ثم أخبر الله تعالى عما يخاطب به المشركين يوم القيامة، تقريعا لهم وتوبيخا، فقال: وَيَوْمَ يَقُولُ نادُوا شُرَكائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ..، أي يقول الله للكافرين على سبيل التأنيب أمام الخلائق والوعيد: نادوا لنصرتكم من زعمتم أنهم شركائي، لينقذوكم مما أنتم فيه، فدعوهم، فلم يجيبوهم بشيء، ولم ينفعوهم في شيء، وجعلنا
Sonra Allah Teâlâ, kıyamet gününde müşriklere onları azarlamak ve kınamak için yapacağı hitabı haber vererek şöyle buyurdu: { وَيَوْمَ يَقُولُ نادُوا شُرَكائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ } “O gün [Allah]: 'Benim ortaklarım olduklarını iddia ettiklerinizi çağırın!' buyurur...” Yani Allah kâfirlere mahlûkatın huzurunda bir kınama ve tehdit yollu şöyle der: İçinde bulunduğunuz durumdan sizi kurtarsınlar diye benim ortaklarım olduklarını iddia ettiğiniz kimseleri yardımınıza çağırın! Onları çağırırlar fakat kendilerine hiçbir cevap veremezler, onlara hiçbir fayda sağlayamazlar. Biz de koyduk;
بين المشركين وآلهتهم المزعومة مكانا سحيقا، وموضعا للهلاك، هو نار جهنم، أو واد في جهنم، فالموبق كما قال ابن عمر وأنس ومجاهد: هو واد في جهنم يجري بدم وصديد.
müşrikler ile uydurma ilahları arasına uçsuz bucaksız bir yer, bir helak mahalli koyduk ki o da cehennem ateşidir veya cehennemdeki bir vadidir. İbn Ömer, Enes ve Mücâhid'in belirttiği gibi 'mevbık': Cehennemde kan ve irin akan bir vadidir.
وشاهد المجرمون الكفرة في القيامة نار جهنم، فظنوا أنهم مواقعوها، أي تيقّنوا وعلموا لا محالة أنهم داخلون فيها حتما، ولم يجدوا عنها مصرفا، أي معدلا.
Günahkâr kâfirler kıyamette cehennem ateşini görürler ve mutlaka oraya düşeceklerini anlarlar; yani oraya kesinlikle gireceklerini yakînen bilip anlarlar. Ondan savuşacak bir yer, yani dönecek bir sığınak da bulamazlar.
والمراد: ليس لهم طريق ولإمكان يعدل بهم عنها، ولا بدّ لهم منها، لإحاطتها بهم من كل جانب، ولشدة ما يسمعون من تغيظها وزفيرها.
Maksat şudur: Ateşin onları her taraftan kuşatması ve onun kükremesini, uğultusunu şiddetle işitmelerinden ötürü kendilerini ondan çevirecek ne bir yol ne de bir imkân vardır; mutlaka oraya gireceklerdir.
ذكر ابن جرير الطبري عن أبي سعيد الخدري أن رسول الله ﷺ قال: «إن الكافر ليرى جهنم، فيظن أنها مواقعته، من مسيرة أربعين سنة» .
İbn Cerîr et-Taberî, Ebû Saîd el-Hudrî'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Kâfir cehennemi görür de kırk yıllık mesafeden onun içine düşeceğini anlar.»
وفي الجملة: هذه الآيات توبيخ شديد لمن يوالي أو يناصر غير الله تعالى، فإن الاستعانة بغير الله أو طلب النصرة من أحد غير الله، جنّ أو إنس ضلال وبهتان وانحدار عن مستوى العقل البشري والكرامة الإنسانية، فمن أعمل عقله بوعي، وأصغى لنداء القرآن، عرف أن الملجأ الوحيد للإعانة والمساعدة والإنقاذ والنجاة في الدنيا والآخرة إنما هو الله وحده لا شريك له.
Özetle: Bu ayetler, Allah Teâlâ'dan başkasını dost edinen veya ona arka çıkan kimseye yönelik şiddetli bir kınamadır. Zira Allah'tan başkasından yardım istemek veya cin ya da insan olsun Allah'tan başka birinden zafer talep etmek sapıklık, iftira, insan aklının ve onurunun seviyesinden aşağı düşmektir. Aklını bilinçle çalıştıran ve Kur'an'ın çağrısına kulak veren kimse; dünyada ve ahirette yardım, destek, kurtuluş ve necât için yegâne sığınağın yalnızca eşi ve ortağı olmayan Allah olduğunu bilir.
بيان القرآن ومهام الرسل
Kur'an'ın Açıklaması ve Elçilerin Görevleri
تميز البيان القرآني بالواقعية، والجدية الحاسمة، وضرب الأمثال القريبة للذهن والحس، حتى لا يبقى عذر أو مانع لأحد من الاستجابة السريعة لنداء الحق، وانضم إلى هذا البيان قيام الرسل والأنبياء بمهام التبشير والإنذار، وإيضاح منهاج الحق الإلهي وبيان السلوك القويم للبشرية، ولم يعد بعدئذ سوى المكابرة والعناد والنقاش الساقط، والجدال بالباطل، والإعراض عن آيات الله والاستهزاء بها، من
Kur'anî anlatım; hak çağrısına hızlıca icabet etmek için hiç kimseye bir mazeret veya engel kalmasın diye gerçekçilik, kesin bir ciddiyet ve zihne ile duyuya yakın misaller getirmekle temayüz etmiştir. Bu açıklamaya elçilerin ve peygamberlerin müjdeleme ve uyarma görevlerini yerine getirmeleri, ilahî hak nizamını açıklamaları ve insanlık için dosdoğru yolu beyan etmeleri de eklenmiştir. Bundan sonra geriye sadece kibirlenme, inatçılık, seviyesiz tartışma, batılla cedelleşme, Allah'ın ayetlerinden yüz çevirme ve onlarla alay etme kalmıştır ki bu da
غير وعي ولا برهان صحيح، قال الله تعالى واصفا بيان القرآن، ووظائف الرسل المبلغين وحي الله سبحانه:
bir bilinç ve sahih bir delil olmaksızın yapılır. Allah Teâlâ Kur'an'ın açıklamasını ve Yüce Allah'ın vahyini tebliğ eden elçilerin vazifelerini tasvir ederek şöyle buyurmuştur:
[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٥٤ الى ٥٦]
[Kehf Suresi (18): Ayetler 54'ten 56'ya]
وَلَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَكانَ الْإِنْسانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلاً (٥٤) وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى وَيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ إِلاَّ أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذابُ قُبُلاً (٥٥) وَما نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلاَّ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَيُجادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْباطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ وَاتَّخَذُوا آياتِي وَما أُنْذِرُوا هُزُواً (٥٦)
{ وَلَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَكانَ الْإِنْسانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلاً (٥٤) وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى وَيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ إِلاَّ أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذابُ قُبُلاً (٥٥) وَما نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلاَّ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَيُجادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْباطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ وَاتَّخَذُوا آياتِي وَما أُنْذِرُوا هُزُواً (٥٦) } “Andolsun biz bu Kur'an'da insanlar için her türlü misali evirip çevirip açıkladık. Fakat insan her şeyden çok tartışmacıdır. (54) Kendilerine hidayet geldiğinde insanları iman etmekten ve Rablerinden bağışlanma dilemekten alıkoyan şey, ancak öncekilerin sünnetinin (başlarına gelenlerin) kendilerine de gelmesini yahut azabın göz göre göre karşılarına dikilmesini beklemeleridir. (55) Biz peygamberleri ancak müjdeliyiciler ve uyarıcılar olarak göndeririz. İnkâr edenler ise hakkı batılla ortadan kaldırmak için mücadele ederler. Ayetlerimi ve kendilerine yapılan uyarıları alaya almışlardır. (56)”
»
»
[الكهف:
[el-Kehf:
١٨/ ٥٤- ٥٦] .
18/54-56].
لم يترك الحق تعالى وسيلة للبيان والترغيب والترهيب إلا أتى بها، وهذا مصداق ذلك، فالله سبحانه يحكي ويقسم قسما مؤكدا بأنه خوّف ورجّى وبالغ في البيان، ووضّح كل ما يحتاج إليه الناس من أمور الدين والدنيا، كي يعرفوا الحق وطريق الهدى، ولا يضلوا عنه. ومن ألوان البيان الإلهي: تنويع الأمثال النافعة لأداء الغرض المقصود بها، وهو الهداية إلى أقوم السبل وأسلم مناهج الإيمان.
Hakk Teâlâ açıklama, rağbet ettirme ve sakındırma adına getirilmedik hiçbir vesile bırakmamıştır; bu da bunun bir kanıtıdır. Zira Yüce Allah, hakkı ve hidayet yolunu tanısınlar da ondan sapmasınlar diye korkuttuğunu, ümit verdiğini, anlatımda en ileri noktaya vardığını ve insanların din ve dünya işlerinden ihtiyaç duydukları her şeyi açıkladığını kesin bir yeminle haber vermektedir. İlahî açıklama türlerinden biri de hedeflenen amaca ulaştıran faydalı misalleri çeşitlendirmektir ki bu amaç da en doğru yollara ve en sağlam iman çizgisine hidayet etmektir.
ومع هذا البيان الشافي والإيضاح الكافي، فإن الإنسان كثير الجدل والخصام ومعارضة الحق بالباطل، وهو أكثر جدلا من كل من يجادل من ملائكة وجنّ وغير ذلك إن فرض، إلا من هدى الله وبصّره بطريق النجاة والسداد.
Bu şifa verici beyan ve kâfi açıklamaya rağmen insan, tartışmaya, çekişmeye ve batıl ile hakka karşı çıkmaya çok düşkündür; o, faraza meleklerden, cinlerden ve benzeri varlıklardan tartışan her varlıktan daha çok tartışmacıdır; ancak Allah'ın hidayet edip kurtuluş ve doğruluk yolunu gösterdiği kimseler müstesnadır.
وما منع المشركين أهل مكة وغيرهم من الإيمان بالله، والاستغفار من الذنوب، حين شاهدوا البينات والأدلة الواضحة على وجود الله تعالى وتوحيده، إلا طلبهم أحد أمرين:
Mekke halkı ve diğer müşrikleri, Allah Teâlâ'nın varlığına ve birliğine dair açık delilleri ve apaçık belgeleri gördüklerinde Allah'a iman etmekten ve günahlarından ötürü bağışlanma dilemekten alıkoyan şey, şu iki husustan birini talep etmelerinden başka bir şey değildir:
- إما أن تأتيهم سنة أو عادة الأولين القدماء، من إحاطة العذاب بهم وإبادتهم، وهو عذاب الاستئصال.
