[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٩٨ الى ١٠٠]
[İsrâ Suresi (17), Ayetler 98-100]
ذلِكَ جَزاؤُهُمْ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِآياتِنا وَقالُوا أَإِذا كُنَّا عِظاماً وَرُفاتاً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً (٩٨) أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ قادِرٌ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلاً لا رَيْبَ فِيهِ فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلاَّ كُفُوراً (٩٩) قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذاً لَأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الْإِنْفاقِ وَكانَ الْإِنْسانُ قَتُوراً (١٠٠)
{ ذلِكَ جَزاؤُهُمْ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِآياتِنا وَقالُوا أَإِذا كُنَّا عِظاماً وَرُفاتاً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً (٩٨) أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ قادِرٌ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلاً لا رَيْبَ فِيهِ فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلاَّ كُفُوراً (٩٩) قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذاً لَأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الْإِنْفاقِ وَكانَ الْإِنْسانُ قَتُوراً (١٠٠) } “Ayetlerimizi inkâr etmeleri ve: «Biz kemik ve ufalanmış toprak olduğumuz zaman mı, gerçekten biz mi yeni bir yaratılışla diriltileceğiz?» demeleri sebebiyle onların cezası işte budur! (98) Gökleri ve yeri yaratan Allah'ın, kendilerinin benzerini yaratmaya kadir olduğunu ve onlar için hakkında şüphe bulunmayan bir ecel belirlediğini görmediler mi? Fakat zalimler inkârdan başkasına yanaşmadılar. (99) De ki: «Eğer Rabbimin rahmet hazinelerine siz sahip olsaydınız, o zaman tükenir korkusuyla [harcamaktan] elinizi sıkı tutardınız. Zaten insan çok cimridir.» (100)”
إن الجزاء الإلهي في الدنيا والآخرة عدل مطلق، وحق تام، فلا يعذب الله أحدا، من دون سبب، ولا يعاقبه من غير وجه مشروع، لذا قال الله تعالى: ذلِكَ جَزاؤُهُمْ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِآياتِنا.. أي إن ذلك الجزاء المشار إليه في الآية السابقة، وهو:
Dünyada ve ahirette ilahi ceza mutlak bir adalet ve tam bir haktır; Allah hiç kimseye sebepsiz yere azap etmez ve meşru bir gerekçe olmaksızın cezalandırmaz. Bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { ذلِكَ جَزاؤُهُمْ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِآياتِنا } “Ayetlerimizi inkâr etmeleri sebebiyle onların cezası işte budur...” Yani önceki ayette işaret edilen ceza ki o:
مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ كُلَّما خَبَتْ زِدْناهُمْ سَعِيراً وذلك الوعيد المتقدم بجهنم، بسبب كفر أولئك المشركين وتكذيبهم بآيات الله وبالدلائل والحجج التي جاء بها محمد ﷺ، ويعم ذلك آيات القرآن الكريم وما تضمن من خبر وأمر ونهي.
{ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ كُلَّما خَبَتْ زِدْناهُمْ سَعِيراً } “...Onların varacağı yer cehennemdir. [Ateşin alevi] dindikçe onlara alevi artırırız” [ayetidir]. Cehennemle ilgili bu önceden geçen tehdit; o müşriklerin küfürleri, Allah'ın ayetlerini ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiği delil ve hüccetleri yalanlamaları sebebiyledir. Bu durum, Kur'ân-ı Kerîm'in ayetlerini ve içerdiği haber, emir ve yasakları kapsar.
ومن أسباب تعذيبهم بنحو خاص: إنكارهم البعث، ووجه تخصيصه مع أنه داخل في عموم الكفر بآيات القرآن: التعظيم له، والتنبيه على خطر الكفر به وإنكاره.
Onlara azap edilmesinin özel sebeplerinden biri de yeniden dirilmeyi inkâr etmeleridir. Kur'an ayetlerini inkâr etme umumunun içinde yer almasına rağmen bunun özel olarak belirtilmesinin yönü; onun [meselesinin] büyüklüğünü ve onu inkâr edip yalanlamanın tehlikesine dikkat çekmektir.
وكيف أنكروا البعث؟
Peki yeniden dirilmeyi nasıl inkâr ettiler?
قالوا: أإذا كنا عظاما بالية، ورفاتا، أي بقايا صيّرها البلى إلى حالة التراب المنتشر، نعود خلقا جديدا آخر، أبعد ما صرنا إلى البلى والهلاك والتناثر والتفرق في أنحاء الأرض، نعاد أو نبعث مرة ثانية إلى الحياة؟!
Onlar şöyle dediler: “Biz çürümüş kemikler ve rufât -yani çürümenin etrafa saçılmış toz toprak hâline getirdiği kalıntılar- hâline geldikten sonra mı yepyeni bir yaratılışla [hayata] döneceğiz? Biz çürümeye, helake, yeryüzünün dört bir yanına saçılıp dağılmaya maruz kaldıktan sonra mı hayata ikinci kez döndürülecek ya da yeniden diriltileceğiz?!”
والبعث: تحريك الشيء الساكن، وهذا الاستفهام منهم على جهة الاستبعاد للمحال بزعمهم، فرد الله تعالى عليهم فيما استبعدوه من البعث، والرد مأخوذ مما اعترفوا به، فهم لا ينكرون أن الله هو الذي خلق السماوات والأرض ومن فيهما من البشر وغيرهم، فكيف يصح لهم أن يقروا بخلق الله لكل هذه الأشياء، ثم ينكرون إعادة بعضها؟ إن الله قادر على البعث بدليل خلقه السماوات والأرض.
el-Ba's (البعث): Hareketsiz şeyi harekete geçirmektir. Onların bu soru tarzı, kendi iddialarınca imkânsız olanı uzak görme kabilindendir. Allah Teâlâ, dirilme konusunda uzak gördükleri bu hususta onlara cevap vermiştir. Bu cevap ise onların bizzat itiraf ettikleri şeyden alınmıştır. Zira onlar gökleri, yeri, buralardaki insanları ve diğer varlıkları yaratanın Allah olduğunu inkâr etmemektedirler. Öyleyse bütün bu varlıkların Allah tarafından yaratıldığını ikrar edip de sonra bazısının iadesini (yeniden yaratılmasını) inkâr etmeleri nasıl doğru olabilir? Şüphesiz Allah, gökleri ve yeri yaratması deliliyle yeniden diriltmeye de kadirdir.
ألا يرون في قلوبهم أن الله الذي أوجد السماوات والأرض من العدم، على غير مثال سابق، قادر على أن يخلق أمثالهم، ويعيد أبدانهم، وينشئهم نشأة أخرى، كما بدأهم، فقدرته على إعادتهم أسهل من ذلك، كما قال سبحانه: لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ [غافر: ٤٠/ ٥٧] .
