[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٢٣ الى ٢٤]
[Kehf Suresi (18), Ayetler 23-24]
وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً (٢٣) إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ وَقُلْ عَسى أَنْ يَهْدِيَنِ رَبِّي لِأَقْرَبَ مِنْ هذا رَشَداً (٢٤)
{ وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً (٢٣) إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ وَقُلْ عَسى أَنْ يَهْدِيَنِ رَبِّي لِأَقْرَبَ مِنْ هذا رَشَداً (٢٤) } “Hiçbir şey hakkında: ‘Ben bunu yarın kesinlikle yapacağım’ deme. (23) Ancak ‘Allah dilerse [yapacağım]’ de. Unuttuğun zaman Rabbini an ve: ‘Umulur ki Rabbim beni bundan daha doğru bir bilgiye ulaştırır’ de. (24)”
[الكهف: ١٨/ ٢٣- ٢٤] .
[el-Kehf: 18/23-24].
وفيها أحيانا أخرى توجيه منهجي للمستقبل، وهو الأمر باتباع القرآن والتزام آدابه وأحكامه، وهو قوله سبحانه: وَاتْلُ ما أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ كِتابِ رَبِّكَ.. الآية.
Onda diğer zamanlarda ise geleceğe yönelik metodolojik bir yönlendirme yer alır ki bu da Kur'an'a uyma, onun edep ve hükümlerine bağlı kalma emridir. Bu da Sübhânehu'nun şu buyruğudur: { وَاتْلُ ما أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ كِتابِ رَبِّكَ } “Rabbinin Kitabı'ndan sana vahyolunanı oku...” ayet[idir].
أي اتبع أيها النبي في جميع أعمالك منهج الوحي الإلهي، واسرد بتلاوتك ما أوحي إليك من كتاب ربك، واعمل بكل ما جاء فيه من أمر ونهي، فإنه لا نقص في قول ربك، ولا مبدل ولا مغير لكلمات الله وأحكامه، من وعد الطائعين ووعيد العصاة، وليس لك سوى الله جانب تميل إليه وتستند، فإن لم تعمل بأمر الله، وقعت في الوعيد، ولن تجد بعدئذ ملجأ أو جانبا يمال إليه، ويستعان به في المؤازرة أو المناصرة على شؤون الحياة. فالتوجيه الأول: تلاوة القرآن والعمل بمقتضاه.
Yani: Ey Peygamber! Bütün amellerinde ilahî vahyin metoduna uy, Rabbinin Kitabı'ndan sana vahyolunanı tilavet ederek art arda oku ve onda geçen her bir emir ve yasakla amel et. Zira Rabbinin sözünde hiçbir eksiklik yoktur; itaat edenlere yönelik vaat ve isyan edenlere yönelik tehdit dahil Allah'ın kelimelerini ve hükümlerini değiştirebilecek ve tahrif edebilecek hiç kimse yoktur. Senin için Allah'tan başka yöneleceğin ve dayanacağın hiçbir taraf yoktur. Şayet Allah'ın emriyle amel etmezsen, tehdit kapsamına girersin ve bundan sonra sığınılacak, yönelinecek ve hayat işlerinde arka çıkma veya yardım alma hususunda kendisinden medet umulacak bir sığınak bulamazsın. Birinci yönlendirme: Kur'an'ın tilaveti ve gereğince amel edilmesidir.
ثم أمر الله نبيه بمداومة مجالسة الفقراء والمساكين، والصبر على إرشادهم وتعليمهم وتوجيههم، وسبب نزول هذه الآية: وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ
Sonra Allah, Peygamberi'ne fakir ve yoksullarla bir arada oturmayı sürdürmesini, onlara rehberlik etmeye, onları eğitmeye ve yönlendirmeye sabretmesini emretti. Şu ayetin: { وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ } “Rablerine dua edenlerle beraber nefsini sabırlı tut...” iniş sebebi ise [şudur]:
هو أن عظماء الكفار من أهل مكة جاؤوا، فقالوا لرسول الله ﷺ: لو أبعدت هؤلاء الفقراء والضعفاء عن نفسك، لجالسناك وصحبناك، يريدون: عمار ابن ياسر، وصهيب بن سنان، وسلمان الفارسي، وعبد الله بن مسعود، وغيرهم من الفقراء كبلال الحبشي ونحوه، وقالوا: إن ريح جبابهم (أثوابهم الواسعة أو السابغة) تؤذينا، فنزلت الآية بسبب ذلك.
Mekke halkından kâfirlerin ileri gelenlerinin gelip Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle demeleridir: “Şayet şu fakir ve zayıfları yanından uzaklaştırırsan, seninle oturur ve sohbet ederiz.” Bununla Ammâr b. Yâsir, Suheyb b. Sinân, Selmân-ı Fârisî, Abdullah b. Mes'ûd ve Bilâl-i Habeşî gibi diğer fakirleri kastediyorlardı. Ayrıca: “Onların cübbelerinin (geniş veya bol elbiselerinin) kokusu bizi rahatsız ediyor” dediler. İşte ayet bu sebeple indi.
وروي أن رسول الله ﷺ خرج إلى هؤلاء المستضعفين، وجلس بينهم، وقال:
Rivayet edildiğine göre Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu mustazafların yanına çıktı, aralarına oturdu ve şöyle buyurdu:
«الحمد لله الذي جعل من أمتي من أمرت أن أصبر نفسي معه» . وروي أنه قال لهم:
{ الحمد لله الذي جعل من أمتي من أمرت أن أصبر نفسي معه } “Ümmetimden, kendileriyle birlikte sabretmem emrolunan kimseler kılan Allah'a hamdolsun.” Kendilerine şöyle dediği de rivayet edilmiştir:
«مرحبا بالذين عاتبني فيهم ربي» .
{ مرحبا بالذين عاتبني فيهم ربي } “Rabbimin onlar yüzünden beni uyardığı kimselere merhaba!”
ومعنى الآية التي صفّيت فيها الامتيازات العربية بين الزعماء والأتباع هو:
Liderler ile tabiler arasındaki Arap ayrıcalıklarının tasfiye edildiği ayetin anlamı şudur:
جالس أيها الرسول الذين يذكرون الله ويحمدونه ويسبحونه، ويكبّرونه، ويسألونه ويدعونه في الغداة (صباحا) وفي العشي (مساء) أي دوام على مجالستهم في كل وقت، سواء أكانوا فقراء أم أغنياء، إنهم يريدون وجه الله، أي طاعته ورضاه.
Ey Resul! Sabah (el-gadât) ve akşam (el-aşiyy) Allah'ı anan, O'na hamdeden, O'nu tesbih eden, O'nu tekbir eden, O'ndan isteyen ve O'na dua eden kimselerle otur. Yani ister fakir ister zengin olsunlar, her vakit onlarla birlikte oturmaya devam et. Onlar Allah'ın vechini, yani O'na itaati ve O'nun rızasını dilerler.
ولا تجاوز بصرك ونفسك إلى غيرهم، فتطلب بدلهم أصحاب الثروة والنفوذ، وأبناء الدنيا والملابس من الكفار، والقصد: النهي عن احتقارهم لسوء حالهم وفقرهم. وإياك أن تطيع من وجدناه غافلا، وشغل عن الدين وعبادة ربه بالدنيا، وكان مسرفا مفرطا في أعماله غاية الإسراف والتفريط، متبعا شهواته، وهذا يشير إلى أن سبب البعد عنهم التعاظم عن اتباع أمر الله بمفاتن الدنيا وزينتها، هذا هو التوجيه الثاني.
Gözlerini ve kendini onlardan başkasına çevirip onların yerine kâfirlerden servet ve nüfuz sahiplerini, dünya ve [gösterişli] elbise ehlini arzulama. Kastedilen: Durumlarının kötülüğü ve fakirlikleri sebebiyle onları hor görmekten nehyetmektir. Sakın gafil bulduğumuz, dininden ve Rabbine kulluktan dünyalıkla meşgul olup uzaklaşan, amellerinde son derece aşırıya kaçıp haddi aşan ve hevasına uyan kimseye boyun eğme! Bu da onlardan uzaklaşmanın sebebinin, dünyanın çekiciliği ve süsü yüzünden Allah'ın emrine uymaya karşı kibirlenmek olduğuna işaret eder. İkinci yönlendirme işte budur.
ومفاده إعلان القرار الحاسم بأن المساواة الفعلية بين الناس، أغنيائهم وفقرائهم، وسادتهم وأتباعهم، وحكامهم ومحكوميهم، هو منهج الإسلام ومبدؤه الذي لا يقبل المساومة أو المفاوضة في التنازل عن شيء منه. فإن الأوصاف الطارئة من غنى وثراء،
Bunun anlamı; zenginleriyle fakirleri, efendileriyle tebaaları, yönetenleriyle yönetilenleri dahil insanlar arasındaki fiilî eşitliğin, herhangi bir kısmından taviz verme hususunda pazarlık veya müzakere kabul etmeyen İslam'ın bir yöntemi ve ilkesi olduğuna dair kesin kararın ilan edilmesidir. Zira zenginlik, servet,
وزعامة ونفوذ، وتفوق وإعجاب، لا يصح ولا يقبل أن تكون سببا للتفرقة بين الناس جميعا، فالناس كلهم لآدم، وآدم من تراب، لا فضل لأحد على آخر إلا بالتقوى أو بعمل صالح.
liderlik, nüfuz, üstünlük ve gösteriş gibi arızi vasıfların, bütün insanlar arasında bir ayrım sebebi olması caiz ve kabul edilebilir değildir. Zira insanların tümü Âdem'dendir, Âdem ise topraktandır; hiç kimsenin bir başkasına takva veya salih amel dışında bir üstünlüğü yoktur.