- Ya geçmiş öncekilerin kanununun (âdetinin) kendilerine gelmesi; [yani] azabın onları çepeçevre kuşatıp yok etmesidir ki bu, kök kazıyıcı azaptır.
- وإما أن يروا العذاب عيانا مواجهة ومقابلة.
- Ya da azabı gözleriyle apaçık, karşı karşıya görmeleridir.
والمعنى: إن المشركين والكفرة لا يقدمون على الإيمان عادة إلا عند نزول عذاب الاستئصال، فيهلكوا، أو أن تتواصل أنواع العذاب والبلاء حال بقائهم في الحياة الدنيا. ومجيء العذاب من عند الله لا من عند الرسل قادة الإصلاح.
Manası şudur: Müşrikler ve kâfirler âdeten ancak kök kazıyıcı azap inip helak olduklarında yahut dünya hayatında kaldıkları sürece çeşitli azap ve belaların ardı arkası kesilmediğinde imana yönelirler. Azabın gelişi ise ıslah önderleri olan elçilerin elinde değil, Allah katındadır.
ومهام الرسل ﵈: التبشير والإنذار، تبشير من آمن برسالاتهم بثواب الطاعة وهو الجنة وعزها، وإنذار من كذب وخالف بعقاب المعصية وذلّها، فربما يغريهم الثواب بالهداية، وربما يرهبهم العذاب، فيبادروا إلى الإيمان طوعا واختيارا.
Elçilerin aleyhimüsselâm görevleri: Müjdelemek ve uyarmaktır. Mesajlarına iman edenleri itaatin mükâfatı olan cennet ve onun izzetiyle müjdelemek, yalanlayıp karşı gelenleri ise isyanın cezası ve zilletiyle uyarmaktır. Olur ki mükâfat onları hidayete teşvik eder veya azap onları korkutur da böylece kendi istek ve tercihleriyle imana koşarlar.
وعلى الرغم من البيان الإلهي الكافي وإرشاد الرسل، يصدر من الكفار الجدال بالباطل، والبعد عن الحق، ليحاولوا طمس معالم الحق وإبعاد الناس عنه، فتراهم مثلا يقترحون الآيات بعد ظهور المعجزات، ويقولون للرسل: إن أنتم إلا بشر مثلنا، لا مزية لكم علينا، ولا فضل يؤهلكم للمتابعة والقيادة.
Yeterli ilahî açıklamaya ve elçilerin rehberliğine rağmen, hakkın izlerini silmek ve insanları ondan uzaklaştırmak için kâfirlerden batıl mücadeleler ve haktan uzaklaşma sadır olur. Örneğin mucizelerin zuhurundan sonra ayet (mucize) talep ettiklerini ve elçilere şöyle dediklerini görürsün: 'Siz de bizim gibi birer beşerden başka bir şey değilsiniz; bize karşı bir üstünlüğünüz, tâbi olunmayı ve önderliği hak ettirecek bir faziletiniz yoktur.'
ويزداد موقفهم عنادا وشططا، فهم يهزؤون بالرسل وأتباعهم المؤمنين، ويتخذون آيات الله والحجج والبراهين وخوارق العادات (أي المعجزات) التي بعث بها الرسل، وإنذارات الرسل، وتخويفهم من العذاب الشديد في الآخرة، يتخذون كل ذلك استهزاء وسخرية، وهو أشد الكذب، وكل ذلك يدل على استيلاء الجهل والقسوة، والاستبداد والغلظة، وهذا ليس من صفات أهل الرشد والحكمة، ولا هو من منهاج أحد من أهل العلم والمعرفة، أو عقلاء البشر وإن لم يكونوا علماء.
Tavırları inat ve taşkınlık bakımından daha da artar; elçilerle ve onlara tâbi olan müminlerle alay ederler. Allah'ın ayetlerini, delillerini, bürhanlarını ve elçilerin kendisiyle gönderildiği harikulade halleri (yani mucizeleri), elçilerin uyarılarını ve ahiretteki şiddetli azapla korkutmalarını alay ve eğlence konusu edinirler ki bu yalanlamanın en şiddetlisidir. Bütün bunlar; cehaletin, katı kalpliliğin, zorbalığın ve kabalığın hâkimiyetini gösterir. Bu ise ne reşid ve hikmet sahibi kimselerin vasıflarındandır ne de ilim ve marifet ehlinin yahut âlim olmasalar bile insanlığın akıl sahiplerinin yoludur.
وقوله تعالى: وَاتَّخَذُوا آياتِي وَما أُنْذِرُوا هُزُواً توعد. والهزو أو الهزء: السخر والاستخفاف.
Allah Teâlâ'nın: { وَاتَّخَذُوا آياتِي وَما أُنْذِرُوا هُزُواً } “Ayetlerimi ve kendilerine yapılan uyarıları alaya almışlardır” buyruğu bir tehdittir. Hezv veya hüzü': Alay etmek ve hafife almaktır.
إن هذه الآية تأسّف على هؤلاء المعاندين، وتنبيه على فساد حالهم، فهم يعتقدون أنهم مصيبون، لكنهم في الحقيقة مخطئون، فكان حالهم يقتضي التأسف عليهم، وهذا
Bu ayet, o inatçılara karşı bir teessüf ve onların hallerinin bozukluğuna bir dikkat çekmedir. Zira onlar isabet ettiklerini sanırlar fakat hakikatte yanılmaktadırlar; bu yüzden halleri kendilerine acınmayı gerektirmektedir. Bu da
دليل على أن أهل الهداية والإيمان يحبون الخير للناس أكثر مما يحبونه لأنفسهم في واقع الأمر.
hidayet ve iman ehlinin, gerçekte insanlara hayrı kendilerine istediklerinden daha çok istediklerinin bir delilidir.
صفات المجادلين بالباطل
Batılla Mücadele Edenlerin Nitelikleri
وصف الله تعالى الكفار المجادلين بالباطل بصفات موجبة للخزي والخذلان، تقوم على الجور والإرهاب الفكري، فهم قوم ظلمة، وعلى الرغم من ذلك فإن رحمة الله اقتضت ألا يعاجلهم بالعقوبة، ليترك لهم الفرصة الكافية على العدول عما هم عليه من العصيان، وإعلان التوبة عن سوء الاعتقاد والفعال، وهذا هو منهاج التوازن والاعتدال، فليست دائما الرحمة فوق العدل، ولا العدل فوق القوة، وإنما الرحمة والعدل والقوة صفات متوازنة ومتلازمة، يستعمل الواحد منها في محله، وتلك هي الحكمة والوسطية، قال الله تعالى مبينا صفات المجادلين بالباطل:
Allah Teâlâ batılla mücadele eden kâfirleri, haksızlık ve düşünce terörüne dayanan, rezilliği ve hezimeti gerektiren sıfatlarla nitelemiştir; zira onlar zalim bir topluluktur. Buna rağmen Allah'ın rahmeti, içinde bulundukları isyandan vazgeçmeleri, kötü inanç ve fiillerinden tövbe etmelerini ilan etmeleri için onlara yeterli fırsatı tanımak üzere cezalarını acele vermemeyi gerektirmiştir. Bu, denge ve itidal metodudur; zira rahmet her zaman adaletin, adalet de her zaman kuvvetin üstünde değildir. Aksine rahmet, adalet ve kuvvet dengeli ve birbirini tamamlayan niteliklerdir; her biri yerli yerince kullanılır. İşte hikmet ve vasatlık (itidal) budur. Allah Teâlâ batılla mücadele edenlerin vasıflarını açıklayarak şöyle buyurmuştur:
[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٥٧ الى ٥٩]
[Kehf Suresi (18): Ayetler 57'den 59'a]
وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآياتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْها وَنَسِيَ ما قَدَّمَتْ يَداهُ إِنَّا جَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدى فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذاً أَبَداً (٥٧) وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ لَوْ يُؤاخِذُهُمْ بِما كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذابَ بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلاً (٥٨) وَتِلْكَ الْقُرى أَهْلَكْناهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَجَعَلْنا لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِداً (٥٩)
{ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآياتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْها وَنَسِيَ ما قَدَّمَتْ يَداهُ إِنَّا جَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدى فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذاً أَبَداً (٥٧) وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ لَوْ يُؤاخِذُهُمْ بِما كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذابَ بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلاً (٥٨) وَتِلْكَ الْقُرى أَهْلَكْناهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَجَعَلْنا لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِداً (٥٩) } “Kendisine Rabbinin ayetleri hatırlatıldığı halde onlardan yüz çeviren ve ellerinin önden gönderdiklerini (işlediği günahları) unutan kimseden daha zalim kim vardır? Biz onların kalpleri üzerine onu anlamasınlar diye örtüler, kulaklarına da bir ağırlık koyduk. Sen onları hidayete çağırsan da artık ebediyen hidayete eremezler. (57) Rabbin çok bağışlayıcıdır, rahmet sahibidir. Eğer onları kazandıkları günahlar yüzünden hemen yakalayıverseydi, onlara azabı çarçabuk verirdi. Fakat onlar için belirlenmiş bir vakit vardır ki onun dışında asla bir sığınak bulamazlar. (58) İşte zulmettiklerinde helak ettiğimiz memleketler! Biz onların helaki için de belirlenmiş bir vakit tayin etmiştik. (59)”
ليس هناك أحد أظلم ممن أعرض عن آيات الله، بعد الوقوف عليها بالتذكير، وينسى ويطرح كبائره ومعاصيه التي أسلفها، وهذا غاية الإهمال. ونسبة السيئات إلى اليدين: وَنَسِيَ ما قَدَّمَتْ يَداهُ من حيث كانت اليدان آلة التكسب في الأمور الجرمية، فجعلت كذلك في الأمور المعنوية أو المعاني، على سبيل الاستعارة.
Kendisine hatırlatılmak suretiyle Allah’ın ayetleri bildirildikten sonra onlardan yüz çeviren, geçmişte işlediği büyük günahlarını ve isyanlarını unutup bir kenara atan kimseden daha zalim hiç kimse yoktur; bu ise tam bir gaflet ve umursamazlıktır. Kötülüklerin iki ele nispet edilmesi —{ وَنَسِيَ ما قَدَّمَتْ يَداهُ } “ve iki elinin önden gönderdiklerini unutan...”— iki elin cürüm teşkil eden fiillerde kazanma vasıtası olması cihetiyledir; nitekim istiare yoluyla manevi hususlarda da aynı şekilde kullanılmıştır.
