ومصلحا ما يمكنه إصلاحه في دائرة ملكه الواسع العريض، وقائما بما منحه إياه ربه من مقتضى الحكمة والعلم النافع، فبعد أن وصل المشرق والمغرب، اتجه من الشرق إلى الشمال، فاستنجد به أقوام الشمال، فأعانهم مخلصا لله من غير أجر ولا عوض.
Geniş ve uçsuz bucaksız hâkimiyet dairesinde ıslah edebileceği şeyleri ıslah ediyor, Rabbinin kendisine bahşettiği hikmet ve faydalı ilmin gereğini yerine getiriyordu. Doğuya ve batıya ulaştıktan sonra, doğudan kuzeye yöneldi. Kuzey halkları ondan yardım istedi; o da hiçbir ücret ve karşılık beklemeksizin Allah rızası için ihlasla onlara yardım etti.
وهذه الرحلة الثالثة أخبر عنها القرآن الكريم في الآيات الآتية، قال الله تعالى:
Kur'ân-ı Kerîm bu üçüncü yolculuğu gelecek ayetlerde haber vermiştir. Allah Teâlâ buyurdu ki:
[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٩٢ الى ٩٨]
[Kehf Suresi (18): Ayetler 92'den 98'e]
ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً (٩٢) حَتَّى إِذا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ وَجَدَ مِنْ دُونِهِما قَوْماً لا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلاً (٩٣) قالُوا يا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجاً عَلى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا (٩٤) قالَ ما مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْماً (٩٥) آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ حَتَّى إِذا ساوى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ قالَ انْفُخُوا حَتَّى إِذا جَعَلَهُ ناراً قالَ آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْراً (٩٦)
{ ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً (٩٢) حَتَّى إِذا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ وَجَدَ مِنْ دُونِهِما قَوْماً لا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلاً (٩٣) قالُوا يا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجاً عَلى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا (٩٤) قالَ ما مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْماً (٩٥) آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ حَتَّى إِذا ساوى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ قالَ انْفُخُوا حَتَّى إِذا جَعَلَهُ ناراً قالَ آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْراً (٩٦) } “Sonra bir yolu daha takip etti. (92) Nihayet iki seddin arasına ulaştığında, bunların önünde neredeyse hiçbir sözü anlamayan bir kavim buldu. (93) Dediler ki: ‘Ey Zülkarneyn! Ye’cûc ve Me’cûc yeryüzünde bozgunculuk yapmaktadırlar. Bizimle onlar arasına bir sed yapman şartıyla sana bir vergi verelim mi?’ (94) Dedi ki: ‘Rabbimin beni içinde bulundurduğu iktidar (ve güç), sizin vereceğinizden daha hayırlıdır. Siz bana beden gücüyle yardım edin de sizinle onlar arasına sağlam bir engel yapayım. (95) Bana demir kütleleri getirin!’ Nihayet iki dağın arasını denkleyip eşitleyince: ‘Körükleyin!’ dedi. Nihayet onu kor ateş haline getirince: ‘Bana erimiş bakır getirin de üzerine dökeyim’ dedi. (96)
فَمَا اسْطاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ وَمَا اسْتَطاعُوا لَهُ نَقْباً (٩٧) قالَ هذا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي فَإِذا جاءَ وَعْدُ رَبِّي جَعَلَهُ دَكَّاءَ وَكانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا (٩٨)
{ فَمَا اسْطاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ وَمَا اسْتَطاعُوا لَهُ نَقْباً (٩٧) قالَ هذا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي فَإِذا جاءَ وَعْدُ رَبِّي جَعَلَهُ دَكَّاءَ وَكانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا (٩٨) } Artık ne onu aşabildiler ne de onda bir delik açabildiler. (97) Dedi ki: ‘Bu, Rabbimden bir rahmettir. Rabbimin vaadi geldiği zaman onu yerle bir eder. Rabbimin vaadi haktır.’ (98)”
هذه تتمة الرحلة الشاقة لذي القرنين سلك الطرق المؤدية إلى مقصده، لأنها سبب الوصول، فكان- كما ذكر المؤرخون- يدوس الأرض بالجيوش الثقال، والسيرة الحميدة، وتقوى الله ﷿، فما لقي أمة، ولا مرّ بمدينة إلا دانت له، ودخلت في طاعته وكل من عارضة جعله عظة وآية لغيره. ثم وصل بين السدين (الجبلين العظيمين) بين أرمينية وأذربيجان، فوجد من ورائهما قوما من الناس شرقي البحر الأسود، وهم الصقالبة (السلاف) لا يكادون يفهمون كلام غيرهم، لغرابة لغتهم، وقلة فطنتهم ونباهتهم.
