وإذا كان جميع الأنبياء قد سجدوا لله تعالى، كان السجود مشروعا عند قراءة هذه الآية، لذا أجمع العلماء على شرعية سجود التلاوة هنا، اقتداء بالأنبياء، واتباعا لهم.
Bütün peygamberler Yüce Allah'a secde ettiklerine göre, bu ayet okunduğunda secde etmek meşrudur. Bu sebeple âlimler, peygamberlere iktida etmek ve onlara uymak gayesiyle burada tilavet secdesi yapmanın meşruiyeti hususunda icma etmişlerdir.
قال رسول الله ﷺ فيما رواه ابن ماجه: «اتلوا القرآن وابكوا، فإن لم تبكوا فتباكوا» .
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, İbn Mâce'nin rivayet ettiği bir hadiste şöyle buyurmuştur: «Kur'an'ı okuyun ve ağlayın; eğer ağlayamazsanız ağlar gibi yapın (ağlamaya çalışın).»
حقا كان هؤلاء الأنبياء جميعا قدوة رفيعة صالحة، وأسوة حسنة للبشرية في سلامة العقيدة، وكثرة العبادة، وصحة الدين، ونقاوة الأصل، وطهارة النسب والمعدن، واستقامة المنهج والطريق، ورفعة الشأن والخلق.
Gerçekten de bu peygamberlerin tamamı; inanç selâmetinde, ibadetin çokluğunda, dinin sıhhatinde, asıllarının temizliğinde, nesep ve mayalarının pâklığında, yol ve yöntemlerinin dosdoğruluğunda, şan ve ahlaklarının yüceliğinde insanlık için pek yüce, salih birer önder ve güzel birer örnektirler.
ألا يجدر بالبشر العاديين أن يكونوا أتباعا لهؤلاء الأنبياء، لا لغيرهم في صحة الاعتقاد، وتقويم الخلق والسلوك، وتقديم أصلح النظريات لتقدم البشرية على منهج النبوة ووحي الإله.
Sıradan insanlara yaraşan; inancın doğruluğunda, ahlak ve davranışların düzeltilmesinde, insanlığın peygamberlik metodolojisi ve ilahi vahiy doğrultusunda ilerlemesi için en salih teorilerin ortaya konulmasında başkalarına değil, işte bu peygamberlere uymak değil midir?
أحوال أتباع الأنبياء
Peygamberlere Tabi Olanların Durumları
كان الناس إزاء دعوات الأنبياء بأحوال مختلفة ومواقف متباينة، فمنهم من آمن برسالاتهم واتبع دعوتهم، ومنهم من جحد بها وعارضها، ومنهم المتوسط الذي آمن ولم يعمل، وصدّق ولم يلتزم. وهؤلاء هم العصاة والفسّاق، وهذا التنوع في اتّباع الأنبياء دليل على صدقهم لأن رسل الإصلاح لا يلقون عادة الاستجابة من جميع الناس، وهذا ما أبانته الآيات الكريمة:
İnsanlar peygamberlerin davetleri karşısında farklı durumlarda ve muhtelif tavırlarda olmuşlardır. Onlardan kimi onların risaletlerine iman edip davetlerine uymuş, kimi onları inkâr edip karşı çıkmış, kimi de inanıp amel etmeyen, tasdik edip bağlanmayan orta halli kimseler olmuştur. İşte bunlar isyankârlar ve fâsıklardır. Peygamberlere tabi olma konusundaki bu çeşitlilik onların doğruluğunun delilidir; çünkü ıslahat elçileri genellikle insanların tamamından karşılık görmezler. İşte yüce ayetlerin beyan ettiği husus budur:
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٥٩ الى ٦٣]
[Meryem Sûresi (19), Âyetler 59-63]
فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضاعُوا الصَّلاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَواتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا (٥٩) إِلاَّ مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلا يُظْلَمُونَ شَيْئاً (٦٠) جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمنُ عِبادَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّهُ كانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا (٦١) لا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً إِلاَّ سَلاماً وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَعَشِيًّا (٦٢) تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبادِنا مَنْ كانَ تَقِيًّا (٦٣)
“Nihayet onların ardından öyle bir nesil geldi ki namazı zayi ettiler ve şehvetlerine uydular. Onlar yakında gayyâya (cehennemdeki azap vadisine/büyük bir sapıklık ve hüsrana) atılacaklardır. (59) Ancak tevbe eden, iman edip salih amel işleyenler müstesnadır. İşte onlar cennete girecekler ve hiçbir haksızlığa uğratılmayacaklardır. (60) O [cennet], Rahmân'ın kullarına gaybdan vadettiği Adn cennetleridir. Şüphesiz O'nun vaadi mutlaka yerine gelecektir. (61) Orada boş bir söz işitmezler; sadece 'selâm' işitirler. Orada sabah akşam rızıkları da hazırdır. (62) İşte kullarımızdan takvâ sahibi olanlara miras bırakacağımız cennet budur. (63)”
بعد أن وصف الله تعالى الأنبياء بالإنابة والطاعة والسجود لله والبكاء خوفا من الله، ذكر موقف الناس من هؤلاء الأنبياء، فإنهم لم يكونوا جميعا على المستوى المطلوب، لقد جاء خلف سوء من بعد الأنبياء ﵈، مخالفون وكافرون، ومقصرون وفسّاق، تركوا الصلاة المفروضة عليهم، وآثروا اتباع شهواتهم وأهوائهم بارتكاب المحرمات، على طاعة الله، فاقترفوا الزنى، وشربوا الخمر، وشهدوا شهادة الزور، ولعبوا القمار، بل وتأولوا النصوص عبثا ولهوا وجهلا، ورضوا بالحياة الدنيا واطمأنوا بها. فهؤلاء لهم جزاء شديد، إنهم سيلقون غيا، أي شرا وخيبة وخسارا يوم القيامة، لارتكابهم المعاصي، وإهمال الواجبات، فالغي: هو الخسران، والوقوع في الورطات، وإضاعة الصلاة: الكفر والجحود بها أو إهمالها وتأخيرها عن أوقاتها.
Allah Teâlâ peygamberleri [kendisine] yönelme, itaat, Allah için secde etme ve Allah korkusundan ağlama vasıflarıyla niteledikten sonra, insanların bu peygamberler karşısındaki tutumunu zikretmiştir. Şüphesiz insanların hepsi istenen seviyede olmamıştır. Peygamberlerin (aleyhimüsselâm) ardından muhalif ve inkârcı, kusurlu ve fâsık kötü bir nesil gelmiştir. Kendilerine farz kılınan namazı terk etmişler, haramları işleyerek şehvetlerine ve nefislerinin arzularına uymayı Allah'a itaate tercih etmişlerdir; böylece zina yapmış, içki içmiş, yalancı şahitlikte bulunmuş, kumar oynamış, hatta nassları (ayet ve hadis metinlerini) abesle iştigal, eğlence ve cehaletle tevil etmişler, dünya hayatına razı olup onunla tatmin bulmuşlardır. İşte bunlar için şiddetli bir ceza vardır. Günahları işlemeleri ve vazifeleri ihmal etmeleri sebebiyle kıyamet gününde mutlaka bir gayyâ ile, yani şer, hüsran ve ziyanla karşılaşacaklardır. Zira gayy; hüsran ve çıkmazlara sürüklenmektir. Namazı zayi etmek ise; onu inkâr edip reddetmek yahut ihmal edip vakitlerinden sonraya ertelemektir.
لكن هناك استثناء، فمن هؤلاء المقصرين: من تاب مما فرط به من ترك الصلوات، واتباع الشهوات، فرجع قريبا إلى طاعة الله، وآمن به إيمانا قويا ثابتا، وعمل عملا صالحا، فأولئك يدخلون جنة ربهم، وتغفر لهم خطيئاتهم، لأن «التوبة- أو الإسلام- تجبّ ما قبلها» ولا ينقص من أجورهم شيء، وإن قل العمل، وتقدّمت السن، فضلا من الله ورحمة.
Fakat bir istisna vardır: Bu kusurlu kimselerden namazı terk etmek ve şehvetlere uymak suretiyle işlediği kusurlardan tevbe eden, derhal Allah'a itaate dönen, O'na kuvvetli ve sarsılmaz bir imanla inanan ve salih amel işleyen kimselere gelince; işte onlar Rablerinin cennetine girerler ve günahları bağışlanır. Zira «Tevbe -yahut İslâm- kendisinden öncekileri silip süpürür.» Amelleri az ve yaşları ilerlemiş olsa bile, Allah'tan bir lütuf ve rahmet olarak ecirlerinden hiçbir şey eksiltilmez.
وأوصاف الجنات التي يحظى بها التائبون من ذنوبهم ثلاثة:
Günahlarından tevbe edenlerin nail olacağı cennetlerin vasıfları üçtür:
- إنها جنات عدن، أي إقامة دائمة، وعد الرحمن بها عباده بظهر الغيب، دون أن يروها، إن وعد الله لآت منجز لا يخلف. وقوله سبحانه: بِالْغَيْبِ. أي أخبرهم من ذلك بما غاب عنهم، وفي هذا مدح لهم على سرعة إيمانهم وقرارهم إذ لم يعاينوا.