وإن دعوت أيها النبي هؤلاء المشركين إلى دعوة الحق والهداية والاستقامة، فلن تجد لهم استجابة، ولن يهتدوا بهدايتك: هدي القرآن، أبدا، مهما قدّمت من الأدلة، وتأملت الخير منهم. وجعل الأغطية أو الأكنة على القلوب، وصمّ الآذان عن السماع، والبكم من غير نطق بالحق، كلها استعارات تعبر عن بعد الناس عن الهداية.
Ey Peygamber! Sen bu müşrikleri hakka, hidayete ve istikamete davet etsen de onlardan bir icabet bulamazsın; ne kadar delil sunarsan sun ve onlardan ne kadar hayır umarsan um, senin hidayetinle (Kur'an'ın hidayetiyle) ebediyen doğru yola gelemezler. Kalplerin üzerine perdeler veya örtüler konulması, kulakların işitmeye karşı sağır kılınması ve hakkı konuşamayan dilsizlik, hepsi insanların hidayetten uzaklığını ifade eden birer istiaredir.
وذلك كله لفقدهم الاستعداد لقبول الإيمان والرشاد، بما أصروا عليه من الكفر والعصيان.
Bütün bunlar, küfür ve isyanda ısrar etmeleri sebebiyle imanı ve doğru yolu kabul etme kabiliyetlerini yitirmiş olmalarındandır.
ومهما بغى أهل الكفر وتنكبوا طريق الهداية، فإن الله تعالى غفار ستار، ذو رحمة واسعة، لو يؤاخذ الناس فورا على ما اقترفوا من الخطايا والسيئات، لعجل لهم العذاب في الدنيا، على حسب أعمالهم، كما جاء في آية أخرى: وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِما كَسَبُوا ما تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ [فاطر: ٣٥/ ٤٥] . ويختص الله المؤمنين بالمغفرة والرحمة، لأنه تعالى الغفور ذو الرحمة، والغفران والرحمة بترك معاجلة العقاب.
Küfür ehli ne kadar azgınlık yapıp hidayet yolundan saparsa sapsın, şüphesiz Allah Teâlâ çok bağışlayıcıdır, günahları örtendir ve geniş rahmet sahibidir. Eğer insanları işledikleri günahlar ve kötülükler yüzünden derhal cezalandırsaydı, amellerine göre dünyada onlara azabı çarçabuk verirdi; nitekim diğer bir ayette şöyle buyrulmuştur: { وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِما كَسَبُوا ما تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ } “Eğer Allah insanları kazandıkları yüzünden hemen cezalandırsaydı, onun (yeryüzünün) sırtında hiçbir canlı bırakmazdı.” [Fâtır: 35/45]. Allah Teâlâ mağfiret ve rahmeti müminlere has kılar; zira O Teâlâ el-Gafûr (çok bağışlayan) ve rahmet sahibidir; bağışlama ve rahmet ise cezayı acele vermemekle tecelli eder.
وإذا اقتضت الحكمة الإلهية عدم التعجيل بالعقوبة، فذلك لا يعني الإعفاء من العقاب، فإن الله تعالى جعل للعذاب موعدا حدده وهو إما يوم القيامة، وإما يوم العذاب الشديد من ألوان عذاب الدنيا كالحروب والصواعق والزلازل والبراكين والسموم القاتلة والأمراض الفتاكة وغير ذلك.
İlahi hikmet cezanın acele verilmemesini gerektirdiyse, bu durum cezadan muaf tutulma anlamına gelmez. Çünkü Allah Teâlâ azap için belirlediği bir vakit tayin etmiştir ki bu ya kıyamet günüdür ya da savaşlar, yıldırımlar, depremler, volkanlar, ölümcül zehirler, helak edici hastalıklar ve benzeri dünya azabı türlerinden olan şiddetli azap günüdür.
وتلك القرى أو المدن البائدة وأهلها مثل عاد وثمود ومدين وقوم لوط، أهلكهم الله لما ظلموا وكفروا وعاندوا، وجعل لهلاكهم موعدا لا محيد عنه، ومدة معلومة لا تزيد ولا تنقص، لن يجدوا عنه ملجأ أو منجى، وكذلك أنتم أيها المشركون احذروا ما أصابهم، فقد كذبتم رسولكم، ولستم بأعز علينا منهم، والمهلك: الإهلاك أو
İşte Âd, Semûd, Medyen ve Lût kavmi gibi helak olup gitmiş o memleketler veya şehirler ve onların halkları! Zulmettikleri, inkâr ettikleri ve inatlaştıkları zaman Allah onları helak etti; helakleri için kaçınılmaz bir vakit ve ne artacak ne de eksilecek belirlenmiş bir süre tayin etti; bundan dolayı asla bir sığınak veya kurtuluş yeri bulamazlar. Ey müşrikler! Siz de onların başına gelenlerden sakının; zira siz de elçinizi yalanladınız ve bizim nezdimizde onlardan daha üstün değilsiniz. el-Mehlik (المَهْلِك): Helak etmek veya
وقته. والموعد: وقت العذاب. والمراد: إنا عجلنا هلاكهم، ومع ذلك حددنا له وقتا، رجاء أن يتوبوا.
onun vaktidir. Mev'id (المَوْعِد) ise azap vaktidir. Kastedilen şudur: Biz onların helakini çabuklaştırdık, bununla birlikte tevbe ederler ümidiyle buna bir vakit belirledik.
هذه الآيات الكريمة تتضمن علاقة الإنسان بربه، فهي علاقة ودّ، ومغفرة، ورحمة إن أحسنوا العمل، وآمنوا بالله ورسوله وكتبه واليوم الآخر، وكذا إن تلكؤوا عن الإيمان، فيمهلهم الله، وإن الله يمهل ولا يهمل.
Bu yüce ayetler insanın Rabbi ile olan ilişkisini içermektedir; bu ilişki güzel amel işledikleri, Allah'a, Peygamberine, kitaplarına ve ahiret gününe iman ettikleri takdirde bir sevgi, bağışlanma ve rahmet ilişkisidir. Aynı şekilde imandan geri dursalar bile Allah onlara mühlet verir; zira Allah mühlet verir ama asla ihmal etmez.
والعقاب مبدؤه وغايته: الإصلاح والهداية، والناس هم الظلمة لأنفسهم إذا عطّلوا وسائل الإيمان والهداية والمعرفة، فلم تتفتح قلوبهم لنور الهداية القرآنية، وأصاخوا السمع والأذن لآيات الله الكونية والحياتية.
Cezalandırmanın başlangıcı ve gayesi ıslah ve hidayettir. İman, hidayet ve bilgi vasıtalarını atıl bıraktıkları, kalpleri Kur'an hidayetinin nuruna açılmadığı ve Allah'ın kevni ve hayati ayetlerine kulak kabarttıkları [halde gereğince amel etmedikleri] zaman bizzat insanlar kendi kendilerine zulmetmiş olurlar.
والدليل من التاريخ: واقع وملموس، فقد أهلك الله أهل المدن الظالمة الذين لم يستجيبوا لدعوة الرسل، واقتضت الرحمة الإلهية إمهالهم لموعد معين، حتى يؤمنوا، وذلك منتهى العدل والفضل الإلهي.
Tarihten delil ise somut ve gerçektir: Nitekim Allah, peygamberlerin davetine icabet etmeyen zalim şehirlerin halkını helak etmiş, ilahi rahmet ise iman etsinler diye belirli bir vakte kadar onlara mühlet verilmesini gerektirmiştir; bu da ilahi adaletin ve lütfun nihai noktasıdır.
لقاء موسى ﵇ مع الخضر العبد الصالح
Musa aleyhisselâm'ın Salih Kul Hızır ile Karşılaşması
في التاريخ عجائب الحوادث والقصص، ومن هذه العجائب: قصة موسى ﵇ مع الخضر العبد الصالح، التي تعلّمنا كيف يتعلم الأكبر والأعلم من الأصغر والأقل منه رتبة، فإن موسى ﵇ كليم الله، مع كثرة علمه وعمله، أمره الله أن يصحب العبد الصالح وهو الخضر، في رحلة استطلاعية وجولة ميدانية، تدل على أن التواضع خير من العجب والكبر. وهذه هي بداية القصة في الآيات التالية:
Tarihte ibret verici olaylar ve kıssalar vardır. Bu ibret verici kıssalardan biri de Musa aleyhisselâm ile salih kul Hızır'ın kıssasıdır; bu kıssa bize mertebece daha büyük ve daha bilgili olanın, kendisinden daha küçük ve daha alt mertebede olandan nasıl bilgi edindiğini öğretir. Zira Kelîmullah olan Musa aleyhisselâm, ilminin ve amelinin çokluğuna rağmen Allah ona salih kul Hızır'a keşif ve teftiş mahiyetindeki bir yolculukta eşlik etmesini emretmiştir ki bu da tevazu göstermenin kibir ve ucubdan (kendini beğenmekten) daha hayırlı olduğunu gösterir. Aşağıdaki ayetlerde geçen kıssanın başlangıcı şöyledir:
[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٦٠ الى ٧٠]
[Kehf Suresi (18): Ayetler 60'tan 70'e]
وَإِذْ قالَ مُوسى لِفَتاهُ لا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ أَوْ أَمْضِيَ حُقُباً (٦٠) فَلَمَّا بَلَغا مَجْمَعَ بَيْنِهِما نَسِيا حُوتَهُما فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَباً (٦١) فَلَمَّا جاوَزا قالَ لِفَتاهُ آتِنا غَداءَنا لَقَدْ لَقِينا مِنْ سَفَرِنا هذا نَصَباً (٦٢) قالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَما أَنْسانِيهُ إِلاَّ الشَّيْطانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَباً (٦٣) قالَ ذلِكَ ما كُنَّا نَبْغِ فَارْتَدَّا عَلى آثارِهِما قَصَصاً (٦٤)
{ وَإِذْ قالَ مُوسى لِفَتاهُ لا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ أَوْ أَمْضِيَ حُقُباً (٦٠) فَلَمَّا بَلَغا مَجْمَعَ بَيْنِهِما نَسِيا حُوتَهُما فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَباً (٦١) فَلَمَّا جاوَزا قالَ لِفَتاهُ آتِنا غَداءَنا لَقَدْ لَقِينا مِنْ سَفَرِنا هذا نَصَباً (٦٢) قالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَما أَنْسانِيهُ إِلاَّ الشَّيْطانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَباً (٦٣) قالَ ذلِكَ ما كُنَّا نَبْغِ فَارْتَدَّا عَلى آثارِهِما قَصَصاً (٦٤) } “Hani Musa genç yardımcısına şöyle demişti: ‘İki denizin birleştiği yere ulaşıncaya kadar durmayacağım yahut senelerce yürüyeceğim.’ (60) İkisi, o iki denizin birleştiği yere varınca balıklarını unuttular; balık da denizde bir yarıktan geçip yolunu tuttu. (61) Orayı geçtiklerinde (Musa) genç yardımcısına: ‘Kuşluk yemeğimizi getir; gerçekten bu yolculuğumuzdan ötürü yorgun düştük’ dedi. (62) (Genç) dedi ki: ‘Gördün mü! O kayaya sığındığımız vakit ben balığı unuttum. Onu hatırlamamı bana ancak şeytan unutturdu. O, şaşılacak bir şekilde denizde yolunu tutup gitti.’ (63) (Musa): ‘İşte aradığımız buydu!’ dedi. Bunun üzerine kendi izlerini takip ederek geri döndüler. (64)”
فَوَجَدا عَبْداً مِنْ عِبادِنا آتَيْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَعَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً (٦٥) قالَ لَهُ مُوسى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْداً (٦٦) قالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (٦٧) وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلى ما لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً (٦٨) قالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْراً (٦٩)
{ فَوَجَدا عَبْداً مِنْ عِبادِنا آتَيْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَعَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً (٦٥) قالَ لَهُ مُوسى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْداً (٦٦) قالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (٦٧) وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلى ما لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً (٦٨) قالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْراً (٦٩) } “Derken kullarımızdan bir kul buldular ki, biz ona katımızdan bir rahmet vermiş ve tarafımızdan bir ilim öğretmiştik. (65) Musa ona: ‘Sana öğretilen doğru bilgiden bana da öğretmen şartıyla sana tabi olayım mı?’ dedi. (66) (O da) dedi ki: ‘Doğrusu sen benimle beraberliğe asla sabredemezsin. (67) İçyüzünü kavrayamadığın bir şeye nasıl sabredeceksin?’ (68) (Musa): ‘İnşallah beni sabırlı bulacaksın ve hiçbir hususta sana karşı gelmeyeceğim’ dedi. (69)”
قالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلا تَسْئَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْراً (٧٠)
{ قالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلا تَسْئَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْراً (٧٠) } “(Hızır) dedi ki: ‘Eğer bana uyacaksan, ben sana ondan bahsedinceye kadar bana hiçbir şey hakkında soru sorma!’ (70)”
سبب هذه القصة فيما
Bu kıssanın sebebi,
روي عن النبي ﷺ لدى البخاري ومسلم: أن موسى ﵇ جلس يوما في مجلس لبني إسرائيل، وخطب فأبلغ، فقيل له: هل تعلم أحدا أعلم منك؟ قال: لا، فأوحى الله تعالى إليه: بلى، عبدنا خضر، فقال: يا رب، دلّني على السبيل إلى لقيّه ، فأوحى الله تعالى إليه أن يسير بطول سيف البحر، حتى يبلغ مجمع البحرين، فإذا فقدت الحوت، فإنه هنالك، وأمر أن يتزود ويرتقب زواله عنه، ففعل موسى ذلك، وقال لفتاه على جهة إمضاء العزيمة: لا أبرح السير (أي لا أزال) .