Gökleri ve yeri yoktan, geçmiş bir örnek olmaksızın var eden Allah'ın; onların benzerlerini yaratmaya, bedenlerini iade etmeye ve onları ilk defa yarattığı gibi başka bir yaratılışla yeniden inşa etmeye kadir olduğunu kalpleriyle görmüyorlar mı? Oysa onları yeniden yaratmaya olan kudreti bundan daha kolaydır; nitekim Sübhânehû şöyle buyurmuştur: { لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ } “Elbette göklerin ve yerin yaratılması, insanların yaratılmasından daha büyüktür.” [Gâfir: 40/57].
ألا يرون رؤية القلب أيضا أن الله جعل للبشر أجلا محتوما لا شك فيه، وذلك الأجل إما يوم القيامة، وهو الأجل العام، وإما أجل الموت وهو الأجل الخاص بكل نفس مخلوقة، والتقدير بالأجل فيه بيان قدرة الله ﷿ وملكه لخلقه، فمن قدّر الآجال وجعل للمخلوقات نهاية حتمية، كان هو القادر على إحياء الموتى، وإيقاع البعث من جديد، حين يشاء، لا إله إلا هو، وعلى الرغم من بيان هذا الواقع، أبى الكافرون الظالمون أنفسهم إلا كفورا، أي تماديا في الباطل والضلال، وجحود الثابت الصحيح، وإنكار البعث.
Yine kalbin görüşüyle görmüyorlar mı ki Allah, insanlar için hakkında şüphe bulunmayan kesin bir ecel belirlemiştir. Bu ecel ya genel ecel olan kıyamet günüdür ya da yaratılmış her nefse özel olan ölüm ecelidir. Ecelin takdir edilmesinde, Azîz ve Celîl olan Allah'ın kudretinin ve yaratıkları üzerindeki mülkiyetinin beyanı vardır. Zira ecelleri takdir eden ve yaratılmışlar için kaçınılmaz bir son belirleyen kimse; dilediği vakitte ölüleri diriltmeye ve yeniden diriltmeyi gerçekleştirmeye de kadirdir. O'ndan başka ilah yoktur. Bu gerçeğin açıklanmasına rağmen kendilerine zulmeden kâfirler küfürden, yani batılda ve dalalette ısrar etmekten, sabit ve sahih olanı inkâr edip yeniden dirilmeyi reddetmekten başkasına yanaşmadılar.
وسبب عدم إجابة المشركين لمقترحاتهم من إيجاد القصور والجنات وعيون الأنهار:
Müşriklerin saraylar, cennetler ve su pınarları meydana getirme şeklindeki tekliflerine cevap verilmemesinin sebebi:
هو الشح والبخل المتمكن في نفوسهم، لذا قل لهم أيها النبي: لو أنكم ملكتم التصرف في خزائن أرزاق الله، لبقيتم على الشح والبخل، ولأمسكتم عن الإنفاق، وهو الفقر، وكان الإنسان قتورا، أي بخيلا منوعا ممسكا، فلو أنهم ملكوا مفاتيح
nefislerine yerleşmiş olan hırs ve cimriliktir. Bu sebeple ey Peygamber, onlara şöyle de: «Eğer siz Allah'ın rızık hazinelerinde tasarruf etme yetkisine sahip olsaydınız, yine hırs ve cimrilik üzere kalırdınız; fakirlik [korkusuyla] harcamaktan elinizi sıkardınız.» İnsan katûr (قَتُور) dur; yani cimri, menedici ve elini tutandır. Dolayısıyla onlar
الرزق، لأمسكوا عن النفقة، بسبب فقرهم وعجزهم، ولما أعطوا أحدا شيئا بسبب خوفهم من النقص وعدم المال.
rızkın anahtarlarına sahip olsalardı, fakirlikleri ve acizlikleri sebebiyle harcamaktan geri dururlardı; eksilme ve parasız kalma korkusu yüzünden hiç kimseye bir şey vermezlerdi.
والمراد بقوله تعالى: خَزائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي أي خزائن المال والنعم التي تصرف في الأرزاق، والإنفاق المعروف: هو إذهاب المال، وهو مؤد إلى الفقر، فكأن المعنى:
Allah Teâlâ'nın { خَزائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي } “Rabbimin rahmet hazineleri” sözüyle kastedilen; rızıklara harcanan mal ve nimet hazineleridir. Bilinen infak ise malı elden çıkarmaktır ve bu da fakirliğe götürür. Sanki mana şöyledir:
تبخلون خشية عاقبة الإنفاق، وكان طبع الإنسان ومنتهى نظره أن الأشياء تتناهى وتفنى، فلو ملك خزائن رحمة الله لأمسك خشية الفقر.
İnfakın sonucundan korkarak cimrilik edersiniz. İnsanın tabiatı ve nihai bakışı, şeylerin sona ereceği ve tükeneceği yönündedir; şayet Allah'ın rahmet hazinelerine sahip olsaydı, fakirlik korkusuyla [yine] elini sıkardı.