إعلان منهج الحق القرآني
Kur'anî Hak Menhecinin İlanı
ركّز القرآن الكريم على تبيان الصفة البارزة الناصعة لرسالة الإسلام، وهي أنه دين الحق الثابت، وطريق الحق الذي لا محيد عنه، وجوهر الحق الذي لا خلاف فيه، فإذا اختلف الناس في توصيف الأشياء، وجدوا الصواب والسداد في آي القرآن الكريم وأحكامه، وإذا ابتغوا السلامة والنجاة والسعادة، لم يجدوها في غير التزام العمل الصالح والإيمان الكامل. والسعادة الحقة: هي المؤدية للخلود الأبدي في نعيم الجنان، والتفيؤ بظلال الرحمن، والحظوة من الله بنعمة الرضوان، قال الله تعالى:
Kur'ân-ı Kerîm, İslam mesajının belirgin ve parlak vasfını beyan etmeye odaklanmıştır ki bu; onun sarsılmaz hak dini, kendisinden sapılamaz hak yolu ve hakkında ihtilaf bulunmayan hakkın özü olmasıdır. İnsanlar bir şeyleri nitelemede ihtilafa düştüklerinde, doğruyu ve isabeti Kur'ân-ı Kerîm'in ayetlerinde ve hükümlerinde bulurlar; esenlik, kurtuluş ve mutluluk aradıklarında ise bunu salih amele ve kâmil imana bağlanmaktan başka bir yerde bulamazlar. Gerçek mutluluk: Cennet nimetleri içinde ebedî kalmaya, Rahmân'ın gölgelerinde gölgelenmeye ve Allah katından rıdvan (rıza) nimetine nail olmaya ulaştıran mutluluktur. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٢٩ الى ٣١]
[Kehf Suresi (18), Ayetler 29-31]
وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ إِنَّا أَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ ناراً أَحاطَ بِهِمْ سُرادِقُها وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغاثُوا بِماءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرابُ وَساءَتْ مُرْتَفَقاً (٢٩) إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ إِنَّا لا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلاً (٣٠) أُولئِكَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَيَلْبَسُونَ ثِياباً خُضْراً مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ مُتَّكِئِينَ فِيها عَلَى الْأَرائِكِ نِعْمَ الثَّوابُ وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقاً (٣١)
{ وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ إِنَّا أَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ ناراً أَحاطَ بِهِمْ سُرادِقُها وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغاثُوا بِماءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرابُ وَساءَتْ مُرْتَفَقاً (٢٩) إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ إِنَّا لا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلاً (٣٠) أُولئِكَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَيَلْبَسُونَ ثِياباً خُضْراً مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ مُتَّكِئِينَ فِيها عَلَى الْأَرائِكِ نِعْمَ الثَّوابُ وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقاً (٣١) } “De ki: ‘Hak Rabbinizdendir; artık dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin.’ Biz o zalimler için, duvarları kendilerini çepeçevre kuşatmış bir ateş hazırladık. Eğer yardım dilerlerse, kendilerine yüzleri kavuran erimiş maden gibi bir su ile yardım edilir. O ne kötü bir içecek ve [cehennem] ne kötü bir kalma yeridir! (29) İman edip salih ameller işleyenlere gelince, şüphesiz biz güzel amel işleyenlerin ecrini zayi etmeyiz. (30) İşte onlar için, altlarından ırmaklar akan Adn cennetleri vardır. Orada altın bileziklerle süslenirler; ince ve kalın ipekten yeşil elbiseler giyerek orada tahtlar üzerine yaslanırlar. O ne güzel bir mükâfat ve [cennet] ne güzel bir konaklama yeridir! (31)”
[الكهف:
[el-Kehf:
١٨/ ٢٩- ٣١] .
18/29-31].
هذا توجيه ثالث في سورة الكهف للنبي ﷺ، ومفاده: قل أيها النبي: هذا الذي
Bu, Kehf sûresinde Hz. Peygamber’e [sallallâhu aleyhi ve sellem] [yönelik] üçüncü bir yönlendirmedir; anlamı [ise şöyledir]: De ki ey Peygamber: Bu...
جئتكم به من ربكم وهو القرآن، هو الحق الذي لا مرية فيه ولا شك، وهو النظام الأصلح للحياة، فمن شاء آمن به، ومن شاء كفر به، فأنا في غنى عنكم، ومن عمل صالحا فلنفسه، ومن أساء فعليها، ثم يحاسبكم ربكم على أعمالكم. وفي هذا تهديد ووعيد.
Rabbinizden size getirdiğim bu Kur'an, kendisinde hiçbir şüphe ve tereddüt bulunmayan haktır ve hayat için en uygun düzendir. Artık dileyen ona iman etsin, dileyen de onu inkâr etsin; benim size ihtiyacım yoktur. Kim salih amel işlerse kendi lehinedir, kim de kötülük yaparsa kendi aleyhinedir. Sonra Rabbiniz sizi amellerinizden hesaba çekecektir. Bunda bir tehdit ve uyarı vardır.
ونوع الوعيد المهدد به: هو ما أخبر الله عنه بقوله: إِنَّا أَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ ناراً أي إنا هيأنا وأعددنا للكافرين بالله ورسوله وكتابه نار جهنم الذي أحاط بهم سورها أو جدارها من كل جانب، حتى لا يجدوا مخلصا منها.
Kendisiyle tehdit edilen uyarının türü ise, Allah'ın şu buyruğuyla haber verdiği şeydir: { إِنَّا أَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ ناراً } “Biz o zalimler için bir ateş hazırladık.” Yani biz Allah'ı, Resulü'nü ve Kitabı'nı inkâr eden kâfirler için, surları veya duvarları kendilerini her taraftan kuşatmış olan cehennem ateşini hazırlayıp donattık; öyle ki oradan hiçbir kurtuluş yolu bulamazlar.
وإن يطلب هؤلاء الظالمون المعذبون في النار إغاثة ومددا وماء، لإطفاء عطشهم، بسبب حرّ جهنم، يغاثوا بماء غليظ كثيف كعكر الزيت أو كالدم والقيح، يشوي جلود الوجوه من شدة حره، بئس هذا الشراب شرابهم، فما أقبحه، فهو لا يزيل عطشا، ولا يسكّن حرا، بل يزيد فيها، وساءت جهنم مرتفقا، أي متكأ وموضعا للانتفاع. وجاء وصف سرادق النار في آية أخرى هي: انْطَلِقُوا إِلى ظِلٍّ ذِي ثَلاثِ شُعَبٍ (٣٠) لا ظَلِيلٍ وَلا يُغْنِي مِنَ اللَّهَبِ (٣١) إِنَّها تَرْمِي بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ (٣٢) كَأَنَّهُ جِمالَتٌ صُفْرٌ (٣٣) [المرسلات: ٧٧/ ٣٠- ٣٣] .
Ateşte azap gören bu zalimler, cehennemin harareti sebebiyle susuzluklarını gidermek için bir imdat, medet ve su istediklerinde, kendilerine zeytinyağı tortusu gibi yahut kan ve irin gibi koyu ve yoğun, sıcaklığının şiddetinden yüzlerin derisini kavuran bir su ile karşılık verilir. Onların bu içeceği ne kötü bir içecektir, ne kadar çirkindir! Zira o ne susuzluğu giderir ne de harareti dindirir; aksine onu artırır. Cehennem kalma yeri (mürtefek), yani dayanılacak ve istifade edilecek bir yer olarak pek kötüdür. Ateşin sur/çadır (serâdık) vasfı başka bir ayette şöyle gelmiştir: { انْطَلِقُوا إِلى ظِلٍّ ذِي ثَلاثِ شُعَبٍ (٣٠) لا ظَلِيلٍ وَلا يُغْنِي مِنَ اللَّهَبِ (٣١) إِنَّها تَرْمِي بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ (٣٢) كَأَنَّهُ جِمالَتٌ صُفْرٌ (٣٣) } “Üç kola ayrılmış bir gölgeye gidin! (30) Ne gölgelendirir ne de alevden korur. (31) Şüphesiz o, saray gibi kıvılcımlar atar. (32) Sanki o sarı develer gibidir. (33)” [el-Mürselât: 77/30-33].
وقوله سبحانه: فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ توعد وتهديد، وليس على سبيل التخيير بين متساويين، والمراد: فليختر كل امرئ لنفسه ما يجده غدا عند الله ﷿.
Sübhânehu'nun: { فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ } “Artık dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin” buyruğu bir uyarı ve tehdittir; eşit iki seçenek arasında serbest bırakma (tahyîr) kabilinden değildir. Kastedilen: Herkes yarın Allah azze ve celle'nin katında bulacağı şeyi kendisi için seçsin demektir.
وأما جزاء أهل السعادة والإيمان فهو الجنة، إن الذين آمنوا بالله ربا، وبالإسلام دينا، وبمحمد نبيا، وبجميع المرسلين في كل ما جاؤوا به، وعملوا الأعمال الصالحة التي أمر الله بها، فلا يضيع الله أجرهم على إحسانهم العمل. والجمع بين الإيمان والعمل الصالح دليل على أنه لا يصح أحدهما دون الآخر.
Mutluluk ve iman ehlinin mükâfatına gelince, o cennettir. Allah'a Rab, İslam'a din, Muhammed'e peygamber ve bütün peygamberlere getirdikleri her şey hususunda iman eden ve Allah'ın emrettiği salih amelleri işleyenlere gelince, Allah güzel amellerinden ötürü onların ecrini zayi etmez. İman ile salih amelin bir arada zikredilmesi, birinin diğeri olmadan geçerli olmayacağına delildir.
وأوصاف نعيم المؤمنين العاملين أربعة:
[Salih amel] işleyen müminlerin nimetlerinin vasıfları dörttür:
الأول- أن لهم جنات إقامة دائمة، تجري فيها الأنهار من تحت غرفهم ومنازلهم.
Birincisi: Onlar için köşklerinin ve konaklarının altından ırmaklar akan ebedî ikamet cennetleri vardır.
الثاني- يلبسون في الجنان حلية فيها أساور من ذهب.
İkincisi: Cennetlerde içinde altından bilezikler bulunan takılar takınırlar.
والثالث- ويلبسون أيضا ثيابا خضراء من السندس: وهو رقيق الحرير، والإستبرق: وهو غليظ الديباج، أو الحرير المنسوج بالذهب، والحرير الأخضر ترتاح العين عند إبصاره.
Üçüncüsü: Sündüs (ince ipek) ve istebrak (kalın ipek veya altınla dokunmuş ipek) kumaştan yeşil elbiseler de giyerler. Yeşil ipek, bakıldığında göze huzur verir.
والرابع- وهم متكئون في الجنان على الأرائك، أي الأسرة، شأنهم شأن الملوك والعظماء، وأصحاب السعادة الحقيقية.
Dördüncüsü: Tıpkı krallar, büyükler ve gerçek mutluluk sahipleri gibi cennetlerde erâik (tahtlar/karyolalar) üzerine yaslanırlar.