Buhârî ve Müslim'de Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre şöyledir: Musa aleyhisselâm bir gün İsrailoğullarının bir meclisinde oturup son derece beliğ bir hutbe irad etti. Kendisine: "Senden daha bilgili birini biliyor musun?" diye sorulduğunda: "Hayır" dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona: "Bilakis, kulumuz Hızır [senden daha bilgilidir]" diye vahyetti. Musa: "Ey Rabbim! Onunla karşılaşmamın yolunu bana göster" dedi. Allah Teâlâ ona iki denizin birleştiği yere varıncaya kadar deniz sahili boyunca yürümesini vahyetti ve: "Balığı kaybettiğin zaman bil ki o oradadır" buyurdu. Ona azık edinmesi ve balığın kendisinden kaybolmasını gözetlemesi emredildi. Musa da böyle yaptı ve kesin bir azim göstergesi olarak genç yardımcısına: "Yürümeyi bırakmayacağım (yani yürümeye devam edeceğim)" dedi.
وإنما قال هذه المقالة، وهو سائر.
Bu sözü yürümekte iken söylemiştir.
ومجمع البحرين: إما في أرض فارس من وراء أذربيجان، وإما عند طنجة أو بأفريقية أو حيث يجتمع بحر ملح وبحر عذب.
İki denizin kavuştuğu yer ise: Ya Azerbaycan'ın ötesindeki Fars diyarında, ya Tanca yakınlarında ya İfrikiyye'de yahut tatlı su denizi ile tuzlu su denizinin birleştiği yerdedir.
هذه قصة ثالثة في سورة الكهف بعد قصة أصحاب الكهف، وصاحب الجنتين والأموال، وكلها تلتقي في التزهيد بالدنيا ونبذ الافتخار والإيمان بالله واليوم الآخر.
Bu, Kehf Sûresi'nde Ashâb-ı Kehf kıssası ile iki bahçe ve servet sahibinin kıssasından sonra yer alan üçüncü kıssadır. Bunların tamamı; dünyadan yüz çevirme (zühd), övünmeyi terk etme, Allah'a ve âhiret gününe iman etme ortak paydasında buluşmaktadır.
ومضمونها: اذكر أيها النبي حين قال موسى لفتاه: لا أزال سائرا حتى أصل إلى المكان الذي فيه مجمع البحرين، ولو سرت حقبا، أي دهرا من الزمان، ثمانين أو سبعين سنة، والمراد: زمانا غير محدود. وموسى: هو موسى بن عمران نبي بني إسرائيل، وفتاه: هو يوشع بن نون بن أفرائيم بن يوسف ﵇، وكان خادما لموسى، ومجمع البحرين في رأي الأكثرين: بحر فارس والروم، أي ملتقى البحر الأحمر بالمحيط الهندي عند باب المندب.
Kıssanın özeti şudur: Ey Peygamber! Musa'nın genç yardımcısına şöyle dediği vakti hatırla: "Hukub (حُقُب) boyunca, yani uzun bir zaman -yetmiş veya seksen yıl- yürüsem bile iki denizin kavuştuğu o yere varıncaya kadar yürümeye devam edeceğim." Kastedilen, sınırsız bir zamandır. Musa: İsrailoğullarının peygamberi olan Musa b. İmrân'dır; genç yardımcısı (fetâsı) ise: Yusuf aleyhisselâm'ın oğlu Efrâyim'in oğlu Nûn oğlu Yuşa'dır ve Musa'nın hizmetçisiydi. Çoğunluğun görüşüne göre iki denizin birleştiği yer: Fars ve Rum denizidir, yani Bâbü'l-Mendeb'de Kızıldeniz ile Hint Okyanusu'nun buluştuğu yerdir.
فلما وصل موسى وخادمه (فتاه) مجمع البحرين، مكان اللقاء بالعبد الصالح، نسيا حوتهما (وهو السمك) حيث عاد الحوت حيا، واندس في سرب (نفق) من الماء، فكان لموسى وفتاه عجبا، وكانت عودة الحوت حيا معجزة لموسى ﵇.
Musa ve yardımcısı (fetâsı) iki denizin birleştiği yere, yani salih kul ile buluşma yerine vardıklarında balıklarını (yani yemeklik balığı) unuttular; zira balık yeniden canlanıp suyun içinde açılan bir menfez/tünel (serab) boyunca yolunu tutup gitmişti; bu durum Musa ve yardımcısı için şaşırtıcı bir şeydi ve balığın yeniden canlanması Musa aleyhisselâm için bir mucize idi.
ولما تجاوز موسى وفتاه يوشع مجمع البحرين، حيث نسيا الحوت فيه، وسارا بقية اليوم والليلة، وفي ضحوة الغد أحس موسى بالجوع، فقال لفتاه: آتنا غداءنا، لقد لقينا تعبا من ذلك السفر.
Musa ve yardımcısı Yuşa balığı unuttukları iki denizin birleştiği yeri geçip günün ve gecenin geri kalanında yürüdüklerinde, ertesi günün kuşluk vaktinde Musa acıktı ve yardımcısına: "Kuşluk yemeğimizi getir; gerçekten bu yolculuğumuzdan ötürü yorgun düştük" dedi.
فأجابه فتاه: أرأيت، أي أخبرني عما حدث لي، حين لجأنا إلى الصخرة في مجمع البحرين؟ فإني نسيت أن أخبرك بما حدث من قصة الحوت، فإنه اضطرب، وعاد حيا، وسقط في البحر، وما أنساني ذكر ذلك إلا الشيطان، واتخذ الحوت مسلكه في البحر عجبا.
Yardımcısı ona şöyle cevap verdi: "Gördün mü! Yani iki denizin birleştiği yerdeki kayaya sığındığımızda başıma gelen şeyi sana haber vereyim: Doğrusu ben balık kıssasında meydana gelen şeyi sana söylemeyi unuttum; zira balık kımıldadı, canlandı ve denize düştü. Bunu sana hatırlatmayı bana ancak şeytan unutturdu; balık da denizde şaşılacak bir şekilde yolunu tuttu."
قال موسى: هذا هو الذي نطلب لأنه علامة الفوز بما نقصد. فرجعا على طريقهما يقصان آثار مشيهما، فوجدا عند الصخرة في مجمع البحرين عبدا صالحا من عباد الله، وهو الخضر في رأي الأكثرين. وكان مسجى بثوب أبيض. فسلّم عليه موسى، وكان قد علّمه الله من لدنه علما من غير وساطة معلم بشر.
Musa: "İşte aradığımız şey buydu, çünkü bu hedeflediğimiz şeye ulaşmanın işaretidir" dedi. Böylece yürüdükleri izleri takip ederek kendi yollarından geri döndüler ve iki denizin birleştiği yerdeki kayanın yanında Allah'ın kullarından salih bir kul buldular ki bu zat çoğunluğun görüşüne göre Hızır'dır. Üzerine beyaz bir elbise örtünmüştü. Musa ona selam verdi. Allah ona insan olan bir öğreticinin aracılığı olmaksızın bizzat kendi katından bir ilim öğretmişti.