الآيات التسع لموسى ﵇
Musa aleyhisselâm'ın Dokuz Mucizesi
كان الحجاج عنيفا والصراع قويا على أشده، بين موسى ﵇ وفرعون ملك مصر، وخليفة هذه الصراع واضحة: هي أن فرعون أراد الحفاظ على ملكه وسلطانه ونفوذه في مصر، وخشي أن ينافسه موسى ﵇ السلطة، ويحدّ من هيمنته، وتسلّطه على المصريين، وكان لا بد لموسى من إثبات صدقه في ادعاء النبوة، فآتاه الله تسع آيات مشهورة، وآيات أخرى بلغ مجموعها أكثر من أربع وعشرين، وخص الله تسعا منها بالذكر، ووصفها بالبيان ولم يعينها، وهي الخمس المذكورة في سورة الأعراف، وهي: الطوفان، والجراد، والقمّل، والضفادع، والدم، والأربع الأخرى كما قال ابن عباس ﵄: هي السنون (القحط) في بواديهم، ونقص الثمرات في قراهم، واليد، والعصا. قال الله تعالى مبينا تأييد رسوله موسى بهذه الآيات التسع:
Musa aleyhisselâm ile Mısır kralı Firavun arasındaki münazara çok şiddetli ve mücadele son derece çetindi. Bu mücadelenin arka planı gayet açıktır: Firavun Mısır'daki mülkünü, saltanatını ve nüfuzunu korumak istemiş; Musa aleyhisselâm'ın iktidarda kendisine rakip olmasından, Mısırlılar üzerindeki hâkimiyetini ve tahakkümünü sınırlandırmasından korkmuştu. Musa'nın ise peygamberlik iddiasındaki doğruluğunu ispatlaması gerekiyordu. Bu sebeple Allah ona meşhur dokuz mucize ve toplamı yirmi dörtten fazla olan başka mucizeler verdi. Allah bunlardan dokuzunu zikirle tahsis etti, onları apaçık olmakla nitelendirdi fakat tek tek belirlemedi. Bunlar A'râf Suresi'nde zikredilen şu beş mucizedir: Tufan, çekirge, haşere (bit/kene), kurbağalar ve kan. Diğer dördü ise İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın dediği gibi: Çöllerindeki seneler (kıtlık), köylerindeki ürün kıtlığı, el ve asadır. Allah Teâlâ, elçisi Musa'yı bu dokuz mucize ile desteklediğini açıklayarak şöyle buyurmuştur:
[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ١٠١ الى ١٠٤]
[İsrâ Suresi (17), Ayetler 101-104]
وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ فَسْئَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ إِذْ جاءَهُمْ فَقالَ لَهُ فِرْعَوْنُ إِنِّي لَأَظُنُّكَ يا مُوسى مَسْحُوراً (١٠١) قالَ لَقَدْ عَلِمْتَ ما أَنْزَلَ هؤُلاءِ إِلاَّ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ بَصائِرَ وَإِنِّي لَأَظُنُّكَ يا فِرْعَوْنُ مَثْبُوراً (١٠٢) فَأَرادَ أَنْ يَسْتَفِزَّهُمْ مِنَ الْأَرْضِ فَأَغْرَقْناهُ وَمَنْ مَعَهُ جَمِيعاً (١٠٣) وَقُلْنا مِنْ بَعْدِهِ لِبَنِي إِسْرائِيلَ اسْكُنُوا الْأَرْضَ فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ جِئْنا بِكُمْ لَفِيفاً (١٠٤)
{ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ فَسْئَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ إِذْ جاءَهُمْ فَقالَ لَهُ فِرْعَوْنُ إِنِّي لَأَظُنُّكَ يا مُوسى مَسْحُوراً (١٠١) قالَ لَقَدْ عَلِمْتَ ما أَنْزَلَ هؤُلاءِ إِلاَّ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ بَصائِرَ وَإِنِّي لَأَظُنُّكَ يا فِرْعَوْنُ مَثْبُوراً (١٠٢) فَأَرادَ أَنْ يَسْتَفِزَّهُمْ مِنَ الْأَرْضِ فَأَغْرَقْناهُ وَمَنْ مَعَهُ جَمِيعاً (١٠٣) وَقُلْنا مِنْ بَعْدِهِ لِبَنِي إِسْرائِيلَ اسْكُنُوا الْأَرْضَ فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ جِئْنا بِكُمْ لَفِيفاً (١٠٤) } “Andolsun biz Musa'ya apaçık dokuz mucize verdik. İsrailoğullarına sor; [Musa] onlara geldiğinde Firavun ona: «Ey Musa! Ben senin kesinlikle büyülenmiş olduğunu sanıyorum» demişti. (101) [Musa] dedi ki: «Pekâlâ bildin ki, bunları birer ibret belgesi olmak üzere ancak göklerin ve yerin Rabbi indirmiştir. Ey Firavun! Ben de senin kesinlikle helak edilmiş biri olduğunu sanıyorum.» (102) [Firavun] onları o topraktan sürüp çıkarmak istedi; biz de onu ve beraberindekilerin hepsini birden suda boğduk. (103) Arkasından da İsrailoğullarına: «O topraklarda oturun; ahiret vaadi geldiğinde sizi derleyip toplayarak bir araya getireceğiz» dedik. (104)”
في معرض جواب المشركين عن اقتراحهم ومطالبتهم بالآيات التعجيزية، قال الله تعالى: وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ.. أي: لقد أمددنا موسى ﵇، وأعطيناه تسع آيات بينات، أي دلائل قاطعة على صدق نبوته، وتصديقه فيما أخبر به، حين أرسلناه إلى فرعون وقومه، فلم يؤمنوا بها، فاسأل أيها النبي محمد بني إسرائيل المعاصرين لك كعبد الله بن سلام وصحبه سؤال تأكد وتوثق، حين جاءهم موسى بتلك الآيات، فقال له فرعون: إني لأظنك يا موسى مسحورا، أي سحرك الناس، فكلامك مختل، وما تأتي به غير مستقيم، وصرت مختلط العقل.
Müşriklerin aciz bırakıcı mucizeler teklif edip talepte bulunmalarına cevap sadedinde Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ } “Andolsun biz Musa'ya apaçık dokuz mucize verdik...” Yani: Musa aleyhisselâm'ı destekledik ve onu Firavun ile kavmine gönderdiğimizde, peygamberliğinin doğruluğuna ve haber verdiği hususlarda kendisinin tasdik edilmesine dair apaçık kesin deliller olan dokuz açık mucize verdik; fakat onlar bunlara inanmadılar. Ey Peygamber Muhammed! Musa onlara o mucizelerle geldiğinde [yaşananları], teyit ve emin olma gayesiyle, senin çağdaşın olan Abdullah b. Selâm ve arkadaşları gibi İsrailoğullarına sor. O vakit Firavun ona: «Ey Musa! Ben senin kesinlikle büyülenmiş olduğunu, yani insanların seni büyülediğini, bu yüzden sözlerinin tutarsız, getirdiklerinin eğri büğrü olduğunu ve aklının karıştığını sanıyorum» demişti.
قال موسى لفرعون: لقد علمت علم اليقين أن هذه الآيات التسع ما أنزلها خالق السماوات والأرض إلا طرائق يهتدى بها وحججا وأدلة على صدق ما جئتك به، فهي تهدي الإنسان إلى الطريق الحق، وأنها من عند الله، لا من عند غيره.
Musa Firavun'a dedi ki: Kesin bir bilgiyle (ilme'l-yakîn) bildin ki, bu dokuz mucizeyi göklerin ve yerin Yaratıcısı, ancak kendileriyle hidayete erilen yollar, sana getirdiğim şeylerin doğruluğuna dair hüccetler ve deliller olsun diye indirmiştir. Dolayısıyla onlar insanı hak yola iletir ve başkasından değil, Allah katındandır.
وإني لأظنك يا فرعون مغلوبا مهلكا. وهذا رد مفحم على اتهام فرعون موسى بأنه قد سحر، ففسد نظره وعقله وكلامه، ومضمون الرد: أن موسى يعلم آيات الله تعالى، وأنه ليس بمسحور، بل محرّر لما يأتي به.
Ben de ey Firavun, senin mağlup ve helak edilmiş biri olduğunu sanıyorum. Bu, Firavun'un Musa'yı büyülenmiş olmakla, dolayısıyla görüşünün, aklının ve sözünün bozulduğuyla itham etmesine susturucu bir cevaptır. Cevabın özü şudur: Musa Allah Teâlâ'nın ayetlerini bilmektedir, büyülenmiş değildir, aksine getirdiği şeyleri tam bir muhakemeyle sunmaktadır.
