) ile tamam olur. İnsan korku sayesinde günahlardan uzak durur, ümitle de taatleri çoğaltır. Azaptan korkmanın sebebi ise şudur: Şüphesiz Rabbinin azabı, kendisinden hiç kimsenin güvende olamayacağı korkunç bir azaptır. Dolayısıyla melekler, peygamberler ve diğerleri dâhil bütün kulların ondan sakınması gerekir; öyleyse siz nasıl sakınmazsınız?

ثم أخبر الله تعالى بخبر عام قهر جميع الخلائق بواسطة ألا وهي الموت والهلاك، ففي قول الله تعالى: وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا نَحْنُ مُهْلِكُوها قَبْلَ يَوْمِ الْقِيامَةِ ... أخبر الله تعالى في هذه الآية: أنه ليس مدينة من المدن إلا هي هالكة قبل يوم القيامة بالموت والفناء، وأخذها جزءا جزءا. وقيل: المراد: كل مدينة ظالمة فهي مهلكة، أو معذبة عذابا شديدا بقتل أو ابتلاء، لا ظلما، وإنما بسبب ذنوب أهلها وظلمهم، كان ذلك الحكم حكما عاما، ثابتا، مدوّنا في علم الله أو في اللوح المحفوظ،

Sonra Allah Teâlâ, ölüm ve helak vasıtasıyla bütün yaratılmışları boyunduruk altına alan genel bir haberi bildirdi. Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا نَحْنُ مُهْلِكُوها قَبْلَ يَوْمِ الْقِيامَةِ } “Hiçbir memleket (halkı) yoktur ki, kıyamet gününden önce biz onu helak etmeyelim...” buyruğunda Allah Teâlâ bu ayette şunu haber vermiştir: Şehirlerden hiçbir şehir yoktur ki, kıyamet gününden önce ölüm ve yok oluşla helak edilmesin veya parça parça ele geçirilmesin. Bir görüşe göre de murat şudur: Zalim olan her şehir, zulümle değil, halkının günahları ve zulümleri sebebiyle helak edilecek veya öldürülme yahut bela ile şiddetli bir azaba çarptırılacaktır. Bu hüküm; Allah'ın ilminde veya Levh-i Mahfuz'da yazılmış, kesin ve genel bir hükümdür.

أخرج الترمذي عن عبادة بن الصامت قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: «إن أول ما خلق الله القلم، فقال له: اكتب، فقال: ما أكتب؟ قال: اكتب المقدّر، وما هو كائن إلى يوم القيامة» .

Tirmizî Ubâde b. es-Sâmit'ten [şöyle] rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: «Allah'ın ilk yarattığı şey kalemdir. Ona: 'Yaz!' dedi. Kalem: 'Ne yazayım?' dedi. [Allah:] 'Kaderi ve kıyamet gününe kadar olacak şeyleri yaz' buyurdu.»

وعلى أي حال، سواء كان التهديد بالإهلاك لكل قرية أو أهلها عموما، أو قرية ظالمة، فإن الخطر ينتظر الجميع، والمسؤولية والجزاء يعمان الكل، وهذا كاف في تخويف الناس وحملهم على التزام الطاعة، والبعد عن المنكر والمعصية، لأن من علم أنه مسئول ومعرّض للعقاب، اقتصد في إسرافه في المعاصي، وأقبل على ساحات الطاعة، حتى ينجو من العذاب الأليم. والهلاك الدنيوي إما أن يكون بسبب القحط والخسف غرقا، وإما بالاقتتال بالفتن أو بهما معا، وصور الهلاك كثيرة لا يعلمها

Her hâlükârda, helak tehdidi ister genel olarak her belde veya onun halkı için olsun, isterse zalim bir belde için olsun; tehlike herkesi beklemekte, sorumluluk ve ceza herkesi kuşatmaktadır. Bu da insanları korkutmak, onları itaate bağlı kalmaya, münker ve günahtan uzak durmaya sevk etmek için yeterlidir. Çünkü hesaba çekileceğini ve cezaya maruz kalacağını bilen kimse, günahlardaki aşırılığını azaltır ve elem verici azaptan kurtulmak için taat meydanlarına yönelir. Dünyadaki helak ise ya kıtlık ve suya batırılarak yere geçirilme sebebiyle olur ya fitnelerle birbiriyle savaşmak suretiyle olur yahut her ikisiyle birden olur. Helak şekilleri pek çoktur, onları ancak

إلا الله تعالى، فأما الإهلاك بالفتنة، فبسبب الظلم من كفر، أو معاص، أو تقصير في دفاع، وأما القحط أو الخسف فيصيب الله به من يشاء، كما نلاحظ في كل زمان ومكان.

Allah Teâlâ bilir. Fitne ile helak edilme; küfür, günahlar veya müdafaadaki gevşeklik gibi zulümler sebebiyledir. Kıtlık veya yere geçirmeye gelince, her zaman ve mekânda müşahede ettiğimiz üzere Allah bunu dilediğine isabet ettirir.

طلب الآيات التعجيزية

Âciz Bırakıcı Mucizeler İsteme

إن الإصرار على التكذيب أو الإفراط في الكفر والعناد هو الذي يدفع المكذبين والمعاندين إلى المطالبة بشيء بعيد الحصول أو غريب المنال، تمشيا مع مواقفهم المتصلبة، وعقولهم الجامدة، وتحدياتهم السافرة، وهذا شأن قريش في صدر الدعوة الإسلامية، طالبوا نبي الله ﷺ بتحقيق أشياء لا قدرة له عليها، ليظلوا على موقفهم المتعنّت وضلالهم المتأصّل، وهو لا يعد تسويغا لكفرهم، أو نصرا لضلالهم، وإنما يدل ذلك على خروجهم عن الأصول العقلية، واليأس من إيمانهم وصلاحهم، وهذا ما حكاه القرآن ليسجل عليهم هذا الإصرار والعناد، وليسقطوا من حساب العقل وميزان التاريخ، على مدى الزمان، قال الله تعالى:

Yalanlamada ısrar etmek yahut küfür ve inatta aşırı gitmek; yalanlayıcıları ve inatçıları katı tutumlarına, donuk akıllarına ve açık meydan okumalarına uygun olarak gerçekleşmesi uzak veya elde edilmesi imkânsız bir şeyi talep etmeye sevk eden amildir. İslam davetinin başlangıcında Kureyş'in durumu da böyleydi; inatçı tutumlarında ve kökleşmiş sapıklıklarında kalabilmek için Allah'ın Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem'den kendi gücünün yetmeyeceği şeyleri gerçekleştirmesini istediler. Bu istekleri onların küfürleri için bir mazeret veya sapıklıkları için bir zafer sayılmaz; aksine bu durum onların akli ilkelerden uzaklaştıklarını, iman ve ıslahlarından ümit kesildiğini gösterir. Kur'an onların bu ısrar ve inatlarını kaydetmek, çağlar boyunca aklın hesabından ve tarihin terazisinden düşmelerini sağlamak için bunu nakletmiştir. Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٥٩ الى ٦٠]

[İsrâ Suresi (17): 59-60. Ayetler]

وَما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآياتِ إِلاَّ أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ وَآتَيْنا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِها وَما نُرْسِلُ بِالْآياتِ إِلاَّ تَخْوِيفاً (٥٩) وَإِذْ قُلْنا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحاطَ بِالنَّاسِ وَما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْناكَ إِلاَّ فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ وَنُخَوِّفُهُمْ فَما يَزِيدُهُمْ إِلاَّ طُغْياناً كَبِيراً (٦٠)