Bu, Zülkarneyn'in meşakkatli yolculuğunun tamamlayıcısıdır; hedefine götüren yollara koyulmuştur, çünkü yollar hedefe ulaşmanın sebebidir. O —tarihçilerin zikrettiği gibi— yeryüzünü muazzam ordularla, güzel ahlakla ve aziz ve celil olan Allah'ın takvasıyla adımlıyordu. Karşılaştığı her ümmet ve uğradığı her şehir mutlaka ona boyun eğer, itaatine girerdi; kendisine karşı çıkan herkesi de başkalarına ibret ve bir ders kılardı. Sonra Ermenistan ile Azerbaycan arasındaki iki seddin (iki büyük dağın) arasına ulaştı; bunların arkasında Karadeniz'in doğusunda yer alan ve dillerinin yabancılığı, anlayış ve kavrayışlarının azlığı sebebiyle başkalarının sözünü neredeyse anlamayan bir insan topluluğu buldu ki bunlar Sakalibe (Slavlar) idi.
قال ابن عباس ﵄: الجبلان اللذان بينهما السّدّ: أرمينية
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Aralarında seddin bulunduğu iki dağ: Ermenistan
وأذربيجان. فقال سكان السد بين الجبلين: إن يأجوج ومأجوج (وهما قبيلتان من بني آدم) يفسدون في أرضنا بالتخريب والقتل والظلم ونحوه من مفاسد البشر.
ve Azerbaycan'dır. İki dağ arasındaki seddin sakinleri dediler ki: Ye’cûc ve Me’cûc (Âdemoğullarından iki kabile) tahrip etmek, öldürmek, zulmetmek ve insanların diğer fesatları yoluyla yurdumuzda bozgunculuk çıkarıyorlar.
فهل توافق على أن نعطيك جعلا من المال، على أن تقيم بيننا وبين هؤلاء المفسدين حاجزا منيعا يمنعهم من الوصول إلينا؟
Bizimle bu bozguncular arasına bize ulaşmalarını engelleyecek muhkem bir set inşa etmen karşılığında sana bir miktar mal vermemizi kabul eder misin?
قال لهم ذو القرنين: ما بسط الله لي من القدرة والملك خير من خرجكم وأموالكم، ولكن أعينوني بقوة الأبدان، وبعمل الأيدي، أعطوني قطع الحديد، حتى إذا حاذى بالبنيان رؤوس الجبلين طولا وعرضا، قال للعمال المساعدين: انفخوا بالكير على هذه القطع الحديدية، حتى اشتعلت النار المتوهجة، ثم صبّ النحاس المذاب على الحديد المحمى والحجارة، فصار كله كتلة متلاصقة وجبلا صلدا، وانسدت فجوات الحديد. فما قدر المفسدون من يأجوج ومأجوج أن يصعدوا فوق السد، لارتفاعه وملاسته، وما استطاعوا نقبه من الأسفل، لصلابته وشدته، وأراح الله منهم القبائل المجاورة، لفسادهم وسوئهم.
Zülkarneyn onlara dedi ki: Allah'ın bana bahşettiği kudret ve mülk, sizin verginizden ve mallarınızdan daha hayırlıdır. Fakat siz bana beden gücüyle ve el emeğiyle yardım edin. Bana demir parçalarını getirin! Nihayet inşaatla iki dağın başlarını uzunluk ve genişlik bakımından eşitleyince yardımcı işçilere: “Bu demir parçaları üzerine körükle üfleyin!” dedi. Nihayet parlayan bir ateş alevlenince, kızdırılmış demir ve taşların üzerine erimiş bakır döktü; böylece tamamı yekpare bir kütle ve sert bir dağ haline geldi, demirin boşlukları kapandı. Artık Ye’cûc ve Me’cûc bozguncuları yüksekliği ve pürüzsüzlüğü sebebiyle seddin üstüne tırmanmaya güç yetiremediler; sertliği ve sağlamlığı sebebiyle de onu altından delemeye muktedir olamadılar. Allah fesat ve kötülüklerinden dolayı komşu kabileleri onların şerrinden kurtarıp rahata erdirdi.
وقال ذو القرنين بعد إقامة السد المنيع الحصين لأهل تلك الديار: هذا السد نعمة، وأثر من آثار رحمة ربي بهؤلاء القوم الضعفاء، فإذا حان أجل ربي وميعاده بخروجهم من وراء السدّ، جعله ربي مدكوكا منهدما، مستويا ملصقا بالأرض، وكان وعد ربي بخرابه، وخروج يأجوج ومأجوج، وبكل ما وعد به حقا ثابتا لا يتخلف، كائنا لا محالة.
Zülkarneyn, o diyarın ahalisi için bu muhkem ve sağlam seddi inşa ettikten sonra şöyle dedi: Bu set, bir nimet ve Rabbimin bu zayıf kavme olan rahmetinin eserlerinden bir eserdir. Rabbimin onların seddin arkasından çıkacaklarına dair tayin ettiği eceli ve vaadi geldiğinde, Rabbim onu yerle bir edilmiş, yıkılmış, yerle dümdüz ve bitişik hale getirir. Rabbimin onun yıkılmasına, Ye’cûc ve Me’cûc'un çıkmasına ve vaat ettiği her şeye dair vaadi gerçekleşmesi muhakkak, asla şaşmayan sabit bir haktır.