فأراد فرعون أن يستفزهم، أي أن يخرج موسى وقومه بني إسرائيل من أرض مصر
Bunun üzerine Firavun onları [yurdundan] sürüp çıkarmak —yani Musa’yı ve kavmi İsrailoğullarını Mısır topraklarından çıkarmak— istedi.
بالقتل أو الطرد، فأغرقناه ومن معه جميعا، أي فأهلكناه وجنوده جميعا بالإغراق في البحر.
öldürerek veya sürgün ederek çıkarmak istedi. Biz de onu ve beraberindekilerin hepsini, yani onu ve ordularını denizde boğarak toptan helak ettik.
ونجينا موسى وقومه بني إسرائيل، وقلنا لهم بعد هلاك فرعون: اسكنوا الأرض التي أراد فرعون إخراجكم منها، وهي أرض مصر. فإذا جاء يوم القيامة، جئنا بكم أنتم وعدوّكم جميعا، جمعا مختلطا أنتم وهم، ثم نحكم بينكم وبينهم، وحكم الله عدل مطلق، وحق ثابت دائم.
Musa'yı ve kavmi İsrailoğullarını kurtardık ve Firavun'un helakinden sonra onlara: Firavun'un sizi çıkarmak istediği topraklara, yani Mısır topraklarına yerleşin, dedik. Kıyamet günü geldiğinde ise, sizi ve düşmanlarınızı hep birlikte, siz ve onlar karışık bir topluluk halinde bir araya getireceğiz; sonra aranızda hükmedeceğiz. Allah'ın hükmü mutlak adalet ve sabit, daimi bir haktır.
ويلاحظ أن الله تعالى في هذه الآيات ذكر من قصة موسى مع فرعون طرفي القصة، في البدء والنهاية، فقد أراد فرعون غلبة الإسرائيليين وقتلهم، وهذا كان بدء الأمر، فأغرقه الله تعالى مع جنوده، وهذا كان نهاية الأمر.
Dikkat edilirse Allah Teâlâ bu ayetlerde Musa'nın Firavun ile olan kıssasının başlangıç ve son olmak üzere iki tarafını zikretmiştir. Firavun İsrailoğullarına üstün gelmek ve onları öldürmek istemişti ki bu işin başlangıcıydı; Allah Teâlâ da onu ordularıyla birlikte boğdu ki bu da işin sonu idi.
وتقرير بداية هذه القصة ونهايتها بإيجاز يملأ النفس رهبة ورعبا، ويوقظ أحاسيس العبرة والعظة في المتأملين المفكرين المتعظين، لأن نبي الله موسى الكليم يدعو إلى الحق، وتوحيد الله، وترك الظلم الغاشم للرعية، وفرعون المتسلط يتمسك بعز السلطة وكبرياء الحكم، ويترفع عن التنزل لمستوى موسى وقومه، ولكن الله بالمرصاد بنصر رسله وأنبياءه وأتباعهم أهل الإيمان، ويهزم ويخذل أعداء الرسل وقواعد الظلم وعروش الظلمة، وهذه هي سنة الله في عباده، يؤيد الحق وأهله، ويمحق الباطل وأعوانه وجنده، وأكد التاريخ هذه السنة، حيث يبقى أهل الصلاح والاستقامة، وتطوى من التاريخ صحف المفسدين الظالمين المتكبرين.
Bu kıssanın başlangıcının ve sonunun veciz bir şekilde ortaya konması, nefsi derin bir haşyet ve korkuyla doldurmakta; tefekkür eden, düşünen ve ibret alan kimselerde ibret ve öğüt duygularını uyandırmaktadır. Zira Allah'ın kelîmi olan peygamberi Musa hakka, Allah'ın birliğine ve tebaaya yönelik gaddarca zulmü terk etmeye davet ederken; zorba Firavun iktidarın izzetine ve saltanatın kibrine sarılmakta, Musa ve kavminin seviyesine inmeyi gururuna yedirememektedir. Fakat Allah gözetlemektedir; elçilerine, peygamberlerine ve onların mümin olan tâbilerine yardım etmekte, peygamberlerin düşmanlarını, zulmün kalelerini ve zalimlerin tahtlarını hezimete uğratıp yerle bir etmektedir. Allah'ın kulları hakkındaki kanunu işte budur: O, hakkı ve hak ehlini destekler; bâtılı, onun yardımcılarını ve ordularını ise yok eder. Salâh ve istikamet ehlinin baki kalması, bozguncu, zalim ve kibirli kimselerin sayfalarının ise tarihten silinip gitmesiyle tarih bu ilahi kanunu doğrulamıştır.
إنزال القرآن ونزوله بالحق
Kuran'ın İndirilmesi ve Hak Olarak İnmesi
يعلم الله تعالى حاجة البشرية لكتاب ودستور إلهي دائم، يرشد للخير والتوحيد والسعادة، ويحذر من الشر والشرك والشقاوة، ويأمر بالعدل ومكارم الأخلاق، وينهى عن الظلم وقبائح الأقوال والأفعال، لذا أنزل الله القرآن العظيم قائما على الحق والسداد، ومتضمنا الحق في أوامره ونواهيه وأخباره، وملازمة الحق والثبات على الحق أهم خاصية للدوام والخلود، والبعد عن التنازع والخلافات والخصومات، وهذا ما عبّرت عنه الآيات القرآنية التالية:
Allah Teâlâ insanlığın hayra, tevhide ve saadete yönlendiren; şerden, şirkten ve bedbahtlıktan sakındıran; adaleti ve ahlakın güzelliklerini emreden, zulmü ve söz ile fiillerin çirkinlerini yasaklayan daimi ilahi bir kitaba ve anayasaya olan ihtiyacını bilmektedir. Bu sebeple Allah, Yüce Kur'an'ı hak ve doğruluk üzere kaim kılarak, emirlerinde, yasaklarında ve haberlerinde hakkı barındırır şekilde indirmiştir. Hakka bağlı kalmak ve hak üzere sebat etmek; devamlılığın, ebediyetin, çekişmelerden, ihtilaflardan ve husumetlerden uzak durmanın en önemli özelliğidir. Aşağıdaki Kur'an ayetlerinin ifade ettiği husus da işte budur:
[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ١٠٥ الى ١٠٩]
[İsrâ Suresi (17), Ayetler 105-109]
وَبِالْحَقِّ أَنْزَلْناهُ وَبِالْحَقِّ نَزَلَ وَما أَرْسَلْناكَ إِلاَّ مُبَشِّراً وَنَذِيراً (١٠٥) وَقُرْآناً فَرَقْناهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلى مُكْثٍ وَنَزَّلْناهُ تَنْزِيلاً (١٠٦) قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لا تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ سُجَّداً (١٠٧) وَيَقُولُونَ سُبْحانَ رَبِّنا إِنْ كانَ وَعْدُ رَبِّنا لَمَفْعُولاً (١٠٨) وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ يَبْكُونَ وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعاً (١٠٩)
{ وَبِالْحَقِّ أَنْزَلْناهُ وَبِالْحَقِّ نَزَلَ وَما أَرْسَلْناكَ إِلاَّ مُبَشِّراً وَنَذِيراً (١٠٥) وَقُرْآناً فَرَقْناهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلى مُكْثٍ وَنَزَّلْناهُ تَنْزِيلاً (١٠٦) قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لا تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ سُجَّداً (١٠٧) وَيَقُولُونَ سُبْحانَ رَبِّنا إِنْ كانَ وَعْدُ رَبِّنا لَمَفْعُولاً (١٠٨) وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ يَبْكُونَ وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعاً (١٠٩) } “Biz onu hak olarak indirdik ve o da hak olarak indi. Seni de ancak bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak gönderdik. (105) İnsanlara dura dura okuyasın diye Kur'an'ı kısımlara ayırdık ve onu peyderpey indirdik. (106) De ki: «Ona ister inanın, ister inanmayın. Şüphesiz bundan önce kendilerine ilim verilenlere [Kur'an] okunduğu zaman, yüzüstü secdeye kapanırlar.» (107) Ve derler ki: «Rabbimizi tenzih ederiz; Rabbimizin vaadi elbette gerçekleşecektir.» (108) Yüzüstü secdeye kapanıp ağlarlar ve bu onların saygısını artırır. (109)”
المعنى: إننا أنزلنا القرآن بالحق، أي بالواجب الذي هو المصلحة والسداد للناس، وبالحق الثابت في نفسه، ونزل القرآن بالحق في أوامره ونواهيه وأخباره، فيكون تكرار اللفظ لمعنى مختلف غير الأول، وذهب الطبري إلى أنهما بمعنى واحد، أي بأخباره وأوامره، وبذلك نزل. هذه خاصية القرآن.