ومن حظي بهذه الألوان من النعيم، كان حقا محل اغتباط وسرور، لذا قال الله تعالى: نِعْمَ الثَّوابُ وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقاً أي نعمت الجنة ثوابا على أعمالهم، وحسنت منزلا ومقرا ومقاما، كما في آية أخرى: خالِدِينَ فِيها حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاماً (٧٦) [الفرقان: ٢٥/ ٧٦] .
Bu türlü nimetlere nail olan kimse gerçekten gıpta edilecek ve sevinilecek bir konumdadır. Bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { نِعْمَ الثَّوابُ وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقاً } “O ne güzel bir mükâfat ve [cennet] ne güzel bir konaklama yeridir!” Yani cennet, amellerine karşılık mükâfat olarak ne güzeldir; konak, karargâh ve makam olarak da ne güzel olmuştur! Nitekim diğer bir ayette şöyle buyrulur: { خالِدِينَ فِيها حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاماً (٧٦) } “Orada ebedî kalıcıdırlar. O ne güzel bir karargâh ve ne güzel bir konaklama yeridir! (76)” [el-Furkân: 25/76].
وحكى مكي والزهراوي وغيرهما حديثا مفاده أن قوله تعالى: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ الآية، نزلت في أبي بكر، وعمر، وعثمان وعلي رضي الله تعالى عنهم.
Mekkî, Zehrâvî ve başkaları, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “İman edip salih ameller işleyenlere gelince...” ayetinin Ebû Bekir, Ömer, Osman ve Ali radıyallâhu teâlâ anhüm hakkında indiğini ifade eden bir hadis nakletmişlerdir.
سأل أعرابي رسول الله ﷺ عن الآية، فقال النبي ﷺ للأعرابي: «أعلم قومك أنها نزلت في هؤلاء الأربعة» وهم حضور .
Bir bedevi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bu ayeti sordu. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bedeviye şöyle buyurdu: «Kavmine, bu ayetin şu dört kişi hakkında indiğini bildir.» O sırada onlar da hazır bulunuyorlardı.
قصة صاحب الجنتين
İki Bahçe Sahibinin Kıssası
في القرآن الكريم أمثلة واقعية حسية ذات تأثير بالغ، وعبرة عظيمة، قصد بإيرادها تصوير المواقف، وتثبيت الإيمان أو غرسه، واستئصال الكفر وآثاره، والرد على الطائفة المتحيرة من كفار مكة الذين أرادوا من النبي ﷺ أن يطرد فقراء المؤمنين الذين يدعون ربهم بالغداة والعشي على الدوام، والتنويه بأهل الإيمان المقرين بالربوبية أمثال بلال وعمار وصهيب وأقرانهم. ومن هذه الأمثلة: قصة رجل جاحد كان له جنتان (أي بستانان) فافتتن بجمالهما، وأنكر البعث والآخرة، قال الله تعالى واصفا حال هذا الرجل:
Kur'ân-ı Kerîm'de; durumları tasvir etmek, imanı pekiştirmek veya yerleştirmek, küfrü ve etkilerini kökünden kazımak, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabah akşam sürekli Rablerine dua eden fakir müminleri kovmasını isteyen Mekke kâfirlerinden şaşkın zümreye cevap vermek ve Bilâl, Ammâr, Suheyb ve emsali rubûbiyyeti ikrar eden iman ehlini övmek amacıyla zikredilen son derece etkileyici ve büyük ibretler barındıran somut, gerçekçi misaller vardır. Bu misallerden biri de iki bahçesi (cenneti) olan, bunların güzelliğine kapılıp aldanan, yeniden dirilmeyi ve ahireti inkâr eden nankör bir adamın kıssasıdır. Allah Teâlâ bu adamın durumunu vasfederek şöyle buyurmuştur:
[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٣٢ الى ٣٦]
[Kehf Suresi (18), Ayetler 32-36]
وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً رَجُلَيْنِ جَعَلْنا لِأَحَدِهِما جَنَّتَيْنِ مِنْ أَعْنابٍ وَحَفَفْناهُما بِنَخْلٍ وَجَعَلْنا بَيْنَهُما زَرْعاً (٣٢) كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ أُكُلَها وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئاً وَفَجَّرْنا خِلالَهُما نَهَراً (٣٣) وَكانَ لَهُ ثَمَرٌ فَقالَ لِصاحِبِهِ وَهُوَ يُحاوِرُهُ أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مالاً وَأَعَزُّ نَفَراً (٣٤) وَدَخَلَ جَنَّتَهُ وَهُوَ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ قالَ ما أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هذِهِ أَبَداً (٣٥) وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلى رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْراً مِنْها مُنْقَلَباً (٣٦)
{ وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً رَجُلَيْنِ جَعَلْنا لِأَحَدِهِما جَنَّتَيْنِ مِنْ أَعْنابٍ وَحَفَفْناهُما بِنَخْلٍ وَجَعَلْنا بَيْنَهُما زَرْعاً (٣٢) كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ أُكُلَها وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئاً وَفَجَّرْنا خِلالَهُما نَهَراً (٣٣) وَكانَ لَهُ ثَمَرٌ فَقالَ لِصاحِبِهِ وَهُوَ يُحاوِرُهُ أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مالاً وَأَعَزُّ نَفراً (٣٤) وَدَخَلَ جَنَّتَهُ وَهُوَ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ قالَ ما أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هذِهِ أَبَداً (٣٥) وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلى رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْراً مِنْها مُنْقَلَباً (٣٦) } “Onlara şu iki adamı misal ver: Biz onlardan birine iki üzüm bağı vermiş, her ikisinin etrafını hurmalıklarla donatmış ve aralarında da bir ekinlik yapmıştık. (32) İki bağ da ürünlerini vermiş, ondan hiçbir şeyi eksik bırakmamıştı; aralarından da bir ırmak akıtmıştık. (33) Onun başka geliri de vardı. Bundan dolayı arkadaşıyla konuşurken ona: ‘Ben malca senden daha zenginim, insan sayısı bakımından da senden daha güçlüyüm’ dedi. (34) Kendine zulmederek bağına girdi ve şöyle dedi: ‘Bunun hiçbir zaman yok olacağını sanmıyorum. (35) Kıyametin kopacağını da sanmıyorum. Şayet Rabbime döndürülürsem, muhakkak bundan daha hayırlı bir sonuç bulurum.’ (36)”
ظاهر هذا المثل أنه وصف لأمر واقع موجود، روي في ذلك أنه كان هناك أخوان من بني إسرائيل، ورثا أربعة آلاف دينار، فصنع أحدهما بماله ما ذكر وهو بستانان، واشترى عبيدا وتزوج وأثرى، وأنفق الآخر ماله في طاعة الله تعالى حتى افتقر، والتقيا، ففخر الغني ووبّخ المؤمن، فجرت بينهما هذه المحاورة.
Bu misalin zahiri, var olan gerçek bir olayın tasviri olduğunu gösterir. Bu hususta rivayet edildiğine göre İsrâiloğulları'ndan dört bin dinar miras kalan iki kardeş vardı. Onlardan biri malıyla zikredilen şeyi yani iki bahçeyi yaptı, köleler satın aldı, evlendi ve zenginleşti. Diğeri ise fakir düşene kadar malını Allah Teâlâ'ya itaat yolunda harcadı. Sonra karşılaştılar; zengin olan övündü ve mümini azarladı; böylece aralarında bu konuşma geçti.
والمقصود بالمثل طائفتان، إذ الرجل الكافر صاحب الجنتين هو بإزاء متجبري قريش أو بني تميم، والرجل المؤمن المقر بالربوبية هو بإزاء بلال وعمار وصهيب وأقرانهم.
Bu misalle kastedilen iki zümredir. Zira iki bahçenin sahibi olan inkârcı adam, Kureyş'in veya Benî Temîm'in zorbalarına; [Allah'ın] rabliğini ikrar eden mümin adam ise Bilâl, Ammâr, Suheyb ve onların akranlarına tekabül etmektedir.
وتصوير المثل كما حكى القرآن: واضرب أيها الرسول مثلا لهؤلاء المشركين بالله الذين طلبوا منك طرد المؤمنين من مجلسك، ذلك المثل هو حال رجلين، جعل الله لأحدهما جنتين، أي بستانين من أعناب، محاطين بنخيل، وفي وسطهما الزروع والأشجار المثمرة.
Misalin tasviri Kur'an'ın anlattığı gibidir: Ey Resul! Allah'a ortak koşan ve senden müminleri meclisinden kovmanı isteyen şu kimselere bir misal ver. Bu misal, Allah'ın birine üzümlerden iki bahçe verdiği, etraflarını hurmalıklarla çevrelediği ve ortalarında da ekinler ile meyveli ağaçlar kıldığı iki adamın durumudur.
كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ أُكُلَها ... أي أخرجت ثمارها، ولم تنقص منه شيئا في كل عام.
{ كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ أُكُلَها } “İki bağ da ürünlerini vermişti...” yani meyvelerini çıkarmış ve her yıl bundan hiçbir şeyi eksiltmemişti.
وَفَجَّرْنا خِلالَهُما نَهَراً أي وشققنا وسط الجنتين نهرا، تتفرع عنه عدة جداول، لسقي جميع الجوانب.
{ وَفَجَّرْنا خِلالَهُما نَهَراً } “Aralarından da bir ırmak akıtmıştık” yani iki bahçenin ortasından, her tarafı sulamak için birçok kola ayrılan bir ırmak yarıp akıttık.
وكان لصاحب البستانين أنواع أخرى من الثمار والأموال النقدية والعينية التجارية، فقال لصاحبه المؤمن الفقير، وهو يجادله ويخاصمه ويحاوره الحديث، ويفتخر عليه: أنا أكثر منك ثروة، وأعز نفرا، أي أكثر خدما وحشما وولدا، وأقوى عشيرة ورهطا يدافعون عني.
İki bahçe sahibinin başka meyve türleri ile nakit ve ticari aynî malları da vardı. Onunla tartışırken, çekişirken, karşılıklı konuşurken ve ona karşı övünürken fakir mümin arkadaşına şöyle dedi: Ben servetçe senden daha zenginim, maiyet ve adam sayısı bakımından da senden daha güçlüyüm; yani hizmetçi, maiyet ve evlatça daha çok, beni savunacak aşiret ve toplulukça daha güçlüyüm.
