ظهرت معجزة عيسى ﵇ حينما نطق بعد ولادته، وهو مولود صغير، ما يزال في المهد والفراش، وكان ذلك خير دليل ألقى الطمأنينة في قلب أمه المحتارة والقلقة على هذا الحدث، فإنها علمت أن هذا الطفل يكفيها مهمة الحجاج والدفاع عن سمعتها، وأنه سيعرف عذرها، فتشجعت على المجيء لقومها وبلدها، وفي وسط اجتماعي عام نطق الطفل كالخطيب الفصيح، وهذا ما توضحه الآيات التالية:
Îsâ aleyhisselâm'ın mucizesi, henüz beşikte ve döşekte olan küçük bir bebekken doğumundan hemen sonra konuştuğunda ortaya çıktı. Bu, bu olay karşısında şaşkın ve endişeli olan annesinin kalbine huzur ve güven aşılayan en hayırlı delil oldu. Zira Meryem, bu çocuğun delil getirme ve itibarını savunma görevini üstlenmeye yeteceğini ve onun mazeretini açıklayacağını anladı. Böylece kavmine ve memleketine gelme cesaretini buldu; genel bir topluluk ortamında çocuk, fasih bir hatip gibi konuştu. İşte bunu takip eden ayetler açıklamaktadır:
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٢٧ الى ٣٣]
[Meryem Suresi (19): 27-33. Ayetler]
فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَها تَحْمِلُهُ قالُوا يا مَرْيَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَيْئاً فَرِيًّا (٢٧) يا أُخْتَ هارُونَ ما كانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ وَما كانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا (٢٨) فَأَشارَتْ إِلَيْهِ قالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا (٢٩) قالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتانِيَ الْكِتابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا (٣٠) وَجَعَلَنِي مُبارَكاً أَيْنَ ما كُنْتُ وَأَوْصانِي بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ ما دُمْتُ حَيًّا (٣١)
{ فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَها تَحْمِلُهُ قالُوا يا مَرْيَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَيْئاً فَرِيًّا (٢٧) يا أُخْتَ هارُونَ ما كانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ وَما كانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا (٢٨) فَأَشارَتْ إِلَيْهِ قالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا (٢٩) قالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتانِيَ الْكِتابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا (٣٠) وَجَعَلَنِي مُبارَكاً أَيْنَ ما كُنْتُ وَأَوْصانِي بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ ما دُمْتُ حَيًّا (٣١) } “Sonunda onu kucağında taşıyarak kavmine getirdi. Dediler ki: 'Ey Meryem! Andolsun ki sen çok çirkin bir şeyle geldin! (27) Ey Hârûn'un kız kardeşi! Baban kötü bir adam değildi, annen de iffetsiz değildi.' (28) Bunun üzerine Meryem ona işaret etti. 'Biz beşikteki bir bebekle nasıl konuşuruz?' dediler. (29) [Bebek] dedi ki: 'Şüphesiz ben Allah'ın kuluyum. O bana Kitab'ı verdi ve beni peygamber yaptı. (30) Nerede olursam olayım beni mübarek kıldı; yaşadığım sürece bana namazı ve zekâtı emretti. (31)”
وَبَرًّا بِوالِدَتِي وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّاراً شَقِيًّا (٣٢) وَالسَّلامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَيَوْمَ أَمُوتُ وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا (٣٣)
{ وَبَرًّا بِوالِدَتِي وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّاراً شَقِيًّا (٣٢) وَالسَّلامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَيَوْمَ أَمُوتُ وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا (٣٣) } “Beni anneme saygılı kıldı; beni zorba bir eşkıya yapmadı. (32) Doğduğum gün, öleceğim gün ve diri olarak [kabirden] kaldırılacağım gün bana selâm olsun.' (33)”
روي أن مريم ﵍ لما اطمأنت بما رأت من الآية الباهرة، وهو نطق ابنها الوليد الطفل، وعلمت أن الله تعالى سيبين عذرها، أتت به تحمله من المكان القصي الذي انتبذت فيه. وروي أن قومها خرجوا في طلبها، فلقوها وهي مقبلة.
Rivayet edildiğine göre Meryem aleyhisselâm, yeni doğan yavrusu olan çocuğunun konuşması şeklindeki apaçık mucizeyi görünce içi rahatlayıp Yüce Allah'ın mazeretini ortaya koyacağını anlayınca, onu kucağına alıp çekildiği uzak mekândan getirdi. Kavminin onu aramak üzere çıktığı ve gelirken onunla karşılaştıkları da rivayet edilmiştir.
أتت السيدة مريم بطفلها الوليد إلى قومها، بعد أن استسلمت لقضاء الله وأمره،
Hz. Meryem, Allah'ın kazasına ve emrine teslim olduktan sonra yeni doğan çocuğuyla kavmine geldi;
وبعد أن برئت من نفاسها، منتقلة من المكان القصي البعيد، فلما رأوا الولد معها، حزنوا وأعظموا الأمر واستنكروه بشدة، وقالوا: يا مريم، لقد فعلت أمرا فريا عظيما شنيعا خارجا عن المألوف، وهو الولادة بلا أب، وكانوا أهل بيت صالحين.
Lohusalığından kurtulduktan sonra uzak bir yerden geldiğinde, yanındaki çocuğu görünce üzüldüler, olayı çok büyüttüler ve şiddetle kınadılar: "Ey Meryem! Sen babasız bir doğum gibi alışılmışın dışında, çok çirkin, büyük ve korkunç bir iş yaptın!" dediler. Oysa onlar salih bir hane halkı idiler.
يا أخت هارون أخي موسى، لأنها كانت من نسله، كما تقول لرجل من قبيلة: يا أخا فلانة. أو يا شبيهة هارون في العبادة، فليست مريم إذن أختا معاصرة لهارون أخي موسى، لأن بينهما في المدة ست مائة سنة. كيف تأتين بهذا؟ فلم يكن أبوك فاجرا عاصيا، ولم تكن أمك زانية بغيا.
Bir kabileden olan adama "Ey falan kadının kardeşi!" denildiği gibi, onun soyundan geldiği için: "Ey Mûsâ'nın kardeşi Hârûn'un kız kardeşi!" [dediler] veya ibadetteki benzerliğinden ötürü "Ey Hârûn'un benzeri!" [dediler]. Dolayısıyla Meryem, Mûsâ'nın kardeşi Hârûn ile çağdaş bir kız kardeş değildir; zira aralarındaki zaman farkı altı yüz yıldır. [Devamla dediler ki:] "Bunu nasıl getirirsin? Oysa baban günahkâr, isyankâr bir adam değildi; annen de iffetsiz bir zâniye değildi."
والمعنى: ما كان أبوك ولا أمك أهلا لهذه الفعلة، فكيف جئت بها أنت؟
Bunun manası şudur: Baban da annen de böyle bir fiile elverişli kimseler değildi; peki sen bunu nasıl yaptın?
فأشارت مريم إلى عيسى الطفل الوليد أن يكلمهم، مكتفية بالإشارة لأنها نذرت الصوم عن الكلام، فقالوا لها متهكمين بها، ظانين أنها تهزأ بهم وتحتقرهم: كيف نكلم طفلا صبيا ما يزال في المهد، أي فراش الرضيع؟
Meryem konuşma orucu adadığı için sadece işaretle yetinerek, onlarla konuşması için kundaktaki bebek Îsâ'ya işaret etti. Onlar ise kendileriyle alay ettiğini ve onları küçümsediğini sanarak alaycı bir tavırla ona şöyle dediler: "Henüz beşikte, yani emzikli çocuk döşeğinde olan küçük bir bebekle nasıl konuşuruz?"
وحينئذ ظهرت المعجزة الكبرى بنطق الرضيع، كأنه خطيب الجماهير، فوصف نفسه بتسع صفات، وهي:
İşte o anda emzikli bebeğin, sanki kitlelere hitap eden bir hatip gibi konuşmasıyla büyük mucize ortaya çıktı ve kendisini dokuz sıfatla niteledi. Bunlar şunlardır:
- قال عيسى: إني عبد تام العبودية لله الكامل الصفات، الذي لا أعبد غيره، وهذا أول اعتراف بعبوديته لربه.
- Îsâ şöyle dedi: Şüphesiz ben, kendisinden başkasına ibadet etmediğim, kemal sıfatlara sahip Allah'ın tam anlamıyla bir kuluyum. Bu, onun Rabbine karşı kulluğunu ilk itirafıdır.
- آتاني الكتاب، أي أعطاني التوراة أو التوراة والإنجيل، وقدّر لي في الأزل أن أكون ذا كتاب.
- Bana Kitab'ı verdi; yani bana Tevrat'ı yahut Tevrat ve İncil'i verdi ve ezelde bana kitap sahibi olmayı takdir buyurdu.
- وقدّر لي أن أكون نبيا، وفي هذا تبرئة لأمه مما نسبت إليه من الفاحشة، لأن الأنبياء عادة أطهار، ليسوا أولاد زنا.
- Beni peygamber yapmayı takdir buyurdu. Bunda, annesinin kendisine isnat edilen çirkin fiilden temize çıkarılması vardır; zira peygamberler kural olarak tertemizdirler, zina çocukları değildirler.
- وصيرني الله مباركا، أي نافعا، قضّاء للحوائج، معلما للخير، هاديا إلى الرشاد في أي مكان وجدت.
- Allah nerede bulunursam bulunayım beni mübarek kıldı; yani faydalı, ihtiyaçları gideren, hayrı öğreten ve doğru yola ileten bir kimse kıldı.
- وأوصاني، أي أمرني بأداء الصلاة التي تصل العبد بربه، وبإيتاء الزكاة التي هي طهرة للمال، وعون للفقير والمسكين، ما دمت على قيد الحياة.
- Hayatta kaldığım müddetçe bana, kulu Rabbine bağlayan namazı kılmayı ve malın temizliği, fakir ile yoksula yardım olan zekâtı vermeyi tavsiye etti, yani emretti.