- Orası Adn cennetleridir; yani ebedi kalınacak yerdir. Rahmân, kullarına henüz onu görmedikleri halde gayb olarak vadetmiştir. Şüphesiz Allah'ın vaadi yerine gelecektir, haktan dönülmez. Yüce Allah'ın { بِالْغَيْبِ } “gaybdan” buyruğu: Henüz görmedikleri şeyleri kendilerine haber verdi demektir. Bunda, görmedikleri halde hemen iman edip ikrar etmelerinden ötürü onlar için bir övgü vardır.
والمأتي: اسم مفعول مثل محكي. وقال جماعة من المفسرين: هو مفعول في اللفظ بمعنى: آت. والنظر الأول أصوب، كما قال ابن عطية.
el-Me'tiyy (المأتي): 'Mahkiyy' (محكي) gibi bir ism-i mef'ûldür. Müfessirlerden bir grup şöyle demiştir: Lafızda mef'ûldür, 'âti' (gelen/yerine gelen) anlamındadır. İbn Atıyye'nin belirttiği gibi birinci görüş daha isabetlidir.
- ولا يسمع العباد الأبرار أهل الجنة في الجنة لغوا، أي كلاما ساقطا، أو تافها لا معنى له، أو هذرا لا طائل تحته. لكن يسمعون سلاما: وهو تحية الملائكة لهم في كل الأوقات، والسلام يشعرهم بالأمان والاطمئنان، وهما منتهى الراحة والسعادة.
- Cennet ehli olan iyi kullar (ebrâr), cennette lağv (boş söz); yani değersiz, anlamsız yahut faydasız saçma söz işitmezler. Ancak selâm işitirler: Bu da meleklerin her vakitte onlara verdiği selâmdır. Selâm onlara güven ve huzur hissettirir ki bu ikisi rahat ve mutluluğun zirvesidir.
- وللعباد الأبرار رزق دائم في الجنة، يأتيهم ما يشتهون من الطعام والشراب مرتين في مقدار اليوم والليلة من الزمان، لأنه ليس هناك ليل ولا نهار، وإنما بمقدار طرفي النهار في الدنيا، أي بكرة وعشيا، وهو وقت الغداء صباحا، والعشاء مساء.
- İyi kullar için cennette sürekli bir rızık vardır; arzuladıkları yiyecek ve içecekler, dünyadaki bir gün ve gece miktarı sürede kendilerine iki defa gelir. Çünkü orada gece ve gündüz yoktur, sadece dünyadaki gündüzün iki ucu miktarıncadır; yani sabah ve akşamdır ki bu da sabahleyin öğle yemeği, akşamleyin de akşam yemeği vaktidir.
وقال مجاهد ﵀: «ليس بكرة ولا عشيا، ولكن يؤتون به، على ما كانوا يشتهون في الدنيا» . والتعبير بالبكرة والعشي لإفادة الدوام في الأوقات المرغوبة، وهذا خطاب بما تعرفه العرب وتستغربه من رفاهة العيش. وجعل ذلك عبارة عن أن
Mücâhid rahimehullâh şöyle demiştir: «Sabah ve akşam yoktur; fakat dünyada arzuladıkları ölçüde kendilerine verilir.» Sabah ve akşam ifadesi, arzu edilen vakitlerde sürekliliği bildirmek içindir. Bu hitap, Arapların bildiği ve refah içinde yaşamaktan yadırgamayacağı bir üsluptur. Bu durum,
رزقهم يأتي على أكمل الوجوه، وكثير من العرب كان يجد الطعام المرة في اليوم، وهي غايته، وكان أكثر عيشهم من شجر البرية، ومن الحيوان ونحوه.
rızıklarının en mükemmel şekilde geleceğine dair bir ifadedir; zira Arapların çoğu günde ancak bir kere yemek bulabiliyordu ve bu onların gayesiydi. Geçimlerinin çoğu da çöl ağaçlarından, hayvanlardan ve benzerlerinden sağlanıyordu.
تلك الجنة- والإشارة بتلك للتعظيم- بهذه الأوصاف الرائعة: هي التي يورثها الله الكريم عباده المتقين، وهم المطيعون لله ﷿ في السراء والضراء، أي نجعلها حقا خالصا لهم كملك الميراث، كما قال الله تعالى في آية أخرى: قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ (١) الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ إلى أن قال: أُولئِكَ هُمُ الْوارِثُونَ (١٠) الَّذِينَ يَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِيها خالِدُونَ (١١) [المؤمنون: ٢٣/ ١- ١١] .
İşte bu cennet -ki 'tilke' (تلك) işareti tazim içindir- bu harika vasıflarıyla: Kerîm olan Allah'ın takvâ sahibi kullarına miras bırakacağı cennettir; onlar bollukta ve darlıkta Allah azze ve celle'ye itaat edenlerdir. Yani miras mülkü gibi onu kendilerine has bir hak kılarız; nitekim Yüce Allah başka bir ayette şöyle buyurmuştur: { قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ (١) الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ } “Müminler kesinlikle kurtuluşa ermiştir; onlar ki namazlarında huşû içindedirler...” ta ki şöyle buyurana kadar: { أُولئِكَ هُمُ الْوارِثُونَ (١٠) الَّذِينَ يَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِيها خالِدُونَ (١١) } “İşte onlar, Firdevs [cennetine] vâris olan mirasçıların ta kendileridir; onlar orada ebedî kalacaklardır.” [el-Mü'minûn: 23/1-11].
والخلاصة: إن تخصيص الجنة للمتقين الصالحين الأبرار هو بمثابة الميراث، حيث يتملك الورثة ما يؤول إليهم من التركة. والاختصاص بالشيء هو أغلى ما يتوقعه الإنسان.
Özetle: Cennetin muttaki, salih ve iyi kullara tahsis edilmesi miras gibidir; nitekim mirasçılar terekeyle kendilerine intikal eden mala malik olurlar. Bir şeye has kılınmak ise insanın umabileceği en kıymetli şeydir.
الوحي والأمر بيد الله
Vahiy ve Emir Allah'ın Elindedir
الله تعالى صاحب الإرادة والمشيئة المطلقة، وبيده الأمر كله، بعلم الماضي والحاضر والمستقبل، ويفعل عادة ما فيه الخير والمصلحة للعباد، ولا يملك أحد من البشر إنزال الوحي أو تنزيله، وإنما تنزل الوحي بأمر الله سبحانه، يفعل ما يشاء، ويحكم ما يريد، يأمر الملائكة بالأمر المعين فيفعلونه، وليس للملائكة سلطان في تنزيل شيء، فهم يعملون وقتا بعد وقت، بما يريد الله ويشاء، على ما تقتضيه حكمته، وهذا موضوع الآيات التالية، قال الله تعالى:
Yüce Allah, mutlak irade ve meşîet sahibidir ve bütün işler O'nun elindedir. Geçmişi, şimdiyi ve geleceği bilir; kullar için hayırlı ve maslahatlarına uygun olanı yapar. İnsanlardan hiç kimse vahyi indirme veya gönderme gücüne sahip değildir; vahiy ancak Yüce Allah'ın emriyle iner. O dilediğini yapar, dilediği gibi hükmeder. Meleklere belirli bir emri verir ve onlar da onu yaparlar. Meleklerin bir şeyi indirme konusunda herhangi bir yetkileri yoktur; onlar ancak Allah'ın hikmetinin gerektirdiği şekilde, Allah'ın dilediği ve istediği şey doğrultusunda vakit vakit amel ederler. İşte sonraki ayetlerin konusu budur; Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٦٤ الى ٦٥]
[Meryem Sûresi (19), Âyetler 64-65]
وَما نَتَنَزَّلُ إِلاَّ بِأَمْرِ رَبِّكَ لَهُ ما بَيْنَ أَيْدِينا وَما خَلْفَنا وَما بَيْنَ ذلِكَ وَما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا (٦٤) رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما فَاعْبُدْهُ وَاصْطَبِرْ لِعِبادَتِهِ هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا (٦٥)
“[Cebrail şöyle dedi:] 'Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz. Önümüzde, arkamızda ve bunlar arasında olan her şey O'nundur. Rabbin asla unutkan değildir. (64) O, göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbidir. O halde O'na kulluk et ve O'na ibadette sabırlı ve kararlı ol. O'nun bir adaşı olduğunu biliyor musun?' (65)”
[مريم:
[Meryem:
١٩/ ٦٤- ٦٥] .
19/64-65].
أخرج أحمد والبخاري عن ابن عباس قال: قال رسول الله ﷺ لجبريل: ما يمنعك أن تزورنا أكثر مما تزورنا، فنزلت: وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ.
Ahmed ve Buhârî, İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Cibrîl'e: 'Bizi ziyaret ettiğinden daha fazla ziyaret etmene ne engel oluyor?' buyurdu. Bunun üzerine: { وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ } “Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz” [ayeti] indi.
وأخرج ابن أبي حاتم عن عكرمة قال: أبطأ جبريل في النزول أربعين، فذكر نحوه.
İbn Ebî Hâtim, İkrime'den rivayet etti: 'Cibrîl inişinde kırk [gün] gecikti...' ve benzerini zikretti.
هذه الآيات تبين سبب تأخر الوحي أحيانا على النبي ﷺ، جاءت بطريق الحكاية على لسان الملائكة. فبعد أن استبطأ رسول الله ﷺ نزول جبريل ﵇، أمر الله جبريل أن يقول: وما نتنزل نحن الملائكة بالوحي على الأنبياء والرسل، إلا بأمر الله بالتنزيل، على وفق الحكمة والمصلحة، وخير العباد في الدنيا والآخرة. ولا يتنزل القرآن إلا بأمر الله ﵎ في الأوقات التي يقدرها.