إن تطواف ذي القرنين في أنحاء الأرض ذو أثر كبير في التاريخ، فهو تطواف مؤيد بمعونة الله، من أجل مقاومة الفساد الخلقي والفوضى الاجتماعية، وغرس أصول الإيمان والحق والخير، وحمل الناس على منهاجه السديد وخطته الإصلاحية، وبها يعرف ما لذي القرنين الرجل الصالح من آثار طيبة وأعمال صالحة، تشبه أعمال الرسل والأنبياء، وتدل على حب الخير للإنسانية جمعاء.
Zülkarneyn'in yeryüzünün dört bir yanını dolaşmasının tarihte büyük bir tesiri vardır. Bu, ahlaki fesada ve toplumsal kargaşaya karşı koymak, imanın, hakkın ve hayrın esaslarını dikmek ve insanları dosdoğru yöntemine ve ıslah planına sevk etmek maksadıyla Allah'ın yardımıyla desteklenmiş bir seferdir. Bununla, salih kul Zülkarneyn'in resullerin ve nebilerin amellerine benzeyen ve bütün insanlık için hayır sevgisine delalet eden ne kadar güzel izleri ve salih amelleri olduğu bilinmektedir.
أسباب الكفر وجزاؤه
Küfrün Sebepleri ve Cezası
إن ميزان العدل الإلهي في غاية الدقة والاعتدال، فأهل العصيان والكفر إنما يعاقبون في الآخرة عقابا أليما بسبب ضلال سعيهم في الحياة الدنيا وإشراكهم، وتعاميهم عن الحق، وكفرهم بآيات ربهم ولقائه يوم القيامة، واتخاذهم آيات الله هزوا وسخرية، وهذه الأسباب الأربعة مجتمعة هي التي أدت إلى العقاب الشديد في الآخرة للكافرين المعاندين، وذلك حق وعدل مطلق، قال الله تعالى مبينا السبب والجزاء للكفر وأهله:
İlahi adalet terazisi son derece hassas ve dengelidir. İsyan ve küfür ehli âhirette ancak dünya hayatındaki çalışmalarının sapıklığı, şirk koşmaları, hakka karşı körlükleri, Rablerinin ayetlerini ve kıyamet günü O'na kavuşmayı inkâr etmeleri ve Allah'ın ayetlerini alay ve eğlence konusu edinmeleri sebebiyle elim bir azapla cezalandırılacaklardır. Bir araya gelen bu dört sebep, inatçı kâfirlerin âhirette şiddetli bir cezaya çarptırılmasına yol açmıştır; bu ise mutlak bir hak ve adalettir. Allah Teâlâ küfrü ve küfür ehlini, sebebini ve cezasını açıklayarak şöyle buyurmuştur:
[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٩٩ الى ١٠٦]
[Kehf Suresi (18): Ayetler 99'dan 106'ya]
وَتَرَكْنا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَجَمَعْناهُمْ جَمْعاً (٩٩) وَعَرَضْنا جَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ لِلْكافِرِينَ عَرْضاً (١٠٠) الَّذِينَ كانَتْ أَعْيُنُهُمْ فِي غِطاءٍ عَنْ ذِكْرِي وَكانُوا لا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعاً (١٠١) أَفَحَسِبَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ يَتَّخِذُوا عِبادِي مِنْ دُونِي أَوْلِياءَ إِنَّا أَعْتَدْنا جَهَنَّمَ لِلْكافِرِينَ نُزُلاً (١٠٢) قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالاً (١٠٣)
{ وَتَرَكْنا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَجَمَعْناهُمْ جَمْعاً (٩٩) وَعَرَضْنا جَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ لِلْكافِرِينَ عَرْضاً (١٠٠) الَّذِينَ كانَتْ أَعْيُنُهُمْ فِي غِطاءٍ عَنْ ذِكْرِي وَكانُوا لا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعاً (١٠١) أَفَحَسِبَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ يَتَّخِذُوا عِبادِي مِنْ دُونِي أَوْلِياءَ إِنَّا أَعْتَدْنا جَهَنَّمَ لِلْكافِرِينَ نُزُلاً (١٠٢) قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالاً (١٠٣) } “O gün biz onları bırakırız, birbirleri içinde dalgalanırlar. Sûra üflenir, artık onları bütünüyle bir araya toplarız. (99) O gün cehennemi kâfirlere öyle bir gösteririz ki! (100) Onlar ki, gözleri benim zikrime karşı örtülüydü ve dinlemeye de güç yetiremiyorlardı. (101) İnkâr edenler, beni bırakıp da kullarımı dostlar edineceklerini mi sandılar? Şüphesiz biz cehennemi kâfirlere bir konak olarak hazırladık. (102) De ki: ‘Amelleri bakımından en çok hüsrana uğrayanları size haber verelim mi?’ (103)
الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً (١٠٤) أُولئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ وَلِقائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَزْناً (١٠٥) ذلِكَ جَزاؤُهُمْ جَهَنَّمُ بِما كَفَرُوا وَاتَّخَذُوا آياتِي وَرُسُلِي هُزُواً (١٠٦)
{ الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً (١٠٤) أُولئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ وَلِقائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَزْناً (١٠٥) ذلِكَ جَزاؤُهُمْ جَهَنَّمُ بِما كَفَرُوا وَاتَّخَذُوا آياتِي وَرُسُلِي هُزُواً (١٠٦) } Onlar, dünya hayatındaki çabaları boşa gitmiş olan ve kendilerinin gerçekten güzel işler yaptıklarını sanan kimselerdir. (104) İşte onlar, Rablerinin ayetlerini ve O'na kavuşmayı inkâr eden, bu yüzden amelleri boşa çıkan kimselerdir; artık kıyamet günü onlar için hiçbir terazi kurmayız (onlara değer vermeyiz). (105) İnkâr etmeleri, ayetlerimi ve peygamberlerimi alaya almaları sebebiyle onların cezası işte böyle cehennemdir. (106)”
[الكهف: ١٨/ ٩٩- ١٠٦] من علامات الساعة خروج يأجوج ومأجوج (قوم من البشرية) ففي زمن قبل يوم القيامة: يترك الله الناس يضطرب بعضهم ويختلط مع بعض آخر، فيكثر القتل، وتفسد الزروع، وتتلف الأموال، وذلك قبل نفخ الصور، فإذا اقترب موعد القيامة نفخ في الصور: (وهو القرن الذي ينفخ فيه للقيامة) .