{ وَما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآياتِ إِلاَّ أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ وَآتَيْنا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِها وَما نُرْسِلُ بِالْآياتِ إِلاَّ تَخْوِيفاً (٥٩) وَإِذْ قُلْنا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحاطَ بِالنَّاسِ وَما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْناكَ إِلاَّ فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ وَنُخَوِّفُهُمْ فَما يَزِيدُهُمْ إِلاَّ طُغْياناً كَبِيراً (٦٠) } “Bizi ayetleri (mucizeleri) göndermekten alıkoyan şey, ancak öncekilerin onları yalanlamış olmasıdır. Semûd kavmine açık bir mucize olarak o dişi deveyi verdik de ona zulmettiler (haksızlık edip onu boğazladılar). Biz o ayetleri ancak korkutmak için göndeririz. (59) Hani sana: 'Şüphesiz Rabbin insanları çepeçevre kuşatmıştır' demiştik. Sana gösterdiğimiz o rüyayı (görüntüyü) ve Kur'an'da lanetlenen ağacı da yalnız insanları sınamak için bir imtihan kıldık. Biz onları korkutuyoruz; fakat bu onlara büyük bir azgınlıktan başka bir şey artırmıyor. (60)”

سبب نزول الآية الأولى:

Birinci ayetin nüzul sebebi:

أن قريشا اقترحوا على رسول الله ﷺ أن يجعل لهم الصفا ذهبا، واقترح بعضهم أن يزيل عنهم الجبال حتى يزرعوا الأرض، فأوحى

Kureyş, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den kendileri için Safâ tepesini altına çevirmesini teklif etmiş, bazısı da toprağı ekip biçebilmeleri için dağları aralarından kaldırmasını istemişti. Bunun üzerine [şöyle] vahyetti

الله تعالى إلى محمد ﷺ: إن شئت أفعل ذلك لهم، فإن تأخروا عن الإيمان، عاجلتهم العقوبة، وإن شئت استأنيت بهم، عسى أن أجتبي منهم مؤمنين، فقال رسول الله ﷺ: «بل تستأني بهم يا رب» .

Allah Teâlâ Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle vahyetti: «İstersen bunu onlar için yaparım; ancak imandan geri kalırlarsa cezalarını hemen veririm. İstersen onlara mühlet tanırım, olur ki içlerinden müminler seçerim.» Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Aksine onlara mühlet tanı ya Rabbi» dedi.

فأخبر الله تعالى في هذه الآية: أنه لم يمنعه من إرسال الآيات المقترحة من قريش إلا التمهل أو الاستيناء، لأن عادة الله في الأمم السالفة هي تعجيلهم بالعقاب، بعد أن جاءتهم الآية المقترحة، فلم يؤمنوا.

Allah Teâlâ bu ayette; Kureyş'in teklif ettiği mucizeleri göndermekten Kendisini alıkoyan tek şeyin mühlet vermek veya ertelemek olduğunu bildirdi; çünkü Allah'ın geçmiş ümmetlerdeki sünneti, teklif edilen mucize geldikten sonra inanmadıkları takdirde cezalarını çarçabuk vermekti.

والمعنى: ما صرفنا عن الإتيان بما يقترحونه من الآيات إلا تكذيب المتقدمين الأولين بأمثالها، فإن أتينا بها، وكذب بها أهل مكة وأمثالهم، عجلنا لهم العذاب، ولم يؤخروا، كما هي سنة الله في خلقه. وسمى الله تعالى سبق قضائه بتكذيب من كذّب وتعذيبه منعا في قوله تعالى: وَما مَنَعَنا أي ما منعنا الإرسال إلا التكذيب.

Manası şudur: Bizi onların teklif ettikleri mucizeleri getirmekten alıkoyan şey, ancak geçmişteki öncekilerin benzerlerini yalanlamış olmasıdır. Şayet o mucizeleri getirirsek ve Mekkeliler ile benzerleri onları yalanlarsa, Allah'ın yaratıkları hakkındaki sünneti gereğince azaplarını hemen veririz ve ertelenmezler. Allah Teâlâ, yalanlayanın yalanlaması ve azap görmesi konusundaki ezeli takdirini, { وَما مَنَعَنا } “Bizi alıkoyan şey olmadı” buyruğunda men etmek olarak isimlendirmiştir; yani bizi göndermekten alıkoyan şey sadece yalanlamadır.

ومن أمثلة تلك الآيات المقترحة من السابقين الأولين وتكذيبهم بها: ناقة صالح ﵇ لثمود، فلما عقروها وكذبوا نبيهم، عاجلهم الله بعذاب الصيحة، وبقيت آثار هلاكهم في بلاد العرب قريبة من حدودهم، يبصرها الذاهب والعائد، كما قال الله تعالى: وَآتَيْنا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِها أي: وأعطينا قبيلة ثمود الناقة حجة واضحة دالة على وحدانية خالقها، وصدق رسوله. وقوله مُبْصِرَةً أي حجة بيّنة، أو ذات إبصار يدركها الناس، أو معها إبصار لمن ينظر، وهذا عبارة عن بيان أمرها ووضوح إعجازها.

Önceki geçmişlerin teklif ettikleri ve yalanladıkları bu mucizelerin örneklerinden biri: Semûd kavmi için Sâlih aleyhisselâm'ın dişi devesidir. Onlar deveyi boğazlayıp peygamberlerini yalanlayınca, Allah onları sayha (korkunç ses) azabıyla hemen helak etti. Helaklerinin izleri Arap yarımadasında sınırlarına yakın bir yerde kalmış olup, Allah Teâlâ'nın: { وَآتَيْنا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِها } “Semûd kavmine açık bir mucize olarak o dişi deveyi verdik de ona zulmettiler” buyurduğu gibi, gidip gelen herkes tarafından görülmektedir. Yani: Biz Semûd kabilesine Yaratıcısının birliğine ve peygamberinin doğruluğuna delalet eden apaçık bir hüccet olarak dişi deveyi verdik. Ayetteki { مُبْصِرَةً } ifadesi; apaçık bir hüccet veya insanların idrak edeceği açık bir delil yahut bakan kimse için basiret kaynağı demektir; bu da onun durumunun açıklığını ve mucizesinin berraklığını ifade eder.

فَظَلَمُوا بِها أي كفروا بها، ومنعوها حظها من الشرب، وقتلوها، ووضعوا الفعل غير موضعه، أي بعقرها، فأبادهم الله جميعا.

{ فَظَلَمُوا بِها } yani onu inkâr ettiler, su içme payından onu mahrum bıraktılar, onu öldürdüler ve bu eylemi yerli yerine koymadılar, yani onu boğazladılar; bunun üzerine Allah onların hepsini helak etti.

وهذا للعبرة يقاس عليها، لذا قال الله تعالى بعدئذ: وَما نُرْسِلُ بِالْآياتِ إِلَّا تَخْوِيفاً أي ولا نبعث بالآيات غير المقترحة إلا تخويفا للناس من نزول العذاب

Bu, kıyas yapılacak bir ibrettir. Bu sebeple Allah Teâlâ daha sonra şöyle buyurdu: { وَما نُرْسِلُ بِالْآياتِ إِلَّا تَخْوِيفاً } “Biz o ayetleri ancak korkutmak için göndeririz”. Yani biz, teklif edilmemiş olan ayetleri (mucizeleri) insanları çarçabuk inecek bir azaptan

العاجل، وهي آيات معها إمهال كالكسوف والرعد والزلزلة وقوس قزح وغير ذلك، لعلهم يعتبرون ويتعظون ويتذكرون.

korkutmak için göndeririz. Bunlar, ibret alsınlar, öğüt dinlesinler ve düşünsünler diye beraberinde mühlet bulunan güneş tutulması, gök gürültüsü, deprem ve gökkuşağı gibi ayetlerdir.