Bu ayetler, vahyin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bazen gecikme sebebini meleklerin dilinden hikâye yoluyla açıklamaktadır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Cibrîl aleyhisselâm'ın inişini gecikmiş bulunca, Allah Cibrîl'e şöyle demesini emretti: 'Biz melekler, peygamberlere ve resullere vahiyle ancak hikmete, maslahata ve kulların dünya ve ahiret hayrına uygun olarak Allah'ın indirme emriyle ineriz.' Kur'an da ancak Allah celle celâluhû'nun takdir ettiği vakitlerdeki emriyle iner.
إن لله تعالى التدبير والتصرف في الكون، وأمر الدنيا والآخرة، وما بين ذلك من الجهات والأماكن والأزمنة الماضية والحاضرة والمستقبلة. فلا يقدم أحد من الملائكة على أمر إلا بإذن الله. والتنزل هنا: النزول على مهل، وقتا بعد وقت، وقوله سبحانه: وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ خطاب جماعة لواحد، وذلك لا يليق إلا بالملائكة الذين ينزلون على الرسل. كأن جبريل عنى نفسه والملائكة.
Kâinattaki tedbir ve tasarruf, dünya ve ahiret işi, geçmiş, şimdiki ve gelecek yönler, mekânlar ve zamanlar Yüce Allah'a aittir. Meleklerden hiçbiri Allah'ın izni olmadan hiçbir işe kalkışamaz. Buradaki 'et-Tenezzül' (التنزل): Vakit vakit, peyderpey inmektir. Yüce Allah'ın: { وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ } “Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz” buyruğu, bir topluluğun tek bir kişiye hitabıdır ve bu da ancak peygamberlere inen meleklere uygundur. Sanki Cibrîl kendisini ve melekleri kastetmiştir.
وما كان ربك يا محمد ناسيا لك، وإن تأخر عنك الوحي، ولا ينسى الله شيئا، ولا يغفل عن شيء، وإنما يقدم ويؤخر لما يراه من الحكمة. وهذه الآية تشبه مطلع سورة الضحى: وَالضُّحى (١) وَاللَّيْلِ إِذا سَجى (٢) ما وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَما قَلى (٣) [الضحى:
Ey Muhammed! Vahiy gecikse bile Rabbin seni unutmuş değildir. Allah hiçbir şeyi unutmaz, hiçbir şeyden gafil olmaz; ancak hikmetine binaen öne alır veya erteler. Bu ayet, Duhâ Sûresi'nin baş tarafına benzemektedir: { وَالضُّحى (١) وَاللَّيْلِ إِذا سَجى (٢) ما وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَما قَلى (٣) } “Kuşluk vaktine ve sükûna erdiği zaman geceye yemin olsun ki, Rabbin seni terk etmedi ve sana darılmadı.” [ed-Duhâ:
٩٣/ ١- ٣] .
93/1-3].
روى ابن المنذر وغيره عن أبي الدرداء مرفوعا قال: «ما أحل الله في كتابه فهو حلال، وما حرمه فهو حرام، وما سكت عنه فهو عافية، فاقبلوا من الله عافيته، فإن الله لم يكن لينسى شيئا» ثم تلا هذه الآية: وَما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا
İbnü'l-Münzir ve başkaları Ebü'd-Derdâ'dan merfû olarak rivayet etmişlerdir: «Allah'ın Kitabı'nda helal kıldığı şey helaldir; haram kıldığı şey haramdır; hakkında sustuğu şey ise bir afiyettir (bağışlamadır). Allah'ın afiyetini kabul ediniz; zira Allah hiçbir şeyi unutacak değildir.» Sonra şu ayeti okudu: { وَما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا } “Rabbin asla unutkan değildir.”
وكيف ينسى الله شيئا، فهو سبحانه تام العلم، مالك كل شيء، فهو خالق
Allah bir şeyi nasıl unutur ki?! O Sübhân'dır, ilmi tamdır, her şeyin sahibidir. O,
السماوات والأرض ومالكهما وما بينهما، وهو المدبر والحاكم والمتصرف الذي لا معقّب لحكمه، فاثبت أيها النبي وكل مؤمن على عبادة ربك، واصطبر على العبادة والطاعة، وما فيهما من المتاعب والشدائد، ولا تنصرف عنها بسبب إبطاء الوحي، هل تعلم للرب مثلا أو شبيها، يكون أهلا للعبادة؟! فهو سبحانه الخالق والمدبر والرازق، والمنعم بأصول النعم وفروعها، من خلق الأجسام والحياة والعقل، وما يحتاجه الإنسان وغيره من الحاجات الدائمة والمؤقتة والمتكررة، فإنه لا يقدر على ذلك أحد سوى الله سبحانه، ولا يتمكن أحد من تلبية الحاجات كلها إلا من كان دائم الذّكر والعلم، من غير نسيان شيء أو تضييع صالح كل شيء، وكفى بقوله تعالى:
göklerin, yerin, ikisi arasındakilerin yaratıcısı ve mâlikidir; hükmünü bozacak hiçbir güç bulunmayan Müdebbir, Hâkim ve Mutasarrıf'tır. Ey Peygamber ve ey her mümin! Rabbinin ibadetinde sebat et, ibadete ve itaate, onlardaki zahmet ve meşakkatlere sabret; vahyin gecikmesi sebebiyle ondan yüz çevirme. Rab için ibadete layık olacak bir benzer veya bir denk biliyor musun?! O Sübhân'dır; bedenlerin, hayatın ve aklın yaratılması gibi asıl ve fer'î nimetleri bahşeden, Yaratıcı, Müdebbir ve Rızık verendir. İnsanın ve diğer varlıkların daimi, geçici ve tekrarlanan ihtiyaçlarını karşılayandır; zira buna Allah Sübhânehu'dan başka kimsenin gücü yetmez. Hiçbir şeyi unutmadan yahut her şeyin maslahatını zayi etmeden bütün ihtiyaçları karşılamaya ise ancak dâimî bir zikir ve ilim sahibi olan Kadir-i Zülcelâl muktedirdir. Yüce Allah'ın şu buyruğu kâfidir:
وَما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا أي لم يكن الله ممن يلحقه نسيان لإرسال أو تنزيل شيء على النبي في وقت المصلحة إليه، فإنما ذلك عن قدر له، أي فلا تطلب يا محمد الزيادة أكثر مما شاء الله.
{ وَما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا } “Rabbin asla unutkan değildir.” Yani Allah, maslahat vaktinde Peygamber'e bir şey göndermek veya indirmek hususunda Kendisine unutkanlık arız olacak bir varlık değildir; bu ancak O'nun belirlediği bir ölçüye göredir. Yani ey Muhammed! Allah'ın dilediğinden fazlasını isteme.
والمراد بقوله سبحانه من نفي العلم: هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا نفي الشريك على أي وجه، والاستفهام للإنكار، وهل بمعنى (لا) أي لا تعلم.
Yüce Allah'ın ilmi nefyeden: { هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا } “O'nun hiçbir adaşı (benzeri) olduğunu biliyor musun?” buyruğundan maksat, her ne şekilde olursa olsun ortağı nefyetmektir (reddetmektir). İstifham inkâr içindir ve Hel (هَلْ) edatı "Lâ" (لا) anlamındadır; yani [böyle birini] bilemezsin.
قال ابن عباس: ليس أحد يسمى (الرحمن) غيره ﵎ وتقدس اسمه.
İbn Abbâs şöyle demiştir: O'ndan celle celâluhû başka hiç kimse “er-Rahmân” olarak isimlendirilemez; O'nun ismi mukaddestir.
والخلاصة: إن الله تعالى نفى النسيان عن نفسه مطلقا، أما الترك فلا ينتفي مطلقا، ألا ترى قوله ﵎: وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ لا يُبْصِرُونَ [البقرة: ٢/ ١٧] ، وقوله سبحانه: وَتَرَكْنا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ [الكهف: ١٨/ ٩٩] .
Özetle: Allah Teâlâ unutmayı Kendisinden mutlak olarak nefyetmiştir (uzak kılmıştır). Terk etmeye (bırakmaya) gelince, o mutlak olarak nefyedilmez. O'nun celle celâluhû: { وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ لا يُبْصِرُونَ } “Ve onları görmez bir halde karanlıklar içinde bıraktı.” [el-Bakara: 2/17] ve Yüce Allah'ın: { وَتَرَكْنا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ } “O gün onları birbirleri içinde dalgalanır bir halde bıraktık.” [el-Kehf: 18/99] buyruklarını görmez misin?
وقول الله سبحانه: فَاعْبُدْهُ وَاصْطَبِرْ لِعِبادَتِهِ أمر بحمل تكاليف الشرع وإشعار بما فيها من صعوبة، كالجهاد والحج والصدقات، فهي شريعة تحتاج إلى اصطبار، أعاننا الله عليها.
Yüce Allah'ın: { فَاعْبُدْهُ وَاصْطَبِرْ لِعِبادَتِهِ } “O halde O'na kulluk et ve O'na ibadette sabırlı ol!” buyruğu, şeriatın mükellefiyetlerini yüklenme emri olup cihad, hac ve sadakalar gibi onda bulunan zorlukları hissettirmektedir; zira o, sabır ve sebata muhtaç bir şeriattır. Allah bizi buna muvaffak kılsın.