فطلب موسى من الخضر أن يصحبه ويرافقه ليتعلم منه شيئا يسترشد به في أمره،
Musa, işinde kendisine doğru yolu gösterecek bir şey öğrenmek maksadıyla Hızır'dan kendisine arkadaşlık etmesini ve refakatinde bulunmasını talep etti;
من علم نافع وعمل صالح. والرشد: الصواب. فأجابه الخضر: إنك لن تقدر على مصاحبتي، ولن تطيق صبرا على ما تراه مني لأني على علم من الله علمنيه لا تعلمه، وأنت على علم من الله، علمكه لا أعلمه، وكل منا مكلف بأمر من الله، فلا تقدر على صحبتي، وكيف تصبر على شيء لم تعلم وجه الحكمة فيه وطريق الصواب. فقال موسى: ستجدني إن شاء الله صابرا على ما أرى من أمورك، ولا أخالفك في شيء، فقال الخضر مشترطا على موسى: إن سرت معي، فلا تسألني عن أمر يحدث، حتى أبدأك أنا به قبل أن تسألني.
bu da faydalı ilim ve salih amelden ibarettir. Rüşd (الرُّشْد) ise doğru yol (isabet) demektir. Hızır ona şöyle cevap verdi: "Sen benimle beraberliğe güç yetiremezsin ve benden göreceğin şeylere asla sabredemezsin; çünkü ben Allah'ın bana öğrettiği ve senin bilmediğin bir ilim üzereyim, sen de Allah'ın sana öğrettiği ve benim bilmediğim bir ilim üzeresin. Her birimiz Allah'tan bir emirle mükellefiz, bu sebeple benimle arkadaşlığa tahammül edemezsin. İçyüzündeki hikmeti ve doğru yolu bilmediğin bir şeye nasıl sabredeceksin?" Musa: "İnşallah yapacağın işlerden göreceğim şeylere karşı beni sabırlı bulacaksın ve hiçbir hususta sana karşı gelmeyeceğim" dedi. Bunun üzerine Hızır Musa'ya şart koşarak: "Eğer benimle geleceksen, ben sana kendim açıklayıncaya kadar meydana gelen hiçbir şey hakkında bana soru sorma" dedi.
أحداث قصة موسى مع الخضر
Musa'nın Hızır ile Olan Kıssasının Olayları
في مرحلة الاختبار الصعبة لموسى ﵇، لمعرفة مدى صبره على ما قام به العبد الصالح: الخضر، وقعت أحداث غريبة ثلاثة، لا تنسجم مع أصول المعرفة والشريعة الموسوية، مما جعل موسى ﵇ يستنكر كل حادث منها، ناسيا العهد الذي التزمه مع الخضر بألا يعترض على شيء حتى يبين له الأسباب الخفية وما وراء الظواهر، وهذه الأحداث قصها القرآن الكريم علينا فيما يأتي:
Musa aleyhisselâm için salih kul Hızır'ın yapacağı şeylere ne ölçüde sabredeceğini anlamak amacıyla uygulanan bu zorlu imtihan safhasında, bilgi esaslarına ve Musevi şeriatına uymayan üç garip hadise meydana geldi. Bu durum Musa aleyhisselâm'ın, Hızır kendisine gizli sebepleri ve görünenin arkasındakileri açıklayana kadar hiçbir şeye itiraz etmeyeceğine dair verdiği sözü unutarak bu olayların her birini yadırgayıp kınamasına yol açtı. Kur'an-ı Kerim bu olayları bize şöyle anlatmaktadır:
[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٧١ الى ٧٨]
[Kehf Suresi (18): Ayetler 71'den 78'e]
فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا رَكِبا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَها قالَ أَخَرَقْتَها لِتُغْرِقَ أَهْلَها لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً إِمْراً (٧١) قالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (٧٢) قالَ لا تُؤاخِذْنِي بِما نَسِيتُ وَلا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْراً (٧٣) فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا لَقِيا غُلاماً فَقَتَلَهُ قالَ أَقَتَلْتَ نَفْساً زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً نُكْراً (٧٤) قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (٧٥)
{ فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا رَكِبا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَها قالَ أَخَرَقْتَها لِتُغْرِقَ أَهْلَها لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً إِمْراً (٧١) قالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (٧٢) قالَ لا تُؤاخِذْنِي بِما نَسِيتُ وَلا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْراً (٧٣) فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا لَقِيا غُلاماً فَقَتَلَهُ قالَ أَقَتَلْتَ نَفْساً زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً نُكْراً (٧٤) قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (٧٥) } “Bunun üzerine yola koyuldular. Nihayet bir gemiye bindiklerinde (Hızır) onu deldi. (Musa): ‘İçindekileri boğmak için mi onu deldin? Doğrusu çok fena bir iş yaptın!’ dedi. (71) (Hızır): ‘Sen benimle beraberliğe asla sabredemezsin dememiş miydim?’ dedi. (72) (Musa): ‘Unuttuğum şeyden ötürü beni kınama ve bu işimde bana güçlük çıkarma!’ dedi. (73) Yine yola koyuldular. Nihayet bir erkek çocuğa rastladıklarında (Hızır) hemen onu öldürdü. (Musa): ‘Bir cana karşılık olmaksızın masum bir cana mı kıydın? Doğrusu pek çirkin bir iş yaptın!’ dedi. (74) (Hızır): ‘Sana, benimle beraberliğe asla sabredemezsin dememiş miydim?’ dedi. (75)”
قالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَها فَلا تُصاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْراً (٧٦) فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا أَتَيا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَما أَهْلَها فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُما فَوَجَدا فِيها جِداراً يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقامَهُ قالَ لَوْ شِئْتَ لاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً (٧٧) قالَ هذا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ ما لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً (٧٨)
{ قالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَها فَلا تُصاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْراً (٧٦) فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا أَتَيا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَما أَهْلَها فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُما فَوَجَدا فِيها جِداراً يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقامَهُ قالَ لَوْ شِئْتَ لاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً (٧٧) قالَ هذا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ ما لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً (٧٨) } “(Musa): ‘Eğer bundan sonra sana bir şey sorarsam artık benimle arkadaşlık etme! Doğrusu tarafımdan ileri sürülebilecek son mazerete ulaştın’ dedi. (76) Yine yola koyuldular. Nihayet bir belde halkına varıp onlardan yiyecek istediler; fakat onlar bu ikisini misafir etmekten kaçındılar. Derken orada yıkılmak üzere olan bir duvar buldular, (Hızır) hemen onu doğrultuverdi. (Musa): ‘İsteseydin buna karşılık bir ücret alırdın’ dedi. (77) (Hızır) dedi ki: ‘İşte bu, benimle senin aramızın ayrılmasıdır. Sabredemediğin şeylerin içyüzünü sana haber vereceğim.’ (78)”
أحداث هذه القصة ثلاثة هي السفينة، والغلام، والجدار.
Bu kıssanın olayları üç tanedir: Gemi, erkek çocuk ve duvar.
أما قصة السفينة: فحينما انطلق موسى والخضر يمشيان على ساحل البحر، يطلبان سفينة، فمرت بهما سفينة، فكلّما أصحابها أن يركبوا (موسى وفتاه والخضر) فيها معهم، فعرفوا الخضر، فحملوهم بغير أجر، تكرمة للخضر، فلما سارت بهم السفينة في وسط أمواج البحر، قام الخضر بخرقها بفأس، فقلع لوحا من ألواحها، ثم رقّعها. فقال موسى للخضر منكرا عليه: أخرقتها لتغرق أهلها؟ أي ليؤول أمرهم إلى الغرق، لقد جئت شيئا منكرا عظيما. فقال الخضر لموسى: ألم أقل لك سابقا:
Gemi kıssasına gelince: Musa ve Hızır deniz sahilinde bir gemi arayarak yürümeye başladıklarında yanlarından bir gemi geçti. Geminin sahipleriyle Musa, genç yardımcısı ve Hızır'ın kendileriyle birlikte gemiye binmeleri hususunda konuştular; gemi sahipleri Hızır'ı tanıdılar ve Hızır'a ikram olsun diye onlardan hiçbir ücret almadan bindirdiler. Gemi denizin dalgaları arasında onları götürürken Hızır eline bir balta alıp gemiyi deldi; tahtalarından bir tahtayı söküp çıkardı, sonra orayı yamadı. Musa bunu yadırgayarak Hızır'a: "İçindekileri boğmak için mi onu deldin? Yani onların işinin sonu boğulmaya varsın diye mi? Doğrusu çok çirkin ve büyük bir iş yaptın!" dedi. Hızır Musa'ya şöyle dedi: "Ben sana daha önce dememiş miydim:
إنك لن تتمكن من الصبر معي على ما ترى مني من أفعال. فاعتذر موسى للخضر قائلا: لا تؤاخذني بنسياني، وتركي وصيتك أول مرة، ولا تكلفني أمرا شاقا عسيرا علي.
benden göreceğin fiillere karşı benimle beraberliğe asla sabredemezsin." Bunun üzerine Musa Hızır'a özür dileyerek şöyle dedi: "Unutmamdan ve tavsiyeni ilk defasında terk etmemden ötürü beni kınama ve bana altından kalkamayacağım meşakkatli bir iş yükleme."
وأما قصة الغلام: فتمت حينما خرج موسى وفتاه والخضر من السفينة، وسار موسى والخضر على الساحل، فأبصر الخضر غلاما وضيئا حسن الهيئة لم يبلغ الحلم يلعب مع الغلمان، فقتله الخضر باقتلاع رأسه أو ذبحه، فقال موسى: أتقتل نفسا زكية طاهرة من الذنوب، طيبة لم تخطئ، بغير قتل نفس، أي قصاص، لقد أتيت شيئا منكرا لا يقره الشرع، فأجابه الخضر مؤكدا إنكاره عليه وتذكيره بعهد الرفقة:
Erkek çocuk kıssasına gelince: Bu olay Musa, yardımcısı ve Hızır'ın gemiden inmelerinden sonra vuku buldu. Musa ile Hızır sahilde yürürken Hızır, henüz büluğa ermemiş, çocuklarla oynayan sevimli ve güzel yüzlü bir erkek çocuk gördü. Hızır çocuğun başını kopararak yahut boğazlayarak onu öldürdü. Musa: "Bir cana karşılık olmaksızın, yani kısas bulunmaksızın günahlardan arınmış, temiz ve hiçbir hata işlememiş masum bir cana mı kıydın? Doğrusu şeriatın onaylamadığı pek çirkin bir iş yaptın!" dedi. Hızır da Musa'nın yadırgamasını kesin bir dille reddedip yol arkadaşlığı ahdini hatırlatarak şöyle cevap verdi:
ألم أقل لك لن تتمكن من احتمال ما أفعله، ولن تسكت على ما أقوم به. فاعتذر موسى ﵇ مرة أخرى قائلا: إن اعترضت على شيء يحدث بعد هذا الفعل أو
"Sana yaptıklarıma katlanmaya güç yetiremeyeceğini ve gerçekleştireceğim şeylere karşı sessiz kalamayacağını söylememiş miydim?" Bunun üzerine Musa aleyhisselâm bir kez daha özür dileyerek şöyle dedi: "Eğer bu fiilden yahut
هذه المرة، فلا تتخذني صاحبا لك، قد أعذرت إليّ مرة بعد أخرى، حيث خالفتك مرتين إلى الآن، وهذا كلام يدل على شدة الندم.
bu seferden sonra meydana gelecek bir şeye itiraz edersem artık beni kendine arkadaş edinme! Şimdiye kadar iki defa sana muhalefet ettiğim halde sen defalarca mazeretimi kabul ettin." Bu ifade son derece derin bir pişmanlığı gösterir.