ثم بشر الله نبيه بأنه في حياطة الله ومنعه وحفظه، في قوله: وَإِذْ قُلْنا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحاطَ بِالنَّاسِ بإقداره أي واذكر إذا أوحينا إليك أن الله قادر على عباده، وأنك محفوظ من الكفرة الأعداء، آمن من القتل أو الإصابة بمكروه عظيم، فلتبلّغ رسالة ربك، ولا تتهيب أحدا من المخلوقين، وهذا توطئة لما بعده، وهو:

Sonra Allah: { وَإِذْ قُلْنا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحاطَ بِالنَّاسِ } “Hani sana: 'Şüphesiz Rabbin insanları çepeçevre kuşatmıştır' demiştik” buyruğuyla kudretiyle peygamberini koruması, himayesi ve muhafazası altında bulundurduğunu müjdeledi. Yani: Sana Allah'ın kulları üzerinde güç sahibi olduğunu, düşman kâfirlerden korunup muhafaza edildiğini, öldürülmekten veya büyük bir kötülüğe uğramaktan güvende olduğunu vahyettiğimizi hatırla! Artık Rabbinin risaletini tebliğ et ve yaratılmışlardan hiçbir kimseden çekinme. Bu, sonrasına bir mukaddimedir ki o da şudur:

وما جعلنا الرؤيا البصرية في اليقظة والمعاينة الحقيقية، وهي ما رآه رسول الله ﷺ في ليلة الإسراء، وما أطلعه الله عليه، إلا اختبارا وامتحانا للناس، لمعرفة المؤمنين الصادقين، والكافرين المكذبين، معرفة ينكشف بها حالهم أمام الناس، لا بالنسبة لله ﷿، فالله على علم سابق بكل ما سيحصل، والواقع مطابق لما في علم الله، فقد كذب بالإسراء قوم وكفروا، وصدّق به آخرون.

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in İsrâ gecesinde gördüğü ve Allah'ın ona gösterdiği uyanıklık hâlindeki gözle görmeyi ve hakiki müşahedeyi; sadece doğru müminleri ve yalanlayan kâfirleri ayırt etmek üzere insanlar için bir sınama ve imtihan kıldık. Bu ayırt etme, Allah azze ve celle için değil, insanların önünde onların durumunun açığa çıkması içindir; zira Allah olacak her şeyi önceden bilmektedir ve vâkıa da Allah'ın ilmindekine uygundur. Nitekim bir topluluk İsrâ'yı yalanlayıp inkâr etmiş, diğerleri ise onu tasdik etmiştir.

وما جعلنا أيضا الشجرة الملعونة في القرآن وهي شجرة الزقوم التي هي في أبعد مكان من الرحمة، إلا فتنة للناس، أي اختبارا لهم، مثل حادث الإسراء والمعراج، فمنهم من ازداد إيمانا، فكثير من الأشياء لا تحرقها النار، ومنهم من ازداد كفرا كأبي جهل وعبد الله بن الزّبعرى، وقالوا متهكمين متحدين: وما الزقوم إلا التمر والزّبد؟ فجعلوا يأكلون ويتزقمون. قال النقاش: إن في ذلك نزلت.

Aynı şekilde Kur'an'da lanetlenen ve rahmetten en uzak bir yerde bulunan zakkum ağacını da İsrâ ve Miraç hadisesi gibi, insanlar için ancak bir fitne yani bir imtihan kıldık. Onlardan bazılarının imanı arttı; nitekim birçok şeyi ateş yakmaz. Ebû Cehil ve Abdullah b. ez-Ziba'râ gibi bazılarının ise küfrü arttı ve alay edip meydan okuyarak şöyle dediler: "Zakkum hurma ve tereyağından başka nedir ki?" Böylece [hurma ile yağı] yemeye ve zakkumlanmaya başladılar. Nakkâş şöyle demiştir: Bu ayet işte bunun hakkında nazil olmuştur.

ونخوّف الكفار بالوعيد والعذاب والتنكيل في الدنيا والآخرة، فما يزيدهم التخويف إلا تماديا في الطغيان، وإمعانا في الضلال، وهو كفرهم وانهماكهم فيه، فكيف يؤمن قوم، هذه حالهم بإرسال ما يقترحون من الآيات؟!

Kâfirleri dünyada ve ahirette tehdit, azap ve cezalandırma ile korkutuyoruz; fakat bu korkutma, onların küfürleri ve ona dalışları olan azgınlıkta ileri gitmelerinden ve sapıklıkta derinleşmelerinden başka bir şeylerini artırmıyor. Durumları bu olan bir kavim, teklif ettikleri mucizelerin gönderilmesiyle nasıl iman eder?!

أمر الملائكة بالسجود لآدم ﵇

Meleklere Âdem aleyhisselâm'a Secde Etmelerinin Emredilmesi

ليس هناك أعظم تكريما للإنسان بأصله وجنسه من أمر الله تعالى ملائكته بالسجود لآدم ﵇، ليعلم البشر علو منزلتهم، ورفعة مكانتهم عند الله، فيتجاوبوا مع هذا التكريم، ويكونوا على مستوى حسن الظن بهم، والعمل بما يرضي الله من أفعالهم وأقوالهم، وقد تكرر الإخبار بهذا الأمر الإلهي في بدء الخليقة في القرآن سبع مرات للتذكير والعظة، قال الله تعالى:

İnsan için aslı ve cinsi bakımından, Allah Teâlâ'nın meleklerine Âdem aleyhisselâm'a secde etmelerini emretmesinden daha büyük bir ikram yoktur. Ta ki insanoğlu Allah katındaki yüksek mertebesini ve yüce makamını bilsin, bu ikrama karşılık versin, kendileri hakkındaki hüsnüzanna layık olsun ve söz ve fiillerinden Allah'ı razı edecek şekilde amel etsin. Yaratılışın başlangıcındaki bu ilahi emir, hatırlatma ve ibret olması için Kur'an'da yedi defa tekrar edilmiştir. Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٦١ الى ٦٥]

[İsrâ Suresi (17): 61-65. Ayetler]

وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ قالَ أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِيناً (٦١) قالَ أَرَأَيْتَكَ هذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلاَّ قَلِيلاً (٦٢) قالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزاؤُكُمْ جَزاءً مَوْفُوراً (٦٣) وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ وَشارِكْهُمْ فِي الْأَمْوالِ وَالْأَوْلادِ وَعِدْهُمْ وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلاَّ غُرُوراً (٦٤) إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ وَكَفى بِرَبِّكَ وَكِيلاً (٦٥)

{ وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ قالَ أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِيناً (٦١) قالَ أَرَأَيْتَكَ هذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلاَّ قَلِيلاً (٦٢) قالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزاؤُكُمْ جَزاءً مَوْفُوراً (٦٣) وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ وَشارِكْهُمْ فِي الْأَمْوالِ وَالْأَوْلادِ وَعِدْهُمْ وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلاَّ غُرُوراً (٦٤) إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ وَكَفى بِرَبِّكَ وَكِيلاً (٦٥) } “Hani meleklere: 'Âdem'e secde edin!' demiştik de İblis hariç hepsi secde etmişlerdi. O ise: 'Çamur olarak yarattığın kimseye mi secde edeyim?' demişti. (61) [İblis] dedi ki: 'Benden üstün kıldığın şu kimseye bir baksana! Eğer beni kıyamet gününe kadar ertelersen, pek azı hariç onun neslini mutlaka buyruğum altına alıp helak edeceğim!' (62) [Allah] buyurdu ki: 'Git! Onlardan kim sana uyarsa, şüphesiz tam bir ceza olarak cezanız cehennemdir. (63) Onlardan gücünün yettiği kimseleri sesinle yerinden oynat; atlılarınla ve yayalarınla üzerlerine yaygara kopar; mallarına ve evlatlarına ortak ol ve onlara vaatlerde bulun!' Oysa şeytan onlara bir aldatmadan başka ne vaat eder? (64) 'Şüphesiz benim [ihlaslı] kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur.' Vekil olarak Rabbin yeter! (65)”

هذه مشكلة البشرية، إنهم في جهاد وكفاح، أمام وسوسة الشيطان وإغوائه.