- وجعلني بارا بوالدتي مريم، وأمرني ببرها وطاعتها والإحسان إليها بعد طاعة ربي لأن الله كثيرا ما يقرن بين الأمر بعبادته وطاعة الوالدين. وهذا أيضا دليل واضح على نفي الزنا عنها، إذ لو كانت زانية لما كان الرسول المعظم مأمورا بتعظيمها. وقوله: (بوالدتي) بيان لأنه لا والد له، وبهذا القول برّأها قومها.
- Beni annem Meryem'e karşı saygılı kıldı; Rabbime itaatten sonra ona hürmet etmeyi, itaat etmeyi ve iyilikte bulunmayı bana emretti. Zira Allah, kendisine ibadet etme emri ile anne babaya itaati çokça bir arada zikreder. Bu da annesinden zinanın nefyedildiğine açık bir delildir; zira şayet o bir zâniye olsaydı, o yüce peygambere ona tazim göstermesi emredilmezdi. (Anneme) ifadesi de bir babasının bulunmadığının beyanıdır. Kavmi bu sözle onu temize çıkardı.
- ولم يجعلني الله جبارا شقيا، أي متعاظما مستكبرا عن عبادة ربي وطاعته وبر والدتي، فأشقى بذلك.
- Allah beni zorba ve şaki yapmadı; yani Rabbime ibadetten, O'na itaatten ve anneme saygıdan büyüklenip yüz çeviren, bu sebeple de bedbaht olan bir kimse kılmadı.
- والسلام علي، أي والسلامة والأمان علي من كل سوء، يوم الميلاد، فلم يضرني الشيطان في ذلك الوقت، ولا أغواني عند الموت، ولا عند البعث، فأنا في أمان لا يقدر أحد على ضري في هذه الأوقات الثلاثة. وهذه الصفة أيضا إثبات منه لعبوديته لله ﷿، وأنه مخلوق، من جملة خلق الله، الذي يحيا ويموت ويبعث كسائر الخلائق، ولكنه موصوف بالسلامة في هذه الأحوال التي هي أشق ما يكون على العباد.
- Bana selâm olsun; yani doğduğum gün her türlü kötülükten selamet ve güvende oluş bana aittir. O vakitte şeytan bana zarar veremedi; ölüm anında ve yeniden diriliş vaktinde de beni saptıramaz. Ben bu üç vakitte kimsenin bana zarar vermeye güç yetiremeyeceği bir emniyet içindeyim. Bu sıfat da onun Azîz ve Celîl olan Allah'a kulluğunu ve diğer mahlûkat gibi yaşayan, ölen ve diriltilen Allah'ın yarattıklarından bir mahlûk olduğunu ispatlamaktadır. Fakat o, kullara en zor gelen bu hallerde selamet ile nitelenmiştir.
وفي قصص هذه الآية- عن ابن زيد وغيره- أنهم لما سمعوا كلام عيسى ﵇، وهو في المهد، أذعنوا، وقالوا: إن هذا لأمر عظيم.
Bu ayetin tefsirinde İbn Zeyd ve başkalarından nakledildiğine göre onlar, Îsâ aleyhisselâm'ın henüz beşikte iken konuşmasını işitince boyun eğdiler ve: "Gerçekten bu çok büyük bir iştir!" dediler.
وروي أن عيسى ﵇ إنما تكلم في طفولته بهذه الآية، ثم عاد إلى حالة الأطفال، حتى نشأ على عادة البشر.
Îsâ aleyhisselâm'ın çocukluğunda sadece bu ayeti konuştuğu, sonra insanların adetine göre büyüyene kadar tekrar çocukluk haline döndüğü rivayet edilmiştir.
حقيقة عيسى ﵇
Îsâ aleyhisselâm'ın Hakikati
تتفاوت أنظار الناس عادة في العظماء والقادة، فمنهم المبالغ الخارج عن الحق والحقيقة، إما بحسن نية أو بسوء نية، أو بغباء وجهل، ومنهم المعتدل في كلامه وإصدار أحكامه، وهذا شأن العلماء والعقلاء وأصحاب النظر السوي، حتى لو كانوا من العوام. ومن بين أولئك السادة الكبار الذين اختلف الناس في شأنهم عيسى ﵇، وها هو القول الحق فيه، من غير خروج على الواقع والمألوف، ويتبين ذلك في الآيات التالية:
Büyük şahsiyetler ve önderler hakkında insanların bakışları genellikle farklılık gösterir. Kimi iyi niyetle, kimi kötü niyetle yahut ahmaklık ve cehaletle haktan ve hakikatten uzaklaşıp aşırılığa kaçar. Kimi ise sıradan insanlardan bile olsalar âlimlerin, akıl sahiplerinin ve doğru bakış sahiplerinin yaptığı gibi sözlerinde ve hüküm vermelerinde mutedil davranır. Hakkında insanların ihtilafa düştüğü o büyük zatlardan biri de Îsâ aleyhisselâm'dır. İşte gerçeklikten ve alışılmıştan uzaklaşmaksızın onun hakkındaki hak söz şudur ve bu, takip eden ayetlerde açıklanmaktadır:
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٣٤ الى ٤٠]
[Meryem Suresi (19): 34-40. Ayetler]
ذلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ (٣٤) ما كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحانَهُ إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٣٥) وَإِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ (٣٦) فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ (٣٧) أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنا لكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٣٨)
{ ذلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ (٣٤) ما كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحانَهُ إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٣٥) وَإِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ (٣٦) فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ (٣٧) أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنا لكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٣٨) } “Hakkında şüpheye düştükleri Meryem oğlu Îsâ, hak söz olarak işte budur. (34) Allah'ın bir çocuk edinmesi asla olacak şey değildir. O, bundan münezzehtir. Bir işe hükmettiği zaman ona sadece 'Ol!' der, o da hemen oluverir. (35) 'Şüphesiz Allah benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir; öyleyse O'na kulluk edin. Dosdoğru yol işte budur.' (36) Kendi aralarından fırkalar ihtilafa düştüler. O büyük günün tanıklığından dolayı inkâr edenlerin vay haline! (37) Bize gelecekleri gün onlar neler işitecek, neler görecekler! Fakat o zalimler bugün apaçık bir sapıklık içindedirler. (38)”
وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ وَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ (٣٩) إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْها وَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ (٤٠)
{ وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ وَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ (٣٩) إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْها وَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ (٤٠) } “İş bitirilmişken, onlar hâlâ gaflet içindeyken ve inanmazlarken onları o hasret günüyle uyar. (39) Şüphesiz yeryüzüne ve üzerindekilere biz vâris oluruz ve onlar ancak bize döndürülürler. (40)”
[مريم: ١٩/ ٣٤- ٤٠] .
[Meryem: 19/34-40].
المعنى: قل يا محمد لمعاصريك من أهل الكتاب: ذلك الذي هذه قصته المتصف بالأوصاف المذكورة في الآيات السابقة، هو عيسى ابن مريم، والكلام فيه هو القول الحق والوصف الصادق الذي لا شك فيه، وبه تتبين حقيقة عيسى ﵇، فهو بشر، لا إله، ولا ابن الإله، ولا ثالث ثلاثة، كما جاء في آية أخرى: يا أَهْلَ الْكِتابِ لا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وَلا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ [النساء: ٤/ ١٧١] .
Manası şudur: Ey Muhammed! Ehl-i Kitap'tan olan çağdaşlarına de ki: Kıssası bu olan ve önceki ayetlerde zikredilen vasıflarla nitelenen kişi, Meryem oğlu Îsâ'dır. Onun hakkındaki söz, şüphe götürmeyen hak söz ve doğru nitelemedir. Bununla Îsâ aleyhisselâm'ın hakikati açığa çıkmaktadır; o bir beşerdir, ilah değildir, ilahın oğlu değildir, üçün üçüncüsü de değildir. Nitekim başka bir ayette şöyle buyrulmuştur: { يا أَهْلَ الْكِتابِ لا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وَلا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ } “Ey Kitap ehli! Dininizde taşkınlık etmeyin ve Allah hakkında haktan başkasını söylemeyin.” [en-Nisâ: 4/171].
ولا يصح ولا يستقيم عقلا وفعلا أن يكون لله ولد، لأنه إله، لا حاجة له
Allah'ın bir çocuğunun olması aklen ve fiilen ne sahihtir ne de mümkündür; çünkü O ilahtır, O'nun [çocuğa] hiçbir ihtiyacı yoktur
للولد، وهو حي أبدا لا يموت، تنزه وتقدس الله عن مقالتهم هذه، وعن كل نقص من اتخاذ الولد وغيره، إنه إذا أراد شيئا أوجده فورا، فإنه يأمر به، فيصير كما يشاء، بقوله: (كن) فيكون. فمن كان بصفة الألوهية الخالق المبدع، كيف يتوهم أن يكون له ولد؟ لأن ذلك من أمارات النقص والحاجة.
O, asla ölmeyen daimi Hayy'dır. Allah, onların bu sözlerinden, çocuk edinmekten ve diğer her türlü noksanlıktan münezzeh ve mukaddestir. O, bir şeyi dilediği vakit onu derhal var eder; zira onu emreder, o da (Ol) demesiyle dilediği gibi hemen oluverir. Yaratıcı ve yoktan var edici olan uluhiyet sıfatına sahip olan Zat hakkında, çocuk sahibi olacağı nasıl zannedilebilir? Çünkü bu, noksanlık ve ihtiyaç alametlerindendir.
ولقد أمر عيسى ﵇ أتباعه وقومه وهو في المهد بقوله: إن الله ربي وربّكم، فاعبدوه وحده لا شريك له، وهذا الذي جئتكم به عن الله هو الطريق القويم، الذي لا اعوجاج فيه، ولا يضل سالكه، من اتبعه رشد وهدي، ومن خالفه ضل وغوى.