روى ابن جرير الطبري عن أبي بن كعب قال: كان النبي ﷺ إذا ذكر أحدا، فدعا له، بدأ بنفسه، فقال ذات يوم: رحمة الله علينا وعلى موسى، لو لبث مع صاحبه، لأبصر العجب، ولكنه قال: «إن سألتك عن شيء بعدها، فلا تصاحبني، قد بلغت من لدني عذرا» .
İbn Cerîr et-Taberî'nin Übeyy b. Ka'b'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem birini anıp ona dua edeceği zaman önce kendisinden başlardı. Bir gün şöyle buyurdu: "Allah'ın rahmeti bizim ve Musa'nın üzerine olsun! Şayet arkadaşıyla biraz daha kalsaydı mutlaka şaşılacak şeyler görecekti; lâkin o: «Eğer bundan sonra sana bir şey sorarsam artık benimle arkadaşlık etme! Doğrusu tarafımdan mazerete ulaştın» dedi."
وأما قصة الجدار: فهي أن موسى والخضر مشيا بعد الحدثين السابقين، حتى إذا وصلا إلى قرية هي أنطاكية، طلبا من أهلها إطعامهما وسد جوعتهما، فرفضوا الضيافة، وذلك إخلال بالمروءة، وبخل وشح. فوجد موسى والخضر في تلك القرية حائطا آيلا إلى السقوط، فرده الخضر كما كان، ونسبة إرادة السقوط للجدار: على سبيل الاستعارة، فقال موسى للخضر: ليتك تطلب أجرة على إصلاح الجدار، لأن أهل هذه القرية لم يضيفونا، فلا يستحقون العمل مجانا، فأجابه الخضر: هذا الإنكار أو الاعتراض الثالث سبب الفراق بيننا، بحسب الشرط الذي بيننا، وسأخبرك ببيان أسباب الأفعال التي أنكرتها علي، ولم تصبر عليها، وهي خرق السفينة، وقتل الغلام، وإقامة الجدار. وهذا الموقف من الخضر عتاب لموسى، ولوم له على عدم الصبر.
Duvar kıssasına gelince: Musa ile Hızır önceki iki olaydan sonra Antakya olan bir kasabaya varıncaya kadar yürüdüler; kasaba halkından kendilerini doyurmalarını ve açlıklarını gidermelerini istediler; fakat onlar misafir etmeyi reddettiler; bu ise mürüvvete aykırı bir durum, bir cimrilik ve pintiliktir. Musa ve Hızır o kasabada yıkılmak üzere olan bir duvar gördüler; Hızır onu hemen eski haline getirdi. Duvara yıkılma iradesinin nispet edilmesi istiare yoluyladır. Musa Hızır'a: "Keşke duvarı tamir etmeye karşılık bir ücret isteseydin; zira bu kasaba halkı bizi misafir etmedi, dolayısıyla bedava iş yapılmasını hak etmiyorlar" dedi. Hızır ona şöyle cevap verdi: "Aramızdaki şarta göre bu üçüncü itiraz aramızın ayrılmasına sebeptir. Yadırgadığın ve sabredemediğin geminin delinmesi, çocuğun öldürülmesi ve duvarın doğrultulması gibi fiillerin sebeplerini sana açıklayacağım." Hızır'ın bu tutumu, Musa'ya bir sitem ve sabırsızlığından ötürü onu bir kınamadır.
قال ابن عطية في تفسيره: ويشبه أن تكون هذه القصة أصلا للآجال في الأحكام التي هي ثلاثة أيام، وأيام التلوم ثلاثة، فتأمله.
İbn Atıyye tefsirinde şöyle demiştir: "Bu kıssanın, üç gün olan hükümlerdeki mühletlerin ve üç günlük bekleme (telavvüm) günlerinin aslı olması muhtemeldir; bunu iyi düşün."
والواقع أن موسى ﵇ كان معذورا في اعتراضاته، لأنه بحسب قواعد الشريعة مطالب بإنكار المنكر، وأما الخضر فكان أيضا على حق لأنه يفعل بإلهام من الله، وتنفيذ لمراد الله تعالى.
Gerçek şu ki Musa aleyhisselâm itirazlarında mazurdu; zira şeriat kurallarına göre kötülüğü (münkeri) nehyetmekle mükellefti. Hızır da haklıydı; çünkü Allah'tan gelen bir ilhamla hareket ediyor ve Allah Teâlâ'nın muradını yerine getiriyordu.
أسباب أفعال الخضر ﵇
Hızır aleyhisselâm'ın Yaptığı Fiillerin Sebepleri
كانت أفعال الخضر في الأحداث الثلاثة غير مقبولة في الظاهر، سواء فيما يتعلق بخرق السفينة، أو قتل الغلام، أو هدم الجدار وبنائه مجانا، ولكنها أجيزت شرعا بإلهام من الله تعالى، وارتكابا لأخف الضررين وأهون الشرين، وزال الإشكال في عقلية موسى ﵇، بعد أن قام الخضر ببيان أسباب ما قام به من أفعال غريبة، لم يصبر عليها موسى لأول وهلة، وهذا البيان جاء في الآيات القرآنية التالية:
Gerek geminin delinmesi, gerek çocuğun öldürülmesi, gerekse duvarın yıkılıp bedelsiz olarak yeniden yapılması hususunda olsun Hızır'ın bu üç olaydaki fiilleri zahiren kabul edilebilir cinsten değildi. Fakat bu fiiller Allah Teâlâ'dan gelen bir ilhamla ve iki zarardan daha hafifini, iki kötülükten daha ehven olanını tercih etmek suretiyle şer'an meşru kılınmıştır. Hızır'ın yaptığı ve Musa'nın ilk anda sabredemediği bu garip fiillerin sebeplerini açıklamasından sonra Musa aleyhisselâm'ın zihnindeki müşkillik ortadan kalkmıştır. Bu açıklama aşağıdaki Kur'an ayetlerinde yer almaktadır:
[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٧٩ الى ٨٢]
[Kehf Suresi (18): Ayetler 79'dan 82'ye]
أَمَّا السَّفِينَةُ فَكانَتْ لِمَساكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَها وَكانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْباً (٧٩) وَأَمَّا الْغُلامُ فَكانَ أَبَواهُ مُؤْمِنَيْنِ فَخَشِينا أَنْ يُرْهِقَهُما طُغْياناً وَكُفْراً (٨٠) فَأَرَدْنا أَنْ يُبْدِلَهُما رَبُّهُما خَيْراً مِنْهُ زَكاةً وَأَقْرَبَ رُحْماً (٨١) وَأَمَّا الْجِدارُ فَكانَ لِغُلامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ وَكانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُما وَكانَ أَبُوهُما صالِحاً فَأَرادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغا أَشُدَّهُما وَيَسْتَخْرِجا كَنزَهُما رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ وَما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي ذلِكَ تَأْوِيلُ ما لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً (٨٢)
{ أَمَّا السَّفِينَةُ فَكانَتْ لِمَساكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَها وَكانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْباً (٧٩) وَأَمَّا الْغُلامُ فَكانَ أَبَواهُ مُؤْمِنَيْنِ فَخَشِينا أَنْ يُرْهِقَهُما طُغْياناً وَكُفْراً (٨٠) فَأَرَدْنا أَنْ يُبْدِلَهُما رَبُّهُما خَيْراً مِنْهُ زَكاةً وَأَقْرَبَ رُحْماً (٨١) وَأَمَّا الْجِدارُ فَكانَ لِغُلامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ وَكانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُما وَكانَ أَبُوهُما صالِحاً فَأَرادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغا أَشُدَّهُما وَيَسْتَخْرِجا كَنزَهُما رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ وَما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي ذلِكَ تَأْوِيلُ ما لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً (٨٢) } “Gemiye gelince; o, denizde çalışan yoksul kimselere aitti. Ben onu kusurlu yapmak istedim; zira onların arkalarında her (sağlam) gemiyi zorla gasbeden bir kral vardı. (79) Erkek çocuğa gelince; onun anne babası mümin kimselerdi. Çocuğun onları azgınlık ve inkâra sürüklemesinden korktuk. (80) Böylece Rablerinin onlara, onun yerine ahlakça daha temiz ve merhamet duygusu daha fazla bir çocuk vermesini istedik. (81) Duvara gelince; o, şehirdeki iki yetim erkek çocuğa aitti ve altında onlara ait bir define vardı. Babaları da salih bir kimseydi. Rabbin diledi ki, ikisi ergenlik çağına ulaşsınlar ve Rabbinden bir rahmet olarak definelerini çıkarsınlar. Ben bunları kendiliğimden yapmadım. İşte sabredemediğin şeylerin içyüzü budur.’ (82)”
هذا تفسير الوقائع والأحداث التي قام بها الخضر ﵇ بحضور موسى ﵇، ولم يستطع تقبلها والصبر عليها، لمخالفتها شريعته في الظاهر، لكن الشرائع مبنية كلها على الظواهر العامة، والله وحده من وراء السرائر.
İşte bu, Hızır aleyhisselâm'ın Mûsâ aleyhisselâm'ın huzurunda gerçekleştirdiği, Mûsâ'nın da şeriatına zahiren aykırı olması sebebiyle kabul etmeye güç yetiremediği ve sabredemediği olayların ve hadiselerin tefsiridir (açıklamasıdır). Oysa şeriatların tamamı genel zahirler üzerine bina kılınmıştır; gizli sırların arkasında ise yalnızca Allah vardır.
أما حادث خرق السفينة: فكان بقصد تعييبها، من أجل حمايتها والحفاظ عليها لأنها كانت مملوكة لضعفاء أيتام، ليس لهم شيء ينتفعون به غيرها، ولا يقدرون على مقاومة من أراد ظلمهم، وكانوا يكرون تلك السفينة لركاب البحر، ويأخذون الأجرة، فقام الخضر بخرقها ونزع لوح خشبي منها ليعيبها، لأنه كان أمام الركاب
Geminin delinmesi hadisesine gelince: Bu, [gemiyi] korumak ve muhafaza etmek maksadıyla kusurlu hâle getirme gayesiyle [yapılmıştı]. Çünkü o, kendisinden başka faydalanacakları hiçbir şeyleri bulunmayan ve kendilerine zulmetmek isteyene karşı koymaya güç yetiremeyen zayıf yetimlere aitti. Onlar bu gemiyi deniz yolcularına kiraya verip ücret alıyorlardı. Hızır da gemiyi kusurlu hâle getirmek için onu deldi ve ondan ahşap bir tahta söktü. Zira yolcuların önünde...