İşte insanlığın meselesi budur; onlar şeytanın vesvesesi ve kandırması karşısında bir cihad ve mücadele içindedirler.

بدأت المشكلة حين أمر الله تعالى الملائكة بالسجود لآدم سجود تحية ومحبة وتكريم، لا سجود عبادة وخضوع، فسجدوا كلهم إلا إبليس أبى واستكبر عن السجود، افتخارا على آدم، وتعاليا عليه، قائلا: أأسجد له وهو طين، وأنا مخلوق من عنصر أسمى وأعلى وهو النار؟! وهو في ذلك لجأ إلى القياس فأخطأ حيث رأى الفضيلة لنفسه من جهة أن النار أفضل من الطين، وجهل أن الفضائل في الأشياء لا بأصولها، وإنما بما خصصها الله به. وقال أيضا بجرأة وكفر: أخبرني عن هذا الذي

Bu mesele; Allah Teâlâ meleklere, Âdem’e ibadet ve boyun eğme secdesi değil, bir selamlama, sevgi ve ikram secdesi yapmalarını emrettiği zaman başladı. İblis hariç hepsi secde ettiler; o ise Âdem’e karşı böbürlenip büyüklük taslayarak secdeden kaçındı ve: “O balçık iken, ben ise daha yüce ve daha üstün bir unsur olan ateşten yaratılmışken ona secde mi edeyim?!” dedi. O, bu hususta kıyasa başvurdu ve ateşin balçıktan daha üstün olduğu düşüncesiyle kendisini faziletli görerek yanıldı. Zira varlıklardaki faziletin asıllarından değil, bilakis Allah’ın onlara tahsis ettiği hususlardan kaynaklandığını kavrayamadı. Ayrıca küstahça ve inkârla şöyle dedi: “Şu kimse hakkında bana haber ver ki...

فضّلته: لم كرّمته علي، وأنا خير منه؟ وكأنه ينسب الجور لربه، قسما لئن أبقيتني إلى يوم القيامة لأستأصلن ذريته بالإغواء، ولأستولين عليهم بالإضلال إلا قليلا منهم، وهم العباد المخلصون الذين وصفهم الله تعالى بقوله: إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ [الحجر: ١٥/ ٤٢] . أي إن عبادي الصالحين لا تقدر أن تغويهم، فأجابه الله لطلبه لحكمة يعلمها، وأخره قائلا له: امض لشأنك الذي اخترته لنفسك خذلانا وتخلية، فمن أطاعك واتبعك منهم، فإن جهنم مقركم، ومأواكم، جزاء موفرا محفوظا، كاملا لا ينقص منه شيء.

üstün kıldığın kimse hakkında bana haber ver: Ben ondan daha hayırlı olduğum halde onu neden bana üstün kıldın?" Sanki Rabbine haksızlık isnat ediyordu. "Yemin olsun ki eğer beni kıyamet gününe kadar yaşatırsan, pek azı müstesna onun neslini ayartarak kökünü kazıyıp helak edeceğim ve onları saptırarak hâkimiyetim altına alacağım!" O az kimseler ise Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ } [Hicr: 15/42] “Şüphesiz kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur” buyruğuyla vasfettiği ihlaslı kullardır; yani salih kullarımı saptırmaya güç yetiremezsin. Allah bildiği bir hikmetten ötürü onun bu talebine icabet etti ve onu yardımsız bırakıp kendi haline terk etmek suretiyle: "Kendin için seçtiğin o yola git! Onlardan kim sana itaat edip uyarsa, eksiksiz, tastamam ve hiçbir şeyi noksan bırakılmamış bir ceza olarak cehennem sizin karargâhınız ve barınağınızdır" diyerek onu erteledi.

واستخفّ واستنفر من تريد من العباد بدعوتك إلى المعاصي، بكل ما أوتيت من قوة وإغراء ووسوسة، والمراد بقوله: بِصَوْتِكَ أي بدعائك إلى معصية الله تعالى واجمع عليهم جندك فرسانا ومشاة، وهذا تمثيل يراد به: التسليط عليهم بكل ما تقدر عليه من القوة، واجمع لهم كل مكايدك، ولا تدخر وسعا في إغوائهم، مستخدما كل الأتباع والأعوان.

Sana verilen bütün güç, kandırma ve vesveseyle günahlara çağırarak kullardan dilediğini hafife alıp kışkırt! { بِصَوْتِكَ } “sesinle” buyruğundan murat; Allah Teâlâ'ya isyana çağırmandır. Süvari ve piyade ordularını onların üzerine topla! Bu bir temsildir; murat edilen şudur: Gücünün yettiği her türlü kuvvetle onlara musallat ol, bütün hilelerini onlar için bir araya getir, bütün taraftar ve yardımcılarını kullanarak onları saptırmakta hiçbir çabayı esirgeme!

وشاركهم في الأموال والأولاد بتحريضهم على كسب المال وإنفاقه في المعاصي، من لهو ومجون وربا، وخمور، وفواحش، وقتل وتخريب، ونحو ذلك، وقوله سبحانه وَشارِكْهُمْ فِي الْأَمْوالِ عام لكل معصية يصنعها الناس بالمال، فذلك هو حظ إبليس. وقوله ﷿ وَالْأَوْلادِ عام لكل ما يصنع من أمر الذرية في المعاصي، بالإنجاب الحرام كالزنى وغيره، وبالوأد للبنات الذي كانت بعض العرب تفعله، وصبغ الأولاد في ملل الكفر والضلال.

Onları malı kazanmaya ve eğlence, fuhşiyat, faiz, içki, ahlaksızlıklar, cinayet, tahribat ve benzeri günahlara harcamaya teşvik ederek mallarda ve çocuklarda onlara ortak ol! Allah Teâlâ'nın: { وَشارِكْهُمْ فِي الْأَمْوالِ } “Mallarına ortak ol” buyruğu, insanların malla işlediği her günahı kapsar ki İblis'in payı işte budur. Azze ve celle'nin: { وَالْأَوْلادِ } “Ve evlatlarına [ortak ol]” buyruğu ise zina ve benzeri haram yollarla çocuk sahibi olmak, bazı Arapların yaptığı gibi kız çocuklarını diri diri gömmek ve çocukları küfür ve dalalet dinlerine aşılamak suretiyle nesil konusunda işlenen her günahı kapsar.

وعدهم المواعيد الكاذبة الباطلة، من شفاعة الآلهة المزعومة، ومنّهم بما لا يتم لهم، وبأنهم غير مبعوثين، فهذه مشاركة في النفوس. ثم أخبر الله تعالى أنه إنما يعدهم الشيطان غرورا منه، أي كذبا وباطلا في صورة الحق، فمواعيد الشيطان كلها خدعة وتزيين كاذب، لأنه لا يغني عنهم شيئا.