Îsâ aleyhisselâm daha beşikte iken kavmine ve tâbilerine şöyle emretmiştir: Şüphesiz Allah benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir; öyleyse yalnız O'na kulluk edin, O'nun hiçbir ortağı yoktur. Benim size Allah'tan getirdiğim bu şeyler, içinde hiçbir eğrilik bulunmayan, yolcusunu saptırmayan dosdoğru yoldur; ona uyan doğruyu bulur ve hidayete erer, ona muhalefet eden ise sapar ve helak olur.
ثم أخبر الله تعالى نبيه محمدا ﷺ عما آل إليه أمر عيسى ﵇، وهو أن بني إسرائيل اختلفوا أحزابا، أي فرقا، في عيسى، بعد بيان أمره وإيضاح حاله، وأنه عبد الله ورسوله، وكلمته ألقاها إلى مريم، وروح منه. فويل، أي هلاك وعذاب شديد للذين كفروا بحقيقة عيسى، من مشهد يوم عظيم، هو مشهد يوم القيامة، حيث يجتمع الناس فيه، فيهلك الكافر الظالم، وينجو المؤمن العادل في نظرته وعقيدته.
Sonra Yüce Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e Îsâ aleyhisselâm'ın durumunun vardığı neticeyi haber vermiştir; o da şudur: İsrâiloğulları, Îsâ'nın durumu beyan edilip halinin apaçık açıklanmasından ve onun Allah'ın kulu, elçisi, Meryem'e ilka ettiği kelimesi ve O'ndan bir ruh olduğunun ortaya konmasından sonra onun hakkında fırkalara, yani gruplara ayrılarak ihtilaf ettiler. Îsâ'nın hakikatini inkâr edenlere, insanların bir araya toplanacağı, zalim kâfirin helak olacağı, bakışında ve inancında adaletli olan müminin ise kurtulacağı büyük bir günün şahitliğinden ötürü veyl, yani helak ve şiddetli bir azap vardır; o da kıyamet gününün sahnesidir.
وفي مشهد القيامة، ما أقوى سمع الكفار وأشد بصرهم، يوم يأتون إلى ربهم للحساب والجزاء، ويرون ما يصنع بهم من العذاب، فإن إعراضهم يومئذ يزول، ويقلبون على الحقيقة، حيث لا ينفعهم الإقبال عليها، وهم في الدنيا صم عمي، إذ لا ينفعهم النظر مع إعراضهم، ولكنّ هؤلاء الظالمين الكافرين يعرفون الحق في الآخرة، أما في الدنيا فهم في ضلال مبين، أي في متاهة واضحة وجهل مسلك بيّن في نفسه، وإن لم يتبين لهم.
Kıyamet sahnesinde, hesap ve ceza için Rablerine geldiklerinde ve kendilerine uygulanacak azabı gördüklerinde kâfirlerin işitmeleri ne kadar güçlü, görmeleri ne kadar keskindir! Zira o gün onların yüz çevirmeleri ortadan kalkar ve hakikate yönelirler; fakat o vakit hakikate yönelmek kendilerine fayda vermez. Oysa dünyada onlar sağır ve kördürler; zira yüz çevirmeleriyle birlikte bakmaları kendilerine bir fayda sağlamaz. Fakat bu zalim kâfirler hakkı ahirette anlarlar; dünyada ise apaçık bir sapıklık, yani açık bir şaşkınlık ve kendilerine belirmese de kendi içinde besbelli olan bir cehalet yolu içindedirler.
ثم أمر الله نبيه بإنذار الكفار لهدايتهم وتحقيق مصلحتهم، ومفاد الإنذار: أنذر أيها الرسول الخلائق من المشركين وغيرهم، يوم الحسرة، أي التحسر فيه، فالمسيء
Sonra Allah, hidayete ermeleri ve menfaatlerinin gerçekleşmesi için Peygamberine kâfirleri uyarmasını emretti. Bu uyarının özü şudur: Ey Resul! Müşriklerden ve diğerlerinden olan mahlûkatı, içinde pişmanlık duyulacak hasret günü ile uyar. Zira kötülük yapan
يتحسر على إساءته، والمحسن على عدم استكثاره من الخير، حين يقضى الأمر، أي يفرغ من الحساب، وتطوى الصحف، ويفصل بين أهل الجنة وأهل النار، فيصير الأولون إلى الجنة، والآخرون إلى النار، ولكنهم الآن في الدنيا غافلون عما أنذروا به من أهوال يوم الحسرة والندامة، وغافلون عما يعمل بهم في ذلك اليوم، وعما يلاقونه من أهوال، وهم لا يصدّقون بالقيامة والحساب والجزاء. وعند ذلك تصيب أهل النار حسرة لا حسرة مثلها، فيكون يوم الحسرة: هو يوم القيامة، ويكون الكفار من أول أمرهم في سخط الله وأمارته. وأعلمهم أيها الرسول بأن الله يرث الأرض ومن عليها، فلا يبقى بها أحد من أهلها، يرث الأموات ما خلّفوه من الديار والمتاع، ثم إلى الله يردون يوم القيامة، فيجازي كل واحد بعمله، المحسن بإحسانه، والمسيء بإساءته.
kötülüğüne, iyilik yapan da daha fazla hayır işlemediğine hasret çekecektir. O zaman iş bitirilmiş; yani hesap tamamlanmış, amel defterleri dürülmüş, cennetliklerle cehennemliklerin arası ayrılmış, öncekiler cennete, diğerleri ise cehenneme sevk edilmiştir. Fakat onlar şu anda dünyada uyarıldıkları hasret ve nedamet gününün dehşetinden, o gün kendilerine ne yapılacağından ve karşılaşacakları korkunç hallerden gâfildirler; onlar kıyamete, hesaba ve cezaya inanmamaktadırlar. İşte o anda cehennem ehline benzeri olmayan bir hasret isabet eder; böylece hasret günü kıyamet günü olur ve kâfirler işin başından itibaren Allah'ın gazabı ve alameti içinde bulunurlar. Ey Resul! Onlara bildir ki, yeryüzüne ve üzerindekilere Allah vâris olacaktır; orada ehlinden hiç kimse kalmayacak, ölülerin geride bıraktığı yurtlara ve eşyalara O vâris olacaktır. Sonra kıyamet gününde Allah'a döndürülecekler, O da herkesi ameliyle cezalandıracaktır; iyilik yapana iyiliğiyle, kötülük yapana da kötülüğüyle karşılık verecektir.
وإذا أدرك الناس أن سلطان الحساب والجزاء ينفرد به الله تعالى، وجب عليهم أن يعملوا في الدنيا بما وجههم إليه في القرآن الكريم، ولا يبقى هناك في الآخرة أمل لأحد في الإنقاذ والنجاة من غير طريق الله تعالى.
İnsanlar hesap ve ceza hâkimiyetinin yalnızca Yüce Allah'a ait olduğunu anladıklarında, Kur'ân-ı Kerîm'de kendilerini yönlendirdiği esaslara göre dünyada amel etmeleri vacip olur; ahirette de Yüce Allah'ın yolundan başka hiçbir yoldan kurtuluş ve necât ümidi kalmaz.
قصة إبراهيم ﵇ مع أبيه
İbrâhim aleyhisselâm'ın Babasıyla Olan Kıssası
الصراع بين الأنبياء والرسل وبين أقوامهم من أجل إبطال عبادة الشرك والوثنية قديم من عهد نوح ﵇، وكان للرسل مواقف متعددة وأساليب مختلفة في الدعوة لتوحيد الله تعالى، والتخلص من عبادة الأصنام والأوثان لأنها عبادة باطلة لا تتفق مع الكرامة الإنسانية، ولا مع مقتضيات العقل والفكر السديد. وكان لإبراهيم أبي الأنبياء موقفان مشهوران في هذا الصدد: موقف مع قومه حيث دمر لهم الأصنام، وموقف مع أبيه حيث ناقشه بالحسنى، والسبب في تنبيه القرآن لهذين
Şirk ve putperestlik ibadetini hükümsüz kılmak uğruna peygamberler ve resuller ile kavimleri arasındaki mücadele, Nûh aleyhisselâm döneminden beri kadimdir. Resullerin, Yüce Allah'ın birliğine davet etme, putlara ve heykellere tapmaktan kurtarma yolunda pek çok duruşları ve farklı üslupları olmuştur; zira bu, insan onuruyla, aklın ve doğru düşüncenin gerekleriyle bağdaşmayan batıl bir ibadettir. Peygamberlerin babası İbrâhim'in bu hususta meşhur iki duruşu vardır: Biri kavmine karşı takındığı tavır olup onların putlarını yerle bir etmiştir; diğeri ise babasına karşı tavrı olup onunla en güzel şekilde tartışmıştır. Kur'an'ın bu iki
الموقفين أن إبراهيم أبو العرب، وكانوا معترفين بملته ودينه، فوّجه القرآن قريشا ومن على شاكلتهم إلى منهج إبراهيم في دعوته للتوحيد، من خلال حجاجه مع أبيه آزر، كما توضح الآيات التالية:
duruşa dikkat çekmesinin sebebi, İbrâhim'in Arapların atası olması ve onların onun milletini ve dinini kabul ediyor olmalarıdır. Bu sebeple Kur'an, takip eden ayetlerin açıkladığı gibi, babası Âzer ile olan tartışması üzerinden Kureyş'i ve onların benzerlerini İbrâhim'in tevhide davet metoduna yöneltmiştir:
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٤١ الى ٤٦]
[Meryem Suresi (19): 41-46. Ayetler]
وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِبْراهِيمَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا (٤١) إِذْ قالَ لِأَبِيهِ يا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ ما لا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً (٤٢) يا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ ما لَمْ يَأْتِكَ فَاتَّبِعْنِي أَهْدِكَ صِراطاً سَوِيًّا (٤٣) يا أَبَتِ لا تَعْبُدِ الشَّيْطانَ إِنَّ الشَّيْطانَ كانَ لِلرَّحْمنِ عَصِيًّا (٤٤) يا أَبَتِ إِنِّي أَخافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذابٌ مِنَ الرَّحْمنِ فَتَكُونَ لِلشَّيْطانِ وَلِيًّا (٤٥)
{ وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِبْراهِيمَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا (٤١) إِذْ قالَ لِأَبِيهِ يا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ ما لا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً (٤٢) يا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ ما لَمْ يَأْتِكَ فَاتَّبِعْنِي أَهْدِكَ صِراطاً سَوِيًّا (٤٣) يا أَبَتِ لا تَعْبُدِ الشَّيْطانَ إِنَّ الشَّيْطانَ كانَ لِلرَّحْمنِ عَصِيًّا (٤٤) يا أَبَتِ إِنِّي أَخافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذابٌ مِنَ الرَّحْمنِ فَتَكُونَ لِلشَّيْطانِ وَلِيًّا (٤٥) } “Kitap'ta İbrâhim'i de an. Şüphesiz o, özü sözü doğru bir peygamberdi. (41) Hani o babasına şöyle demişti: Babacığım! İşitmeyen, görmeyen ve sana hiçbir fayda sağlamayan şeylere niçin tapıyorsun? (42) Babacığım! Doğrusu bana, sana gelmeyen bir ilim geldi. O halde bana uy ki seni dosdoğru bir yola ileteyim. (43) Babacığım! Şeytana tapma; çünkü şeytan Rahman'a çok isyankâr olmuştur. (44) Babacığım! Doğrusu ben, sana Rahman'dan bir azabın dokunmasından ve böylece şeytana dost olmandan korkuyorum. (45)”
قالَ أَراغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يا إِبْراهِيمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا (٤٦)
{ قالَ أَراغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يا إِبْراهِيمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا (٤٦) } “[Babası] dedi ki: Ey İbrâhim! Sen benim ilahlarımdan yüz mü çeviriyorsun? Eğer [bundan] vazgeçmezsen, mutlaka seni taşlarım; uzun bir süre benden uzak dur! (46)”
هذه هي القصة الثالثة في سورة مريم بعد قصة زكريا ويحيى، وعيسى ومريم ﵈، وهي قصة إبراهيم في جداله العقلي مع أبيه الوثني، ذكرت القصة لأهداف كثيرة، تفيد في تأييد دعوة النبي ﷺ قومه في مكة لتوحيد الله، ونبذ عبادة الأصنام.