شبهة المشركين في إنكار البعث وجزاؤهم
Müşriklerin Yeniden Dirilmeyi İnkârdaki Şüpheleri ve Cezaları
يقدّر الإنسان الأشياء ويفهمها بمجرد عقله المحدود وبقدر طاقته وإمكانه، فيقع في الضلال والخطأ، ولا ينظر بمنظار أقوى أو أوسع من علمه وقدرته، وهذا في الواقع سبب إنكار المشركين البعث، لأنهم نظروا للأشياء نظرة مجردة، وضعيفة، وعاجزة، فرأوا أن تفتت الأجساد وصيرورتها مثل التراب، هل يتصور إعادتها ذاتها خلقا جديدا، ونسوا أن أصل خلق الإنسان من تراب، وأن الله على كل شيء قدير. وهذا ما تحكيه الآيات الآتية من شبهة المشركين في إنكار البعث مرة أخرى:
İnsan eşyayı sadece sınırlı aklıyla, gücü ve imkânı nispetinde takdir edip anlar; bu yüzden sapkınlığa ve hataya düşer, kendi ilim ve kudretinden daha güçlü veya daha geniş bir perspektiften bakmaz. Aslında müşriklerin yeniden dirilişi inkâr etmelerinin sebebi de budur; zira onlar eşyaya yüzeysel, zayıf ve aciz bir nazarla bakmışlar, cesetlerin çürüyüp ufalanarak toprak haline gelmesinden sonra bizzat kendilerinin yeniden yaratılarak iade edilmesinin tasavvur edilip edilemeyeceğini düşünmüşler ve insanın asıl yaratılışının topraktan olduğunu, Allah'ın da her şeye kadir bulunduğunu unutmuşlardır. İşte gelecek ayetlerin anlattığı şey, müşriklerin yeniden dirilişi inkâr etme hususundaki şüpheleridir:
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٦٦ الى ٧٢]
[Meryem Sûresi (19), Ayetler 66-72]
وَيَقُولُ الْإِنْسانُ أَإِذا ما مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا (٦٦) أَوَلا يَذْكُرُ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئاً (٦٧) فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّياطِينَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا (٦٨) ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمنِ عِتِيًّا (٦٩) ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِينَ هُمْ أَوْلى بِها صِلِيًّا (٧٠)
{ وَيَقُولُ الْإِنْسانُ أَإِذا ما مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا (٦٦) أَوَلا يَذْكُرُ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئاً (٦٧) فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّياطِينَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا (٦٨) ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمنِ عِتِيًّا (٦٩) ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِينَ هُمْ أَوْلى بِها صِلِيًّا (٧٠) } “İnsan der ki: 'Öldüğüm zaman gerçekten diri olarak [kabrimden] çıkarılacak mıyım?' İnsan, daha önce hiçbir şey değilken kendisini yarattığımızı hiç düşünmez mi? Rabbine andolsun ki, biz onları da şeytanları da mutlaka bir araya toplayacağız; sonra onları diz üstü çökmüş vaziyette cehennemin çevresinde hazır bulunduracağız. Sonra her fırkadan, Rahmân'a karşı azgınlıkta en ileri gidenleri mutlaka çekip ayıracağız. Sonra oraya girmeye kimlerin daha layık olduğunu elbette biz daha iyi biliriz.”
وَإِنْ مِنْكُمْ إِلاَّ وارِدُها كانَ عَلى رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيًّا (٧١) ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا (٧٢)
{ وَإِنْ مِنْكُمْ إِلاَّ وارِدُها كانَ عَلى رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيًّا (٧١) ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا (٧٢) } “İçinizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur. Bu, Rabbinin kesinleşmiş bir hükmüdür. Sonra sakınanları kurtarırız; zalimleri ise orada diz üstü çökmüş halde bırakırız.”
روي أن سبب نزول هذه الآية: هو أن رجالا من قريش كانوا يقولون هذا ونحوه. وروي أن القائل: هو أبي بن خلف، جاء إلى النبي ﷺ وقيل: إن القائل: هو العاص بن وائل.
Bu ayetin iniş sebebinin şu olduğu rivayet edilmiştir: Kureyş'ten bazı adamlar bu ve benzeri sözleri söylüyorlardı. Sözü söyleyen kişinin, Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelen Übey b. Halef olduğu rivayet edilmiştir. Söyleyenin el-Âs b. Vâil olduğu da söylenmiştir.
والمعنى: ويقول الإنسان (اسم للجنس يراد به الكافرون) أي يقول الكافر المشرك منكر البعث متعجبا، مستبعدا حصوله بعد الموت: هل إذا متّ وأصبحت ترابا، سوف أخرج حيا من القبر، وأبعث للحساب؟! وأسند الكلام لكل مشرك كافر، وإن لم يقله إلا بعضهم، لرضاهم بمقالته.
Bunun anlamı şudur: İnsan (cins isim olup kâfirler kastedilmektedir), yani yeniden dirilişi inkâr eden müşrik kâfir, bunun ölümden sonra gerçekleşmesini imkânsız görerek ve hayret içinde şöyle demektedir: "Ben öldüğüm ve toprak haline geldiğim zaman, gerçekten kabirden diri olarak çıkarılıp hesap için yeniden mi diriltileceğim?!" Bu sözü yalnızca bazıları söylemiş olsa da onların bu söze razı olmaları sebebiyle söz bütün müşrik kâfirlere isnat edilmiştir.
رد الله تعالى على هذا التساؤل، وأثبت بالدليل إمكان الإعادة فقال: أَوَلا يَذْكُرُ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئاً. أي ألا يتفكر هذا الجاحد في أول خلقه ومبدئه، فقد خلقناه من العدم، دون أن يكون شيئا موجودا، فيستدل بالابتداء على الإعادة، والابتداء أعجب وأغرب من الإعادة.
Allah Teâlâ bu soruya cevap vererek yeniden diriltmenin imkânını delille ispat etmiş ve şöyle buyurmuştur: { أَوَلا يَذْكُرُ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئاً } “İnsan, daha önce hiçbir şey değilken kendisini yarattığımızı hiç düşünmez mi?” Yani bu inkârcı, kendi ilk yaratılışını ve başlangıcını hiç düşünmez mi? Zira biz onu daha önce mevcut bir şey değilken yoktan var ettik. Böylece ilk yaratılışı yeniden diriltilmeye delil kılsın; zira ilk yaratılış, yeniden diriltilmekten daha hayret verici ve daha şaşırtıcıdır.
ثم هدد الله منكري البعث تهديدا من وجوه قائلا:
Sonra Allah, yeniden dirilişi inkâr edenleri çeşitli yönlerden tehdit ederek şöyle buyurmuştur:
فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّياطِينَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا. أي فو الله- وهو قسم من الله بذاته الكريمة- لا بد من أن يحشر الله جميع الإنس والجن والشياطين الذين كانوا يعبدون من دون الله، بأن يخرجهم ربهم من قبورهم أحياء، ويجمعهم إلى المحشر مع شياطينهم الذين أغووهم وأضلوهم، ثم ليحضرنهم حول جهنم بعد طول الوقوف، جاثمين قاعدين على الرّكب، لما يصيبهم من هول الموقف وروعة الحساب، كما قال الله تعالى: وَتَرى كُلَّ أُمَّةٍ جاثِيَةً [الجاثية: ٤٥/ ٢٨] .
{ فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّياطِينَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا } “Rabbine andolsun ki, biz onları da şeytanları da mutlaka bir araya toplayacağız; sonra onları diz üstü çökmüş vaziyette cehennemin çevresinde hazır bulunduracağız.” Yani Allah'a andolsun ki -ki bu, Allah'ın kendi yüce zatına yeminidir- Allah, kendilerine Allah'tan başka ibadet edilen bütün insanları, cinleri ve şeytanları mutlaka haşredecektir; öyle ki Rableri onları kabirlerinden diri olarak çıkaracak ve onları saptırıp yoldan çıkaran şeytanlarıyla birlikte mahşere toplayacaktır. Sonra uzun bekleyişin ardından, duruşmanın dehşeti ve hesabın korkusundan dolayı başlarına gelenler sebebiyle diz üstü çökmüş vaziyette onları cehennemin çevresinde hazır bulunduracaktır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَتَرى كُلَّ أُمَّةٍ جاثِيَةً } “Her ümmeti diz üstü çökmüş görürsün.” [el-Câsiye: 45/28].
- ثم لننتزعن ونأخذن من كل فرقة دينية، أو طائفة غي وفساد أعصاهم وأعتاهم، وأكثرهم تكبرا وتجاوزا لحدود الله، وهم قادتهم ورؤساؤهم في الشر.
- Sonra her dinî fırkadan yahut her azgınlık ve fesat grubundan, Allah'a en çok isyan edeni, en azgını, en kibirlisi ve Allah'ın sınırlarını en çok aşanı çekip alacağız; onlar şerdeki önderleri ve reisleridir.
ثم لنحن أي (والله) أعلم بمن يستحق من العباد إصلاءه نار جهنم، وولوجه فيها، وتخليده في أنحائها، وأعلم بمن يستحق مضاعفة العذاب، كما قال سبحانه:
Sonra biz, yani (Allah), kullardan cehennem ateşine yaslanmayı, oraya girmeyi ve onun köşelerinde ebedî kalmayı kimin hak ettiğini en iyi bileniz; azabın katlanmasını kimin hak ettiğini de en iyi bileniz. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلكِنْ لا تَعْلَمُونَ [الأعراف: ٧/ ٣٨] .
{ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلكِنْ لا تَعْلَمُونَ } “Her biri için kat kat [azap] vardır, fakat siz bilmezsiniz.” [el-A'râf: 7/38].
ثم أخبر الله تعالى عن نبأ عام: وهو ورود جميع الناس نار جهنم فقال: ما منكم من أحد من الناس إلا سوف يرد إلى النار، وهو المرور على الصراط، وهو حد فاصل بين الجنة والنار، كان ذلك المرور أمرا محتوما، قضى الله تعالى أنه لا بد من وقوعه لا محالة.
Sonra Allah Teâlâ genel bir haberi bildirmiştir ki o da bütün insanların cehennem ateşine uğramasıdır. Şöyle buyurmuştur: İnsanlardan hiç kimse yoktur ki ateşe uğramayacak olsun; bu da cennet ile cehennem arasında bir sınır çizgisi olan sırat üzerinden geçmektir. Bu geçiş kesinleşmiş bir emir olup Allah Teâlâ onun mutlaka gerçekleşmesine hükmetmiştir.
روى ابن أبي حاتم عن ابن مسعود قال: «يرد الناس جميعا الصراط، وورودهم:
İbn Ebî Hâtim, İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «İnsanların hepsi sırata uğrar; onların uğraması:
قيامهم حول النار، ثم يصدرون عن الصراط بأعمالهم، فمنهم من يمر مثل البرق، ومنهم من يمر مثل الريح، ومنهم من يمر مثل الطير، ومنهم من يمر كأجود الخيل، ومنهم من يمر كأجود الإبل، ومنهم من يمر كعدو الرجل، حتى إن آخرهم مرورا رجل نوره على موضع إبهامي قدميه، يمر فيتكفأ به الصراط، والصراط دحض مزلة ، عليه حسك كحسك القتاد ، حافتاه ملائكة، معهم كلاليب من نار، يختطفون بها الناس» .
ateşin etrafında durmalarıdır. Sonra amellerine göre sırattan geçerler: Kimi şimşek gibi geçer, kimi rüzgâr gibi geçer, kimi kuş gibi geçer, kimi en iyi atlar gibi geçer, kimi en iyi develer gibi geçer, kimi koşan bir adam gibi geçer. Hatta geçişi en son olanı, nuru sadece iki ayak başparmağının üzerinde olan bir adamdır; geçerken sırat onu sallar. Sırat kaygan ve kaydırıcıdır, üzerinde geven dikeni gibi dikenler vardır. İki yanında melekler bulunur, ellerinde ateşten çengeller vardır, onunla insanları kapıp alırlar.»
وبعد أن تمر الخلائق كلهم على الصراط والنار، ينجي الله الذين اتقوا دخول النار ولو بشق تمرة، واتقوا الكفر بالله ومعاصيه، ينجيهم ربهم من الوقوع في النار، ويبقى الكافرين والعصاة في النار، جاثين على الركب، لا يستطيعون الخروج.
Bütün mahlûkat sırat ve ateş üzerinden geçtikten sonra Allah, bir hurma parçasıyla da olsa ateşe girmekten sakınan, Allah'ı inkâr etmekten ve O'na isyan etmekten korunan kimseleri kurtarır; Rableri onları ateşe düşmekten kurtarır. Kâfirleri ve isyankârları ise diz üstü çökmüş, çıkmaya güç yetiremez bir halde ateşte bırakır.
شبهة المشركين بحسن الحال في الدنيا
Müşriklerin Dünyadaki İyi Halleriyle İlgili Şüpheleri
يتهرب المشركون الوثنيون من مواجهة الواقع، لأغراض وأهواء ذاتية، فمرة يحتجون بفناء الدنيا وإنكار الآخرة، ومرة يعتمدون على شبهة كون الرسل بشرا، وأحيانا يزعمون أن حسن الحال في الدنيا، دليل على حسن الحال في الآخرة، فجاء الرد الإلهي القاطع بأن الكفار السابقين كانوا أحسن حالا في الدنيا وأكثر مالا، ولكن الله تعالى أهلكهم بعذاب الاستئصال، فليس نعيم الدنيا قرينة على محبة الله تعالى، ولا سوء الدنيا علامة على غضب الله تعالى، كما أن نعم الدنيا لا تنقذ الكافرين من عذاب الآخرة، قال الله تعالى واصفا شبهة حسن الحال في الدنيا:
Putperest müşrikler şahsî gaye ve hevesleri sebebiyle gerçekle yüzleşmekten kaçarlar; kimi zaman dünyanın faniliği ve ahiretin inkârı ile delil getirirler, kimi zaman elçilerin birer beşer olması şüphesine dayanırlar, bazen de dünyadaki iyi halin ahiretteki iyi hale delil olduğunu iddia ederler. Bunun üzerine kesin ilahi cevap gelerek geçmiş kâfirlerin dünyada durumlarının daha iyi ve mallarının daha çok olduğunu, fakat Allah Teâlâ'nın onları köklerini kazıyan bir azapla helak ettiğini bildirmiştir. Dolayısıyla dünya nimeti Allah Teâlâ'nın sevgisine bir karine olmadığı gibi, dünyadaki darlık da Allah Teâlâ'nın gazabına bir alamet değildir. Nitekim dünya nimetleri kâfirleri ahiret azabından kurtaramaz. Allah Teâlâ dünyadaki iyi hal şüphesini vasfederek şöyle buyurmuştur:
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٧٣ الى ٧٦]
[Meryem Sûresi (19), Ayetler 73-76]
وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقاماً وَأَحْسَنُ نَدِيًّا (٧٣) وَكَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثاثاً وَرِءْياً (٧٤) قُلْ مَنْ كانَ فِي الضَّلالَةِ فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمنُ مَدًّا حَتَّى إِذا رَأَوْا ما يُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذابَ وَإِمَّا السَّاعَةَ فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَكاناً وَأَضْعَفُ جُنْداً (٧٥) وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدىً وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً وَخَيْرٌ مَرَدًّا (٧٦)
{ وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقاماً وَأَحْسَنُ نَدِيًّا (٧٣) وَكَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثاثاً وَرِءْياً (٧٤) قُلْ مَنْ كانَ فِي الضَّلالَةِ فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمنُ مَدًّا حَتَّى إِذا رَأَوْا ما يُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذابَ وَإِمَّا السَّاعَةَ فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَكاناً وَأَضْعَفُ جُنْداً (٧٥) وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدىً وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً وَخَيْرٌ مَرَدًّا (٧٦) } “Kendilerine açık açık ayetlerimiz okunduğu zaman, inkâr edenler iman edenlere: “İki zümreden hangisi makamca daha üstün ve meclisçe daha güzeldir?” dediler. (73) Biz onlardan önce, eşyaca ve gösterişçe daha güzel olan nice nesilleri helak ettik. (74) De ki: “Kim sapıklık içinde ise Rahmân ona alabildiğine mühlet versin! Nihayet tehdit olundukları şeyi —ya azabı yahut kıyameti— gördükleri zaman, makamı daha kötü ve taraftarı daha zayıf olanın kim olduğunu bileceklerdir.” (75) Allah, hidayeti kabul edenlerin hidayetini artırır. Kalıcı olan salih ameller ise Rabbinin katında sevap bakımından daha hayırlı, sonuç bakımından da daha güzeldir. (76)”
سبب نزول هذه الآية: أن كفار قريش، لما كان الرجل منهم يكلم المؤمن في معنى الدين، فيقرأ المؤمن عليه القرآن، ويبهره بآيات النبي ﷺ كان الكافر منهم يقول:
Bu ayetin nüzul sebebi şudur: Kureyş kâfirlerinden biri, din hususunda bir müminle konuştuğunda mümin ona Kur'an okur ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ayetleriyle onu hayrete düşürürdü; bunun üzerine kâfir olan şöyle derdi:
إن الله إنما يحسن لأحب الخلق إليه، وإنما ينعم على أهل الحق، ونحن قد أنعم علينا، فنحن أغنياء وأنتم فقراء، ونحن أحسن مجلسا وأجمل شارة، فهذا المعنى ونحوه هو المقصود بالتوقيف، في قوله تعالى: أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ وزعيم هذه المقالة: هو النضر بن الحارث وأشباهه من قريش، حينما رأوا أصحاب النبي ﷺ في خشونة عيش، ورثاثة ثياب، وهم في غضارة العيش، ورفعة الثياب.
"Allah ancak yaratılmışlar içinde Kendisine en sevimli olana ihsanda bulunur ve ancak hak ehline nimet verir; biz ise nimetlendirilmiş durumdayız. Biz zenginiz, siz fakirsiniz; meclisimiz daha güzel, kılık kıyafetimiz daha gösterişlidir." Yüce Allah'ın: { أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ } “İki zümreden hangisi...” buyruğundaki sorgulama ile kastedilen bu ve benzeri manalardır. Bu sözün öncüsü, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabını hayatın darlığı ve elbiselerin eskiliği içinde, kendilerini ise bolluk ve refah içinde, elbiselerin en üstünüyle gördüklerinde en-Nadr b. el-Hâris ve Kureyş'ten onun benzerleri idi.