ملك ظالم، يأخذ كل سفينة صالحة غير معيبة، اغتصابا وظلما من غير وجه حق، فكان عمل الخضر حماية لهذه السفينة، وصونها لأصحابها الضعفاء، فهو من قبيل ارتكاب أخف الضررين لدفع أعظمهما. والمراد من قوله تعالى: وَكانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ أي أمامهم، كقوله تعالى: مِنْ وَرائِهِمْ جَهَنَّمُ [الجاثية: ٤٥/ ١٠] وقالوا: «وراء» من الأضداد. وعبر الله عن أصحاب السفينة بلفظ «فكانت لمساكين» أي ضعفاء إشفاقا على حالهم التي كانوا عليها.
sağlam ve kusursuz olan her gemiyi haksız yere, zorbalıkla ve zulümle gasbeden zalim bir kral bulunduğu için, onu kusurlu kılmak maksadıyla gemiyi delip ondan bir tahta söktü. Dolayısıyla Hızır'ın yaptığı iş, bu gemiyi koruma ve onu zayıf sahipleri için muhafaza etme mahiyetindeydi. Bu ise en büyük zararı savmak için iki zarardan daha hafifini irtikâp etme kabilindendir. Allah Teâlâ'nın { وَكانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ } “onların arkalarında bir kral vardı” buyruğundan kasıt; Allah Teâlâ'nın { مِنْ وَرائِهِمْ جَهَنَّمُ } “arkalarında/önlerinde cehennem vardır” [el-Câsiye: 45/10] kavlinde olduğu gibi “onların önlerinde” demektir. Âlimler, verâ (وَرَاء) kelimesinin zıt anlamlı (ezdâd) kelimelerden olduğunu söylemişlerdir. Allah Teâlâ gemi sahiplerini, içinde bulundukları duruma acıma ve şefkat gösterme sadedinde { فَكانَتْ لِمَساكِينَ } “yoksul kimselere aitti” yani zayıflara lafzıyla ifade etmiştir.
وأما حادث قتل الغلام: فلأنه كان كافرا، وكان أبواه مؤمنين يحبانه، فكانت هناك خشية من متابعته في الكفر والوقوع في الظلم والعصيان، حينما يكبر، لأن حب الولد غريزة، ومجاملته من أبويه قد تقع، فكان قتله حماية على عقيدة والديه، من قبيل سد الذرائع، أي منع الوسيلة المفضية إلى ممنوع شرعا.
Çocuğun öldürülmesi hadisesine gelince: Çünkü çocuk kâfirdi; anne ve babası ise onu seven mümin kimselerdi. Büyüdüğü zaman anne babasının küfürde ona tabi olmaları, zulme ve isyana düşmeleri endişesi vardı. Çünkü evlat sevgisi fıtrîdir ve anne babanın ona müsamaha göstermesi vuku bulabilirdi. Dolayısıyla çocuğun öldürülmesi, ebeveyninin inancını korumak için sedd-i zerâi kabilinden yani şer'an yasak olan bir şeye götüren vasıtayı engellemek kabilindendir.
قال الخضر: أراد الله أن يرزق هذين الوالدين ولدا آخر بدلا عنه وخيرا منه في الصلاح والعقيدة، وبر الأبوين والعطف عليهما. روي عن ابن جريج: «أنهما بدّلا غلاما مسلما» .
Hızır dedi ki: Allah, bu anne babaya onun yerine salihlik, inanç, ana babaya iyilik ve onlara şefkat bakımından ondan daha hayırlı başka bir evlat vermeyi diledi. İbn Cüreyc'den şöyle rivayet edilmiştir: “Onlara [onun yerine] Müslüman bir çocuk verildi.”
وأما حادث بناء الجدار مجانا: فكان في بلدة أنطاكية، وكان آيلا للسقوط، وكان تحته كنز لغلامين يتيمين في تلك المدينة، وكان أبوهما وهو الجدّ السابع رجلا صالحا، فأراد الله إبقاء ذلك الكنز مدفونا محفوظا للغلامين حتى يرشدا، فأمر الله الخضر بإصلاح ذلك الحائط، إذ لو سقط لاكتشف الكنز وأخذ، فهدمه الخضر ثم أعاد بناءه ليحفظ الكنز للغلامين حين الكبر والرشد، أو بلوغ الأشد، فإذا ما كبرا استخرجا الكنز، وانتفعا به، وفي هذا مصلحة واضحة، لا يقدم عليها أحد إلا من آتاه الله علما لدنيّا، وإلهاما ربانيا صادقا.
Duvarın ücretsiz olarak inşa edilmesi hadisesine gelince: Bu Antakya beldesinde idi ve duvar yıkılmaya yüz tutmuştu. Altında o şehirdeki iki yetim çocuğa ait bir define vardı. Babaları —ki yedinci dedeleriydi— salih bir adamdı. Allah, o definenin bu iki çocuk rüşd çağına erinceye kadar gömülü ve korunmuş olarak kalmasını diledi. Bu sebeple Allah, Hızır'a o duvarı onarmasını emretti. Zira duvar yıkılsaydı define açığa çıkar ve alınırdı. Hızır da çocukların büyüme ve rüşd döneminde veya ergenlik çağına ulaştıklarında defineyi muhafaza etmek için duvarı yıktı, sonra yeniden inşa etti; böylece büyüdüklerinde defineyi çıkarıp ondan faydalanacaklardı. Bunda apaçık bir maslahat vardır ki Allah'ın kendisine ledünnî bir ilim ve sadık rabbânî bir ilham verdiği kimseden başkası buna yeltenemez.
وكان الخضر في هذه الأفعال ينسب الفعل لنفسه، إلا في حادث بلوغ الحلم الذي
Hızır bu fiillerde, rüşd çağına ulaşma hadisesi müstesna, fiili kendi nefsine isnat ediyordu. Zira bu hadiseye
لا يقدر عليه أحد إلا الله، عملا بمقتضى الأدب، الذي؟؟ يقضي بإسناد الخير إلى الله، والشر إلى العباد.
hayrı Allah'a, şerri ise kullara isnat etmeyi gerektiren edep kuralının muktezasına uygun olarak Allah'tan başka kimse güç yetiremez.
وكان الكلام الأخير للخضر قرارا حاسما، يلقي الطمأنينة والسكينة في قلب موسى ﵇، ومضمونه: أن الخضر لم يفعل هذه الأمور الثلاثة باجتهاد ورأي شخصي، أو تجرؤ على المخالفة، وإنما فعل ذلك بأمر الله وإرشاده وإلهامه لأن الاعتداء على المال والنفس والقيام بإصلاح الجدار مجانا، إنما كان بدليل قاطع، وهو الإلهام الذي هو أشبه بالوحي، وذلك هو تفسير ما ضاق صبر موسى عنه، ولم يطق السكوت عنه، ولكن موسى ﵇ بعد بيان سبب تلك الأفعال ومعرفة الحكمة فيها، اطمأن قلبه، وهدأ غضبه، وزال ما ثار في نفسه من ضرورة إنكار المنكر في ظاهر الأمر، والله هو الموفق إلى سواء الصراط.
Hızır'ın son sözü, Mûsâ aleyhisselâm'ın kalbine huzur ve sükûnet veren kesin bir karardı. Bunun özeti şudur: Hızır bu üç işi kişisel bir ictihad ve görüşle veya emre muhalefete cüret ederek yapmamış, aksine Allah'ın emri, yol göstermesi ve ilhamı ile yapmıştır. Çünkü mala ve cana tecavüz etmek ve duvarı ücretsiz onarmak ancak vahye benzeyen kesin bir delil olan ilham ile gerçekleşmiştir. İşte Mûsâ'nın sabrının tükendiği ve susmaya takat getiremediği şeyin tefsiri budur. Fakat Mûsâ aleyhisselâm bu fiillerin sebebi açıklandıktan ve içindeki hikmet öğrenildikten sonra kalbi mutmain oldu, öfkesi dindi ve zahirî duruma göre kötülüğü (münkeri) nehyetme zorunluluğundan ötürü içinde kabaran duygu zail oldu. Dosdoğru yola muvaffak kılan ancak Allah'tır.