[el-Kehf: 18/99-106]. Kıyamet alametlerinden biri de Ye’cûc ve Me’cûc'un (insanlıktan bir kavim) çıkışıdır. Kıyamet gününden önceki bir zamanda Allah insanları birbirine karışıp dalgalanır halde bırakır; böylece katliamlar çoğalır, ekinler bozulur ve mallar telef olur. Bu durum sûra üflenmeden öncedir. Kıyametin vakti yaklaştığında sûra —ki kıyamet için kendisine üflenen boynuzdur— üflenir.
وهي النفخة الثانية نفخة الصّعق، ويجمع الله الناس جمعا، بأن يحييهم الله بعد تلاشي أبدانهم وصيرورتها ترابا، ويحضرهم إلى المحشر والحساب جميعا. والنفخات
Bu, ikinci üfleyiş olan ölüm (sa‘k) üfleyişidir. Allah, bedenleri yok olup toprak haline geldikten sonra onları dirilterek insanları bir araya toplayacak, hepsini mahşere ve hesaba hazır edecektir. Üfleyişler
ثلاث،
üçtür.
أسند الطبري، ﵀، إلى أبي هريرة ﵁: أن رسول الله ﷺ قال: «الصور: قرن عظيم، ينفخ فيه ثلاث نفخات: الأولى نفخة الفزع، والثانية- نفخة الصّعق، والثالثة- نفخة القيامة» .
Taberî rahimehullâh, Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'a isnat etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Sûr büyük bir boynuzdur; ona üç defa üflenir: Birincisi dehşet (feza') üfleyişi, ikincisi ölüm (sa'k) üfleyişi ve üçüncüsü kıyamet [kalkış] üfleyişidir.»
ويعرض الله بعد الحشر جهنم ويبرزها إبرازا واضحا لكل من كفر بالله، بعد النفخة الثانية أو الثالثة في الصور، حتى يشاهدوا أهوالها، يوم جمعهم لها.
Allah haşirden sonra, sûrda vuku bulan ikinci veya üçüncü üfleyişin ardından, korkunç manzaralarını müşahede etsinler diye cehennemi Allah'ı inkâr eden herkese apaçık bir şekilde arz edip ortaya çıkarır; o gün onları cehennem için toplamıştır.
وأوصاف الكفار وأسباب عقابهم أربعة:
Kâfirlerin vasıfları ve cezalandırılmalarının sebepleri dörttür:
أولا- التعامي عن سماع الحق واتباعه، وترك نظرهم في آيات الله، وعدم تفكرهم فيها، حتى يتوصلوا إلى توحيد الله واتباع أوامره، ولأنهم كانوا لا يطيقون سماع ذكر الله الذي بيّنه لهم في كتابه، أي إنهم يعطلون وسائل المعرفة، من مشاهدة آيات الله بالأبصار، ويعرضون عن سماع الأدلة المذكورة في كتاب الله تعالى.
Birincisi: Hakkı duymaya ve ona uymaya karşı körlük göstermek, Allah'ın tevhid edilmesine ve emirlerine uyulmasına ulaşıncaya kadar Allah'ın ayetlerine bakmayı ve onlar üzerinde tefekkür etmeyi terk etmek; ayrıca Allah'ın kitabında kendilerine açıkladığı zikrini dinlemeye tahammül edememeleridir. Yani onlar Allah'ın ayetlerini gözleriyle müşahede etmek gibi bilgi vasıtalarını iptal etmekte ve Allah Teâlâ'nın kitabında zikredilen delilleri dinlemekten yüz çevirmektedirler.