ومعنى الآيات: وإذا تليت على الكفار المشركين آيات القرآن الكريم، واضحة الدلالة والبرهان، بينة المقصد والغاية، أعرضوا عن ذلك، وقالوا مفتخرين على المؤمنين: أي الفريقين (المؤمنين والكافرين) خير منزلا ومسكنا، وأكبر جاها وأكثر أنصارا؟ وقوله تعالى: وَأَحْسَنُ نَدِيًّا أي مجلسا، وهو مجتمع الرجال للحديث.
Ayetlerin anlamı şudur: Müşrik kâfirlere Kur'ân-ı Kerîm'in delaleti ve burhanı açık, maksadı ve gayesi besbelli ayetleri okunduğu zaman bundan yüz çevirirler ve müminlere karşı övünerek şöyle derlerdi: İki gruptan (müminler ve kâfirler) hangisi makam ve konut bakımından daha hayırlı, şan ve şöhretçe daha büyük, yardımcılar bakımından daha çoktur? Yüce Allah'ın: { وَأَحْسَنُ نَدِيًّا } “ve meclisçe daha güzeldir” buyruğu, meclis bakımından demektir ki o da insanların sohbet için toplandığı yerdir.
فرد الله تعالى عليهم شبهتهم بأنه كثيرا ما أهلكنا قبلهم من الأمم السابقة المكذبين رسلهم بكفرهم، وكانوا أحسن من هؤلاء متاعا ومنظرا.
Yüce Allah; inkârları sebebiyle elçilerini yalanlayan geçmiş ümmetlerden nicelerini onlardan önce helak ettiğini, üstelik onların mal-mülk ve görünüş bakımından bunlardan daha üstün olduğunu bildirerek onların bu şüphelerini reddetti.
وقوله تعالى: أَحْسَنُ أَثاثاً وَرِءْياً أي أكثر وأجمع مالا من الإبل والغنم والبقر ومتاع البيوت، وأحسن منظرا في نظر الناس من حيث الأبدان والألبسة وتنعمها ورفاهيتها.
Yüce Allah'ın: { أَحْسَنُ أَثاثاً وَرِءْياً } “mal ve gösterişçe daha güzel olan” buyruğu; deve, koyun, sığır ve ev eşyası gibi malları daha çok ve daha toplu olan, bedenler, elbiseler, nimetler ve refah açısından insanların gözünde manzarası daha güzel olan demektir.
والمعنى: أن مظاهر الثراء والنفوذ والكرامة عند الناس لا تدل بحال على حسن الحال عند الله، فقد أهلك الله المترفين، ونجّى الفقراء الصالحين. وهذا تهديد ووعيد لكل متوهم من العوام أن حسن الحال في الدنيا دليل على رضا الله وحسن الحال في الآخرة.
Anlamı şudur: İnsanlar nezdindeki zenginlik, nüfuz ve itibar göstergeleri hiçbir şekilde Allah katındaki halin iyi olduğuna delalet etmez. Nitekim Allah refah içinde şımaranları helak etmiş, salih fakirleri ise kurtarmıştır. Bu, dünyadaki iyi halin Allah'ın rızasına ve ahiretteki iyi hale delil olduğunu vehmeden bütün avama yönelik bir tehdit ve uyarıdır.
ثم أكد الله تعالى التهديد والوعيد بجواب آخر وهو: قل يا محمد لهؤلاء المشركين بربهم، المدّعين أنهم على الحق، وأنكم على الباطل: من كان في الضلالة منا ومنكم، ومن كان يخبط في الدنيا على هواه، فإن الله تعالى جعل جزاءه أن يتركه في ضلاله وطغيانه، ويمهله فيما هو عليه، ويمده ويستدرجه بالنعم، ليزداد إثما، حتى يلقى ربه وينقضي أجله. حتى إذا ما شاهدوا رأي العين ما يوعدون به، إما العذاب في الدنيا بالقتل والأسر، كما حصل يوم بدر، وإما مجيء القيامة بغتة أو فجأة، وما يشتمل عليه من العذاب الأخروي، فحينئذ يعلمون من هو شر مكانا وأضعف جنودا، على عكس ما كانوا يظنون في الدنيا من خيرية المقام وحسن المجلس. أي إنهم سيصطدمون بالحقيقة وهي أنهم شر مكانا وأضعف جندا.
Sonra Allah Teâlâ tehdit ve uyarıyı başka bir cevapla pekiştirmiştir ki o da şudur: Ey Muhammed! Rablerine şirk koşan, kendilerinin hak, sizin ise batıl üzere olduğunuzu iddia eden bu kimselere de ki: Bizden veya sizden kim sapıklıkta ise ve dünyada kendi hevasına göre bocalayıp duruyorsa, Allah Teâlâ onun cezasını, günahı artsın diye Rabbine kavuşuncaya ve eceli bitinceye kadar onu sapıklığında ve azgınlığında bırakmak, içinde bulunduğu durumda mühlet vermek, nimetlerle uzatıp derece derece helake yaklaştırmak (istidrâc) kılmıştır. Nihayet kendilerine vaad olunan şeyi -Bedir günü olduğu gibi dünyada öldürülme ve esir edilme azabını yahut kıyametin ansızın kopmasını ve kapsadığı ahiret azabını- gözleriyle gördükleri zaman, dünyada zannettikleri makamın hayırlılığı ve meclisin güzelliğinin aksine, makamı kimin daha kötü ve askerleri kimin daha zayıf olduğunu bileceklerdir. Yani makamca daha kötü ve askerce daha zayıf oldukları gerçeğiyle yüzleşeceklerdir.
ثم قابل الله زيادة الضلال لأهل الضلالة، مع زيادة الهدى للمهتدين، وهو أن الله يزيد المهتدين إلى الإيمان توفيقا وهدى للخير لأن الخير يدعو للخير. وهذه مقارنة واضحة بين مصير المؤمنين وسعادتهم في الدنيا والآخرة، ومصير الكافرين وشقاوتهم في الدارين.
Sonra Allah, dalalet ehlinin sapıklığının artması karşısında, hidayete erenlerin hidayetinin artmasını zikretti; bu da Allah'ın imana erenlerin muvaffakiyetini ve hayra olan hidayetini artırmasıdır, zira hayır hayra çağırır. Bu, müminlerin dünyadaki ve ahiretteki akıbetleri ve mutlulukları ile kâfirlerin iki cihandaki akıbetleri ve bedbahtlıkları arasında apaçık bir mukayesedir.
والباقيات الصالحات: كل عمل صالح يرفع الله به درجة عامله من الفرائض وغيرها.
Kalıcı salih ameller (el-Bâkıyâtü's-sâlihât): Farzlar ve diğer amellerden olup Allah'ın, işleyenin derecesini kendisiyle yükselttiği her salih ameldir.
وروي عن النبي ﷺ: أنها الكلمات المشهورات:
Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet edildiğine göre bunlar meşhur şu kelimelerdir:
سبحان الله، والحمد لله، ولا إله إلا الله، والله أكبر.
Sübhânallâh, elhamdülillâh, lâ ilâhe illallâh ve Allâhu ekber.
مقالة منكر البعث استهزاء
Yeniden Dirilmeyi İnkâr Edenin Alay Yollu Sözü
قد يحمل العناد والاستبداد بعض المستكبرين، فيحملهم على طمس الحقائق، ومصادمة المنطق والواقع، ومجابهة أهل الحق والخير، ثم سرعان ما يتبدد غرورهم، وتنتهي أباطيلهم، وتنكشف أمامهم وفي أنظار غيرهم مواقفهم المزيفة، وتدمغهم الحقيقة، ويزهق الباطل، قال الله تعالى مبينا قصة أحد أكابر مجرمي مكة في تحديه لرسالة النبي ﷺ وإنكاره البعث والحشر استهزاء وطعنا في الدين:
İnat ve zorbalık bazı kibirlileri sürükleyebilir; bu durum onları hakikatleri tahrif etmeye, mantık ve gerçekle çatışmaya, hak ve hayır ehline karşı durmaya sevk eder. Sonra çok geçmeden gururları dağılır, batılları sona erer; kendi önlerinde ve başkalarının nazarında sahte tavırları açığa çıkar, hakikat onları mağlup eder ve batıl yok olup gider. Allah Teâlâ, Mekke'nin azılı suçlularından birinin Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem risaletine meydan okuması, dine taan ve alay maksadıyla yeniden dirilişi ve haşri inkâr etmesi kıssasını açıklayarak şöyle buyurmuştur:
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٧٧ الى ٨٠]
[Meryem Sûresi (19), Ayetler 77-80]
أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآياتِنا وَقالَ لَأُوتَيَنَّ مالاً وَوَلَداً (٧٧) أَطَّلَعَ الْغَيْبَ أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً (٧٨) كَلاَّ سَنَكْتُبُ ما يَقُولُ وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذابِ مَدًّا (٧٩) وَنَرِثُهُ ما يَقُولُ وَيَأْتِينا فَرْداً (٨٠)
{ أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآياتِنا وَقالَ لَأُوتَيَنَّ مالاً وَوَلَداً (٧٧) أَطَّلَعَ الْغَيْبَ أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً (٧٨) كَلاَّ سَنَكْتُبُ ما يَقُولُ وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذابِ مَدًّا (٧٩) وَنَرِثُهُ ما يَقُولُ وَيَأْتِينا فَرْداً (٨٠) } “Ayetlerimizi inkâr eden ve 'Bana elbette mal ve evlat verilecektir' diyen adamı gördün mü? O gaybı mı bildi, yoksa Rahmân'ın katından bir söz mü aldı? Hayır! Biz onun söylediğini yazacağız ve azabını uzattıkça uzatacağız. Onun bahsettiği şeylere biz vâris olacağız; o ise bize tek başına gelecektir.”