ودخل هذا الثري بستانه المتعدد البقاع والجنبات، فقال اغترارا منه، وظلما وكفرا واستكبارا: ما أظن أن تفنى هذه الجنة (البستان) أبدا، وما أظن أن يوم القيامة آت، وكان في الحالين مخطئا ظالما لنفسه، إذ قرر عدم فناء بستانه، وأنكر وجود القيامة. وأفرد كلمة الجنة من حيث الوجود، إذ لا يدخلهما معا في وقت واحد، وظلمه لنفسه: كفره وعقائده الفاسدة في الشك في البعث.
Bu zengin, pek çok kısım ve taraflardan oluşan bahçesine girdi ve gurura kapılarak, zulüm, inkâr ve kibirle şöyle dedi: Bu bahçenin hiçbir zaman yok olacağını sanmıyorum; kıyamet gününün geleceğini de sanmıyorum. O, her iki durumda da hatalıydı ve bahçesinin yok olmayacağına hükmettiği ve kıyametin varlığını inkâr ettiği için kendine zulmetmekteydi. Varlık bakımından bahçe kelimesini tekil getirdi; çünkü ikisine aynı anda birden giremezdi. Kendine zulmetmesi ise küfrü ve yeniden dirilme hakkındaki şüphe gibi bozuk inançlarıdır.
ثم أقسم هذا المترف على أنه إذا رجع إلى ربه- على سبيل الافتراض- ليجدن في الآخرة عند ربه خيرا وأحسن من حظ الدنيا أو منقلبا، أي مرجعا وعاقبة حسنة، تمنيا على الله، وادعاء لكرامته ومكانته عنده، على الزعم المغلوط: أن من كان حسن الحال في الدنيا، فهو حسن الحال في الآخرة، كأنه من شدة العجب ببستانه وسروره به، أفرط في وصفه، ثم قاس حال الآخرة على الدنيا، وظن أنه في تقلبه بالعيش
Sonra bu şımarık zengin -faraza- Rabbine döndürülecek olursa, Allah'a karşı temennide bulunarak, O'nun katındaki şeref ve makamını iddia ederek ve “Dünyada durumu iyi olanın ahirette de durumu iyi olur” şeklindeki yanlış zanna dayanarak, ahirette Rabbinin katında dünya payından daha hayırlısını ve güzelini veya daha iyi bir sonuç yani daha güzel bir dönüş yeri ve akıbet bulacağına yemin etti. Sanki o, bahçesini aşırı beğenmesi ve onunla sevinmesinden dolayı onu vasfetmede aşırıya gitmiş, sonra da ahiret halini dünyaya kıyaslamış ve hayatındaki
الهنيء في الدنيا، لم يكن إلا لكرامة يستوجبها في نفسه، فإن كان ثمّ رجوع أو بعث كما يزعم صاحبه المؤمن، فسيكون حاله أحسن وأفضل، وهذا القول من هذا العاصي لم يقصد به الحقيقة، بل قصد الاستخفاف على جهة التصميم على التكذيب.
bu refah dolu yaşantının ancak kendisinde hak ettiği bir üstünlükten kaynaklandığını sanmıştır. Mümin arkadaşının iddia ettiği gibi şayet bir dönüş veya diriliş varsa, durumu daha güzel ve daha üstün olacaktır. Bu isyankârın bu sözüyle maksadı gerçek değil, bilakis yalanlamadaki kararlılığı sebebiyle alaya almaktı.
غير أن موقف هذا المغرور الكافر موقف خاسر، وتصور ساذج، فإن موقفه وحاله آيل في الواقع إلى الدمار والإفلاس، لكفرانه بنعم الله، وعصيانه ربه، وهذا شأن كل غني مغرور، مفتون بماله، لا يحترم أحدا إلا إذا كان غنيا مثله، وتراه يتقلب في المعاصي والملاهي والمنكرات والنوادي والخدينات، ويرائي الناس ويتظاهر متفاخرا بماله وقصوره، ومفروشات منزله، ويتطاول على الآخرين، ولكنه في النهاية من الأخسرين أعمالا، ومن الهالكين.
Ne var ki bu gururlu kâfirin tutumu hüsrana uğrayan bir tutum, anlayışı ise sığ bir anlayıştır. Zira Allah'ın nimetlerine nankörlük etmesi ve Rabbine isyanı sebebiyle onun tutumu ve durumu gerçekte yıkıma ve iflasa mahkûmdur. Malıyla aldanan, kendisi gibi zengin olmadıkça hiç kimseye saygı duymayan her gururlu zenginin durumu böyledir. Onu günahlar, eğlenceler, münkerler, kulüpler ve metresler içinde yuvarlanırken, insanlara gösteriş yapıp malı, köşkleri ve evinin eşyalarıyla övünürken ve başkalarına karşı büyüklük taslarken görürsün; fakat neticede o, amelleri en çok boşa çıkanlardan ve helak olanlardandır.
موقف المؤمن الواعي من صاحب الجنتين
Bilinçli Müminin İki Bahçe Sahibine Karşı Tutumu
الجدال والنقاش قائم في الدنيا دائما على قدم وساق بين الكافر والمؤمن، وبين العاصي الفاجر والمستقيم الصالح، الأول يغتر بماله ونفسه ودنياه، والثاني يستمسك بإيمانه وينظر لمستقبل عمره، ويدرك فناء الدنيا مهما عظمت، ويتأمل الخير فيما عند ربه، وهكذا كان حال المؤمن في مواجهة الكافر صاحب الجنتين (البستانين) وذي الثراء الواسع، حكى القرآن الكريم هذا اللون من الجدل الهادىء الصادر عن غاية الإيمان والحكمة والعقل:
Dünyada kâfir ile mümin, günahkâr fâsık ile dosdoğru sâlih kimse arasındaki tartışma ve çekişme daima tüm hızıyla sürmektedir. İlki malı, nefsi ve dünyasıyla gururlanır; ikincisi ise imanına sarılır, ömrünün geleceğine bakar, ne kadar büyük olursa olsun dünyanın fâniliğini idrak eder ve Rabbi katındaki hayrı umar. İki bahçe sahibi ve geniş bir servete sahip kâfir karşısında müminin durumu işte böyleydi. Kur'ân-ı Kerîm, imanın, hikmetin ve aklın zirvesinden kaynaklanan bu türden sükûnet dolu tartışmayı şöyle nakletmiştir:
[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٣٧ الى ٤٤]
[Kehf Suresi (18), Ayetler 37-44]
قالَ لَهُ صاحِبُهُ وَهُوَ يُحاوِرُهُ أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلاً (٣٧) لكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي وَلا أُشْرِكُ بِرَبِّي أَحَداً (٣٨) وَلَوْلا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ قُلْتَ ما شاءَ اللَّهُ لا قُوَّةَ إِلاَّ بِاللَّهِ إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنْكَ مالاً وَوَلَداً (٣٩) فَعَسى رَبِّي أَنْ يُؤْتِيَنِ خَيْراً مِنْ جَنَّتِكَ وَيُرْسِلَ عَلَيْها حُسْباناً مِنَ السَّماءِ فَتُصْبِحَ صَعِيداً زَلَقاً (٤٠) أَوْ يُصْبِحَ ماؤُها غَوْراً فَلَنْ تَسْتَطِيعَ لَهُ طَلَباً (٤١)
{ قالَ لَهُ صاحِبُهُ وَهُوَ يُحاوِرُهُ أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلاً (٣٧) لكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي وَلا أُشْرِكُ بِرَبِّي أَحَداً (٣٨) وَلَوْلا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ قُلْتَ ما شاءَ اللَّهُ لا قُوَّةَ إِلاَّ بِاللَّهِ إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنْكَ مالاً وَوَلَداً (٣٩) فَعَسى رَبِّي أَنْ يُؤْتِيَنِ خَيْراً مِنْ جَنَّتِكَ وَيُرْسِلَ عَلَيْها حُسْباناً مِنَ السَّماءِ فَتُصْبِحَ صَعِيداً زَلَقاً (٤٠) أَوْ يُصْبِحَ ماؤُها غَوْراً فَلَنْ تَسْتَطِيعَ لَهُ طَلَباً (٤١) } “Arkadaşı onunla konuşurken şöyle dedi: ‘Seni topraktan, sonra bir damla sudan (nutfe) yaratan, sonra da seni düzgün bir adam kılığına sokan [Allah]ı inkâr mı ettin? (37) Fakat O Allah benim Rabbimdir ve ben Rabbime hiç kimseyi ortak koşmam. (38) Bağına girdiğinde: Mâşâallah (Allah’ın dilediği olur), kuvvet yalnız Allah’ındır, deseydin ya! Eğer beni mal ve evlat bakımından kendinden daha az görüyorsan, (39) belki Rabbim bana senin bağından daha hayırlısını verir; senin bağına ise gökten yıldırımlar gönderir de orası kaygan, çorak bir toprak haline gelir. (40) Yahut suyu çekiliverir de bir daha onu aramaya güç yetiremezsin.’ (41)”
وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ عَلى ما أَنْفَقَ فِيها وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها وَيَقُولُ يا لَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَداً (٤٢) وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَما كانَ مُنْتَصِراً (٤٣) هُنالِكَ الْوَلايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ هُوَ خَيْرٌ ثَواباً وَخَيْرٌ عُقْباً (٤٤)
{ وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ عَلى ما أَنْفَقَ فِيها وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها وَيَقُولُ يا لَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَداً (٤٢) وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَما كانَ مُنْتَصِراً (٤٣) هُنالِكَ الْوَلايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ هُوَ خَيْرٌ ثَواباً وَخَيْرٌ عُقْباً (٤٤) } “Derken onun ürünleri büsbütün yok edildi. O da çökmüş çardakları üzerine harcadıklarına karşı ellerini ovuşturup: ‘Keşke Rabbime hiç kimseyi ortak koşmasaydım!’ diyordu. (42) Allah'tan başka ona yardım edecek bir topluluğu da yoktu ve kendi kendini de kurtaracak güçte değildi. (43) İşte burada yardım ve dostluk, hak olan Allah'a aittir. O, mükâfatça da daha hayırlıdır, akıbetçe de daha hayırlıdır. (44)”
لقد أجاب الرجل المؤمن صاحبه المفتون ببساتينه وثرواته حينما كان يحاوره، واعظا له، وزاجرا عما هو فيه من الكفر والاغترار، فقال: أكفرت بمن خلقك في أصل الخلقة من تراب، لأن خلق آدم أبي البشر من تراب خلق لذريته، وكذلك الغذاء من النبات، وغذاء النبات من الماء والتراب، ثم يتحول هذا الغذاء دما، يتحول بعضه إلى نطفة، تكون وسيلة للإنجاب، ثم خلق البشر السوي التام الأعضاء.