Bu, Meryem suresinde Zekeriyyâ ve Yahyâ ile Îsâ ve Meryem aleyhimesselâm kıssalarından sonra gelen üçüncü kıssadır. Bu, İbrâhim'in putperest babasıyla giriştiği aklî münazara kıssasıdır. Bu kıssa, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Mekke'de kavmini Allah'ın birliğine davet etmesini ve putlara tapmayı terk etmelerini desteklemek hususunda fayda sağlayan birçok gaye için zikredilmiştir.
وفاتحة القصة: واذكر يا محمد الرسول إبراهيم الصدّيق النبي، خليل الرحمن، وأب الأنبياء، فإنه امتاز بقوته في الحق وتصديقه بآيات الله وصدقه في دعوته ورسالته. اذكره واتل خبره في القرآن في موقفه العظيم حين قال بلطف وعقل، وتقديم برهان مفحم لأبيه آزر: يا أبي، وإن كنت ابنك وأصغر سنا منك، قد بلغني من العلم القاطع والدليل الساطع من الله تعالى ما لم يبلغك، ولم تطلع عليه، فاتبعني في دعوتي لتوحيد الله رب العالمين، وترك الشرك والوثنية، أرشدك طريقا سويا مستقيما، موصلا لنيل المطلوب، منجيا من كل مكروه.
Kıssanın başlangıcı [şöyledir]: Ey Resul Muhammed! Doğruluk timsali (sıddîk) bir peygamber, Rahmân'ın dostu (Halîlurrahmân) ve peygamberlerin babası olan İbrâhim'i an. Zira o, hak konusundaki kuvvetiyle, Allah'ın ayetlerini tasdik etmesiyle, davet ve risaletindeki sadakatiyle temayüz etmiştir. Onu an ve Kur'an'da onun, babası Âzer'e nezaketle, akılla ve susturucu bir delil sunarak hitap ettiği o muazzam duruşundaki haberini oku: Ey babacığım, ben senin oğlun ve yaşça senden küçük olsam da, Yüce Allah'tan bana kesin bir ilim ve parlak bir delil ulaşmıştır ki o sana ulaşmamış ve sen ona muttali olmamışsındır. Âlemlerin Rabbi olan Allah'ın birliğine davetimde ve şirki ve putperestliği terk etme hususunda bana uy; seni arzu edilene ulaştıran, her türlü kötü durumdan kurtaran dosdoğru ve dengeli bir yola ileteyim.
يا أبي العزيز، لا تطع الشيطان في عبادتك الأصنام، فإنه داع لعبادتها، وهو كثير العصيان لربه، مخالف أمره، مستكبر عن عبادته، حين ترك أمر الله في السجود لأبينا
Sevgili babacığım! Putlara taparak şeytana boyun eğme; zira o, onlara tapmaya davet edendir ve o, Rabbine karşı çok isyankârdır, O'nun emrine muhaliftir, atamız [Âdem]'e secde konusundaki Allah'ın emrini terk ettiğinde O'na kulluk etmekten kibirlenip büyüklük taslamıştır.
آدم ﵇، وقد لعنه الله وطرده من رحمته، وأبقاه لفتنة الناس، ليعرف المجاهد المؤمن المتخلص من وساوسه، والمنقاد لأباطيله.
Âdem aleyhisselâm'a secde etme konusundaki Allah'ın emrini terk etmişti. Allah onu lanetlemiş, rahmetinden kovmuş ve vesveselerinden kurtulan mümin mücahid ile onun batıllarına boyun eğen kimsenin açığa çıkması için onu insanları saptırmak üzere bırakmıştır.
يا أبي، إن أخشى أن يصيبك عذاب من الله على شركك وعصيانك لما أطلبه منك، فتكون بذلك مواليا للشيطان، وقرينا معه في النار، بسبب موالاته، وهذا تحذير شديد من الابن لأبيه من سوء العاقبة والمصير، وإنذار بالشر، حيث يتبع وساوس الشيطان وإغراءاته، ولا يكون له مولى ولا ناصر إلا إبليس، مع أنه لا سلطان له على شيء، ولا يستطيع حماية نفسه ولا غيره من عذاب الله، فيكون اتباع الشيطان مجلبة للضلال، وموقعا في العذاب، كما جاء في آية أخرى: تَاللَّهِ لَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ فَهُوَ وَلِيُّهُمُ الْيَوْمَ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٦٣) [النحل: ١٦/ ٦٣] .
Ey babacığım! Şirkin ve senden istediğim şeylere isyanın sebebiyle Allah'tan sana bir azabın dokunmasından, böylece şeytana dost olmandan ve ona dostluk beslemen sebebiyle cehennemde onunla beraber arkadaş olmandan korkuyorum. Bu, evladın babasına kötü akıbetten ve varılacak yerden yönelik şiddetli bir uyarısı ve kötülüğe dair bir inzarıdır; çünkü o, şeytanın vesveselerine ve aldatmalarına uymakta olup İblis'ten başka hiçbir dostu ve yardımcısı olmayacaktır. Oysa onun hiçbir şey üzerinde hâkimiyeti yoktur; ne kendini ne de başkasını Allah'ın azabından koruyabilir. Dolayısıyla şeytana uymak sapıklığı celbeder ve azaba düşürür; nitekim diğer bir ayette şöyle buyrulmuştur: { تَاللَّهِ لَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ فَهُوَ وَلِيُّهُمُ الْيَوْمَ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٦٣) } “Allah'a yemin olsun ki, senden önceki ümmetlere de [peygamberler] gönderdik. Fakat şeytan onlara işlerini süslü gösterdi. Bugün de o, onların dostudur ve onlar için elem dolu bir azap vardır. (63)” [en-Nahl: 16/63].
وعلى الرغم من هذا الأدب الجم وإيراد البراهين الدالة على بطلان عبادة الأوثان في نقاش إبراهيم لأبيه، أجاب الأب ابنه جوابا حادّا متسما بالإصرار والعناد، ومهددا بالقتل، فقال له: أمعرض أنت عن آلهتي الأصنام إلى غيرها يا إبراهيم، فإنك إن لم تنته عن ذلك الموقف وعن السب والشتم والتعييب، لأرجمنك بالحجارة أو لأشتمنك، وفارقني زمنا طويلا أو مدة من الدهر، روي أن آزر كان ينحت الأصنام وينجزها بيده ويبيعها ويحض عليها، فأقر ابنه إبراهيم أولا على رغبته عنها، ثم أخذ يتوعده.
İbrâhim'in babasıyla münazarasındaki bu yüksek edebe ve putlara tapmanın batıllığını gösteren delilleri ortaya koymasına rağmen baba, oğluna ısrar ve inatla dolu, sert ve ölümle tehdit eden bir cevap vererek ona şöyle dedi: Ey İbrâhim! Sen putlar olan ilahlarımdan yüz çevirip başkasına mı yöneliyorsun? Eğer bu tavrından, sövüp saymaktan ve ayıplamaktan vazgeçmezsen, seni mutlaka taşlarım ya da sana söverim. Uzun bir süre yahut bir müddet benden ayrıl git! Rivayet edildiğine göre Âzer putları yontar, onları kendi eliyle yapar, satar ve onları teşvik ederdi. Bu sebeple önce oğlu İbrâhim'in onlardan yüz çevirmesini kabullenememiş, ardından da onu tehdit etmeye başlamıştır.
لقد قابل الأب ابنه بالعنف، فلم يقل: يا بني، كما قال إبراهيم: يا أبت، وقابل وعظه الرقيق وبرهانه المقنع بالتهديد والوعيد بالقتل، أو الضرب بالحجارة، وفي ذلك إيناس للنبي ﷺ عما يلقاه من أذى قومه، وغلظة عمه أبي لهب، وعنجهية أبي جهل فرعون هذه الأمة.