Mana: Biz Kur'an'ı hak ile yani insanların maslahatı ve doğruluğu olan gereklilikle ve bizzat kendi zatında sabit olan hak ile indirdik; Kur'an da emirlerinde, yasaklarında ve haberlerinde hak olarak indi. Bu durumda lafzın tekrarı, ilkinden farklı diğer bir mana için yapılmış olur. Taberî ise ikisinin aynı manada olduğu, yani haberleri ve emirleriyle indiği ve bu şekilde nâzil olduğu görüşüne gitmiştir. Bu, Kur'an'ın bir özelliğidir.
وأما خصيصة النبي ﷺ فالله أبانها أنه ما أرسل نبيه محمدا إلا مبشّرا لمن أطاعه من المؤمنين بالجنة، ونذيرا مخوفا لمن عصاه من الكافرين بالنار.
Peygamber ﷺ'in özelliğine gelince; Allah Teâlâ peygamberi Muhammed'i, müminlerden kendisine itaat edenlere cenneti müjdeleyici, kâfirlerden kendisine isyan edenleri de cehennemle korkutup uyarıcı olmaktan başka bir amaçla göndermediğini açıklamıştır.
وأما كيفية نزول القرآن، فكان منجّما، أي مقسطا بحسب الوقائع والمناسبات، لذا وصف الله تلك الكيفية بأنه أنزله مفرقا في مدى ثلاث وعشرين سنة، على وفق
Kur'an'ın iniş keyfiyetine gelince; o, vakalara ve münasebetlere göre taksit taksit, yani peyderpey (müneccem) idi. Bu sebeple Allah bu keyfiyeti, onu yirmi üç yıllık bir süre zarfında parça parça indirdiği şeklinde vasfetmiştir; şunlara uygun olarak:
المناسبات وأحوال الوقائع والحوادث، وعلى ما تقتضيه الحكمة والمصلحة النافعة في الدنيا والآخرة. ومعنى فَرَقْناهُ بيّناه وأوضحناه وجعلناه فرقانا.
münasebetlere, vakaların ve hadiselerin durumlarına, dünya ve ahirette faydalı olan hikmet ve maslahatın gerektirdiğine uygun olarak parça parça indirdiği şeklinde vasfetmiştir. { فَرَقْناهُ } kelimesinin anlamı: Onu açıkladık, beyan ettik ve bir Furkan kıldık, demektir.
وذلك لتبلّغه أيها النبي الرسول للناس وتتلوه عليهم على مهل وتطاول في المدّة وتأن أو ترسّل في التلاوة، ونزلناه إليك تنزيلا، أي شيئا بعد شيء، وقوله سبحانه:
Bu da ey Nebi elçi, onu insanlara tebliğ edesin, onlara ağır ağır, zamana yayarak, okuyuşta teenniyle veya tane tane okuyasın diyedir. Onu sana peyderpey indirdik, yani kısım kısım [indirdik]. Allah Teâlâ'nın şu sözü:
وَنَزَّلْناهُ تَنْزِيلًا بعد قوله: وَقُرْآناً فَرَقْناهُ لبيان كون التنزيل على حسب الحوادث.
{ وَنَزَّلْناهُ تَنْزِيلًا } sözünün { وَقُرْآناً فَرَقْناهُ } sözünden sonra gelmesi, indirilişin olaylara göre olduğunu açıklamak içindir.
ثم بعد هذا البيان القرآني، قال تعالى: قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لا تُؤْمِنُوا ... وهذه آية تحقير للكفار وتوعد، أو أنها للوعيد دون التحقير، والمعنى: أنكم لستم بحجّة، فسواء علينا آمنتم أو كفرتم، وإنما ضرر ذلك على أنفسكم، وسترون ما تجازون به، وإنما الحجة أهل العلم من قبله، كما سيأتي.
Sonra bu Kur'anî beyandan sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: { قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لا تُؤْمِنُوا } “De ki: Ona ister inanın, ister inanmayın...” Bu ayet kâfirleri tahkir ve bir tehdittir; yahut tahkirsiz sadece bir tehdittir. Mana şudur: Siz bir hüccet değilsiniz; ister inanın ister inkâr edin bizim için birdir. Bunun zararı ancak kendinizedir ve nasıl cezalandırılacağınızı göreceksiniz. Asıl hüccet, geleceği üzere, ondan önceki ilim ehlidir.
وإن علماء أهل الكتاب الصالحين كورقة بن نوفل وزيد بن عمرو بن نفيل ونحو هما الذين تمسكوا بكتابهم، ولم يبدلوه ولم يحرفوه، إذا يتلى عليهم هذا القرآن، يسجدون على وجوههم تعظيما لله ﷿، وشكرا على ما أنعم به عليهم، وعلى بيانه الحق.