Mümin adam, bahçelerine ve servetlerine kapılmış olan arkadaşına onunla konuşurken, ona vaaz ederek ve içinde bulunduğu küfür ve gururdan onu menederek şöyle cevap verdi: Yaratılışın aslında seni topraktan yaratanı inkâr mı ettin? Zira insanlığın atası Âdem'in topraktan yaratılması, zürriyetinin de yaratılması demektir. Aynı şekilde gıda bitkidendir; bitkinin gıdası su ve topraktandır; sonra bu gıda kana dönüşür; kanın bir kısmı üremeye vesile olan nutfeye dönüşür; sonra da uzuvları tastamam düzgün bir insan yaratılır.
لكني أنا لا أقول بمقالتك، بل أقر لله بالوحدانية والربوبية، ولا أشرك به أحدا، بل هو الله المعبود وحده لا شريك له.
Fakat ben senin söylediğini söylemem; bilakis Allah'ın birliğini ve rubûbiyyetini ikrar ederim ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmam; bilakis O, tek olan ve hiçbir ortağı bulunmayan hak mabut Allah'tır.
وهلا إذا أعجبتك جنتك (بستانك) حين دخلتها، قلت: ما شاء الله، لا قوة إلا بالله، أي الأمر ما شاء الله، والكائن: ما قدره الله.
Bahçene girdiğinde onu beğendiğin zaman: “Mâşâallah, lâ kuvvete illâ billâh” yani “İş Allah'ın dilediğidir ve var olan ancak Allah'ın takdir ettiğidir” deseydin ya!
أتستصغرني إذ كنت أقل منك مالا وثروة، وأولادا وعشيرة، في هذه الدنيا الفانية، فإني أتوقع انقلاب الحال في الآخرة، وأرجو أن يعطيني الله خيرا من جنتك (بستانك) في الدار الآخرة، ويرسل على جنتك في الدنيا حسبانا من السماء، أي عذابا كالبرد الشديد والصقيع أو الطوفان أو الصاعقة المحرقة، فتصبح جنتك خالية
Bu fani dünyada mal ve servetçe, evlat ve aşiretçe senden daha az olduğum için beni küçük mü görüyorsun? Şüphesiz ben ahirette durumun tersine dönmesini bekliyorum; Allah'ın ahiret yurdunda bana senin bahçenden daha hayırlısını vermesini, senin dünyadaki bahçenin üzerine ise gökten bir hisban —yani şiddetli dolu, dondurucu soğuk, tufan veya yakıcı bir yıldırım gibi bir azap— göndermesini ve böylece bahçenin [bomboş] kalmasını umuyorum.
من أي شجر أو نبات، وخاوية على عروشها، أو تصير صعيدا (أي وجه الأرض) زلقا: لا يثبت فيها قدم، يعني أن تذهب الأشجار والنباتات، وتبقى أرضا يابسة، قد ذهبت منافعها، حتى منفعة المشي، فهي وحل لا تنبت، ولا تثبت فيها قدم أو يغور ماؤها ويذهب، ولن تتمكن من طلبه وإعادته مرة أخرى.
herhangi bir ağaç veya bitkiden yoksun kalır, çardakları üzerine çöker veya kaygan, üzerinde ayak durmayan çorak bir toprak (sayd) haline gelir. Yani ağaçlar ve bitkiler yok olur; geriye yürüme menfaati dahi gitmiş kuru bir toprak kalır; öyle ki bitki bitirmeyen ve üzerinde ayak durmayan bir çamur olur veya suyu dibe çekilip yok olur da bir daha onu aramaya ve geri getirmeye asla güç yetiremezsin.
ثم أخبر الله تعالى بما حل من العذاب بحال هذا الجاحد الممثّل به، وصفة هذا العذاب: أنه أحاط العذاب والفساد والاستئصال بثمار البساتين ونزلت الجائحة بالأموال، فدمّرتها، فأصبح ذلك الرجل المفتون بها نادما متحسرا على ضياع نفقته التي أنفقها عليها، وتمنى أن لم يكن قد أشرك بربه أحدا، وصارت جنته خاوية على عروشها، أي سقطت عرائشها على الأرض.
Sonra Allah Teâlâ, misal verilen bu inkârcının başına gelen azabı haber verdi. Bu azabın niteliği şöyledir: Azap, fesat ve kökten yok oluş bahçelerin meyvelerini çepeçevre kuşattı, malların başına büyük bir felaket inip onları yerle bir etti. Böylece onlara aldanmış olan o adam, bahçelere harcadığı harcamanın boşa gitmesine pişman olup kahrolmaya başladı, Rabbine hiç kimseyi ortak koşmamış olmayı temenni etti ve bahçesi çardakları üzerine çökmüş bir hale geldi; yani çardakları yere düştü.
ولم يجد أحدا يناصره ويؤازره من عشيرة أو ولد، كما كان يفتخر ويتباهى، ولم يعد منتصرا، أي ممتنعا بقوته عن انتقام الله تعالى منه.
Övünüp böbürlendiği gibi aşiretten veya evlattan kendisine yardım edecek ve arka çıkacak kimse bulamadı ve artık kendini kurtaracak güce de sahip olamadı; yani gücüyle Allah Teâlâ'nın intikamına engel olamadı.
وفي هذه الحال من الشدة والمحق والمحنة، تكون النصرة لله وحده، ويؤمن فيها البرّ والفاجر، ويعود كل إنسان طوعا أو كرها إلى الله وحده، وإلى موالاته والخضوع له، حينما وقع العذاب. فقوله سبحانه: هُنالِكَ الْوَلايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ أي حينئذ يكون السلطان والملك والنصرة والحكم لله الإله الحق المبين.
Bu şiddet, yok oluş ve imtihan halinde nusret yalnızca Allah'a aittir; orada iyi de fâsık da iman eder ve azap vuku bulduğunda her insan ister istemez sadece Allah'a, O'na boyun eğmeye ve O'na teslim olmaya döner. Nitekim Allah Teâlâ'nın { هُنالِكَ الْوَلايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ } “İşte burada yardım ve dostluk, hak olan Allah'a aittir” buyruğu; o zaman hâkimiyet, mülk, nusret ve hüküm hak ve apaçık ilah olan Allah'a aittir, demektir.
والله سبحانه هو خير ثوابا وخير عقبا، أي خير جزاء، وأفضل عاقبة لأوليائه المؤمنين، فينصرهم ويعوضهم عما فقدوه في دار الدنيا، وتكون الأعمال الخالصة لله ذات ثواب عظيم، وأثر طيب أو عاقبة حميدة رشيدة، كلها خير من سابقاتها في الدنيا. وهذا دليل واضح على أن الله يجزي بالحسنة خيرا منها، ويضاعف الله كرما وفضلا ثواب الحسنة إلى ما شاء سبحانه، مما يحمل كل عاقل على الطمع في فضل الله وإحسانه، والإقبال على طاعته ومرضاته لأن ما عند الله خير وأبقى.
Allah Sübhânehu mükâfatça da akıbetçe de en hayırlıdır; yani mümin dostları için en hayırlı mükâfat ve en güzel akıbettir. Onlara yardım eder ve dünya yurdunda kaybettiklerinin karşılığını verir. Yalnızca Allah için yapılan ameller ise büyük bir mükâfata, güzel bir tesire veya hepsi dünyadaki öncekilerden daha hayırlı olan övülmüş, doğru bir akıbete sahip olur. Bu da Allah'ın iyiliğe daha hayırlısıyla karşılık verdiğine ve lütuf ve ihsanıyla iyiliğin mükâfatını dilediği kadar katbekat artırdığına açık bir delildir. Bu durum her akıl sahibini Allah'ın lütfunu ve ihsanını ummaya, O'na itaate ve rızasına yönelmeye sevk eder; zira Allah katında olan şeyler daha hayırlı ve daha kalıcıdır.
صفة الدنيا الفانية
Fâni Dünyanın Niteliği
جرت العادة أن تكون الاستعدادات للأحوال المؤقتة بسيطة وقليلة، وأن تكون الاستعدادات للأوضاع الدائمة والخطيرة كثيرة ومتنوعة، وهكذا ينبغي النظر باستمرار لحال الدنيا والآخرة لأن الدنيا فانية منتهية، والآخرة باقية خالدة، فما على المؤمن إلا أن يتخذ الدنيا جسرا للآخرة، وأن يتزود بالأعمال الصالحة، ويقدم المزيد من الخير لمستقبله، حتى يحقق لنفسه السعادة والنجاة، لذا زهّد القرآن الكريم بالدنيا، ورغّب في نعيم الآخرة الخالد، فقال الله تعالى:
Âdet olduğu üzere geçici durumlar için yapılan hazırlıklar basit ve az olur; kalıcı ve mühim durumlar için yapılan hazırlıklar ise çok ve çeşitli olur. Dünya ve ahiret haline de sürekli bu gözle bakılmalıdır; çünkü dünya fâni ve sonludur, ahiret ise baki ve ebedîdir. Bu sebeple mümine düşen, dünyayı ahiret için bir köprü edinmek, sâlih amellerle azıklanmak ve kendisi için mutluluk ve kurtuluşu gerçekleştirebilmek amacıyla geleceği için daha fazla hayır takdim etmektir. İşte bu yüzden Kur'ân-ı Kerîm dünyadan sakındırmış, ahiretin ebedî nimetine teşvik etmiştir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٤٥ الى ٤٦]
[Kehf Suresi (18), Ayetler 45-46]
وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَياةِ الدُّنْيا كَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِيماً تَذْرُوهُ الرِّياحُ وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقْتَدِراً (٤٥) الْمالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً وَخَيْرٌ أَمَلاً (٤٦)
{ وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَياةِ الدُّنْيا كَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِيماً تَذْرُوهُ الرِّياحُ وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقْتَدِراً (٤٥) الْمالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً وَخَيْرٌ أَمَلاً (٤٦) } “Onlara dünya hayatının örneğini ver: [O,] gökten indirdiğimiz bir su gibidir ki, onunla yeryüzünün bitkisi birbirine karışmış; ardından da rüzgârların savurduğu bir çöp kırıntısı haline gelivermiştir. Allah her şeye güç yetirendir. (45) Mal ve oğullar dünya hayatının süsüdür. Kalıcı olan sâlih ameller ise Rabbinin katında sevapça da daha hayırlıdır, ümit bağlamak bakımından da daha hayırlıdır. (46)”
اذكر أيها النبي مثلا لأهل مكة وأمثالهم الذين افتخروا بأموالهم وأتباعهم على فقراء المسلمين، يبين ذلك المثل أو الصفة زوال الدنيا وما فيها، والمراد حياة الإنسان بما يتعلق من نعم وثروة، فإن الدنيا بعد الخضرة والبهجة تصبح عابسة لا جمال فيها ولا زهو، إنها في تحولها وتبدلها تشبه حال نبات سقي بماء السماء، واختلط النبات بعضه ببعض، بسبب الماء، وصار أخضر جميلا، ثم تحول بعد الخضرة فأصبح هشيما، أي يابسا، تذروه الرياح، أي تفرقه وتنثره ذات اليمين وذات الشمال.