سبب نزول هذه الآية: ما أخرجه أحمد والشيخان (البخاري ومسلم) وغيرهم عن خبّاب بن الأرتّ قال: كنت رجلا قينا- حدادا- وكان لي على العاص بن وائل دين، فأتيته أتقاضاه، فقال: لا، والله، لا أقضيك حتى تكفر بمحمد ﷺ، فقلت:
Bu ayetin nüzul sebebi şudur: Ahmed, Şeyhân (Buhârî ve Müslim) ve başkalarının Habbâb b. el-Eret'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ben demirci bir adamdım; el-Âs b. Vâil'den alacağım vardı. Alacağımı istemek için ona gittim. Dedi ki: "Hayır, vallahi sen Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem inkâr edinceye kadar sana borcumu ödemeyeceğim." Ben de dedim ki:
لا والله، لا أكفر بمحمد ﷺ حتى تموت ثم تبعث، قال: فإني إذا متّ ثم بعثت جئتني، ولي ثمّ مال وولد، فأعطيك، فأنزل الله تعالى: أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآياتِنا.. الآية. هذا هو سبب النزول في رأي جمهور المفسرين، إنها نزلت في العاص بن وائل السهمي.
"Hayır, vallahi sen ölüp sonra diriltilinceye kadar Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem asla inkâr etmeyeceğim." Dedi ki: "Ben öldükten sonra diriltildiğimde bana gelirsin; o zaman benim malım ve evladım olacak, sana [borcunu] veririm." Bunun üzerine Allah Teâlâ: { أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآياتِنا } “Ayetlerimizi inkâr eden... adamı gördün mü?” ayetini indirdi. Müfessirlerin cumhuruna göre nüzul sebebi budur; ayet el-Âs b. Vâil es-Sehmî hakkında inmiştir.
والمعنى: ألا أخبرك بقصة هذا الكافر الذي تجرأ على الله، وقال: لأعطيّن في الآخرة مالا وولدا، وثروة وعزا، وحرسا وحفظة.
Anlamı şudur: Allah'a karşı cüret gösterip: "Ahirette bana mutlaka mal, evlat, servet, izzet, muhafızlar ve koruyucular verilecektir" diyen şu kâfirin kıssasını sana haber vereyim mi?
وليس لهذا الأفاك المشرك أي دليل من الغيب أو عهد من الله، ودعواه إنما تصح إن اعتمد على أحد أمرين: إما علم الغيب، وإما عهد من الله، فهل اطلع على
Bu iftiracı müşrikin gayba dair hiçbir delili veya Allah katından verilmiş bir sözü (ahdi) yoktur. Onun iddiası ancak iki husustan birine dayanıyorsa geçerli olabilir: Ya gayb ilmi ya da Allah katından alınmış bir söz. Acaba o muttali mi oldu
الغيب حتى يعلم أنه في الجنة، أو أخذ العهد الموثق من الله بذلك؟ وعهد الله: أن يدخل المؤمن الجنة إذا قال: لا إله إلا الله، وعمل الصالحات. وقوله سبحانه:
cennette olduğunu bilecek şekilde gayba mı vakıf oldu, yoksa bu konuda Allah'tan kesin bir söz mü aldı? Allah'ın sözü (ahdi) ise: Müminin "Lâ ilâhe illallâh" deyip salih ameller işlediği takdirde cennete girmesidir. Yüce Allah'ın:
أَطَّلَعَ الْغَيْبَ إشارة إلى أن الحصول على علم الغيب أمر صعب شاق لأن الله لا يطلع على غيبه أحدا إلا من ارتضى من رسول.
{ أَطَّلَعَ الْغَيْبَ } “O gaybı mı bildi?” buyruğu, gayb ilmini elde etmenin zor ve meşakkatli bir iş olduğuna işarettir; zira Allah, razı olduğu bir elçi müstesna, hiç kimseyi gaybına muttali kılmaz.
ثم هدد الله تعالى هذا الكافر وأمثاله بقوله: كلا، وهي كلمة ردع وزجر لما قبلها، وتأكيد لما بعدها، ولم ترد في النصف الأول من القرآن، وهذه في سورة (مريم) أول ذكر لها. وقوله: (سنكتب) مع أنه يكتب من غير تأخير، لمحض التهديد من المتوعد.
Sonra Allah Teâlâ bu kâfiri ve benzerlerini { كلا } “Hayır!” buyruğuyla tehdit etmiştir. Bu kelime, öncesi için bir caydırma ve menetme, sonrası için ise bir pekiştirmedir. Kur'an'ın ilk yarısında hiç geçmemiş olup (Meryem) suresindeki bu ayet, onun ilk geçtiği yerdir. Gecikmeksizin yazıldığı halde { سنكتب } “yazacağız” buyrulması, sırf tehdit edenden gelen bir korkutmadır.
والمعنى: ليس الأمر كما قال العاص بن وائل وأمثاله، بل سنحفظ ما يقول، فنجازيه في الآخرة، ونزيده عذابا فوق عذابه، ونمده بالعذاب مدا في الدار الآخرة على قوله ذلك، وكفره بالله في الدنيا، مكان ما يطلبه من المدد بالمال والولد، جزاء عمله، وسوف نميته ونرثه المال والولد الذي يقول: إنه يؤتاه، ونسلبه إياه، ويأتينا يوم القيامة فردا، لا مال له ولا ولد، مما كان معه في الدنيا لأنا نسلبه منه، فكيف يطمع أن نعطيه مالا وولدا؟! وهذا المعنى مقرر في آيات أخرى، مثل قوله تعالى: وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ ما خَوَّلْناكُمْ وَراءَ ظُهُورِكُمْ [الأنعام: ٦/ ٩٤] .
Anlamı şudur: Durum el-Âs b. Vâil ve benzerlerinin dediği gibi değildir; bilakis onun söylediğini kaydedip ahirette ona cezasını vereceğiz. Bu sözüne ve dünyada Allah'ı inkâr etmesine karşılık, onun mal ve evlatla desteklenme talebi yerine, amellerinin cezası olarak ahiret yurdunda azabını artırdıkça artıracak, uzattıkça uzatacağız. Onu öldüreceğiz ve kendisine verileceğini iddia ettiği mala ve evlada biz vâris olup bunları onun elinden çekip alacağız. Kıyamet günü bize tek başına gelecektir; dünyada beraberinde bulunan maldan ve evlattan hiçbir şey onun yanında olmayacaktır, çünkü onları kendisinden çekip almış olacağız. O halde ona mal ve evlat vereceğimizi nasıl umabilir?! Bu mana: { وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ ما خَوَّلْناكُمْ وَراءَ ظُهُورِكُمْ } “Andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi teker teker [yapayalnız] bize geldiniz ve size verdiklerimizi de arkanızda bıraktınız.” [el-En'âm: 6/94] gibi başka ayetlerde de karara bağlanmıştır.
ومعنى قوله تعالى: وَنَرِثُهُ ما يَقُولُ أي هذه الأشياء التي سماها، وقال: إنه يؤتاها في الآخرة، يرث الله ماله منها في الدنيا، بإهلاكه وتركه لها، فالوراثة معنوية، ويحتمل أن تكون خيبته في الآخرة كوراثة ما أمّل. وقال أبو جعفر النحاس:
Allah Teâlâ'nın: { وَنَرِثُهُ ما يَقُولُ } “Onun bahsettiği şeylere biz vâris olacağız” buyruğunun anlamı şudur: Yani adını andığı ve ahirette kendisine verileceğini söylediği bu şeylerden dünyadaki malına, kendisini helak edip onları geride bıraktırmak suretiyle Allah vâris olur. Dolayısıyla vârislik manevidir. Onun ahiretteki hüsranının, umduğu şeylere vâris olunması gibi olması da muhtemeldir. Ebû Ca'fer en-Nehhâs şöyle demiştir:
وَنَرِثُهُ ما يَقُولُ معناه: نحفظه عليه فنعاقبه، ومنه قول النبي ﷺ فيما
{ وَنَرِثُهُ ما يَقُولُ } buyruğunun manası: Onu aleyhine kaydeder ve bu yüzden onu cezalandırırız demektir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğu da bu kabildendir:
أخرجه ابن
İbn
النجار عن أنس ﵁: «العلماء ورثة الأنبياء» «١»
en-Neccâr'ın Enes'ten radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre: «Âlimler peygamberlerin vârisleridir.» «١»
وقوله سبحانه: وَيَأْتِينا فَرْداً يتضمن ذلته.
Yüce Allah'ın: { وَيَأْتِينا فَرْداً } “o ise bize tek başına gelecektir” buyruğu onun zilletini içermektedir.
وفي الجملة: إن الاعتزاز القائم في الدنيا بالمال والولد لبعض الكفار لا ينفع في الآخرة أبدا، ويتبدل هذا الحال إلى حال أخرى وهي الذلة، والخراب، والفقر، والضياع لأن الإنسان في الآخرة لا يستفيد شيئا من مال الدنيا، وليس لابن آدم في الآخرة من ماله إلا ما أكل فأفنى، أو لبس فأبلى، أو تصدّق فأبقى، يعني أن فائدة المال في الآخرة محصورة فيما قصد به وجه الله من الإنفاق في سبيل الله، أو التصدق به على المحاويج.