Baba, oğlunu şiddetle karşılamış; İbrâhim'in 'Babacığım!' dediği gibi o 'Yavrucuğum!' dememiş, onun zarif öğüdünü ve ikna edici delilini tehditle, ölüm yahut taşlama vaadiyle karşılamıştır. Bunda, kavminden gördüğü eziyetler, amcası Ebû Leheb'in kabalığı ve bu ümmetin firavunu olan Ebû Cehil'in kibri karşısında Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için bir teselli vardır.
وهذا الموقف الإيجابي من إبراهيم والسلبي من أبيه: له فائدته الكبرى في حساب التاريخ، ولا سيما في عصرنا حيث تخلص أغلب البشر من رجس الوثنية والشرك، وظهر الحق، وبطل الباطل.
İbrâhim'in bu müspet, babasının ise menfi tavrı, tarih nazarında ve bilhassa insanların çoğunun putperestlik ve şirk pisliğinden kurtulduğu, hakkın ortaya çıkıp batılın zail olduğu çağımızda büyük bir faydaya sahiptir.
اعتزال إبراهيم ﵇ قومه
İbrâhim aleyhisselâm'ın Kavminden Uzaklaşması
لما يئس إبراهيم الخليل من استجابة أبيه آزر لدعوة التوحيد وترك عبادة الأصنام، وعد أباه بالاستغفار له بناء على موعد سابق بالإيمان، واعتزل قومه، فوهب الله له ولدين نبيين إسحاق ويعقوب، رحمة من الله وفضلا، واستمر في هداية آخرين، لأن الرسول النبي لا يتوقف عن دعوته والقيام بواجبه، وهذا ما دونته الآيات الآتية:
Halîl İbrâhim, babası Âzer'in tevhid davetine icabet etmesinden ve putlara tapmayı bırakmasından ümidini kesince, daha önceki iman etme sözüne binaen babasına onun için mağfiret dileyeceğini vadetti ve kavminden uzaklaştı. Bunun üzerine Allah ona, katından bir rahmet ve lütuf olarak iki peygamber evlat, İshak ve Ya'kûb'u bağışladı. O da başkalarını hidayete erdirmeye devam etti; çünkü peygamber olan elçi, davetinden ve görevini yerine getirmekten geri durmaz. İşte bunu aşağıdaki ayetler kaydetmiştir:
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٤٧ الى ٥٠]
[Meryem Suresi (19): 47-50. Ayetler]
قالَ سَلامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كانَ بِي حَفِيًّا (٤٧) وَأَعْتَزِلُكُمْ وَما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَأَدْعُوا رَبِّي عَسى أَلاَّ أَكُونَ بِدُعاءِ رَبِّي شَقِيًّا (٤٨) فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَكُلاًّ جَعَلْنا نَبِيًّا (٤٩) وَوَهَبْنا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنا وَجَعَلْنا لَهُمْ لِسانَ صِدْقٍ عَلِيًّا (٥٠)
{ قالَ سَلامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كانَ بِي حَفِيًّا (٤٧) وَأَعْتَزِلُكُمْ وَما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَأَدْعُوا رَبِّي عَسى أَلاَّ أَكُونَ بِدُعاءِ رَبِّي شَقِيًّا (٤٨) فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَكُلاًّ جَعَلْنا نَبِيًّا (٤٩) وَوَهَبْنا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنا وَجَعَلْنا لَهُمْ لِسانَ صِدْقٍ عَلِيًّا (٥٠) } “[İbrâhim] dedi ki: Sana selâm olsun! Rabbimden senin için mağfiret dileyeceğim; zira O, bana karşı çok lütufkârdır. (47) Sizden de Allah'tan başka yalvardığınız şeylerden de ayrılıyorum ve Rabbime dua ediyorum. Umulur ki Rabbime dua etmekle bedbaht olmam. (48) Onlardan ve Allah'tan başka taptıklarından ayrılınca, ona İshak ve Ya'kûb'u bağışladık ve her birini peygamber yaptık. (49) Onlara rahmetimizden bağışta bulunduk ve onlar için [dillerde] yüce bir doğruluk lisanı (güzel bir nam) kıldık. (50)”
بعد أن هدد آزر ابنه إبراهيم ﵇ بالرجم بالحجارة، وطلب هجره والبعد عنه، قال إبراهيم قولا لطيفا لينا: سلام عليك سلام مسالمة ومفارقة أو وداع وترك، لا سلام تحية، فلا ينالك مني مكروه ولا أذى، لحرمة الأبوة، سأدعو الله تعالى في أن يهديك، فيغفر لك بإيمانك، إن ربي متلطف بي، يكرمني، ويجيبني إذا دعوته، وإنما استغفر له إما قبل أن يوحى إليه أن الله لا يغفر لكافر، وإما لوعد سابق من الوالد أن يؤمن، كما جاء في قوله تعالى: وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ [التوبة: ٩/ ١١٤] .
Âzer, oğlu İbrâhim aleyhisselâm'ı taşlamakla tehdit edip kendisini terk etmesini ve kendisinden uzaklaşmasını isteyince, İbrâhim nazik ve yumuşak bir sözle şöyle dedi: "Selâm sana! [Bu selâm] bir esenlik ve ayrılık yahut bir veda ve terk selâmıdır; bir tehiyyet (selâmlaşma) selâmı değildir. Babalık hakkından ötürü benden sana hoşlanmayacağın bir şey ve bir eziyet gelmeyecektir. Seni hidayete erdirmesi, böylece iman etmen sebebiyle seni bağışlaması için Yüce Allah'a dua edeceğim. Şüphesiz Rabbim bana karşı çok lütufkârdır; bana ikramda bulunur ve O'na dua ettiğimde bana icabet eder." [İbrâhim'in] onun için mağfiret dilemesi ise ya Allah'ın bir kâfiri bağışlamayacağının kendisine vahyedilmesinden öncedir ya da babasının iman edeceğine dair daha önce verdiği bir sözden dolayıdır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ } “İbrâhim'in babası için mağfiret dilemesi, sadece ona verdiği bir sözden ötürüydü. Fakat onun bir Allah düşmanı olduğu kendisine apaçık belli olunca ondan uzaklaştı.” [et-Tevbe: 9/114].
وتبين له أنه عدو لله إما بموته على الكفر، كما روي، وإما بأن أوحى الله إليه الختم على قلبه.
Onun Allah düşmanı olduğu ise rivayet edildiği gibi ya küfür üzere ölmesiyle yahut Allah'ın onun kalbinin mühürlendiğini kendisine vahyetmesiyle belirginleşmiştir.
وقول إبراهيم عن ربه: إِنَّهُ كانَ بِي حَفِيًّا شكر من إبراهيم ﵇ لنعم الله تعالى عليه.
İbrâhim'in Rabbi hakkındaki: { إِنَّهُ كانَ بِي حَفِيًّا } “Zira O, bana karşı çok lütufkârdır” sözü, İbrâhim aleyhisselâm'ın Yüce Allah'ın üzerindeki nimetlerine karşı bir şükrüdür.
ثم قرر إبراهيم ﵇ الهجرة إلى بلاد الشام، وأعلن أنه يعتزل قومه ويبتعد عنهم، ويهاجر بدينه عنهم وعن معبوداتهم، حين لم يقبلوا نصحه، وأعلن أيضا أنه يعبد ربه وحده لا شريك له، ويجتنب عبادة غيره، وقوله: وَما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أي تعبدون. وأضاف قائلا: عَسى أَلَّا أَكُونَ بِدُعاءِ رَبِّي شَقِيًّا أي لعلني لا أشقى بدعاء ربي، وفيه تعريض بشقاوتهم في دعاء آلهتهم وعبادتها. وقوله: (عسى) على سبيل التواضع وهو ترجّ، في ضمنه خوف شديد.
Sonra İbrâhim aleyhisselâm Şam diyarına hicret etmeye karar verdi. Kavmi onun nasihatini kabul etmeyince, kavminden uzaklaştığını, onlardan ve taptıkları şeylerden dini uğruna hicret ettiğini ilan etti. Ayrıca yalnızca ortağı olmayan Rabbine ibadet ettiğini, O'ndan başkasına tapmaktan kaçındığını açıkladı. Ayette geçen { وَما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'tan başka yalvardığınız şeylerden de” ifadesi, yani taptığınız şeylerden demektir. Sözlerine şöyle devam etti: { عَسى أَلَّا أَكُونَ بِدُعاءِ رَبِّي شَقِيًّا } “Umulur ki Rabbime dua etmekle bedbaht olmam”, yani Rabbime dua etmekle mahrum ve bahtsız kalmamayı umarım; bunda onların ilahlarına dua ve ibadet etmekteki bedbahtlıklarına üstü kapalı bir dokundurma vardır. Ayetteki (عسى / umulur ki) lafzı tevazu yoluyladır, bir temennidir ve zımnında şiddetli bir korku barındırır.
ثم أخبر الله تعالى نبيه محمدا ﷺ عما عوّض به إبراهيم ﵇ لمّا رحل عن بلد أبيه وبلد قومه، ومضمون الخبر: لما اعتزل إبراهيم الخليل أباه وقومه، وترك أرضه ووطنه، وهجر موطن عبادة غير الله، وهاجر في سبيل الله من أرض نينوى بالموصل إلى أرض بيت المقدس، حيث يقدر على إظهار دينه، لما قام بهذه الهجرة أبدله الله خيرا من قومه، ووهب له ابنه إسحاق، وحفيده يعقوب بن إسحاق، وجعل الله كل واحد من إسحاق ويعقوب نبيا أقر الله بهما عينيه، فكل الأنبياء من سلالتهما، وكل الأديان تحترم إبراهيم وتحبه، وتحب إسحاق ويعقوب.