Ey Peygamber! Fakir Müslümanlara karşı malları ve taraftarlarıyla övünen Mekkelilere ve benzerlerine, dünyanın ve içindekilerin yok oluşunu açıklayan bir misal veya vasıf zikret. Kastedilen, insanın nimet ve servetle bağlantılı hayatıdır. Zira dünya yeşillik ve neşeden sonra güzelliği ve parlaklığı kalmayan asık bir çehreye bürünür. Dünya, değişip başkalaşması bakımından gökten inen su ile sulanan, bu su sebebiyle bitkileri birbirine karışıp güzelce yeşeren, sonra yeşillikten sonra heşîme yani rüzgârların sağa sola savurup dağıttığı kuru bir çöp kırıntısına dönüşen bitkinin durumuna benzer.
والله قادر على كل شيء من الإنشاء والإحياء، ثم الدمار والإفناء، واليبس والهلاك، فلا ينبغي لعاقل أن يغتر بإقبال الدنيا أو يتفاخر بها، وعليه أن ينظر إلى مآلها ونهايتها الحتمية.
Allah; var etme ve diriltmeye, ardından yıkıp yok etmeye, kurutup helak etmeye [kısacası] her şeye kadirdir. Bu sebeple akıl sahibi bir kimsenin dünyanın [yüzüne] gülmesine aldanmaması veya onunla övünmemesi gerekir; bilakis onun varacağı akıbete ve kaçınılmaz sonuna bakmalıdır.
ومعنى هذا المثل تشبيه حال المرء في حياته وماله وعزته، وزهوه وبطره بالنبات الذي له خضرة ونضرة، بسبب المطر النازل، ثم يعود بعد ذلك هشيما متبددا، ويصير إلى عدم. فمن كان له عمل صالح يبقى في الآخرة، فهو الفائز، فكأن الحياة بمثابة الماء، والخضرة والنضارة بمنزلة النعيم والعزة ونحوه. ويدل هذا المثل على سرعة زوال الدنيا وفنائها.
Bu misalin manası; insanın hayatı, malı, izzeti, böbürlenmesi ve şımarıklığı bakımından durumunu, yağan yağmur sebebiyle yeşeren ve parıldayan, ardından dağılmış bir çöp kırıntısına dönüp yokluğa karışan bitkiye benzetmektir. Kimin ahirete kalacak sâlih bir ameli varsa, kazanan odur. Âdeta hayat su mesabesinde, yeşillik ve tazelik ise nimet ve izzet vb. konumundadır. Bu misal, dünyanın hızla zeval bulup yok olacağına delalet eder.
ثم أخبر الله عن حقيقة المال والأولاد، فذكر أن الأموال والبنين والبنات هي من زينة الحياة الدنيا، وليست من زينة الآخرة الدائمة، فهي سريعة الفناء والانقراض، فلا ينبغي لعاقل أو متأمل الاغترار بها والتفاخر بمظاهرها، ولا يصح للناس أن يتبعوا أنفسهم زينة الدنيا وجمالها، وعليهم أن ينتفعوا بها مجرد انتفاع، دون تعلق نفس وإيثار، أو تعظيم وتفضيل، لأن كل ذلك إلى فناء.
Sonra Allah Teâlâ mal ve evlatların hakikatini haber vererek malların, oğulların ve kızların dünya hayatının süsünden olduğunu, ahiretin ebedî süsünden olmadığını bildirdi. Zira bunlar hızla yok olup tükenirler. Bu sebeple akıl sahibi ve düşünen bir kimsenin bunlara aldanmaması ve bunların zahirî görüntüleriyle övünmemesi gerekir. İnsanların nefislerini dünyanın süsüne ve cazibesine kaptırmaları doğru değildir; gönül bağlamadan, öncelemeden, yüceltmeden ve üstün tutmadan bunlardan sadece faydalanma yoluyla istifade etmelidirler; zira bütün bunlar yok olmaya mahkûmdur.
والباقيات الصالحات خير، أي إن أعمال الخير وأفعال الطاعة، كالصلاة والصيام والصدقة والجهاد في سبيل الله، ومساعدة المحتاجين، وذكر الله: أفضل ثوابا، وأعظم قربة عند الله، وأبقى أثرا، لأن ثوابها عائد على صاحبها، وهي خير أملا، حيث ينال صاحبها في الآخرة كل ما كان يؤمله في الدنيا.
Kalıcı olan sâlih ameller (el-Bâkıyâtü's-sâlihât) daha hayırlıdır; yani namaz, oruç, sadaka, Allah yolunda cihad, muhtaçlara yardım ve Allah'ı zikir gibi hayır amelleri ve itaat fiilleri mükâfat bakımından daha üstün, Allah katında daha büyük bir yakınlık vesilesi ve tesir bakımından daha kalıcıdır. Çünkü bunların mükâfatı sahibine döner. Ümit bakımından da daha hayırlıdır; zira sahibi dünyada ümit ettiği her şeye ahirette kavuşur.
فسر ابن عباس وغيره الباقيات الصالحات بأنها الصلوات الخمس، وفسرها جمهور المفسرين بأنها الكلمات المأثور فضلها وهي: سبحان الله، والحمد لله، ولا إله إلا الله، والله أكبر، ولا حول ولا قوة إلا بالله العلي العظيم. وقال ذلك أيضا ابن عباس. ورجح الطبري والقرطبي ما قاله ابن عباس في رواية ثالثة: الباقيات الصالحات: كل عمل صالح من قول أو فعل يبقى للآخرة.
İbn Abbas ve başkaları el-Bâkıyâtü's-sâlihât'ı beş vakit namaz olarak tefsir etmiş; müfessirlerin cumhuru ise fazileti rivayet edilmiş şu kelimeler olarak tefsir etmiştir: “Sübhânallâh, velhamdülillâh, ve lâ ilâhe illallâh, vallâhu ekber, ve lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâhi'l-aliyyi'l-azîm”. Bunu İbn Abbas da söylemiştir. Taberî ve Kurtubî ise İbn Abbas'tan gelen üçüncü bir rivayeti tercih etmiştir: el-Bâkıyâtü's-sâlihât, ahirete kalacak olan söz ve fiil türünden her türlü sâlih ameldir.
وقول الله سبحانه: خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً وَخَيْرٌ أَمَلًا معناه: صاحبها ينتظر الثواب، وينبسط أمله على خير من حال ذي المال والبنين، ودون أن يعمل عملا صالحا.
Allah Sübhânehu'nun: { خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً وَخَيْرٌ أَمَلًا } “Rabbinin katında sevapça da daha hayırlıdır, ümit bağlamak bakımından da daha hayırlıdır” buyruğunun anlamı şudur: Amel sahibi, sâlih amel işlemeksizin mal ve oğul sahibi olan kimsenin durumundan daha hayırlı bir şekilde mükâfat bekler ve ümidi daha güzel bir şekilde genişler.
ويكون المقصود من الآية عقد مقارنة بين الزائل والدائم، أما الزائل فلا قرار له، وأما الدائم فهو الثابت بنحو مستمر، والاستمرار إنما يكون ببقاء الأثر، والعمل الصالح الشامل للأقوال والأفعال الطيبة المرضية لله تعالى: هو الذي يحقق دوام الأثر، وفضيلة الثواب، وزهرة الآمال اليانعة التي يحلم بها الإنسان، وتحقق له دوام السعادة، ومتعة الحياة، والجمال الذي لا يزول، والفضل الإلهي الشامل، وجنة الخلد اليانعة، التي غراسها: سبحان الله، والحمد لله، ولا إله إلا الله، والله أكبر.
Ayetin maksadı, zeval bulan ile baki kalan arasında bir mukayese yapmaktır. Zeval bulanın hiçbir kararı ve istikrarı yoktur; baki olan ise sürekli bir biçimde sabittir. Süreklilik ise ancak izin/eserin kalıcılığıyla olur. Allah Teâlâ'nın razı olduğu güzel söz ve fiilleri kapsayan sâlih amel, izin devamlılığını, mükâfatın faziletini, insanın hayal ettiği taptaze emellerin çiçek açmasını sağlayan ve onun için mutluluğun sürekliliğini, hayatın zevkini, yok olmayan güzelliği, kuşatıcı ilahî lütfu ve fidanları “Sübhânallâh, velhamdülillâh, ve lâ ilâhe illallâh, vallâhu ekber” olan taptaze ebedîyet cennetini gerçekleştiren şeydir.