ثانيا- عبادة معبودات من دون الله، باتخاذهم أولياء ونصراء ومعبودات من غير الله، كالملائكة والشياطين وبعض البشر، ظنا منهم أن ذلك ينفعهم أو يدفع عنهم العذاب، ونسوا أن الله تعالى أعد لهؤلاء الكافرين العابدين غير الله جهنم منزلا ينزلون به، كما يعدّ النزل للضيف، بسبب اتخاذهم أولياء (أي معبودين) من دون الله. وهذا تهكم بهم وتخطئة لحساباتهم.
İkincisi: Kendilerine fayda sağlayacağı veya kendilerinden azabı savacağı zannıyla melekler, şeytanlar ve bazı insanlar gibi Allah'tan başka varlıkları veliler, yardımcılar ve ilahlar edinerek Allah'tan başka mabutlara tapmalarıdır. Allah'tan başka varlıkları veliler (yani mabutlar) edinmeleri sebebiyle, Allah Teâlâ'nın, Allah'tan başkasına ibadet eden bu kâfirlere, misafire konak hazırlandığı gibi inecekleri bir konak olarak cehennemi hazırladığını unuttular. Bu, onlarla alay etmek ve hesaplarını boşa çıkarmaktır.
ثالثا- الجهل والغباء بظنهم أنهم أحسنوا في الدنيا أعمالهم، وهم في الواقع أخسر الناس أعمالا، وهم الذين ضل سعيهم وعملهم في الدنيا، فعملوا الأعمال الباطلة على غير شريعة مقبولة، وأتعبوا أنفسهم فيما لا نفع فيه، فضيعوا ثمار أعمالهم. وهذا توبيخ شديد لهم وتقريع لهم على سوء اختيارهم.
Üçüncüsü: Dünyada amellerini en güzel şekilde yaptıklarını zannetmeleri sebebiyle içine düştükleri cehalet ve ahmaklıktır. Oysa onlar gerçekte amelce insanların en çok hüsrana uğrayanlarıdır. Onlar, dünyadaki çaba ve amelleri boşa giden, makbul bir şeriate dayanmaksızın batıl işler yapan, kendilerini hiçbir faydası olmayan şeylerle yorup amellerinin semerelerini zayi eden kimselerdir. Bu ise kötü tercihlerinden ötürü onlara yönelik şiddetli bir kınama ve azarlamadır.
رابعا- كفرهم بآيات ربهم ولقائه يوم القيامة، فهم الذين جحدوا في الدنيا بآيات الله التنزيلية، والتكوينية الدالة على توحيده، وهم الذين كذبوا بالبعث والحساب ولقاء الله وما بعده من أمور الآخرة، فحبطت وضاعت أعمالهم التي عملوها، ظانين أنها حسنة، ولا يقام لتلك الأعمال وزن، ولا يكون لها قدر، ولا يعبأ بهم.
Dördüncüsü: Rablerinin ayetlerini ve kıyamet günü O'na kavuşmayı inkâr etmeleridir. Onlar dünyada Allah'ın tenzilî (vahyedilen) ve birliğine delalet eden tekvinî (yaratılışa dair) ayetlerini inkâr eden, yeniden dirilişi, hesabı, Allah'a kavuşmayı ve sonrasındaki ahiret işlerini yalanlayan kimselerdir. Böylece iyi olduğunu sanarak yaptıkları amelleri boşa gitmiş ve zayi olmuştur; bu amellere hiçbir terazi kurulmaz (kıymet verilmez), onların hiçbir değeri olmaz ve kendilerine aldırış edilmez.
ونتيجة لهذه الأسباب الأربعة، كان جزاؤهم الدخول في نار جهنم، بسبب كفرهم واستهزائهم بآيات الله، وسخريتهم من رسل الله، ومن معجزاتهم، فإنهم استهزءوا بهم، وكذبوهم أشد التكذيب، والهزء: الاستخفاف والسخرية.
Bu dört sebebin neticesi olarak onların cezası; inkârları, Allah'ın ayetleriyle alay etmeleri, Allah'ın peygamberlerini ve mucizelerini hafife almaları sebebiyle cehennem ateşine girmek olmuştur. Nitekim onlar peygamberlerle alay etmiş ve onları en şiddetli şekilde yalanlamışlardır. Hüzü (هُزْء) ise hafife almak ve alay etmek demektir.
والخلاصة: إن جزاء الكافرين هو: بسبب إنكار البعث والحشر، والإشراك بالله والجهل، والكفر بآيات الله، والاستهزاء بالرسل والآيات الكونية والتنزيلية، والجزاء أنواع ثلاثة: إحباط أعمال الدنيا، وإهدار الكرامة والاعتبار، والعذاب في نار جهنم.
Özetle: Kâfirlerin cezalandırılması; yeniden dirilişi ve haşri inkâr etmeleri, Allah'a ortak koşmaları, cehaletleri, Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri, peygamberlerle ve kevnî ile tenzilî ayetlerle alay etmeleri sebebiyledir. Ceza ise üç türlüdür: Dünya amellerinin boşa gitmesi, itibar ve saygınlığın yok edilmesi ve cehennem ateşinde azap.