Sonra Yüce Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e, İbrâhim aleyhisselâm babasının ve kavminin memleketinden ayrıldığında kendisine neyi bedel kıldığını haber verdi. Haberin özü [şudur]: Halîl İbrâhim babasından ve kavminden uzaklaşıp toprağını ve vatanını terk ettiğinde, Allah'tan başkasına ibadet edilen yurdu bırakıp dinini izhar edebileceği Musul'daki Ninova diyarından Beytülmakdis diyarına Allah yolunda hicret ettiğinde, bu hicreti gerçekleştirmesi üzerine Allah ona kavminden daha hayırlısını verdi; ona oğlu İshak'ı ve İshak'ın oğlu olan torunu Ya'kûb'u bağışladı. Allah, İshak ve Ya'kûb'un her birini peygamber kıldı ve onlarla onun gözünü aydın etti. Nitekim bütün peygamberler onların soyundandır; bütün dinler de İbrâhim'e hürmet eder, onu sever; İshak ve Ya'kûb'u da severler.
لذا أخبر الله تعالى عن مزيد فضله لآل إبراهيم، فقال: وأعطيناهم من فضلنا ورحمتنا النبوة والمال والعلم والمنزلة، والشرف في الدنيا والنعيم في الآخرة، كل ذلك من رحمة الله، وجعلنا لهم لسان صدق عليا، أي حققنا لهم الثناء الباقي عليهم آخر الأبد، كما قال ابن عباس ﵄. وذلك إجابة لدعاء إبراهيم عليه السلام
Bu sebeple Yüce Allah, İbrâhim ailesine olan lütfunun fazlalığını bildirerek şöyle buyurdu: 'Lütfumuzdan ve rahmetimizden onlara peygamberlik, mal, ilim, makam, dünyada şeref ve ahirette nimet verdik; bütün bunlar Allah'ın rahmetindendir. Onlar için yüce bir doğruluk lisanı kıldık.' Yani İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın dediği gibi, kıyamete kadar baki kalacak güzel bir övgüyü onlara tahakkuk ettirdik. Bu, İbrâhim aleyhisselâm'ın şu duasına icabettir:
الذي قال: وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ (٨٤) [الشعراء: ٢٦/ ٨٤] . وإنما قال:
O şöyle demişti: { وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ (٨٤) } “Sonrakiler arasında benim için bir doğruluk lisanı (güzel bir nam) kıl. (84)” [eş-Şuarâ: 26/84]. Ayette:
(عليا) لأن جميع الملل والأديان والأمم والشعوب يثنون عليهم، ويمدحونهم، صلوات الله وسلامه عليهم أجمعين.
({ عَلِيًّا } / Yüce) buyurmuştur; zira bütün milletler, dinler, ümmetler ve halklar onları övmekte ve methetmektedir, Allah'ın salât ve selâmı hepsinin üzerine olsun.
وبما أن العرب من سلالة إبراهيم ﵇، وتدعي أنها على دين إبراهيم، ذكر الله تعالى لهم قصته، ليعتبروا ويتعظوا.
Araplar İbrâhim aleyhisselâm'ın soyundan oldukları ve İbrâhim'in dini üzere olduklarını iddia ettikleri için, Yüce Allah ibret ve öğüt alsınlar diye onun kıssasını onlara zikretmiştir.
والتاريخ حافل بآثار إبراهيم وآل إبراهيم في الدعوة إلى توحيد الله وعبادته وتعظيمه، وفي حمل الناس على مكارم الأخلاق، وفضائل الأعمال. وعلى الرغم من مجابهة الأقوام لإبراهيم، فإن الله تعالى نفعه وعوّضه أولادا أنبياء، وذلك من أعظم النعم في الدنيا والآخرة.
Tarih, İbrâhim'in ve İbrâhim ailesinin Allah'ın birliğine, O'na ibadete ve O'nu yüceltmeye davet etme, insanları güzel ahlaka ve faziletli amellere sevk etme yolundaki izleriyle doludur. Kavimlerin İbrâhim'e karşı durmasına rağmen, Yüce Allah onu muvaffak kılmış ve ona bedel olarak peygamber evlatlar ihsan etmiştir ki bu, dünyada ve ahirette en büyük nimetlerdendir.
خصائص موسى وإسماعيل ﵉
Mûsâ ve İsmâil aleyhimesselâm'ın Nitelikleri
الأنبياء والرسل الكرام: هم الصفوة العليا المختارة من البشر، ليكونوا قدوة حسنة طيبة للناس في العقيدة والعبادة والأخلاق والسلوك والسمعة، وهذه القدوة لها تأثيرها البالغ في ترغيب الناس بدعوتهم، والانضمام تحت رايتهم، وقد ذكر الله تعالى صفات بعض الأنبياء في سورة مريم بنحو موجز، وهم موسى وهارون وإسماعيل وإدريس ﵈، ثم أبان ما تميزوا به من نعمة الله عليهم، وهذه آيات كريمة توضح لنا الصفة البارزة لموسى وهارون وإسماعيل ﵈، فقال الله تعالى:
Değerli peygamberler ve resuller; inançta, ibadette, ahlakta, davranışta ve itibarda insanlara güzel ve temiz bir örnek olmaları için insanlık arasından seçilmiş en üstün zümredir. Bu örneklik, insanları onların davetine özendirmede ve sancakları altında toplanmada pek büyük bir tesire sahiptir. Yüce Allah, Meryem suresinde bazı peygamberlerin sıfatlarını özet bir şekilde zikretmiştir ki bunlar Mûsâ, Hârûn, İsmâil ve İdrîs aleyhimüsselâm'dır. Sonra Allah'ın onların üzerindeki nimetleriyle temayüz ettikleri hususları beyan etmiştir. İşte bunlar, Mûsâ, Hârûn ve İsmâil aleyhimüsselâm'ın öne çıkan vasfını bize açıklayan kerim ayetlerdir; Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٥١ الى ٥٥]
[Meryem Suresi (19): 51-55. Ayetler]
وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ مُوسى إِنَّهُ كانَ مُخْلَصاً وَكانَ رَسُولاً نَبِيًّا (٥١) وَنادَيْناهُ مِنْ جانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ وَقَرَّبْناهُ نَجِيًّا (٥٢) وَوَهَبْنا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنا أَخاهُ هارُونَ نَبِيًّا (٥٣) وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِسْماعِيلَ إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ وَكانَ رَسُولاً نَبِيًّا (٥٤) وَكانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ وَكانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا (٥٥)
{ وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ مُوسى إِنَّهُ كانَ مُخْلَصاً وَكانَ رَسُولاً نَبِيًّا (٥١) وَنادَيْناهُ مِنْ جانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ وَقَرَّبْناهُ نَجِيًّا (٥٢) وَوَهَبْنا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنا أَخاهُ هارُونَ نَبِيًّا (٥٣) وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِسْماعِيلَ إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ وَكانَ رَسُولاً نَبِيًّا (٥٤) وَكانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ وَكانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا (٥٥) } “Kitap'ta Mûsâ'yı da an. Şüphesiz o ihlasa erdirilmiş (seçkin kılınmış) idi ve bir resul, bir peygamberdi. (51) Ona Tûr'un sağ yanından seslendik ve onu fısıldaşan bir yakarışla [kendimize] yaklaştırdık. (52) Rahmetimizden ona, kardeşi Hârûn'u bir peygamber olarak bağışladık. (53) Kitap'ta İsmâil'i de an. Şüphesiz o, sözüne sadıktı ve bir resul, bir peygamberdi. (54) Ailesine namazı ve zekâtı emrederdi ve Rabbi katında rızaya ermişti. (55)”
هذه نبذة طريفة عن خواص بعض الأنبياء، لتكون أنموذجا رائدا للقدوة الطيبة للعرب الجاهليين، بعد الحديث عن إبراهيم الخليل أبي الأنبياء وعن ذريته، ليحملهم هذا الوصف على اتباع خط النبوة ومنهج الأنبياء كلهم في توحيد الله، وترك عبادة الأصنام.
Bu, Peygamberlerin babası Halîl İbrâhim ve onun zürriyeti hakkındaki bahisten sonra, Câhiliye Arapları için öncü ve güzel bir örneklik teşkil etsin diye bazı peygamberlerin hususiyetlerine dair latif bir özettir; tâ ki bu vasıf onları, Allah'ı birleme ve putlara tapmayı bırakma hususunda nübüvvet çizgisine ve bütün peygamberlerin yoluna uymaya sevk etsin.
بدأ الحق تعالى هذه الآيات بذكر موسى بن عمران أحد الأنبياء أولي العزم، صلوات الله عليه، على جهة التشريف، وفي الآية أمر من الله تعالى بالحديث عن موسى، يتضمن: واذكر يا محمد الرسول في الكتاب المنزل عليك، واتل على قومك ما تميّز به موسى بن عمران من صفات خمس وهي:
Hakk Teâlâ bu ayetlere, şereflendirme kabilinden, azim sahibi (ülü'l-azm) peygamberlerden biri olan İmrân oğlu Mûsâ'yı -Allah'ın salâtı onun üzerine olsun- zikrederek başlamıştır. Ayette Yüce Allah'tan Mûsâ'dan bahsetmeye dair bir emir vardır ki şu manayı içerir: Ey Resul Muhammed! Sana indirilen Kitap'ta İmrân oğlu Mûsâ'yı an ve kavmine onun temayüz ettiği şu beş sıfatı oku:
- إنه كان مخلصا، أي مختارا مصطفى، ومطهرا من الآثام والذنوب، كما قال الله تعالى في شأنه: إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسالاتِي وَبِكَلامِي [الأعراف: ٧/ ١٤٤] .
- { إِنَّهُ كانَ مُخْلَصاً } / 'Şüphesiz o ihlasa erdirilmişti', yani seçilmiş, tertemiz kılınmış, günah ve isyanlardan arındırılmıştı; nitekim Yüce Allah onun hakkında şöyle buyurmuştur: { إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسالاتِي وَبِكَلامِي } “Seni risaletlerimle ve konuşmamla insanlar üzerine seçkin kıldım.” [el-A'râf: 7/144].