قصة ذي القرنين وبلوغه المشرقين
Zülkarneyn'in Kıssası ve İki Doğuya Ulaşması
فيما قبل الميلاد، كان هناك رجل صالح أعطاه الله ملكا واسعا فبلغ مشرق الشمس ومغربها، وهو الملقّب بذي القرنين أي صاحب الضفيرتين من الشعر، وهو كالخضر لم يكن نبيا، وقد ذكر الله تعالى قصته بعد إيراد ثلاث قصص في سورة الكهف، كانت مثار إعجاب واستغراب معا في توقعات البشر، ولكنها هينة سهلة في تقدير الله وقدرته. وتضمنت قصته إيراد ثلاثة أحداث عجيبة، أذكر هنا منها حدثين، قال الله تعالى:
Milattan önceki dönemlerde, Allah'ın kendisine geniş bir hükümranlık bahşettiği ve güneşin doğduğu ve battığı yerlere ulaşan salih bir adam vardı. Kendisine saçında iki örgü bulunduğu için Zülkarneyn lakabı verilmiştir. O da Hızır gibi bir peygamber değildi. Allah Teâlâ, Kehf Suresi'nde insanların tasavvurlarına göre hem hayranlık hem de şaşkınlık uyandıran, fakat Allah'ın takdiri ve kudretinde pek kolay ve basit olan üç kıssayı zikrettikten sonra onun kıssasını anlatmıştır. Kıssası üç acayip hadiseyi içermektedir; burada bunlardan ikisini zikrediyorum. Allah Teâlâ buyurdu ki:
[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٨٣ الى ٩١]
[Kehf Suresi (18): Ayetler 83'ten 91'e]
وَيَسْئَلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ قُلْ سَأَتْلُوا عَلَيْكُمْ مِنْهُ ذِكْراً (٨٣) إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ وَآتَيْناهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَباً (٨٤) فَأَتْبَعَ سَبَباً (٨٥) حَتَّى إِذا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَها تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ وَوَجَدَ عِنْدَها قَوْماً قُلْنا يا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْناً (٨٦) قالَ أَمَّا مَنْ ظَلَمَ فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ ثُمَّ يُرَدُّ إِلى رَبِّهِ فَيُعَذِّبُهُ عَذاباً نُكْراً (٨٧)
{ وَيَسْئَلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ قُلْ سَأَتْلُوا عَلَيْكُمْ مِنْهُ ذِكْراً (٨٣) إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ وَآتَيْناهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَباً (٨٤) فَأَتْبَعَ سَبَباً (٨٥) حَتَّى إِذا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَها تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ وَوَجَدَ عِنْدَها قَوْماً قُلْنا يا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْناً (٨٦) قالَ أَمَّا مَنْ ظَلَمَ فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ ثُمَّ يُرَدُّ إِلى رَبِّهِ فَيُعَذِّبُهُ عَذاباً نُكْراً (٨٧) } “Sana Zülkarneyn'den soruyorlar. De ki: ‘Size ondan bir hatıra okuyacağım.’ (83) Gerçekten biz onu yeryüzünde iktidar sahibi kıldık ve ona her şeyden bir sebep (ulaşma yolu) verdik. (84) O da bir yolu takip etti. (85) Nihayet güneşin battığı yere ulaştığında onu, balçıklı sıcak bir pınarda batıyor buldu. Orada bir kavme rastladı. Dedik ki: ‘Ey Zülkarneyn! İster onları cezalandırırsın, ister haklarında güzel bir tavır takınırsın.’ (86) Dedi ki: ‘Kim zulmederse onu cezalandıracağız; sonra o Rabbine döndürülür, O da onu görülmedik şiddetli bir azapla cezalandırır. (87)
وَأَمَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَلَهُ جَزاءً الْحُسْنى وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنا يُسْراً (٨٨) ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً (٨٩) حَتَّى إِذا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ وَجَدَها تَطْلُعُ عَلى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِها سِتْراً (٩٠) كَذلِكَ وَقَدْ أَحَطْنا بِما لَدَيْهِ خُبْراً (٩١)
{ وَأَمَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَلَهُ جَزاءً الْحُسْنى وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنا يُسْراً (٨٨) ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً (٨٩) حَتَّى إِذا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ وَجَدَها تَطْلُعُ عَلى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِها سِتْراً (٩٠) كَذلِكَ وَقَدْ أَحَطْنا بِما لَدَيْهِ خُبْراً (٩١) } Kim de iman edip salih amel işlerse, onun için en güzel mükâfat vardır ve ona emrimizden kolay olanı söyleyeceğiz.’ (88) Sonra bir yolu daha takip etti. (89) Nihayet güneşin doğduğu yere ulaştığında onu, kendileriyle güneş arasına hiçbir örtü koymadığımız bir kavmin üzerine doğuyor buldu. (90) İşte böylece biz, onun yanında bulunan her şeyi ilmimizle kuşatmıştık. (91)”
هذه هي القصة الرابعة من قصص سورة الكهف. وهي إحدى المسائل الثلاث التي سأل عنها المشركون المكيون بتوجيه من اليهود، بقصد الإحراج والامتحان.
Bu, Kehf Suresi'ndeki kıssaların dördüncüsüdür. Mekkeli müşriklerin, Yahudilerin yönlendirmesiyle, zor durumda bırakmak ve imtihan etmek kastıyla sordukları üç meseleden biridir.
والمعنى: ويسألك المكيون القرشيون عن خبر ذي القرنين، سؤال اختبار وتعنّت، لا سؤال تأدّب وتعلّم، فقل لهم: سأخبركم عنه خبرا مذكورا في القرآن، بطريق الوحي الثابت المنزل عليّ من ربي.
Manası şudur: Mekkeli Kureyşliler edep ve öğrenme maksatlı değil, imtihan etme ve inatlaşma maksadıyla sana Zülkarneyn'in haberini soruyorlar. Onlara de ki: Rabbimden bana indirilen sabit vahiy yoluyla Kur'an'da zikredilen bir haberi size ondan bildireceğim.
إن الله تعالى مكّن لذي القرنين، وآتاه ملكا عظيما بلغ المشرق والمغرب، وأعطاه من كل ما يتعلق بمطلوبه طريقا (سببا) يتوصل به إلى ما يريده، ويحقق أهدافه، فاتبع طريقا من الطرق المؤدية إلى مراده. حتى إذا وصل نهاية الأرض من جهة المغرب، ولم يبق بعدها إلا البحر المحيط، وهو المحيط الأطلسي، وسار في بلاد المغرب العربي، فوجد الشمس تغرب في عين ذات حمأة أي طين أسود، ووجد في أقصى الغرب عند تلك العين الحمئة قوما كفارا وأمة عظيمة من الأمم، فقال الله له بالإلهام: أنت مخير بين أمرين: إما أن تعذب هؤلاء بالقتل إن أصروا على الكفر، وإما أن تحسن إليهم وتصبر عليهم، بدعوتهم إلى الحق والهداية الربانية، وتعليمهم الشرائع والأحكام.
Şüphesiz Allah Teâlâ Zülkarneyn’e imkân ve iktidar bahşetmiş; ona doğuya ve batıya ulaşan büyük bir mülk/hükümranlık vermiş ve arzuladığı her şeye dair kendisini muradına ulaştıracak ve gayelerini gerçekleştirecek bir yol (sebep) bahşetmiştir. O da maksadına ulaştıran yollardan bir yola koyuldu. Nihayet batı cihetinden yeryüzünün son sınırına ulaştığında –ki onun ötesinde Atlas Okyanusu olan el-Bahru’l-Muhît’ten (okyanus) başka bir şey kalmamıştı– ve Mağrib-i Arabî diyarlarında ilerleyip güneşi balçıklı, yani siyah çamurlu bir pınarda batarken buldu. O balçıklı pınarın yanında, batının en uç noktasında kâfir bir kavim ve milletlerden büyük bir topluluk buldu. Allah ona ilham yoluyla şöyle buyurdu: Sen iki husus arasında serbestsin: Şayet küfürde ısrar ederlerse ya bunları öldürmek suretiyle cezalandıracaksın ya da kendilerini hakka ve Rabbânî hidayete davet edip şeriat ve hükümleri öğreterek haklarında güzel davranacak ve sabredeceksin.
قال ذو القرنين لبعض حاشيته: أما من ظلم نفسه بالإصرار على الشرك، ولم يقبل دعوتي إلى الحق والخير، فسنعذبه بالقتل في الدنيا، ثم يرجع إلى ربه في الآخرة، فيعذبه عذابا منكرا شديدا، في نار جهنم.
Zülkarneyn maiyetindeki bazı kimselere şöyle dedi: Şirkte ısrar ederek nefsine zulmeden ve hak ile hayra olan davetime icabet etmeyen kimseyi dünyada öldürmekle cezalandıracağız; sonra âhirette Rabbine döndürülür ve O da cehennem ateşinde onu görülmedik şiddetli bir azapla cezalandırır.
وأما من آمن بالله ربا واحدا لا شريك له، وعمل العمل الصالح الذي يقتضيه الإيمان، فله الجزاء الحسن، وهو الجنة، وسنطلب منه أمرا ذا يسر وسهولة، ليرغب في دين الله والتزام أوامره.
Allah'a tek bir Rab olarak şeriksiz iman eden ve imanın gerektirdiği salih amelleri işleyen kimseye gelince; onun için güzel bir mükâfat, yani cennet vardır. Allah'ın dinine rağbet etmesi ve emirlerine bağlanması için biz de ona emrimizden kolay ve zahmetsiz olanını teklif edeceğiz.
ثم أتبع ذو القرنين سببا آخر، أي سلك طريقا آخر، متجها من المغرب إلى المشرق، حتى إذا وصل لمكان شروق الشمس من المعمورة، وجد الشمس تطلع على قوم حفاة عراة، لا شيء يسترهم من حر الشمس، ولم يجد عندهم بيوتا، وإنما يعيشون في مفازة أو بيداء، لا مأوى فيها، ولا شجر، يعتمدون في المعيشة على السمك وما جاء به البحر.
Sonra Zülkarneyn başka bir sebebi takip etti, yani batıdan doğuya yönelerek başka bir yola koyuldu. Nihayet yeryüzünün güneşin doğduğu yerine vardığında, güneşi yalınayak, çıplak, güneşin sıcağından kendilerini örtecek hiçbir şeyleri bulunmayan bir kavmin üzerine doğuyor buldu. Yanlarında evler görmedi; aksine sığınılacak yeri ve ağacı bulunmayan bir sahrada veya çölde yaşıyor, geçimlerini balık ve denizin getirdikleriyle sağlıyorlardı.
ومثل ذلك البلوغ للمشرق والمغرب، علّمنا ذا القرنين علوما نافعة، وأطلعناه أو أخبرناه عن إحاطته بجميع ما يحتاجه من المعارف والخبرات والأفعال، دون أن يخفى على الله منها شيء، وهذا من أجل تحقيق الطمأنينة، والرضا، والله سبحانه عالم الغيب والشهادة، لا يعرف الإنسان شيئا من تلك الغيبيات إلا بتعليم الله وإلهامه وإرشاده. وهذا تصوير لأحوال الأقوام البدائية، وبيان أن الأنبياء والصلحاء والعلماء هم الذين يتمكنون من نقلة هؤلاء البدائيين إلى أرقى مدارج العز والمدنية والحضارة.
Doğuya ve batıya bu şekilde ulaşması gibi, biz Zülkarneyn'e faydalı ilimler öğrettik ve Allah'tan hiçbir şey gizli kalmaksızın ihtiyaç duyduğu bütün malumatı, tecrübeleri ve fiilleri ihata ettiğini ona bildirdik veya haber verdik. Bu, tatmin ve rızanın gerçekleşmesi içindir. Allah Sübhânehu gaybı ve şehadeti bilendir; insan bu gaybî hususlardan hiçbir şeyi ancak Allah'ın öğretmesi, ilhamı ve yol göstermesiyle bilebilir. Bu, ilkel kavimlerin hallerinin bir tasviri ve bu ilkel insanları izzetin, medeniyetin ve uygarlığın en yüce derecelerine taşıyabilenlerin peygamberler, salihler ve âlimler olduğunun beyanıdır.
بلوغ ذي القرنين ما بين السدّين
Zülkarneyn'in İki Sed Arasına Ulaşması
لم تنته رحلة الرجل الصالح ذي القرنين في سبيل الله ومرضاته، فهو لم يترك مكانا إلا زاره، حاملا أصول الحضارة والمدنية والأخلاق، ومبلّغا الناس ما يؤمن به،
Salih kul Zülkarneyn'in Allah yolundaki ve O'nun rızasını kazanma uğrundaki yolculuğu bitmedi; o, uygarlığın, medeniyetin ve ahlakın esaslarını taşıyarak ve inandığı şeyleri insanlara tebliğ ederek ziyaret etmediği hiçbir yer bırakmadı.