Sözde ilahların şefaati gibi asılsız ve yalan vaatlerde bulun, onlara gerçekleşmeyecek şeyleri ve yeniden diriltilmeyeceklerini umdur; işte bu nefislerdeki bir ortaklıktır. Sonra Allah Teâlâ, şeytanın onları ancak bir aldatma olarak, yani batılı hak suretinde göstererek yalan ve bâtıl ile aldattığını haber vermiştir; zira şeytanın bütün vaatleri bir hile ve yalan bir süslemeden ibarettir, çünkü o kendilerine hiçbir fayda sağlayamaz.

ثم قال الله لإبليس: إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ أي إن عبادي المؤمنين المخلصين الصالحين لا تقدر أن تغويهم، فهم محفوظون محروسون من الشيطان الرجيم. وكفى بالله حافظا ومؤيدا وقيما على الهداية، ونصيرا للمؤمنين الصالحين المتوكلين عليه، الذين يستعينون به على التخلص من وساوس الشيطان، وهذا دليل على أن المعصوم: من عصمه الله، وأن الإنسان بحاجة دائما إلى عون الله ﷻ.

Sonra Allah İblis'e şöyle buyurdu: { إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ } “Şüphesiz kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur”. Yani mümin, ihlaslı ve salih kullarımı saptırmaya güç yetiremezsin; onlar kovulmuş şeytandan muhafaza edilmiş ve korunmuşlardır. Koruyucu, destekleyici, hidayeti idare edici, O'na tevekkül eden ve şeytanın vesveselerinden kurtulmak için O'ndan yardım dileyen salih müminlerin yardımcısı olarak Allah yeter. Bu da masum olanın ancak Allah'ın koruduğu kimse olduğuna ve insanın daima Allah celle celâluhu'nun yardımına muhtaç bulunduğuna bir delildir.

وفي قوله تعالى: إِنَّ عِبادِي الإضافة للتعظيم، فتدل على تخصيص العباد بالمخلصين، علما بأن العباد اسم عام لجميع الخلق، وذلك بقصد تشريفهم والتنويه بهم، كما يقول رجل لأحد بنيه، إذا رأى منه ما يجب: هذا ابني. على معنى التنبيه والتشريف له. ومنه

Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ عِبادِي } “Kullarım” buyruğundaki izafet ta'zim (yüceltme) içindir; 'kullar' lafzının bütün yaratılmışları kapsayan genel bir isim olduğu bilinmekle beraber, kulların ihlaslı kimselere tahsis edildiğini gösterir. Bu da onları şereflendirmek ve methetmek kastıyladır; nitekim bir kimse evlatlarından birinden hoşuna giden bir şey gördüğünde, onu övmek ve şereflendirmek manasında: "İşte bu benim oğlumdur" der. Bu kabildendir ki,

قول النبي ﷺ لسعد بن أبي وقاص: «هذا خالي، فليرني امرؤ خاله» .

Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Sa'd b. Ebî Vakkâs için şöyle buyurmuştur: «İşte bu benim dayımdır, herkes bana kendi dayısını göstersin!»

إن هذا الاختبار والامتحان بين إبليس وآدم، وبين الشيطان وذرية آدم كفيل بمعرفة أهل العزم والجهاد الذين يتخلصون من وساوس الشيطان، وأولئك الذين ينقادون لشياطينهم، فيخسرون الدنيا والآخرة خسرانا مبينا.

İblis ile Âdem arasındaki, şeytan ile Âdem'in soyu arasındaki bu sınama ve imtihan; şeytanın vesveselerinden kurtulan azim ve cihad ehlini ve şeytanlarına boyun eğip dünyayı ve ahireti apaçık bir hüsranla kaybedenleri ortaya çıkarmak için yeterlidir.

نعمة الإبحار

Denizde Seyretme Nimeti

الكرة الأرضية قسمان: بر وبحر، يابس وماء، أودع الله تعالى في كل قسم نعما وفيرة وأفضالا سابغة كثيرة، ففي البر: المعادن السائلة والجامدة، وخيرات الزروع والثمار، وفي البحر: النفط واللؤلؤ والمرجان والأسماك وغيرها، ويسر الله للإنسان الإبحار في البحار بوسائط السفن المسيّرة قديما وحديثا بالرياح وهي السفن الشراعية، وحديثا بالسفن المعتمدة على الطاقة البخارية أو الكهربائية أو الذرية والمحركات

Yerküre iki kısımdır: Kara ve deniz, kuru toprak ve su. Allah Teâlâ her bir kısma bol nimetler ve pek çok kâmil lütuflar yerleştirmiştir. Nitekim karada; sıvı ve katı madenler, ekinlerin ve meyvelerin hayırları; denizde ise petrol, inci, mercan, balıklar ve diğerleri vardır. Allah, geçmişte ve günümüzde rüzgârla yürütülen yelkenli gemiler vasıtasıyla, modern dönemde ise buhar, elektrik veya nükleer enerjiye dayalı gemiler ve motorlar

الآلية، ليتيسر للناس عبور البحر ونقل الركاب والبضائع والنفط وغير ذلك، وهذا يدعو لشكر نعمة الله ﷿، والإقرار بالخالق الموجد الذي يحقق مصالح البشر، فقال الله سبحانه:

gemiler vasıtasıyla denizlerde yolculuk yapmayı kolaylaştırmıştır; ta ki insanlar denizi geçebilsin, yolcuları, malları, petrolü ve benzerlerini taşıyabilsin. Bu da Allah azze ve celle'nin nimetine şükretmeyi ve insanların maslahatlarını gerçekleştiren yaratıcı ve var ediciyi ikrar etmeyi gerektirir. Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٦٦ الى ٦٩]

[İsrâ Suresi (17): 66-69. Ayetler]

رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ كانَ بِكُمْ رَحِيماً (٦٦) وَإِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلاَّ إِيَّاهُ فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَكانَ الْإِنْسانُ كَفُوراً (٦٧) أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جانِبَ الْبَرِّ أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حاصِباً ثُمَّ لا تَجِدُوا لَكُمْ وَكِيلاً (٦٨) أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ يُعِيدَكُمْ فِيهِ تارَةً أُخْرى فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ قاصِفاً مِنَ الرِّيحِ فَيُغْرِقَكُمْ بِما كَفَرْتُمْ ثُمَّ لا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنا بِهِ تَبِيعاً (٦٩)

{ رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ كانَ بِكُمْ رَحِيماً (٦٦) وَإِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلاَّ إِيَّاهُ فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَكانَ الْإِنْسانُ كَفُوراً (٦٧) أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جانِبَ الْبَرِّ أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حاصِباً ثُمَّ لا تَجِدُوا لَكُمْ وَكِيلاً (٦٨) أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ يُعِيدَكُمْ فِيهِ تارَةً أُخْرى فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ قاصِفاً مِنَ الرِّيحِ فَيُغْرِقَكُمْ بِما كَفَرْتُمْ ثُمَّ لا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنا بِهِ تَبِيعاً (٦٩) } “Rabbiniz, lütfundan arayasınız diye denizde sizin için gemileri yürüten [Allah]'tır. Şüphesiz O, size çok merhametlidir. (66) Denizde size bir sıkıntı dokunduğu zaman, O'ndan başka yalvardığınız bütün varlıklar kaybolup gider. Fakat O sizi karaya çıkarıp kurtarınca yüz çevirirsiniz. Zaten insan pek nankördür! (67) O'nun, sizi karanın bir tarafında yere batırmasından yahut üzerinize taş yağdıran bir kasırga göndermesinden güvende misiniz? Sonra kendinize hiçbir vekil de bulamazsınız. (68) Yoksa O'nun, sizi bir kez daha oraya (denize) döndürüp üzerinize kırıp döken bir fırtına göndererek inkârınız sebebiyle sizi boğmasından güvende misiniz? Sonra bundan dolayı bize karşı kendinize bir destekçi de bulamazsınız. (69)”

المعنى: الله ربكم أيها البشر كافة: هو الذي يسيّر لكم السفن في الماء الكثير، عذبا كان أو ملحا، للانتقال السياحي والارتزاق في أنحاء الدنيا بالتجارات المختلفة، إنه سبحانه بهذا التيسير كان متفضلا عليكم، رحيما كثير الرحمة بكم جميعا أيها العباد.