مشاهد القيامة الحاسمة
Kıyametin Kesin Sahneleri
مهما تعرض الإنسان للأحداث والمحن الدنيوية، فإنها تكون هينة صغيرة أمام أحداث القيامة الرهيبة، لأن أحداث الدنيا يعقبها دائما أو غالبا انفراج وزوال للكروب، أما أحداث الآخرة، فهي حاسمة شاملة لا أمل فيها بالتغير ولا الانفراج أو احتمال الزوال، لذا تكاد النفس أو الروح تنخلع من الجسد، ويشتد الضيق والألم، حينما يشاهد المرء ما يتعرض له الكون من تدمير وخراب، ويتسلم صحيفة عمله التي هي بمثابة الحكم القضائي المبرم الذي يتلقاه المتهم في محاكم الدنيا، ثم يزجّ به في غياهب السجون، لتنفيذ مقتضى ذلك الحكم. قال الله تعالى واصفا هذه المشاهد المفزعة والمخيفة:
İnsan dünyadaki olaylara ve sıkıntılara ne kadar maruz kalırsa kalsın, bunlar kıyametin korkunç olayları karşısında hafif ve küçük kalır. Zira dünya olaylarının ardından daima veya çoğunlukla bir ferahlama ve kederlerin yok oluşu gelir. Ahiret olayları ise kesindir, kuşatıcıdır; onda bir değişim, bir ferahlama ya da zeval bulma ihtimali ümidi yoktur. Bu yüzden insan kâinatın maruz kaldığı yıkım ve harabeyi gördüğünde ve dünya mahkemelerinde sanığın aldığı kesinleşmiş yargı kararı mesabesinde olan amel defterini teslim alıp bu hükmün gereğinin infazı için zindanların karanlıklarına atıldığında nefis veya ruh adeta bedenden sökülecek gibi olur, darlık ve elem şiddetlenir. Allah Teâlâ bu ürkütücü ve korkutucu sahneleri vasfederek şöyle buyurmuştur:
[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٤٧ الى ٤٩]
[Kehf Suresi (18), Ayetler 47-49]
وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبالَ وَتَرَى الْأَرْضَ بارِزَةً وَحَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً (٤٧) وَعُرِضُوا عَلى رَبِّكَ صَفًّا لَقَدْ جِئْتُمُونا كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِداً (٤٨) وَوُضِعَ الْكِتابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يا وَيْلَتَنا مالِ هذَا الْكِتابِ لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلاَّ أَحْصاها وَوَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً (٤٩)
{ وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبالَ وَتَرَى الْأَرْضَ بارِزَةً وَحَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً (٤٧) وَعُرِضُوا عَلى رَبِّكَ صَفًّا لَقَدْ جِئْتُمُونا كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِداً (٤٨) وَوُضِعَ الْكِتابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يا وَيْلَتَنا مالِ هذَا الْكِتابِ لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلاَّ أَحْصاها وَوَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً (٤٩) } “Dağları yürüteceğimiz ve senin yeryüzünü çırılçıplak göreceğin günü [hatırla]. Onları bir araya toplamışızdır da içlerinden hiçbirini bırakmamışızdır. (47) Rabbinin huzuruna sıra sıra arz olunmuşlardır. ‘Andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi bize geldiniz; oysa size bir buluşma zamanı tayin etmeyeceğimizi sanmıştınız!’ [denilir]. (48) Kitap ortaya konulmuştur; suçluların onda yazılı olandan korkup titrediklerini görürsün. ‘Vay başımıza gelene! Bu nasıl bir kitaptır ki küçük büyük hiçbir şey bırakmadan hepsini sayıp dökmüş!’ derler. Yaptıklarını hazır bulmuşlardır. Rabbin hiç kimseye zulmetmez. (49)”
المعنى: اذكر أيها الرسول يوم تذهب الجبال من أماكنها، ونبددها فتصير كالسحاب هباء منثورا، كما جاء في آية أخرى: وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ فَقُلْ يَنْسِفُها رَبِّي نَسْفاً (١٠٥) [طه: ٢٠/ ١٠٥] .
Manası: Ey Resul! Dağların yerlerinden gideceği, onları un ufak edip bulut gibi savuracağımız günü hatırla. Nitekim başka bir ayette şöyle buyrulmuştur: { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ فَقُلْ يَنْسِفُها رَبِّي نَسْفاً (١٠٥) } “Sana dağlar hakkında sorarlar. De ki: Rabbim onları ufalayıp savuracak. (105)” [Tâhâ: 20/105].
وتنظر أيها الإنسان إلى الأرض، فتراها ظاهرة بادية، لا جبال فيها ولا وديان، جميع الخلق على صعيد واحد، صافون صفوفا أمام ربهم، لا تخفى على الله منهم خافية.
Ey insan! Yeryüzüne bakarsın ve onu dağları ve vadileri bulunmayan, açık ve dümdüz görürsün. Bütün mahlûkat tek bir düzlükte, Rablerinin huzurunda saf saf dizilmişlerdir; onlardan hiçbir gizli şey Allah'a gizli kalmaz.
فهذان حدثان كبيران: تسيير الجبال، وتسوية الأرض، مما يغير حال الدنيا.
İşte bu ikisi; dağların yürütülmesi ve yeryüzünün düzlenmesi, dünya halini değiştiren iki büyük olaydır.
والحدث المنتظر للخلائق جميعا أن الله يجمع الأولين والآخرين للحساب في موقف واحد، من غير أن يترك الله منهم أحدا، لا صغيرا ولا كبيرا، كما قال الله تعالى في آية أخرى: قُلْ إِنَّ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ (٤٩) لَمَجْمُوعُونَ إِلى مِيقاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ (٥٠) [الواقعة:
Bütün mahlûkat için beklenen olay ise Allah'ın hesaba çekmek üzere ne küçük ne büyük hiçbirini bırakmaksızın öncekileri ve sonrakileri tek bir mahşer yerinde toplamasıdır. Nitekim Allah Teâlâ başka bir ayette şöyle buyurmuştur: { قُلْ إِنَّ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ (٤٩) لَمَجْمُوعُونَ إِلى مِيقاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ (٥٠) } “De ki: Şüphesiz öncekiler ve sonrakiler, (49) mutlaka bilinen bir günün belirlenmiş vaktinde toplanacaklardır. (50)” [el-Vâkıa:
٥٦/ ٤٩- ٥٠] . فقوله تعالى: وَحَشَرْناهُمْ أي أقمناهم من قبورهم وجمعناهم لعرضة القيامة.
56/49-50]. Allah Teâlâ'nın: { وَحَشَرْناهُمْ } “Onları bir araya toplamışızdır” buyruğu, yani onları kabirlerinden kaldırdık ve kıyamet arzı için bir araya getirdik, demektir.
وفي هذا العرض يعرض البشر قاطبة أمام الله صفا واحدا، يأتون جميعا أحياء، كهيئتهم يوم خلقهم أول مرة في الدنيا، حفاة عراة، لا شيء معهم، لقد جاؤوا إلى ربهم كما خلقهم في المرة الأولى، وفي هذا تقريع وتوبيخ للكفار والمنكرين للبعث، وإثبات لقضية العرض والحساب على الله تعالى، لذا خاطب الله هؤلاء المنكرين بقوله: لْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِداً
Bu arzda bütün insanlar Allah'ın huzuruna tek bir saf halinde çıkarılır; hepsi diri olarak, dünyada ilk kez yaratıldıkları gündeki halleriyle, yalınayak, çıplak, yanlarında hiçbir şey olmaksızın gelirler. Rablerine ilk seferinde yarattığı gibi gelmişlerdir. Bunda kâfirlere ve yeniden dirilişi inkâr edenlere bir azarlama ve kınama, Allah Teâlâ'nın huzurunda arz ve hesap meselesinin bir ispatı vardır. Bu yüzden Allah, bu inkârcılara şöyle hitap etmiştir: { بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِداً } “Oysa size bir buluşma zamanı tayin etmeyeceğimizi sanmıştınız!”
، أي بل ظننتم أنه لا لقاء لكم مع الله، وأنه لا ميعاد لهذا اللقاء.
Yani bilakis siz, Allah ile bir kavuşmanızın olmayacağını ve bu buluşma için tayin edilmiş bir vakit bulunmadığını sanmıştınız.
ثم يتلقى الناس الأحكام الصادرة في حقهم، في صحف تتطاير وكتب توزع، حتى تصل إلى أيدي أصحابها، فيضع الله (الكتاب) أي فتوضع كتب الناس التي أحصتها الحفظة لكل واحد، ويكون لكل إنسان كتاب واحد، يظهر فيه ما دوّن من أعمال الناس، من خير أو شر، صغير أو كبير، دون أن يترك الكتاب شيئا، ويقول المجرمون شاكين من دقة الإحصاء، لا من وجود ظلم أو حيف، يا حسرتنا ويا ويلنا على ما فرطنا وقصرنا من أعمال، فلا يترك هذا الكتاب ذنبا صغيرا ولا كبيرا إلا ضبطه وحفظه، فهو شامل لكل شيء، كما جاء في آية أخرى: إِذْ يَتَلَقَّى الْمُتَلَقِّيانِ عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمالِ قَعِيدٌ (١٧) ما يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ (١٨) [ق: ٥٠/ ١٧- ١٨] . والآية تدل على إثبات الصغائر والكبائر من الذنوب.
Sonra insanlar haklarında verilen hükümleri uçuşan sahifelerde ve dağıtılan kitaplarda, sahiplerinin ellerine ulaşıncaya dek alırlar. Allah kitabı ortaya koyar; yani koruyucu meleklerin her bir kişi için sayıp döktüğü amel defterleri konulur. Her insanın, insanların yaptıklarından iyi veya kötü, küçük veya büyük kaydedilen şeylerin açıkça görüldüğü, hiçbir şeyi bırakmayan tek bir kitabı olur. Suçlular, herhangi bir zulüm veya haksızlıktan değil, sayımın eksiksizliğinden yakınarak: 'Yazıklar olsun bize! İhmal ettiğimiz ve kusur işlediğimiz amellerden dolayı vay halimize! Bu kitap küçük veya büyük hiçbir günahı bırakmayıp hepsini zapt etmiş ve kaydetmiştir' derler. Zira o her şeyi kuşatıcıdır; nitekim başka bir ayette şöyle buyrulmuştur: { إِذْ يَتَلَقَّى الْمُتَلَقِّيانِ عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمالِ قَعِيدٌ (١٧) ما يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ (١٨) } “Sağında ve solunda oturmuş iki alıcı [melek] kaydederken, (17) hiçbir söz telaffuz etmez ki yanında hazır bir gözetleyici bulunmasın. (18)” [Kâf: 50/17-18]. Bu ayet, küçük ve büyük günahların varlığını ispatlamaktadır.
ويجد الناس ما عملوا في الدنيا مثبتا في كتابهم، من خير أو شر، صغير أو كبير، قال ابن عباس: الصغيرة: الضحك.
İnsanlar dünyada yaptıklarını, iyi veya kötü, küçük veya büyük olsun, kitaplarında kayıtlı bulurlar. İbn Abbas şöyle demiştir: Küçük [günah], [alaylı] gülüştür.