Varaka b. Nevfel, Zeyd b. Amr b. Nüfeyl ve benzerleri gibi kitaplarına sımsıkı sarılan, onu değiştirmeyen ve tahrif etmeyen Ehl-i Kitap'ın salih âlimlerine bu Kur'an okunduğu zaman, Allah Azze ve Celle'yi tazim ederek, kendilerine bahşettiği nimetlere ve hakkı açıklamasına şükrederek yüzleri üzerine secdeye kapanırlar.
وقوله سبحانه: يَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ أي لناحيتها. والأذقان: أسافل الوجوه حيث يجتمع اللّحيان، وهي أقرب ما في رأس الإنسان إلى الأرض، ولا سيما عند سجوده. وهذا مبالغة في الخضوع والخشوع لله تعالى والخوف منه.
Allah Teâlâ'nın { يَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ } sözü; yani çeneleri üzerine [kapanırlar] demektir. Ezkân (أَذْقَان): Yüzün alt kısımları olup iki çene kemiğinin birleştiği yerdir. Bu da insanın başının yere en yakın olan kısmıdır, bilhassa secdesi esnasında. Bu, Allah Teâlâ'ya karşı boyun eğmede, huşûda ve O'ndan korkmada mübalağadır.
ويقولون في سجودهم: (سبحان ربنا) أي تنزه الله تعالى وتعاظم، وإن وعد الله آت، والله لا يخلف الميعاد، إن وعده لمنجز، واقع، آت لا محالة.
Secdelerinde «Sübhâne Rabbinâ» (Rabbimizi tenzih ederiz) derler; yani Allah Teâlâ münezzehtir ve yücedir; Allah'ın vaadi gelecektir, Allah vadinden dönmez, O'nun vaadi kesinlikle yerine getirilecek, gerçekleşecek ve şüphesiz gelecektir.
وصفة سجودهم: أنهم يخرون ساجدين باكين، خاشعين، خاضعين لله ﷿، من خشية الله، وإيمانا وتصديقا بكتابه ورسوله ويزيدهم السجود خشوعا، أي إيمانا وتسليما، كما قال الله تعالى: وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً وَآتاهُمْ تَقْواهُمْ (١٧) [محمد: ٤٧/ ١٧] .
Secdelerinin niteliği şöyledir: Onlar Allah Azze ve Celle'ye karşı Allah korkusundan, kitabına ve elçisine iman edip tasdik ederek ağlayarak, huşû duyarak ve boyun eğerek secdeye kapanırlar; bu secde onların huşûunu, yani iman ve teslimiyetini artırır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً وَآتاهُمْ تَقْواهُمْ (١٧) } “Doğru yola erenlerin ise Allah hidayetlerini artırmış ve onlara takvalarını vermiştir.” [Muhammed: 47/17].
وهذه الآية: وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ يَبْكُونَ عطف بزيادة صفة.
Bu ayet olan { وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ يَبْكُونَ } “Yüzüstü secdeye kapanıp ağlarlar” ifadesi, fazladan bir vasıf ile yapılmış bir atıftır.
وقد امتدح النبي ﷺ البكاء أي الذي لا يظهر معه الصوت والكلام في أحاديث كثيرة، منها: ما
Peygamber ﷺ birçok hadiste beraberinde ses ve söz çıkmayan ağlamayı övmüştür. Bunlardan biri de şudur:
رواه الترمذي عن ابن عباس ﵄ قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: «عينان لا تمسّهما النار: عين بكت من خشية الله تعالى، وعين باتت تحرس في سبيل الله تعالى» .
Tirmizî'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiği hadiste o şöyle demiştir: Resûlullah ﷺ'in şöyle buyurduğunu işittim: «İki göze cehennem ateşi dokunmaz: Allah Teâlâ'nın korkusundan ağlayan göz ve Allah Teâlâ yolunda nöbet tutarak geceleyen göz.»
وقوله سبحانه: وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعاً أي يزيدهم القرآن تواضعا لله تعالى. وهذه مبالغة في صفتهم، ومدح لهم، وحض لكل من توسم بالعلم، وحصّل منه شيئا أن يصل إلى هذه الرتبة، وهي رتبة الخشوع والخضوع لله ﷿.
Allah Teâlâ'nın { وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعاً } “Ve bu onların saygısını artırır” sözü; yani Kur'an onların Allah Teâlâ'ya karşı tevazusunu artırır, demektir. Bu, onların vasfında bir mübalağa, onlar için bir övgü ve ilim ile vasıflanan ve ondan bir pay elde eden herkesin bu mertebeye, yani Allah Azze ve Celle'ye huşû ve boyun eğme mertebesine ulaşması için bir teşviktir.
والواقع أن العبادة لله تعالى ينبغي أن تكون بقلب خاشع، ونفس خاضعة ذليلة لله ﷿، يظهر منها معنى العبودية الخالصة لرب العزة، ويتجلى بها استحضار عظمة الله وهيبته التي تملأ النفس محبة لله، وخوفا منه، فيصير الإنسان صالح القول والعمل، بالعبادة المرضية لربه تعالى.
Gerçek şu ki, Allah Teâlâ'ya ibadet huşû dolu bir kalp ve Allah Azze ve Celle'ye boyun eğmiş, tezellül içinde bir nefis ile olmalıdır; öyle ki ondan İzzet Rabbi için ihlaslı kulluk manası zahir olsun ve nefsi Allah sevgisi ile O'nun korkusuyla dolduran Allah'ın azamet ve heybetini hissetme hali onda tecelli etsin. Böylece insan, Rabbi Teâlâ'nın razı olduğu ibadet ile sözü ve ameli salih bir kimse haline gelir.
الدعاء بأسماء الله الحسنى
Esmâ-i Hüsnâ ile Dua Etmek
تمجّد الله وتعاظم، فله الأسماء الحسنى والصفات العليا، ويصح الدعاء بأي اسم من أسماء الله الحسنى التي هي في الأعم الأشهر تسعة وتسعون اسما، أخرج ابن جرير الطبري، والبخاري في التوحيد والشروط والدعوات، ومسلم في الذكر، والترمذي، وابن ماجه في الدعوات: «إن لله تسعة وتسعين اسما كلهن في القرآن، من أحصاهن دخل الجنة» .
Allah şanı yüce ve ulu olandır; en güzel isimler ve en yüce sıfatlar O'nundur. En yaygın ve meşhur kabule göre doksan dokuz olan Allah'ın güzel isimlerinden (Esmâ-i Hüsnâ) herhangi biriyle dua etmek sahihtir. İbn Cerîr et-Taberî; Buhârî Tevhîd, Şurût ve Deavât'ta; Müslim Zikir'de; Tirmizî ve İbn Mâce Deavât'ta rivayet etmişlerdir: «Şüphesiz Allah'ın hepsi Kur'an'da bulunan doksan dokuz ismi vardır; kim onları sayarsa (ihsâ ederse) cennete girer.»