Manası: Bütün insanların Rabbi olan Allah; tatlı olsun tuzlu olsun bol sularda gezip dolaşmanız ve dünyanın dört bir yanında çeşitli ticaretlerle rızık aramanız için sizin faydanıza gemileri yüzdürendir. Şüphesiz O, bu kolaylaştırma ile size lütufta bulunmuştur ve ey kullar, hepinize karşı çok ama çok merhametlidir.

ومن رحمته تعالى وفضله العظيم: أنه إذا أصابكم أيها الناس المسافرون في البحر ضر وخوف غرق أو شدة، أو جهد ومشقة، ضلّ من تدعون إلا إياه، أي غاب، عن أذهانكم وتصوراتكم وخواطركم دعاء أحد وطلب نجدته إلا الله تعالى، فلا تتذكرون إلا الله، ولا تلجؤون لكشف الضر عنكم إلا لربكم الذي خلقكم ورزقكم من فضله.

Allah Teâlâ'nın rahmetinden ve büyük lütfundandır ki: Ey denizde yolculuk yapan insanlar! Size bir zarar, boğulma korkusu, bir şiddet veya bir meşakkat ve zorluk dokunduğunda, O'ndan başka yalvardığınız her şey kaybolup gider; yani Allah Teâlâ hariç herhangi birine dua etmek ve ondan yardım istemek zihinlerinizden, hayallerinizden ve hatırınızdan silinip gider. Böylece Allah'tan başkasını hatırlamaz ve üzerinizdeki zararın kaldırılması için sizi yaratan ve lütfundan rızıklandıran Rabbinizden başkasına sığınmazsınız.

ولكن مع الأسف تقابلون عادة ذلك الفضل الإلهي بالجحود والإنكار، لا الشكر

Fakat ne yazık ki sizler genellikle bu ilâhî lütfa nankörlük ve inkârla karşılık verirsiniz; şükür

وعرفان الجميل، فإذا أمنتم ونجوتم ووصلتم إلى البر والسلامة، نسيتم من دعوتموه فأنقذكم، وأعرضتم عن جانب الله الذي نجاكم، وعدتم إلى الشرك والكفران، وكان الإنسان بطبعه شديد الجحود والإنكار ونسيان نعمة الله تعالى.

kadirşinaslık göstermezsiniz. Güvene kavuşup kurtulduğunuzda, karaya ve esenliğe ulaştığınızda, kendisine dua edip de sizi kurtaran [Rabbinizi] unutursunuz. Sizi kurtaran Allah'ın yolundan yüz çevirir, şirke ve küfre geri dönersiniz. Zaten insan tabiatı gereği çok nankör, inkârcı ve Allah Teâlâ'nın nimetini unutan bir varlıktır.

وقوله سبحانه: وَكانَ الْإِنْسانُ كَفُوراً أي جنس الإنسان، فكل واحد لا يكاد يؤدي شكر الله تعالى كما يجب، وكل إنسان مهما عمل مقصر في حق الله تعالى.

Allah Teâlâ'nın: { وَكانَ الْإِنْسانُ كَفُوراً } “Zaten insan pek nankördür!” buyruğu, insan cinsi demektir. Zira hemen hemen hiç kimse Allah Teâlâ'ya gereği gibi şükredemez ve her insan ne yaparsa yapsın Allah Teâlâ'nın hakkı konusunda kusurludur.

أفأمنتم أيها المعرضون الناسون الشّدّة، حين صرتم إلى الرخاء والأمن، أن يخسف الله بكم مكانكم من البر وناحية من الأرض، أو يزلزل الأرض من تحتكم أو يرسل عليكم حجارة من السماء، ثم لا تجدوا بعد ذلك ناصرا تكلون إليه أموركم، وينقذكم منه لأنكم في قبضة القدرة الإلهية في البر وفي البحر. فقوله سبحانه: أَنْ يَخْسِفَ الخسف: انهيار الأرض بالشيء، وقوله تعالى أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حاصِباً الحاصب: المطر العارض الرامي بالبرد والحجارة ونحو ذلك.

Ey bolluğa ve güvenliğe kavuşunca sıkıntıyı unutup yüz çevirenler! Allah'ın, karadaki yerinizi ve yeryüzünün bir tarafını sizinle birlikte yere batırmasından veya altınızdaki yeri sarsmasından yahut üzerinize gökten taşlar göndermesinden, sonra da işlerinizi havale edeceğiniz ve sizi O'ndan kurtaracak bir yardımcı bulamamaktan güvende misiniz? Çünkü siz karada da denizde de ilahî kudretin kabzasındasınız. Allah Teâlâ'nın: { أَنْ يَخْسِفَ } buyruğundaki Hasf (خسف); yerin bir şeyle birlikte çökmesi demektir. Allah Teâlâ'nın: { أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حاصِباً } buyruğundaki Hâsıb (حاصب) ise dolu, taş ve benzeri şeyleri savuran sağanak yağmurdur.

فهل أمنتم أيها الراكبون في البحر إذا نجاكم الله من الغرق، وأمنتم من أهوال البحار، أن يأتيكم في البر بعذاب آخر من خسف وزلزال أو تفجير بركان أو مطر مصحوب بالحصباء، أي الحجارة الصغار؟! إنها لفتة نظر شديدة التأثير، وتنبيه للعقول والأفكار أن ألوان العذاب مختلفة متنوعة، منها الإغراق في البحار، ومنها الزلازل والبراكين، ومنها الأمطار المحمّلة بالحجارة، ومنها الريح العاتية التي تدمر كل شيء، وترمي بالحصى كل إنسان.

Ey denize binenler! Allah sizi boğulmaktan kurtardığında ve denizlerin dehşetinden güvende olduğunuzda, karada size yer batması, deprem, yanardağ patlaması veya hasbâ -yani küçük taşlar- eşliğinde bir yağmur şeklinde başka bir azap getirmesinden emin mi oldunuz?! Bu, son derece etkileyici bir dikkat çekme; akıllara ve fikirlere azap türlerinin çeşitli ve türlü türlü olduğunu hatırlatmadır: Denizlerde boğma bunlardandır, depremler ve volkanlar bunlardandır, taş yüklü yağmurlar bunlardandır, her şeyi yerle bir eden ve her insana çakıl taşları savuran şiddetli rüzgâr bunlardandır.

أو هل أمنتم أيها المعرضون عن ربكم بعد ما لجأتم إلى الله للإنقاذ من الغرق في البحر أن يعيدكم إلى البحار مرة ثانية، فيرسل عليكم قاصفا من الريح، والقاصف:

Yoksa ey denizde boğulmaktan kurtulmak için Allah'a sığındıktan sonra Rablerinden yüz çevirenler! Sizi bir kez daha denizlere döndürmesinden, üzerinize kırıp döken bir fırtına göndermesinden emin mi oldunuz? Kāsıf (قاصف):

الذي يكسر كل ما يلقي ويقصفه، فيغرقكم في أعماق الماء بسبب كفركم وإعراضكم عن الله تعالى، ثم لا تجدوا لكم علينا تبيعا، أي نصيرا متابعا يطلب ثأرا، أو دينا أو

Rastladığı her şeyi kıran ve parçalayan [rüzgâr]dır. Böylece küfrünüz ve Allah Teâlâ'dan yüz çevirmeniz sebebiyle sizi suların derinliklerinde boğar; sonra da Bize karşı bir “tebî‘” yani intikam veya bir alacak talep eden ya da

نحو هذا، والمراد: لا تجدون من يتبع فعلنا بكم، ويطلب نصرتكم وإنقاذكم مما أوقعناكم فيه.

buna benzer bir şey isteyen bir takipçi ve yardımcı bulamazsınız. Kastedilen şudur: Size yaptığımız şeyin peşine düşüp sizi destekleyecek ve sizi içine düşürdüğümüz durumdan kurtaracak kimse bulamazsınız.