جزاء المؤمنين وأسبابه
Müminlerin Mükafatı ve Sebepleri
في مقابلة بيان أسباب الكفر وجزاء الكافرين، أورد الله تعالى جزاء المؤمنين وأسبابه، وفرق واضح بين الجزاءين وأسبابهما، فجزاء الكفر كما تقدم: الخلود في نيران جهنم، وجزاء الإيمان والعمل الصالح: الخلود في جنان الخلد. وبواعث الإيمان كثيرة أهمها إدراك شيء من عظمة الله وسعة علمه. وجوهر الإيمان: توحيد الله، فمن رجا لقاء الله، عمل العمل الصالح، وعبد الله وحده، دون أن يشرك به أحدا.
Küfrün sebeplerini ve kâfirlerin cezasını açıklamanın karşılığında Allah Teâlâ, müminlerin mükafatını ve sebeplerini zikretmiştir. İki ceza/mükafat ve bunların sebepleri arasında açık bir fark vardır: Küfrün cezası daha önce geçtiği üzere cehennem ateşlerinde ebedî kalmaktır; imanın ve salih amelin mükafatı ise ebedîlik cennetlerinde ebedî kalmaktır. İmanın saikleri pek çoktur; bunların en önemlisi Allah'ın azametinden ve ilminin genişliğinden bir şeyler idrak etmektir. İmanın özü ise Allah'ı birlemektir (tevhid). Kim Allah'a kavuşmayı umuyorsa, salih amel işlesin ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmaksızın yalnızca Allah'a ibadet etsin.
قال الله تعالى موضحا هذه الأسس الخالدة:
Allah Teâlâ bu ebedî esasları açıklayarak şöyle buyurdu:
[سورة الكهف (١٨) : الآيات ١٠٧ الى ١١٠]
[Kehf Suresi (18), Ayetler 107-110]
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلاً (١٠٧) خالِدِينَ فِيها لا يَبْغُونَ عَنْها حِوَلاً (١٠٨) قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكَلِماتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِماتُ رَبِّي وَلَوْ جِئْنا بِمِثْلِهِ مَدَداً (١٠٩) قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحى إِلَيَّ أَنَّما إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلاً صالِحاً وَلا يُشْرِكْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً (١١٠)
{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلاً (١٠٧) خالِدِينَ فِيها لا يَبْغُونَ عَنْها حِوَلاً (١٠٨) قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكَلِماتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِماتُ رَبِّي وَلَوْ جِئْنا بِمِثْلِهِ مَدَداً (١٠٩) قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحى إِلَيَّ أَنَّما إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلاً صالِحاً وَلا يُشْرِكْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً (١١٠) } “Şüphesiz iman edip salih ameller işleyenlere gelince, onlar için konak olarak Firdevs cennetleri vardır. (107) Orada ebedî kalacaklardır; oradan başka bir yere dönmek (ayrılmak) istemezler. (108) De ki: ‘Rabbimin sözleri için deniz mürekkep olsa, Rabbimin sözleri tükenmeden önce deniz mutlaka tükenirdi; hatta bir o kadarını da takviye olarak getirsek bile.’ (109) De ki: ‘Ben de ancak sizin gibi bir beşerim; bana ilahınızın tek bir ilah olduğu vahyolunuyor. Artık kim Rabbine kavuşmayı umuyorsa, salih bir amel işlesin ve Rabbine ibadette hiçbir kimseyi ortak koşmasın.’ (110)”
يتميز منهج القرآن الكريم ببيان المتقابلات وعقد الموازنة بينها، لتكون الصورة متكاملة والرؤية واضحة، ويظهر الحق من الباطل، ويتخير المرء ما يروق له، فيكون إما جالبا الخير لنفسه ومعتقها من النار، أو جالبا الشر لذاته وموبقها في النار، وهكذا هنا، بعد أن أوضح الله سبحانه ما أعد للكافرين والأخسرين أعمالا، ذكر ما أعدّ للمؤمنين، ليظهر التباين، وتقبل النفوس على الحسن، وهذه الآية الواردة في حق المؤمنين، تبيّن أن أهل السعادة هم الذين آمنوا بالله ورسوله، وصدقوا بما جاء به المرسلون، وعملوا صالح الأعمال، من إقامة الفرائض والمندوبات، ابتغاء رضوان الله، فيكون لهم جنات الفردوس (وهي أعلى الجنة وربوتها وأفضلها) منزلا معدّا لهم، مبالغة في إكرامهم.