وقد أخبر القرآن في الجملة عن تسمية الله بالأسماء الحسنى في الآيات الآتية:
Kur'an, genel olarak Allah'ın güzel isimlerle isimlendirilmesini şu ayetlerde bildirmiştir:
[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ١١٠ الى ١١١]
[İsrâ Suresi (17), Ayetler 110-111]
قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ أَيًّا ما تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها وَابْتَغِ بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلاً (١١٠) وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَكَبِّرْهُ تَكْبِيراً (١١١)
{ قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ أَيًّا ما تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها وَابْتَغِ بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلاً (١١٠) وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَكَبِّرْهُ تَكْبِيراً (١١١) } “De ki: «İster Allah deyin, ister Rahmân deyin; hangisiyle çağırırsanız çağırın, en güzel isimler O'nundur.» Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma; bu ikisinin arasında bir yol tut. (110) Ve de ki: «Çocuk edinmeyen, mülkte ortağı bulunmayan, acizlikten ötürü bir yardımcıya da ihtiyacı olmayan Allah'a hamdolsun.» O'nu tekbir ile yücelttikçe yücelt. (111)”
نزلت الآية الأولى: قُلِ ادْعُوا اللَّهَ كما
Birinci ayet olan { قُلِ ادْعُوا اللَّهَ } “De ki: İster Allah deyin...” ayeti şöyle inmiştir:
روي الطبري عن ابن عباس أن المشركين سمعوا رسول الله ﷺ يدعو: يا الله، يا رحمن، فقالوا: كان محمد يأمرنا بدعاء إله واحد، وهو يدعو إلهين.
Taberî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre müşrikler, Resûlullah ﷺ'in: «Yâ Allah, yâ Rahmân» diye dua ettiğini işitince şöyle dediler: «Muhammed bize tek bir ilaha dua etmeyi emrediyordu, kendisi ise iki ilaha dua ediyor.»
ونزلت آية: وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها كما أخرج أحمد والشيخان وغيرهم عن ابن عباس في حال اختفاء الرسول ﷺ بمكة، في بدء الدعوة، وكان المشركون إذا سمعوا القرآن، سبّوا القرآن ومن أنزله، ومن جاء به، فقال الله ﷿ لنبيه: وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ أي بقراءتك فيسمع المشركون، فيسبوا القرآن وَلا تُخافِتْ بِها عن أصحابك، فلا يسمعون، وَابْتَغِ بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلًا.
{ وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها } “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma” ayeti ise, Ahmed, Şeyhân (Buhârî ve Müslim) ve diğerlerinin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre, Resûlullah ﷺ'in Mekke'de gizlendiği davetin başlangıç döneminde nâzil olmuştur. Müşrikler Kur'an'ı işittiklerinde Kur'an'a, onu indirene ve onu getirene söverlerdi. Bunun üzerine Allah Azze ve Celle Peygamberine: { وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ } yani okuyuşunda sesini yükseltme ki müşrikler işitip Kur'an'a sövmesinler; { وَلا تُخافِتْ بِها } ashabına da sesini tamamen kısma ki işitemez olmasınlar; { وَابْتَغِ بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلًا } bu ikisinin arasında bir yol tut, buyurdu.
ونزلت آية: وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ فيما أخرج ابن جريج عن محمد بن كعب القرظي قال: إن اليهود والنصار قالوا: اتخذ الله ولدا وقالت العرب: لبيك لا شريك لك إلا شريكا هو لك تملكه وما ملك، وقال الصابئون والمجوس: لولا أولياء الله لذلّ، فأنزل الله: وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً.. الآية.
{ وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ } “Ve de ki: Hamd Allah'a mahsustur...” ayeti ise, İbn Cüreyc'in Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî'den rivayet ettiğine göre şöyle nâzil olmuştur: Yahudiler ve Hristiyanlar: «Allah çocuk edindi» dediler. Araplar: «Lebbeyk, senin hiçbir ortağın yoktur; ancak senin olan, senin sahip olduğun ve onun sahip olduklarına malik olduğun bir ortak müstesna» dediler. Sâbiîler ve Mecusiler ise: «Allah'ın dostları (yardımcıları) olmasaydı zelil olurdu» dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً } “Çocuk edinmeyen... Allah'a hamdolsun de” ayetini indirdi.
رد الله تعالى على اتهامات المشركين ومواقفهم المتعنتة، والرد الأول: أن العرب لما عجزوا عن معارضة القرآن، وحملته على إثبات توحيد الله ورفض تعدد آلهتهم، عدلوا إلى رميه ﷺ بأن ما نهاهم عنه من التعدد رجع إليه، وغاب عنهم أن تعدد الأسماء والصفات غير تعدد الذوات.
Allah Teâlâ müşriklerin ithamlarına ve inatçı tutumlarına cevap vermiştir. Birinci cevap şudur: Araplar Kur'an'ın benzerini getirmekten aciz kalıp da Kur'an onları Allah'ın birliğini ispata ve ilahlarının çokluğunu reddetmeye sevk edince; O'na ﷺ, kendilerini nehyettiği çokluğa bizzat kendisinin döndüğü iftirasını atmaya yöneldiler. İsim ve sıfatların çokluğunun zatların çokluğundan farklı olduğunu ise gözden kaçırdılar.
فهم أنكروا إطلاق اسم الرحمن على الله ﷿، فأمر الله نبيه أن يقول
Onlar, Rahmân isminin Allah azze ve celle hakkında kullanılmasını inkâr etmişlerdi. Bunun üzerine Allah, Peygamberi'ne [ﷺ] şöyle söylemesini emretti:
للمشركين: لا فرق في دعاء الله باسم الله أو باسم الرحمن، فإنه تعالى ذو الأسماء الحسنى، وتعدد الأسماء غير تعدد المسمى، فادعوا الله باسم الله، أو باسم الرحمن، فأي اسم تدعونه به فهو حسن، وتقدير الآية: أيّ الأسماء تدعو به فأنت مصيب، له الأسماء الحسنى. وأسماء الله توقيفية، لا يصح وضع اسم لله تعالى إلا بتوقيف من القرآن والحديث النبوي، وقد روي كما تقدم عند الترمذي وغيره بسند صحيح:
müşriklere şöyle demesini emretti: Allah'a «Allah» ismiyle veya «Rahmân» ismiyle dua etmek arasında bir fark yoktur. Zira O Teâlâ en güzel isimlerin (Esmâ-i Hüsnâ) sahibidir; isimlerin çokluğu isimlendirilen zatın çokluğu demek değildir. İster Allah ismiyle dua edin, ister Rahmân ismiyle dua edin; O'na hangi isimle dua ederseniz o güzeldir. Ayetin takdiri şöyledir: Hangi isimle dua edersen et isabet etmiş olursun, en güzel isimler O'nundur. Allah'ın isimleri tevkîfîdir (vahye dayalıdır); Kur'an ve Nebevî hadisten bir delil olmaksızın Allah Teâlâ için bir isim koymak caiz değildir. Nitekim daha önce geçtiği üzere Tirmizî ve diğerlerinde sahih bir senetle şöyle rivayet edilmiştir:
«إن لله تسعة وتسعين اسما ... » الحديث.