وليس في حكم الله أي ظلم لأحد من الخلق، لأن العدل الإلهي المطلق شامل للثواب والعقاب، حتى يكافأ المحسن، ويجازى المسيء، بل إن الله تعالى قد يغفر ويرحم، وإذا حكم، فإنه يعذب من يشاء بقدرته وحكمته وعدله، ويكون جزاء الكفرة الخلود في نار جهنم. وأمر المغفرة والعقاب متروك لمشيئة الله تعالى ويتنازع الأمرين: العدل الإلهي المطلق، والرحمة الشاملة السابغة، لكن تغلب الرحمة الغضب كما
Allah'ın hükmünde mahlûkattan hiç kimseye zerre kadar zulüm yoktur; zira mutlak ilahî adalet, iyilik yapanın mükâfatlandırılması, kötülük yapanın ise cezalandırılması için sevap ve cezayı da kapsar. Hatta Allah Teâlâ bağışlayabilir ve merhamet edebilir. Hükmettiğinde ise kudreti, hikmeti ve adaletiyle dilediğine azap eder; kâfirlerin cezası ise cehennem ateşinde ebedî kalmaktır. Bağışlama ve cezalandırma işi Allah Teâlâ'nın dilemesine bırakılmıştır ve bu iki husus birbiriyle yarışır: Mutlak ilahî adalet ve her şeyi kuşatan bol rahmet. Fakat rahmet gazaba üstün gelir;
جاء في الحديث النبوي الثابت: «سبقت رحمتي غضبي» .
nitekim sabit nebevî hadiste şöyle buyrulmuştur: «Rahmetim gazabımı geçmiştir.»
تقريع الكفار في موالاتهم العدو غير الله
Kâfirlerin Allah'tan Başka Düşmanları Dost Edinmelerinin Kınanması
كل عاقل مخلص يلتمس الخلاص لنفسه بمناصرة أو موالاة المحسن إليه، والمنعم عليه بالنعم الكثيرة، وكل جاهل خائن قصير النظر يوالي أعداء الله من الشياطين، على أمل تحقيق الخير أو دفع الشر، وهو أمل خادع، ثم يترك موالاة المنعم المتفضل عليه بكل نعمة، صغيرة أو كبيرة، وهو لون من الحماقة والطيش ونسيان المعروف، وهذا اللون من التوجه يجنح إليه أصناف الجاحدين والكافرين، فقال الله تعالى واصفا حالهم:
Her akıllı ve samimi insan, kendisine iyilik edene ve birçok nimet bahşedene yardım edip onu dost edinerek kendi kurtuluşunu arar. Her cahil, hain ve dar görüşlü kimse ise hayra ulaşma veya şerri savma ümidiyle şeytanlardan olan Allah düşmanlarını dost edinir ki bu aldatıcı bir ümittir. Sonra da küçük veya büyük her nimeti lütfeden o Nimet Sahibini dost edinmeyi terk eder. Bu, ahmaklığın, hafifmeşrepliğin ve nankörlüğün bir türüdür. İnkârcı ve kâfir zümreler bu tür bir yönelişe meylederler. Allah Teâlâ onların bu halini şöyle tasvir etmiştir:
[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٥٠ الى ٥٣]
[Kehf Suresi (18): Ayetler 50'den 53'e]
وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ كانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلاً (٥٠) ما أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ وَما كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُداً (٥١) وَيَوْمَ يَقُولُ نادُوا شُرَكائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَجَعَلْنا بَيْنَهُمْ مَوْبِقاً (٥٢) وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُواقِعُوها وَلَمْ يَجِدُوا عَنْها مَصْرِفاً (٥٣)
{ وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ كانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلاً (٥٠) ما أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ وَما كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُداً (٥١) وَيَوْمَ يَقُولُ نادُوا شُرَكائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَجَعَلْنا بَيْنَهُمْ مَوْبِقاً (٥٢) وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُواقِعُوها وَلَمْ يَجِدُوا عَنْها مَصْرِفاً (٥٣) } “Hani biz meleklere: 'Âdem'e secde edin!' demiştik de İblis hariç hepsi secde etmişlerdi. O cinlerdendi de Rabbinin emrinden dışarı çıktı. Şimdi siz beni bırakıp da onu ve neslini mi dostlar ediniyorsunuz? Oysa onlar size düşmandır. Zalimler için ne kötü bir bedeldir bu! (50) Ben onları ne göklerin ve yerin yaratılışına ne de kendi nefislerinin yaratılışına şahit tuttum. Ben saptıranları asla yardımcı edinecek de değilim. (51) O gün [Allah]: 'Benim ortaklarım olduklarını iddia ettiklerinizi çağırın!' buyurur. Onları çağırırlar ama kendilerine cevap veremezler. Biz de aralarına helak edici bir uçurum koymuşuzdur. (52) Günahkârlar ateşi görmüş ve mutlaka oraya düşeceklerini anlamışlardır; fakat ondan savuşacak bir yer de bulamamışlardır. (53)”
هذا تنبيه للناس على عداوة إبليس وذريته لهم، ولأبيهم من قبلهم، وتقريع لمن اتبع الأبالسة الأعداء، وخالف الخالق الناصر، ومفاده: واذكر أيها النبي حين أمرنا الملائكة بالإلهام بأن يسجدوا لآدم سجود تحية وإكرام، تكريما للنوع الإنساني، كما ذكر ذلك مرارا في القرآن الكريم.
Bu, insanlara İblis ve neslinin kendilerine ve daha önce de babalarına olan düşmanlığını bir hatırlatma ve düşman olan şeytanlara uyup koruyucu olan Yaratıcıya karşı gelenleri bir kınamadır. Bunun özü şudur: Ey Peygamber! İnsan türüne ikramda bulunmak üzere meleklere ilham yoluyla Âdem'e bir selamlama ve ikram secdesiyle secde etmelerini emrettiğimiz zamanı hatırla; nitekim bu husus Kur'ân-ı Kerîm'de defalarca zikredilmiştir.
فسجد جميع الملائكة، كلهم في وقت واحد، وكان هذا السجود في قول جماعة إيماء منهم نحو الأرض، لأن السجود في كلام العرب: عبارة عن غاية التواضع.
Bunun üzerine meleklerin hepsi, aynı anda secde ettiler. Bir topluluğun görüşüne göre bu secde, meleklerin yere doğru ima etmeleri şeklindeydi; zira Arapların kelamında secde, son derece tevazu göstermekten ibarettir.
وهذا جائز بتكليف الله وأمره، وأبى إبليس السجود لآدم، لاغتراره بأصله وعنصره وهو خلقه من نار، وآدم من تراب، وسبب عصيان إبليس أنه كان من عنصر الجن، فلم يعمل مثلما عملوا، وقوله سبحانه: أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ دليل على أن للشيطان ذرية من صلبه.
Bu da Allah'ın teklifi ve emriyle caizdir. İblis ise kendi kökenine ve aslına aldanarak Âdem'e secde etmekten kaçındı; çünkü o ateşten, Âdem ise topraktan yaratılmıştı. İblis'in isyanının sebebi, cin cinsinden olmasıydı; bu yüzden onların yaptığı gibi yapmadı. Yüce Allah'ın: { أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ } “onu ve neslini mi [dostlar] ediniyorsunuz?” buyruğu, şeytanın kendi sulbünden gelen bir nesli olduğuna delildir.
وخرج الشيطان عن طاعة الله، وصار فاسقا، لذا استحق التعنيف على عصيانه، وكان أثر هذا هو التعجب البالغ ممن يطيع إبليس وجنده في الكفر والمعاصي، وتحذير الناس من اتباع وساوس إبليس، وتوبيخ من اتبعه وأطاعه، متخذا له ولجنده أنصارا من دون الله، وبدلاء عنه.
Şeytan Allah'a itaatten çıktı ve fasık oldu; bu sebeple isyanından ötürü azarlanmayı hak etti. Bunun sonucu ise küfür ve günahlarda İblis'e ve ordusuna itaat eden kimseye duyulan derin hayret, insanları İblis'in vesveselerine uymaktan sakındırma, ona uyup itaat edeni ve Allah'ı bırakıp kendisiyle ordusunu yardımcılar ve O'nun yerine bedeller edineni kınamadır.
بئس البدل للكافرين الظالمين أنفسهم، وهو اتخاذ إبليس وذريته أولياء وأنصارا من دون الله. وقوله تعالى: فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ معناه: خرج عن أمر ربه إياه، أي فارقه.
Nefislerine zulmeden kâfirler için Allah'ı bırakıp İblis'i ve neslini dostlar ve yardımcılar edinmek ne kötü bir bedeldir! Allah Teâlâ'nın: { فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ } buyruğunun manası: Rabbinin ona verdiği emrinden çıktı, yani ondan ayrıldı, demektir.
ثم سلب الله تعالى بصفة نهائية الولاية والنصرة عمن دونه من الشركاء والأبالسة، فقال: ما أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ.. أي ما أشهدت الذين اتخذوا الشياطين والشركاء أولياء خلق السماوات والأرض، ولا أشهدت بعضهم خلق بعض، فهم عبيد كبقية عبيد الله، لا يملكون شيئا، ولم يكونوا موجودين عند خلق السماوات والأرض، ولم يتخذ الله الضالين المضلين أعوانا وأنصارا، فلا يصح لأحد اتخاذهم نصراء، وفي ذلك كله تحقير لأهل الشرك والشركاء المزعومين.
Sonra Allah Teâlâ, kendisinden başka olan ortaklardan ve şeytanlardan dostluk ve yardımı kesin bir biçimde çekip alarak şöyle buyurdu: { ما أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Ben onları ne göklerin ve yerin yaratılışına [şahit tuttum]...” Yani şeytanları ve putları dost edinenleri göklerin ve yerin yaratılışına şahit tutmadım, bir kısmını diğerinin yaratılışına da şahit kılmadım. Onlar da Allah'ın diğer kulları gibi hiçbir şeye malik olmayan kullardır; göklerin ve yerin yaratılışında mevcut değillerdi. Allah sapıtan ve saptıranları yardımcılar edinmemiştir; dolayısıyla hiç kimsenin onları yardımcılar edinmesi doğru olmaz. Bütün bunlarda şirk ehlini ve uydurma ortakları bir küçümseme vardır.