إن الذي يتأمل بهذه الإنذارات والتهديدات بألوان العذاب في البر والبحر، يدرك إدراكا صحيحا، أن قدرة الله الشاملة لا مفر منها ولا مهرب، لا في الدنيا ولا في الآخرة، ولا في البر ولا في البحر، فالله رحيم بالطائعين الشاكرين الحامدين، ولكنه أيضا غضوب شديد العذاب للجاحدين وجوده، المنكرين وحدانيته، المعرضين عن أوامره، المتنكرين لفضله وإحسانه، وكل امرئ يختار لنفسه ما يحلو، فإن أراد السلامة والنجاة من الويلات، عفّ وقنع، وأطاع واستقام، وإن ارتكب طريق الحماقة والطيش، واستبدت به الأهواء والشهوات، وأعرض عن منهاج الحق والإله، أوقع نفسه في مهاوي الردى والهلاك.

Karada ve denizde çeşitli azap türleriyle yapılan bu uyarı ve tehditleri düşünen kimse, Allah'ın her şeyi kuşatan kudretinden ne dünyada ne ahirette, ne karada ne de denizde hiçbir kaçış ve sığınak olmadığını hakkıyla anlar. Zira Allah, itaat edenlere, şükredenlere ve hamdedenlere karşı merhametlidir; fakat aynı zamanda varlığını inkâr edenlere, birliğini reddedenlere, emirlerinden yüz çevirenlere ve lütuf ile ihsanını hiçe sayanlara karşı da gazap sahibi ve azabı çok şiddetlidir. Her insan kendisi için dilediğini seçer: Şayet felaketlerden kurtuluş ve esenlik isterse iffetli ve kanaatkâr olur, itaat eder ve dosdoğru yürür; eğer ahmaklık ve taşkınlık yolunu tutar, heva ve heveslerine esir olur, hakkın ve İlah'ın yolundan yüz çevirirse, kendini helak ve yıkım uçurumlarına yuvarlar.

تكريم الإنسان

İnsanın Şerefli Kılınması

تشمل الرعاية الإلهية الإنسان من جميع أحواله المادية والمعنوية، فالله سبحانه ينجّي الإنسان المسافر من مخاطر البحر والبر، وهو سبحانه يصون كرامة الإنسان، ويحمي حقوق الإنسان، ويجعله خليفة الأرض، ويسخر له جميع ما في السماوات والأرض من منافع وخيرات، وذلك ما لم يحظ به مخلوق آخر ولا جنس آخر، وتلك فضيلة تميز بها الإنسان، وجعلته يختص بخصائص لا مثيل لها، وتظهر ثمار هذه الخصائص في تمكين الإنسان من الإفادة من خيرات الكون، وفي تفضيل البشر على سائر المخلوقات يوم القيامة، إنها النعمة العظمى والفضل الإلهي العميم، قال الله سبحانه مبينا مبدأ التكريم للإنسان:

İlahî gözetim, insanı maddi ve manevi bütün durumlarında kuşatır. Zira Allah Teâlâ, yolculuk yapan insanı denizin ve karanın tehlikelerinden kurtarır; insanın onurunu muhafaza eder, insan haklarını korur, onu yeryüzünün halifesi kılar ve göklerde ve yerde bulunan bütün faydaları ve hayırları onun hizmetine verir. Bu, başka hiçbir yaratılmışın ve hiçbir cinsin nail olamadığı bir ayrıcalıktır. Bu, insanı temayüz ettiren ve onu eşsiz özelliklerle donatan bir fazilettir. Bu özelliklerin meyveleri, insanın kâinatın nimetlerinden yararlanabilmesinde ve kıyamet gününde insanoğlunun diğer yaratılmışlara üstün kılınmasında ortaya çıkar. Bu, en büyük nimet ve her şeyi kuşatan ilahî bir lütuftur. Allah Teâlâ, insanın üstün ve şerefli kılınması ilkesini açıklayarak şöyle buyurdu:

[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٧٠ الى ٧٢]

[İsrâ Suresi (17): 70-72. Ayetler]

وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ وَحَمَلْناهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ وَفَضَّلْناهُمْ عَلى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلاً (٧٠) يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ فَمَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ فَأُولئِكَ يَقْرَؤُنَ كِتابَهُمْ وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلاً (٧١) وَمَنْ كانَ فِي هذِهِ أَعْمى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمى وَأَضَلُّ سَبِيلاً (٧٢)

{ وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ وَحَمَلْناهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ وَفَضَّلْناهُمْ عَلى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلاً (٧٠) يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ فَمَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ فَأُولئِكَ يَقْرَؤُنَ كِتابَهُمْ وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلاً (٧١) وَمَنْ كانَ فِي هذِهِ أَعْمى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمى وَأَضَلُّ سَبِيلاً (٧٢) } “Andolsun biz Âdemoğullarını şerefli kıldık; onları karada ve denizde taşıdık, kendilerine tertemiz rızıklar verdik ve onları yarattıklarımızın birçoğundan üstün kıldık. (70) Bütün insanları önderleriyle çağıracağımız o günde, kimin kitabı sağından verilirse işte onlar kitaplarını okurlar ve kendilerine kıl payı kadar haksızlık edilmez. (71) Kim bu dünyada kör ise o, ahirette de kördür ve yol bakımından daha da sapkındır. (72)”

لم تقتصر أفضال الله على الإنسان في الدنيا، وإنما في الآخرة أيضا، ففي الدنيا كرم الله بني آدم، بخلقهم على أحسن صورة وهيئة، ومنحهم السمع والبصر والفؤاد للفهم والإدراك، وميزهم عن سائر الحيوان بالعقل الذي يدركون به حقائق الأشياء، ويهتدون به إلى جميع المنافع المادية، وإلى معرفة اللغات، والتمييز بين الخير والشر، والنفع والضرر.

Allah'ın insana lütufları sadece dünyada sınırlı kalmamış, ahirette de devam etmiştir. Dünyada Allah, Âdemoğullarını en güzel surette ve şekilde yaratarak şerefli kılmış; anlama ve idrak etmeleri için onlara işitme, görme ve kalp vermiştir. Onları, eşyanın hakikatlerini kavradıkları, tüm maddi menfaatlere ve dilleri öğrenmeye ulaştıkları, iyi ile kötüyü, faydalı ile zararlıyı ayırt ettikleri akıl nimetiyle diğer bütün hayvanlardan üstün kılmıştır.

وفي الدنيا حمل الله البشر في البر على الدواب وسائر وسائل النقل والركوب ورزقهم من طيبات الرزق، من زروع وثمار، ولحوم وألبان، وجمّلهم بالمناظر الحسنة، والملابس الرفيعة، وفضلهم على كثير من المخلوقات، وكل ذلك لنفي النقصان، لا التكريم بالمال.

Dünyada Allah, insanları karada binek hayvanları ve diğer taşıt ve ulaşım araçları üzerinde taşımış; ekinlerden, meyvelerden, etlerden ve sütlerden temiz rızıklarla onları rızıklandırmış; güzel manzaralar ve şık elbiselerle onları süslemiş ve yaratılmışların birçoğuna üstün kılmıştır. Bütün bunlar eksikliği gidermek içindir, yoksa sadece malla üstün kılmak için değildir.