Kur'ân-ı Kerîm'in yöntemi; tablonun eksiksiz, vizyonun net olması, hakkın batıldan ayırt edilmesi ve kişinin kendisi için hoşuna gideni seçmesi amacıyla zıtları açıklamak ve aralarında bir denge/karşılaştırma kurmakla temayüz eder. Böylece kişi ya kendisi için hayrı celbedip nefsini cehennemden azat eder ya da kendisi için şerri celbedip nefsini ateşte helak eder. Nitekim burada da Allah Teâlâ, kâfirler ve amel bakımından en çok hüsrana uğrayanlar için hazırladıklarını açıkladıktan sonra, aradaki fark ortaya çıksın ve nefisler güzele yönelsin diye müminler için hazırladıklarını zikretmiştir. Müminler hakkında gelen bu ayet, saadet ehlinin; Allah'a ve Resulü'ne iman eden, peygamberlerin getirdiklerini tasdik eden ve Allah'ın rızasını arayarak farzları ve mendupları yerine getirmek suretiyle salih ameller işleyen kimseler olduğunu açıklamaktadır. Böylece kendilerine son derece ikramda bulunulmak üzere, Firdevs cennetleri (ki cennetin en yücesi, en yüksek tepesi ve en faziletlisidir) onlar için hazırlanmış bir konak olur.
جاء في الصحيحين عن أبي هريرة ﵁ قال: قال رسول الله ﷺ: «إذا سألتم الله الجنة، فاسألوه الفردوس، فإنه أعلى الجنة، وأوسط الجنة، ومنه تفجر أنهار الجنة» .
Sahihayn'da Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu: «Allah'tan cennet istediğiniz zaman O'ndan Firdevs'i isteyin; çünkü o cennetin en yücesi ve cennetin en ortasıdır (en faziletlisidir); cennet ırmakları da oradan fışkırır.»
ويبقى المؤمنون في الجنة خالدين فيها مقيمين بصفة الدوام، لا يرغبون عنها بديلا ولا يريدون عنها تحولا. ثم أخبر القرآن عن سعة علم الله، فقل لهم أيها الرسول: لو كتبت كلمات علم الله وحكمته، وكان ماء البحار حبرا، والقلم يكتب، لنفد ماء البحر قبل أن يفرغ من كتابة ذلك، ولو جيء بمثل البحر بحر آخر وآخر، فإن كلمات
Müminler cennette sürekli ikamet edip ebedî olarak kalıcıdırlar; oradan başka bir bedel arzulamazlar ve oradan başka bir yere naklolunmak/ayrılmak da istemezler. Sonra Kur'an, Allah'ın ilminin genişliğini haber verdi; [öyleyse] ey Resul, onlara de ki: Şayet denizlerin suyu mürekkep olsa ve Allah'ın ilim ve hikmet kelimeleri yazılacak olup kalem de yazsa, bunların yazılması tamamlanmadan önce denizin suyu tükenir biterdi; hatta o denizin bir benzeri olarak bir başka deniz ve peşinden bir diğeri daha [yardımcı olarak] getirilse bile muhakkak ki [Allah'ın] kelimeleri...
الله وأسراره لا تنفد، ولا تضبطها أقلام. ثم حضّ القرآن على صفة التواضع وإعلان العبودية لله تعالى، فذكر: قل أيها النبي للمشركين في مكة وأمثالهم: ما أنا إلا بشر مثلكم في البشرية، ليس لي صفة الملكية أو شيء من الألوهية، ولا علم لي إلا ما علمني ربي، وعلم الله واسع محيط بكل شيء، لا يحده حد، فمن آمن بلقاء الله وطمع في ثواب الله على طاعته، فليتقرب إلى الله بصالح الأعمال، وليخلص له العبادة، وليجتنب الشرك والوثنية، بعبادة أحد غير الله، فإن الإله المعبود بحق هو الله لا شريك له.
Allah'ın kelimeleri ve sırları tükenmez, onları kalemler zapt edemez. Sonra Kur'an tevazu sıfatına ve Allah Teâlâ'ya kulluğun ilan edilmesine teşvik ederek şöyle buyurdu: Ey Peygamber, Mekke'deki müşriklere ve benzerlerine de ki: Ben beşeriyet bakımından ancak sizin gibi bir beşerim; melek olma vasfım veya uluhiyetten bir payım yoktur. Rabbimin bana öğrettiğinden başka hiçbir ilmim de yoktur. Allah'ın ilmi ise geniştir, her şeyi kuşatmıştır ve onu hiçbir sınır sınırlandıramaz. Artık kim Allah'a kavuşmaya inanıyor ve O'na itaatinden dolayı Allah'ın sevabını umuyorsa, salih amellerle Allah'a yakınlaşsın, ibadeti yalnızca O'na halis kılsın ve Allah'tan başkasına ibadet ederek şirkten ve putperestlikten sakınsın. Zira hakkıyla ibadete layık olan ilah, hiçbir ortağı olmayan Allah'tır.