- وكان نبيا رسولا، اجتمع له الوصفان من الرسل أولي العزم، وهم نوح وإبراهيم وموسى وعيسى ومحمد صلّى الله عليهم وآلهم وسلّم، والرسول: كل من أوحى الله إليه بشرع وأمر بتبليغه، والنبي: كل من أوحي إليه بشرع يخبر به عن الله قومه، وليس معه كتاب كيوشع ﵇.
- Resul ve peygamberdi; kendisinde bu iki vasıf birden toplanmıştı. O, ülü'l-azm resullerdendir ki onlar Nûh, İbrâhim, Mûsâ, Îsâ ve Muhammed'dir -Allah'ın salât ve selâmı onların ve âllerinin üzerine olsun-. Resul: Allah'ın kendisine bir şeriat vahyettiği ve tebliğ etmesini emrettiği kimsedir. Peygamber (nebî) ise: Kendisine kavmine Allah'tan haber vereceği bir şeriat vahyedilen, ancak Yûşa aleyhisselâm gibi yanında [müstakil] bir kitap bulunmayan kimsedir.
- وكلمناه تكليما من جانب جبل الطور في سيناء عن يمين موسى وهو الأصح أو عن يمين الجبل نفسه، أثناء مجيئه من مدين متجها إلى مصر، فهو كليم الله بعدئذ، وصار رسولا نبيا، وأنزلنا عليه كتاب التوراة.
- Medyen'den Mısır'a doğru gelirken, Sînâ'daki Tûr dağının yanından, Mûsâ'nın sağından -ki en sahih olan görüş budur- yahut bizzat dağın kendi sağ tarafından onunla doğrudan konuştuk. Artık o, bundan sonra Kelîmullah (Allah ile doğrudan konuşan) oldu, bir resul [ve] nebî haline geldi ve ona Tevrat kitabını indirdik.
- وقربناه نجيا: هو التقريب بالتشريف بالكلام والنبوة، أي أدنيناه إدناء تشريف وتقريب منزلة حتى ناجيناه أو كلمناه، فقوله تعالى نَجِيًّا من المناجاة في المخاطبة، جعلته في العالم الروحي قريب المنزلة من الله تعالى.
- { وَقَرَّبْناهُ نَجِيًّا } / 'Onu fısıldaşan bir yakarışla yaklaştırdık': Bu, konuşma ve nübüvvetle şereflendirme yoluyla olan bir yakınlaştırmadır; yani onunla gizlice konuşuncaya yahut hitap edinceye kadar onu bir şereflendirme ve mertebe yakınlaştırmasıyla yaklaştırdık. Yüce Allah'ın { نَجِيًّا } buyruğu hitaptaki münacattan gelmektedir; bu durum onu mana âleminde Yüce Allah'a mertebece pek yakın kılmıştır.
- ومنحناه من فضلنا ونعمتنا، فجعلنا أخاه هارون نبيا لكونه أفصح لسانا وألين عريكة، حين سأل موسى ربه أن يجعله نبيا قائلا: وَاجْعَلْ لِي وَزِيراً مِنْ أَهْلِي (٢٩) هارُونَ أَخِي (٣٠) اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي (٣١) وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي (٣٢) [طه: ٢٠/ ٢٩- ٣٢] . وفي آية أخرى طالب به حين إرساله لفرعون: وَأَخِي هارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِساناً فَأَرْسِلْهُ مَعِي رِدْءاً يُصَدِّقُنِي إِنِّي أَخافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ (٣٤) [القصص: ٢٨/ ٣٤] .
- Lütfumuzdan ve nimetimizden ona bağışta bulunduk; dili daha fasih ve tabiatı daha yumuşak olduğu için kardeşi Hârûn'u peygamber kıldık. Nitekim Mûsâ, Rabbinden onu peygamber kılmasını isteyerek şöyle demişti: { وَاجْعَلْ لِي وَزِيراً مِنْ أَهْلِي (٢٩) هارُونَ أَخِي (٣٠) اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي (٣١) وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي (٣٢) } “Bana ailemden bir vezir (yardımcı) ver, (29) Kardeşim Hârûn'u. (30) Onunla arkamı kuvvetlendir, (31) Ve onu işime ortak kıl. (32)” [Tâhâ: 20/29-32]. Diğer bir ayette de Firavun'a gönderilirken onu talep ederek şöyle demiştir: { وَأَخِي هارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِساناً فَأَرْسِلْهُ مَعِي رِدْءاً يُصَدِّقُنِي إِنِّي أَخافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ (٣٤) } “Kardeşim Hârûn'un dili benden daha fasihtir. Bu yüzden beni doğrulayan bir yardımcı olarak onu benimle beraber gönder; çünkü beni yalanlamalarından korkuyorum. (34)” [el-Kasas: 28/34].
قال بعض السلف: ما شفع أحد في أحد شفاعة في الدنيا أعظم من شفاعة موسى في هارون أن يكون نبيا، قال الله تعالى: وَوَهَبْنا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنا أَخاهُ هارُونَ نَبِيًّا (٥٣) .
Selef-i sâlihînden bazıları şöyle demiştir: 'Dünyada hiç kimse, Mûsâ'nın Hârûn'un peygamber olması için yaptığı şefaatten daha büyük bir şefaatte bulunmamıştır.' Yüce Allah: { وَوَهَبْنا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنا أَخاهُ هارُونَ نَبِيًّا (٥٣) } “Rahmetimizden ona, kardeşi Hârûn'u bir peygamber olarak bağışladık. (53)” buyurmuştur.
قال ابن عباس: كان هارون أكبر من موسى بأربع سنين.
İbn Abbâs: 'Hârûn, Mûsâ'dan dört yaş büyüktü' demiştir.
ثم أمر الله تعالى نبيه محمدا ﷺ أن يذكر في القرآن للعرب خبر وصفات إسماعيل ابن إبراهيم ﵉، الذي هو والد عرب الحجاز كلهم، وأب العرب اليوم، وهم اليمنية والمضرية، وصفاته أربع جعلته أيضا من بركة لسان الصدق والشرف المضمون بقاؤه على آل إبراهيم ﵇، وهو الذبيح في قول الجمهور:
Sonra Yüce Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e, bütün Hicaz Araplarının babası ve günümüzdeki Yemenî ve Mudarî Arapların atası olan İbrâhim'in oğlu İsmâil aleyhimesselâm'ın haberini ve sıfatlarını Kur'an'da Araplara zikretmesini emretti. Onun dört sıfatı vardır ki bunlar da onu İbrâhim aleyhisselâm ailesine teminat altına alınan doğruluk lisanının ve şerefin bereketinden kılmıştır. O, cumhurun görüşüne göre kurban edilmek istenen (zebîh) oğuldur:
إنه كان صادق الوعد، مشهورا بالوفاء بالعهد والوعد، فما وعد وعدا مع الله أو مع الناس إلا وفّى به، فكان لا يخالف شيئا مما يؤثر به من طاعة ربه. وصف بصدق الوعد لأنه كان مبالغا في ذلك.
O, sözünde duran biriydi; ahde ve vaade vefasıyla meşhurdu. Allah'a veya insanlara bir söz verdiğinde mutlaka onu yerine getirirdi; Rabbine itaatten kendisine bildirilen hiçbir şeye aykırı davranmazdı. Bu hususta son derece titiz davrandığı için 'sözüne sadık' (sâdıku'l-va'd) olarak nitelendirilmiştir.
روي أنه وعد رجلا في موضع، فجاء إسماعيل ﵇، وانتظر الرجل يومه وليلته، ثم جاء الرجل في اليوم الآخر، فقال له: ما زلت في انتظارك هنا منذ أمس.
Rivayet edildiğine göre o, bir adama bir yerde buluşmak üzere söz verdi. İsmâil aleyhisselâm oraya geldi ve adamı bir gün bir gece bekledi. Sonra adam ertesi gün gelince ona: 'Dünden beri burada seni beklemekteyim' dedi.
- وكان رسولا نبيا جامعا بين هذين الوصفين كأبيه إبراهيم، وكموسى عليهم
- Babası İbrâhim ve Mûsâ
السلام، فكان رسولا إلى قبيلة جرهم في مكة، لتبليغهم شريعة إبراهيم، وإخبارهم بما أنزل الله تعالى. وهذا دليل على أنه لا يشترط إنزال كتاب مستقل لكل رسول.
aleyhimesselâm gibi bu iki vasfı kendisinde toplayan bir resul ve nebi idi. İbrâhim'in şeriatını kendilerine tebliğ etmek ve Yüce Allah'ın indirdiklerini bildirmek üzere Mekke'deki Cürhüm kabilesine gönderilmiş bir elçiydi. Bu da her resule müstakil bir kitap indirilmesinin şart olmadığına delildir.
- وكان إسماعيل يأمر أهله وأمته وعشيرته بالصلاة والزكاة، فهما فريضتان جوهريتان في كل ملة، فالصلاة لأداء حق الله تعالى، والزكاة لأداء حق العباد المحتاجين.
- İsmâil ailesine, ümmetine ve aşiretine namazı ve zekâtı emrederdi. Bu ikisi her dinde temel iki farzdır; nitekim namaz Yüce Allah'ın hakkını eda etmek, zekât ise muhtaç kulların hakkını eda etmek içindir.
- وكان إسماعيل عند ربه مرضيا، أي رضيا زاكيا صالحا، مرضي العمل غير مقصر في طاعة ربه، فعلى المؤمن الاقتداء به.
- İsmâil Rabbi katında rızaya ermişti (mardiyyâ); yani razı olunmuş, tertemiz, salih, ameli makbul ve Rabbine itaatte kusur etmeyen biriydi. Müminin de ona iktida etmesi gerekir.