«Şüphesiz Allah'ın doksan dokuz ismi vardır...» hadisi.
ثم أرشد الله تعالى إلى كيفية التلاوة والدعاء، وهي القراءة الوسط بين الجهر والإسرار: لا تجهر بقراءة صلاتك، حتى لا يسمع المشركون فيسبوا القرآن، ويسبوا من أنزله، ومن جاء به، ولا تخافت أو تسرّ بها عن أصحابك، فلا تسمعهم القرآن حتى يأخذوه عنك، وابتغ بين الجهر والمخافتة سبيلا وسطا، فهذه هي الطريقة المثلى في القراءة، وهي الحد الوسط بين الجهر بالصوت، والإسرار والإخفات فيه، ففي الجهر حتى لا يتفرقوا عنه، ويأبوا أن يسمعوا منه، أو يسبوا القرآن، وفي الإسرار ليسمع من أراد السماع، فينتفع به.
Sonra Allah Teâlâ kıraat ve duanın keyfiyetine yol gösterdi ki bu da açıktan okuma ile gizli okuma arasında orta bir okuyuştur: Namazındaki kıraatinde sesini aşırı yükseltme ki müşrikler işitip Kur'an'a, onu indirene ve onu getirene sövmesinler. Ashabından da sesini tamamen kısıp gizleme ki Kur'an'ı senden alabilmek için işitemez duruma düşmesinler. Açıktan okuma ile gizli okuma arasında orta bir yol tut. İşte kıraatte en ideal yol budur; sesin yükseltilmesi ile gizlenmesi ve kısılması arasındaki orta sınırdır. Zira açıktan okumada [sesi aşırı yükseltmemek gerekir ki] etrafından dağılmasınlar, ondan dinlemekten imtina etmesinler veya Kur'an'a sövmesinler; gizli okumada da dinlemek isteyenin işitip faydalanabilmesi sağlanmalıdır.
ثم علّمنا الله كيفية حمده وشكره، فقال: وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ، أي وقل: لله الحمد والشكر على ما أنعم به على عباده، وهو سبحانه الموصوف بالصفات الثلاث الآتية وهي:
Sonra Allah bize Kendisine nasıl hamd ve şükredeceğimizi öğreterek şöyle buyurdu: { وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ } yani şöyle de: Kullarına bahşettiği nimetlerden ötürü hamd ve şükür Allah'a mahsustur. O Sübhânehu şu gelen üç sıfatla nitelenmiştir:
- أنه لم يتخذ ولدا: فهو تعالى غير محتاج إليه، واتخاذ الولد من صفات المخلوقين، لا من صفات الله الخالق، فهو منزه عنها.
- O'nun çocuk edinmemiş olması: Zira O Teâlâ buna muhtaç değildir; çocuk edinmek yaratılmışların sıfatlarındandır, Yaratan olan Allah'ın sıfatlarından değildir, O bundan münezzehtir.
- وليس لله شريك في الملك والسلطان لأنه أيضا غير محتاج إليه، ولو احتاج إلى شريك لكان عاجزا، ولأن تعدد الآلهة يؤدي إلى الفساد والنزاع واضطراب الأحوال، كما قال الله تعالى: لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا [الأنبياء: ٢١/ ٢٢] .
- Mülkte ve saltanatta Allah'ın hiçbir ortağının bulunmaması: Çünkü O buna da muhtaç değildir; bir ortağa ihtiyaç duysaydı aciz olurdu. Ayrıca ilahların çokluğu fesada, çekişmeye ve düzenin bozulmasına yol açar; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا } “Eğer her ikisinde [yerde ve gökte] Allah'tan başka ilahlar olsaydı, ikisi de fesada uğrardı.” [el-Enbiyâ: 21/22].
- ولم يكن لله ولي من الذل، أي ليس الله بذليل حتى يوالي أحدا لمذلة، من ولي أو وزير أو مشير، بل هو سبحانه خالق الأشياء وحده لا شريك له، ومدبرها ومقدّرها بمشيئته.
- Acizlikten ötürü Allah'ın hiçbir yardımcısının olmaması: Yani Allah, zelillikten ötürü bir dost, vezir veya müşavir gibi birini dost edinecek kadar zelil değildir; bilakis O Sübhânehu eşyayı tek başına yaratan, hiçbir ortağı olmayan, eşyayı Kendi meşiyetiyle çekip çeviren ve takdir edendir.
ومجموع هذه الصفات مجموعة في سورة الإخلاص: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ (١) اللَّهُ الصَّمَدُ (٢) لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ (٣) وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ (٤) [الإخلاص: ١١٢/ ١- ٤] .
Bu sıfatların tamamı İhlâs Suresi'nde toplanmıştır: { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ (١) اللَّهُ الصَّمَدُ (٢) لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ (٣) وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ (٤) } “De ki: O Allah tektir. Allah Samed'dir (her şey O'na muhtaç, O hiçbir şeye muhtaç değildir). Doğurmamış ve doğmamıştır. Hiçbir şey O'nun dengi olmamıştır.” [el-İhlâs: 112/1-4].
ثم قال الله سبحانه في ختام الآية: وَكَبِّرْهُ تَكْبِيراً، أي عظمه وأجلّه عما يقول الظالمون المعتدون علوا كبيرا. وهذه اللفظة (الله أكبر) أبلغ لفظة للعرب في معنى التعظيم والإجلال، وقد أكدها الله بالمصدر تحقيقا لها، وإبلاغا في معناها. روى مطرّف عن عبد الله بن كعب، قال: «افتتحت التوراة بفاتحة سورة الأنعام، وختمت بخاتمة هذه السورة» أي سورة الإسراء، وهو ما ذكرناه هنا.
Sonra Allah Sübhânehu ayetin sonunda şöyle buyurdu: { وَكَبِّرْهُ تَكْبِيراً } “Ve O'nu tekbir ile yücelt.” Yani zalim ve haddi aşanların söylediklerinden O'nu pek büyük bir yücelikle tenzih ve tazim et. Bu lafız (Allahuekber), tazim ve yüceltme anlamında Arapların en beliğ ifadesidir; Allah bunu pekiştirmek ve anlamını en üst dereceye ulaştırmak için masdar ile tekit etmiştir. Mutarrif, Abdullah b. Kâ'b'dan rivayet etti ki o şöyle demiştir: «Tevrat, En'âm Suresi'nin başıyla açılmış ve bu surenin sonuyla tamamlanmıştır» yani İsrâ Suresi ile [tamamlanmıştır]; bu da burada zikrettiğimiz husustur.