والشرك مرفوض بنوعيه: الشرك الظاهر كعبادة الأوثان، والشرك الخفي كفعل شيء رياء أو سمعة وشهرة، والرياء: هو الشرك الأصغر، كما
Şirk her iki türüyle de reddedilmiştir: Putlara tapmak gibi açık şirk ve gösteriş yahut duyurma ve şöhret amacıyla bir şey yapmak gibi gizli şirk. Nitekim riya küçük şirktir; nasıl ki
جاء في حديث الإمام أحمد عن محمود بن لبيد، أن رسول الله ﷺ قال: «إن أخوف ما أخاف عليكم الشرك الأصغر، قالوا: وما الشرك الأصغر يا رسول الله؟ قال: الرياء، يقول الله يوم القيامة إذا جزى الناس بأعمالهم: اذهبوا إلى الذين كنتم تراؤون في الدنيا، فانظروا، هل تجدون عندهم جزاء» .
İmam Ahmed'in Mahmud b. Lebîd'den rivayet ettiği hadiste geçtiği üzere Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Sizin için en çok korktuğum şey küçük şirktir.» Onlar: "Ey Allah'ın Resulü, küçük şirk nedir?" dediler. O da şöyle buyurdu: «Riyadır. Allah kıyamet günü insanlara amellerinin karşılığını verdiği zaman: 'Dünyada kendilerine gösteriş yaptığınız kimselere gidin de bakın, onların yanında bir mükafat bulabilecek misiniz?' der.»
وسبب نزول آية: قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكَلِماتِ رَبِّي.. هو ما
{ قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكَلِماتِ رَبِّي.. } “De ki: Rabbimin sözleri için deniz mürekkep olsa...” ayetinin iniş sebebi şudur:
رواه الحاكم وغيره عن ابن عباس قال: قالت قريش لليهود: أعطونا شيئا نسأل عنه هذا الرجل، فقالوا: سلوه عن الروح، فسألوه: فنزلت: وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا (٨٥)
Hâkim ve başkalarının İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Kureyş Yahudilere: "Bize bir şey verin de şu adama soralım" dedi. Onlar da: "Ona ruhtan sorun" dediler. Bunun üzerine ona sordular ve şu ayet indi: { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا (٨٥) } “Sana ruhtan sorarlar. De ki: Ruh Rabbimin emrindendir ve size ilimden ancak pek az bir şey verilmiştir. (85)”
وقالت اليهود: أوتينا علما كثيرا، أوتينا التوراة، ومن أوتي التوراة، فقد أوتي خيرا كثيرا، فنزلت: قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكَلِماتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِماتُ رَبِّي وَلَوْ جِئْنا بِمِثْلِهِ مَدَداً (١٠٩) .
Yahudiler ise şöyle dedi: "Bize çok ilim verildi; bize Tevrat verildi. Kime Tevrat verilmişse ona çokça hayır verilmiştir." Bunun üzerine şu ayet indi: { قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكَلِماتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِماتُ رَبِّي وَلَوْ جِئْنا بِمِثْلِهِ مَدَداً (١٠٩) } “De ki: Rabbimin sözleri için deniz mürekkep olsa, Rabbimin sözleri tükenmeden önce deniz mutlaka tükenirdi; hatta bir o kadarını da takviye olarak getirsek bile. (109)”
وسبب نزول آية فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صالِحاً وَلا يُشْرِكْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً الآية. هو ما
{ فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صالِحاً وَلا يُشْرِكْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً } “...Artık kim Rabbine kavuşmayı umuyorsa, salih bir amel işlesin ve Rabbine ibadette hiçbir kimseyi ortak koşmasın.” ayetinin iniş sebebi şudur:
رواه ابن أبي حاتم وغيره عن طاوس قال: قال رجل: يا رسول
İbn Ebî Hâtim ve başkalarının Tâvûs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bir adam: "Ey Allah'ın Resulü!
الله، إني أقف أريد وجه الله، وأحب أن يرى موطني، فلم يردّ عليه شيئا، حتى نزلت هذه الآية: فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صالِحاً وَلا يُشْرِكْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً.
Ben Allah'ın rızasını dileyerek [cihad için] bir yerde duruyorum/savaşıyorum; fakat mevkiimin/bulunduğum yerin de görülmesini arzu ediyorum" dedi. Resûlullah ona hiçbir cevap vermedi, nihayet şu ayet indi: { فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صالِحاً وَلا يُشْرِكْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً } “...Artık kim Rabbine kavuşmayı umuyorsa, salih bir amel işlesin ve Rabbine ibadette hiçbir kimseyi ortak koşmasın.”
ضمت الآية بشارة المؤمنين الصالحين بجنان الفردوس العليا، وأخبرت عن سعة علم الله وإحاطته بكل شيء، وعن بشرية محمد والرسل، وعن توحيد الله في الألوهية والربوبية، وحضّ الناس المؤمنين بلقاء الله على العمل الصالح وتجنب الشرك الظاهر والخفي.
Ayet; salih müminleri en yüce Firdevs cennetleriyle müjdelemeyi içermiş, Allah'ın ilminin genişliğini ve her şeyi kuşattığını, Muhammed'in ve peygamberlerin beşer olduğunu, Allah'ın uluhiyet ve rububiyette birliğini haber vermiş ve Allah'a kavuşmaya inanan insanları salih amel işlemeye, açık ve gizli şirkten sakınmaya teşvik etmiştir.