صفة إدريس وبعض الأنبياء الآخرين
İdrîs ve Diğer Bazı Peygamberlerin Sıfatı
أمر الله تعالى نبيه محمدا ﷺ بأن يذكر لقومه العرب المكيين صفة إدريس وصفات بعض الأنبياء الآخرين من ذرية آدم ونوح، وإبراهيم وإسرائيل، ليعلموا ما امتاز به هؤلاء الصفوة المختارة من طاعة الله وعبادته ومبادرتهم للخضوع لعظمة الله والسجود له، وكثرة البكاء والنحيب خوفا من ربهم. وهذا وحده كاف لحمل الناس على التشبه بهم، والتزام منهجهم وطاعتهم، في رسالاتهم المكلفين بتبليغها، من أجل إسعاد البشر، وتحقيق الخير لهم. قال الله تعالى واصفا خصائص هؤلاء الأنبياء:
Yüce Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e, Âdem, Nûh, İbrâhim ve İsrâil'in zürriyetinden olan İdrîs'in ve diğer bazı peygamberlerin sıfatlarını Mekkeli Arap kavmine zikretmesini emretti; tâ ki bu seçkin kulların Allah'a itaat, O'na ibadet, Allah'ın azametine boyun eğip secdeye kapanmadaki süratleri ve Rablerinden korkarak çokça ağlayıp inlemeleriyle nasıl temayüz ettiklerini bilsinler. İnsanlığı mutlu kılmak ve onlar için hayrı gerçekleştirmek üzere tebliğle görevlendirildikleri risaletlerinde insanları onlara benzemeye, onların yoluna uymaya ve onlara itaat etmeye sevk etmek için sırf bu bile yeterlidir. Yüce Allah bu peygamberlerin hususiyetlerini vasfederek şöyle buyurmuştur:
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٥٦ الى ٥٨]
[Meryem Sûresi (19), Âyetler 56-58]
وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِدْرِيسَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا (٥٦) وَرَفَعْناهُ مَكاناً عَلِيًّا (٥٧) أُولئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَمِمَّنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْراهِيمَ وَإِسْرائِيلَ وَمِمَّنْ هَدَيْنا وَاجْتَبَيْنا إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُ الرَّحْمنِ خَرُّوا سُجَّداً وَبُكِيًّا (٥٨)
“Kitap'ta İdrîs'i de an. Şüphesiz o, dosdoğru bir kimse, bir nebi idi. (56) Biz onu yüce bir mekâna yükselttik. (57) İşte bunlar; Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberlerden, Âdem'in zürriyetinden, Nûh ile birlikte [gemide] taşıdıklarımızdan, İbrâhim ve İsrâil'in zürriyetinden, hidayete erdirdiğimiz ve seçtiğimiz kimselerdendir. Kendilerine Rahmân'ın ayetleri okunduğu zaman, secde ederek ve ağlayarak yere kapanırlardı. (58)”
إدريس ﵇: هو من أجداد نوح ﵇، وهو أول نبي بعث إلى
İdrîs aleyhisselâm: O, Nûh aleyhisselâm'ın atalarındandır ve [kendisi],
أهل الأرض، فيما روي، بعد آدم صلوات الله عليه، وهو أول من خط بالقلم، وكان خيّاطا، ووصفه الله تعالى بالصدق.
salavâtullâhi aleyh'ten sonra yeryüzü halkına gönderilen ilk peygamberdir. Kalemle ilk yazı yazan odur; terziydi ve Yüce Allah onu dosdoğru olmakla (sıdk ile) vasfetmiştir.
أمر الله نبيه محمدا ﵊ أن يذكر في القرآن صفة إدريس ﵇، ووصفه ربه بصفات ثلاث، وهي:
Allah, Peygamberi Muhammed aleyhisselâm'a Kur'an'da İdrîs aleyhisselâm'ın sıfatını zikretmesini emretmiş, Rabbi onu üç sıfatla vasfetmiştir ki şunlardır:
- إنه كان صدّيقا، أي كثير الصدق، قوي التصديق بآيات الله تعالى.
- O, sıddîk idi; yani çok doğru sözlü, Yüce Allah'ın ayetlerini tasdiki son derece kuvvetliydi.
- وكان رسولا نبيا، جامعا بين الوصفين، موحى إليه بشرع، وأمر بتبليغه إلى قومه، وقد أنزل الله تعالى عليه ثلاثين صحيفة، كما في حديث أبي ذر.
- Hem resul hem nebi idi; iki vasfı da kendisinde toplamıştı, kendisine bir şeriat vahyedilmiş ve bunu kavmine tebliğ etmesi emredilmişti. Ebû Zer hadisinde geçtiği üzere, Yüce Allah ona otuz sayfa (suhuf) indirmişti.
- ورفعه الله مكانا عليا، أي أعلى قدره، وشرّفه بالنبوة، وجعله ذا منزلة عالية،
- Allah onu yüce bir mekâna yükseltti; yani kadrini yüceltti, peygamberlikle şereflendirdi ve onu yüksek bir makam sahibi kıldı.
روى مسلم في صحيحة في حديث الإسراء والمعراج: «أن رسول الله ﷺ مرّ به في ليلة الإسراء، وهو في السماء الرابعة» .
Müslim'in Sahîh'inde İsra ve Miraç hadisinde rivayet edildiğine göre: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem İsrâ gecesinde ona uğradı; o dördüncü semâdaydı.»
وسبب رفع مكانته: أنه كان كثير العبادة، يصوم النهار، ويتعبد في الليل. قال وهب بن منبّه: كان يرفع لإدريس ﵇ كل يوم من العبادة مثلما يرفع لأهل الأرض في زمانه. لقب إدريس بذلك لكثرة درسه.
Makamının yükseltilmesinin sebebi: Çokça ibadet etmesi, gündüzleri oruç tutup geceleri ibadetle geçirmesiydi. Vehb b. Münebbih şöyle demiştir: 'İdrîs aleyhisselâm'ın her gün yükselen ameli, kendi zamanındaki yeryüzü ehlinin ameli kadardı.' Çokça ders yapıp ilimle meşgul olduğu için kendisine İdrîs lakabı verilmiştir.
وبعد أن قص الله تعالى في سورة مريم قصص زكريا ويحيى وعيسى ومريم وموسى وهارون وإسماعيل وإدريس، أخبر الله سبحانه أن أولئك المذكورين في هذه السورة، وجميع الأنبياء: أنعم الله عليهم بنعمة النبوة والقرب منه، وعظم المنزلة لديه، واختارهم واجتباهم من بين عباده، وهداهم وأرشدهم ليكونوا المثل الأعلى للبشرية، والأسوة الحسنة للناس جميعا، في عبادة الله وطاعته، والتأسي بطريقتهم ومنهجهم وأخلاقهم.
Yüce Allah, Meryem Sûresi'nde Zekeriyyâ, Yahyâ, Îsâ, Meryem, Mûsâ, Hârûn, İsmâil ve İdrîs'in kıssalarını anlattıktan sonra; bu sûrede zikredilenlerin ve bütün peygamberlerin, Allah'ın kendilerine peygamberlik, O'na yakınlık ve katında yüce bir mertebe nimeti bahşettiği; kulları arasından seçip beğendiği; Allah'a ibadet ve itaatte, onların yoluna, yöntemine ve ahlakına uymada insanlık için en yüce örnek ve bütün insanlar için güzel bir numune (üsve-i hasene) olmaları için hidayet edip doğru yola erdirdiği kimseler olduğunu haber vermiştir.
وأولئك الأنبياء: هم من ذرية آدم ﵇ أبي البشر الأول، ومن ذرية أولئك الفئة المؤمنة الذين حملهم نوح أبو البشر الثاني معه في السفينة، ما عدا إدريس
Bu peygamberler: İnsanlığın birinci atası olan Âdem aleyhisselâm'ın zürriyetinden ve Nûh'tan önce yaşamış olan İdrîs
عليه السلام الذي كان سابقا على نوح، ومن ذرية إبراهيم وهم إسحاق وابنه يعقوب، وإسماعيل ﵈، ومن ذرية نبي الله إسرائيل (أي يعقوب) وهم موسى وهارون وزكريا ويحيى وعيسى ابن مريم ﵈.
aleyhisselâm müstesna, insanlığın ikinci atası olan Nûh'un gemide kendisiyle birlikte taşıdığı o mümin topluluğun zürriyetindendir. İbrâhim'in zürriyetinden olanlar İshâk, oğlu Ya'kūb ve İsmâil aleyhimesselâm'dır. Allah'ın nebisi İsrâil'in (yani Ya'kūb'un) zürriyetinden olanlar ise Mûsâ, Hârûn, Zekeriyyâ, Yahyâ ve Meryem oğlu Îsâ aleyhimesselâm'dır.
وهم أي الأنبياء أيضا من جملة من هداهم الله إلى الإسلام الذي هو الدين الحق المشترك بين جميع الأنبياء، وممن اختارهم للنبوة والكرامة والاصطفاء. وكانوا إذا سمعوا آيات الله المتضمنة حججه ودلائله وبراهينه وشرائعه المنزلة، سجدوا لربهم خضوعا لذاته، وانقيادا لأمره، وحمدا وشكرا على ما هم فيه من النعم العظيمة، وهم باكون خشية من الله ومن عذابه. والبكي: جمع باك.
Onlar -yani peygamberler-, aynı zamanda Allah'ın, bütün peygamberler arasındaki ortak hak din olan İslâm'a hidayet ettiği ve peygamberlik, ikram ve seçkinlik için tercih ettiği kimselerdendir. Allah'ın hüccetlerini, delillerini, bürhanlarını ve indirilen şeriatlarını içeren ayetlerini işittiklerinde, O'nun zatına boyun eğerek, emrine teslim olarak ve içinde bulundukları büyük nimetlere hamd ve şükrederek Rablerine secde ederler ve Allah'tan ve O'nun azabından korkarak ağlarlardı. el-Bükiyy (بُكِيًّا), 'bâkî' (ağlayan) kelimesinin çoğuludur.