واختصاص الإنسان بالعقل وتفضيله به على سائر الحيوان إنما هو من أجل معرفة الله تعالى، وفهم كلامه، والتوصل إلى نعيمه، وإعمال الفكر في مكنونات الكون، والإفادة من ذخائر الأرض ودفائنها، ومحاولة إدخال التعديل والتطوير عليها، وكل ذلك إنما يتم بتوفيق من الله ورضوانه، وإلهام وإحسان من الله على عباده.

İnsanın akılla donatılması ve onunla diğer hayvanlardan üstün kılınması; ancak Allah Teâlâ'yı tanımak, O'nun kelamını anlamak, O'nun nimetlerine ulaşmak, kâinatın gizemleri üzerinde tefekkür etmek, yeryüzünün hazinelerinden ve yer altı kaynaklarından yararlanmak ve bunları geliştirip dönüştürmeye çalışmak içindir. Bütün bunlar ise ancak Allah'ın muvaffak kılması, rızası, kullarına ilhamı ve ihsanı ile gerçekleşir.

وارتأى بعض المفسرين أن هذه الآية تقضي بفضل الملائكة على الإنسان من حيث هم المستثنون، والواقع لا يفهم من الآية شيء من هذا، بل التفضيل بين الإنس والجن لم تتعرض له الآية، ويحتمل أن الملائكة أفضل، ويحتمل التساوي، وفضلت

Bazı müfessirler, bu ayetin [çoğunluğun dışında kalan] istisna edilenler olmaları bakımından meleklerin insana üstünlüğüne hükmettiği görüşüne varmışlardır. Gerçekte ise ayetten böyle bir şey anlaşılmaz; bilakis ayet insan ile cin arasındaki üstünlük konusuna dahi değinmemiştir. Meleklerin daha üstün olması muhtemel olduğu gibi, eşitlik de muhtemeldir. Meleklerin üstün kılınması ise

الملائكة بأدلة أخرى من الشرع، والظاهر تفضيل الملائكة، فإن قوله تعالى: عَلى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلًا (٧٠) هو ما سوى الملائكة.

şer‘î başka delillerle sabit olmuştur. Zahir olan ise meleklerin üstünlüğüdür; zira Allah Teâlâ'nın: { عَلى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلاً (٧٠) } “yarattıklarımızın birçoğundan üstün kıldık” buyruğunda [kastedilen], meleklerin dışındakilerdir.

والمعوّل في الحقيقة على ما يقدّم الناس من أعمال يوم القيامة، لذا أردف الله آية تكريم الإنسان بما يذكّره من المقصود الجوهري والغاية الأصلية من خلقه، فخاطب الله نبيه بقوله فيما معناه: أذكر أيها النبي اليوم الذي نحاسب فيه كل أمة متجمعة مع إمامهم وقائدهم، فيقال مثلا: يا أمة محمد، يا أمة موسى، يا أمة عيسى، يا أمة فرعون وأتباعه، يا أمة النمروذ، يا أتباع فلان وفلان من زعماء الكفر، وفي ذلك الحساب تصفّى القضايا، فمن أعطي من هؤلاء المدعوين كتابه بيمينه علامة على القبول، فأولئك يتفاخرون، ويقرءون كتابهم بفرح وسرور، بما تضمنه من العمل الصالح، ولا يظلمون فتيلا، أي لا ينقصون أدنى شيء من جزاء أعمالهم الصالحة، ومن ثوابهم لا أقل ولا أكثر من الفتيل. وعبر عن ذلك بالفتيل: وهو الخيط المستطيل في شق النواة، للقلة في عرف الناس وعادتهم. وقوله: يَقْرَؤُنَ كِتابَهُمْ عبارة عن السرور بكتابهم، أي يرددون القراءة ويتناقلونها.

Asıl itibar edilecek olan, insanların kıyamet gününde takdim edeceği amellerdir. Bu sebeple Allah, insanın şerefli kılınması ayetinin hemen ardına, yaratılışın asıl gayesini ve öz maksadını hatırlatan ifadeyi eklemiştir. Allah, Peygamberine mealen şöyle hitap etmiştir: Ey Peygamber! Her ümmeti, önderleri ve liderleriyle birlikte toplayıp hesaba çekeceğimiz günü hatırla! O gün mesela şöyle denir: "Ey Muhammed ümmeti!", "Ey Mûsâ ümmeti!", "Ey Îsâ ümmeti!", "Ey Firavun ve yandaşlarının ümmeti!", "Ey Nemrud ümmeti!", "Ey küfür önderlerinden filan ve falanın yandaşları!" O hesapta bütün meseleler tasfiye edilir. Bu çağrılanlardan, kabul işareti olarak kitabı sağ tarafından verilen kimseler sevinip iftihar ederler ve içerdiği salih ameller sebebiyle kitaplarını sevinç ve neşeyle okurlar. Onlara fitil kadar dahi haksızlık edilmez; yani salih amellerinin karşılığından ve sevaplarından, fitil kadar bile olsa en ufak bir şey eksiltilmez. İnsanların örfünde ve âdetinde azlığı ifade ettiği için bu durum "fetîl" kelimesiyle ifade edilmiştir; Fetîl (فتيل): Hurma çekirdeğinin yarığındaki ince uzantılı ipliktir. { يَقْرَؤُنَ كِتابَهُمْ } “kitaplarını okurlar” buyruğu ise kitaplarından dolayı duydukları sevinci ifade eder; yani onu tekrar tekrar okur ve birbirlerine aktarırlar.

ومن كان في هذه الحياة الدنيا أعمى عن حجج الله وبيناته وآياته التي أبانها في الكون، فهو يكون كذلك أشد حيرة وأعمى البصيرة والقلب في الآخرة، لأنه قد باشر الخيبة، ورأى مخايل العذاب، لا يجد طريق النجاة، بل وأضل سبيلا من الأعمى في الدنيا.

Bu dünya hayatında Allah'ın kâinatta ortaya koyduğu delillerine, apaçık hüccetlerine ve ayetlerine karşı kör olan kimse, ahirette de aynı şekilde daha büyük bir şaşkınlık içinde, basireti ve kalbi kör kalacaktır. Çünkü o, hüsranla doğrudan yüzleşmiş, azap alametlerini görmüş, kurtuluş yolu bulamaz hale gelmiş, hatta dünyadaki körden daha da sapkın bir yola düşmüştür.

والأعمى لفظ مستعار لمن لا يهتدي إلى طريق النجاة، أما في الدنيا فلتركه إعمال الفكر والنظر، وأما في الآخرة فلأنه لا ينفعه الاهتداء إلى الحق، لأن الآخرة دار جزاء وثواب وحساب، لا دار تكليف وأعمال وأفعال بدنية أو مالية.

A'mâ (أعمى - kör) lafzı, kurtuluş yolunu bulamayan kimse için istiare yoluyla kullanılmıştır. Dünyadaki körlüğü, tefekkürü ve nazar etmeyi terk etmesinden dolayıdır; ahiretteki körlüğü ise hakka hidayet bulmasının artık kendisine bir fayda vermemesindendir. Çünkü ahiret; mükellefiyet, bedensel veya mali ameller yurdu değil, ceza, mükâfat ve hesap yurdudur.

ما أدهش ذلك المنظر وتلك الحقيقة حين تتطاير الصحف أو الكتب في الجو

Sayfaların yahut amel defterlerinin havada uçuştuğu o manzara ve o hakikat ne kadar da dehşet vericidir!