Özetle: Dünyada bazı kâfirlerin mal ve evlatla elde ettikleri böbürlenme ahirette asla fayda vermeyecektir. Bu hâl başka bir hâle, yani zillete, harabiyete, fakirliğe ve kayba dönüşecektir. Çünkü insan ahirette dünya malından hiçbir şekilde yararlanamaz. Âdemoğlunun ahirette malından payı ancak yiyip tükettiği veya giyip eskittiği yahut sadaka verip baki kıldığıdır; yani ahirette malın faydası, sırf Allah rızası gözetilerek Allah yolunda infak edilen veya muhtaçlara tasadduk edilen şeylerle sınırlıdır.
تعدد الآلهة عند المشركين
Müşriklerde Şirk ve Çok Tanrıcılık
أخطأ المشركون خطأ بالغا حين اعتقدوا بتعدد الآلهة، وأن الأصنام والأوثان تكون لهم شفعاء وأنصارا ينقذونهم من الهلاك، ومن أسوأ نتائج الشرك والتعدد: أن هذه الآلهة المزعومة ستكون أعداء لعبدتها، ومنشأ هذا الاعتقاد الفاسد: وسوسة الشيطان، ومع ذلك ترك الله تعالى الفرصة الكافية لهؤلاء المشركين، فلم يعجل لهم العذاب حتى يتداركوا الموقف، ويصححوا الاعتقاد، قال الله تعالى واصفا هذه العقيدة الوثنية:
Müşrikler, ilahların çokluğuna ve putların kendilerine şefaatçi ve yardımcı olup onları helaktan kurtaracağına inanmakla çok büyük bir yanılgıya düşmüşlerdir. Şirk ve çok ilah inancının en kötü sonuçlarından biri şudur: Bu sözde ilahlar, kendilerine tapanlara düşman kesileceklerdir. Bu bâtıl inancın kaynağı ise şeytanın vesvesesidir. Buna rağmen Allah Teâlâ bu müşriklere yeterli fırsatı tanımış, durumlarını düzeltip inançlarını tashih etsinler diye azaplarını aceleye getirmemiştir. Allah Teâlâ bu putperest inancı niteleyerek şöyle buyurmuştur:
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٨١ الى ٨٧]
[Meryem Suresi (19), Ayetler 81-87]
وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا (٨١) كَلاَّ سَيَكْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا (٨٢) أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ عَلَى الْكافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا (٨٣) فَلا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ إِنَّما نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا (٨٤) يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمنِ وَفْداً (٨٥)
{ وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا (٨١) كَلاَّ سَيَكْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا (٨٢) أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ عَلَى الْكافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا (٨٣) فَلا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ إِنَّما نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا (٨٤) يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمنِ وَفْداً (٨٥) } “Kendilerine bir izzet [ve güç kaynağı] olsunlar diye Allah'tan başka ilahlar edindiler. Hayır! [O ilahlar] onların ibadetlerini inkâr edecekler ve kendilerine karşı hasım olacaklar. Kâfirlerin üzerine, onları kışkırttıkça kışkırtan şeytanları gönderdiğimizi görmedin mi? Öyleyse onlar hakkında acele etme. Biz onlar için [günleri] teker teker saymaktayız. O gün takva sahiplerini Rahmân'ın huzurunda elçiler heyeti gibi toplayacağız.”
وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلى جَهَنَّمَ وِرْداً (٨٦) لا يَمْلِكُونَ الشَّفاعَةَ إِلاَّ مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً (٨٧)
وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلى جَهَنَّمَ وِرْداً (٨٦) لا يَمْلِكُونَ الشَّفاعَةَ إِلاَّ مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً (٨٧) } “Kendilerine bir izzet [ve güç kaynağı] olsunlar diye Allah'tan başka ilahlar edindiler. Hayır! [O ilahlar] onların ibadetlerini inkâr edecekler ve kendilerine karşı hasım olacaklar. Kâfirlerin üzerine, onları kışkırttıkça kışkırtan şeytanları gönderdiğimizi görmedin mi? Öyleyse onlar hakkında acele etme. Biz onlar için [günleri] teker teker saymaktayız. O gün takva sahiplerini Rahmân'ın huzurunda elçiler heyeti gibi toplayacağız. Günahkârları ise susuz olarak cehenneme sevk edeceğiz. Rahmân'ın katında bir söz almış olan kimseden başkaları şefaate malik olamayacaklardır.”
المعنى: اتخذ عبدة الأوثان آلهة من الأصنام وكل ما عبد من دون الله ﵎، ليكونوا لهم أنصارا وأعوانا وشفعاء عند ربهم يقربونهم إليه، ويحققون لهم المنفعة وغير ذلك من وجوه الخير.
Anlamı şudur: Putperestler, kendilerine yardımcı, destekçi ve Rableri katında onları O'na yaklaştıracak, menfaatlerini ve diğer hayır yönlerini sağlayacak şefaatçiler olsunlar diye putlardan ve Allah celle celâluhû dışında tapılan her şeyden ilahlar edindiler.
ولكن ليس الأمر كما زعموا ولا كما طمعوا، كلا: زجر وردع وردّ، إن هذه الآلهة المزعومة ستتنكر لعبادة عبدتها الكفار، يوم ينطقها الله، وتتبرأ من العابدين، وتكون أعداء وأضدادا لهم وأعوانا عليهم، لا لهم، بخلاف ما ظنوا، فيقولون: ما عبدتمونا، كما جاء في آية أخرى: ما كانُوا إِيَّانا يَعْبُدُونَ [القصص: ٢٨/ ٦٣] . وقوله سبحانه: إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَرَأَوُا الْعَذابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ (١٦٦) [البقرة: ٢/ ١٦٦] .
Fakat iş onların iddia ettiği ve umduğu gibi değildir. { كلا } “Hayır!” bir men etme, caydırma ve reddir. Allah onları konuşturduğu gün, bu sözde ilahlar kendilerine tapan kâfirlerin ibadetlerini tanımazlıktan gelecek, tapanlardan uzak duracak ve zannettiklerinin aksine onların lehlerine değil aleyhlerine düşmanlar, hasımlar ve yardımcılar olacaklardır. Nitekim: "Siz bize tapmıyordunuz" diyeceklerdir. Başka bir ayette şöyle buyrulduğu gibi: { ما كانُوا إِيَّانا يَعْبُدُونَ } “Onlar bize tapmıyorlardı.” [el-Kasas: 28/63]. Yüce Allah'ın şu buyruğu da böyledir: { إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَرَأَوُا الْعَذابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ (١٦٦) } “Hani uyulanlar, azabı gördüklerinde uyanlardan uzak durmuşlar ve aralarındaki bütün bağlar kopup parçalanmıştı.” [el-Bakara: 2/166].
هذه حال الكفار مع الأصنام، ثم ذكر الله تعالى حال الكفار مع الشياطين في الدنيا، فإنهم يسألونهم وينقادون لهم، فقال تعالى: أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ عَلَى الْكافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا (٨٣) ، أي ألم تعلم أننا سلطنا الشياطين على الكفار، وخلينا بينهم وبينهم، ومكناهم من إضلالهم، فهم يحركونهم إلى فعل المعاصي، ويهيجونهم إلى الكفر والضلال ويغوونهم، كما قال الله تعالى: وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ وَشارِكْهُمْ فِي الْأَمْوالِ وَالْأَوْلادِ [الإسراء: ١٧/ ٦٤] .
Kâfirlerin putlarla olan durumu böyledir. Ardından Allah Teâlâ kâfirlerin dünyada şeytanlarla olan durumunu zikretmiştir; zira onlar şeytanlara danışır ve onlara boyun eğerler. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ عَلَى الْكافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا (٨٣) } “Kâfirlerin üzerine, onları kışkırttıkça kışkırtan şeytanları gönderdiğimizi görmedin mi?” Yani bilmedin mi ki biz şeytanları kâfirlerin üzerine musallat kıldık, onları baş başa bıraktık ve onları saptırmalarına imkân verdik. Şeytanlar onları günah işlemeye sevk eder, küfre ve sapıklığa kışkırtır ve yoldan çıkarırlar. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ وَشارِكْهُمْ فِي الْأَمْوالِ وَالْأَوْلادِ } “Onlardan gücünün yettiğini sesinle yerinden oynat; atlılarınla ve yayalarınla onların üzerine yürü; mallarına ve evlatlarına ortak ol...” [el-İsrâ: 17/64].
فلا تتعجل يا محمد على هؤلاء، بأن تطلب تعذيبهم وإهلاكهم، بسبب تصميمهم على الكفر والضلال، إنما نعد لهم أوقاتا معدودة، ونؤخرهم لأجل معدود مضبوط،
Ey Muhammed! Küfür ve sapıklıkta diretmiş olmaları sebebiyle azap edilmelerini ve helak olmalarını isteyerek onlar hakkında acele etme! Biz onlar için ancak sayılı vakitleri saymaktayız ve onları belirlenmiş, zaptedilmiş bir süreye kadar ertelemekteyiz.
هو انتهاء آجالهم، وهم صائرون إلى عذاب الله ونكاله حتما، فليس بينك وبين عذابهم إلا أوقات محصورة ومعدودة، وكل آت قريب، كما جاء في آية أخرى:
Bu ise ecellerinin sona ermesidir ve onlar kesinlikle Allah'ın azabına ve cezasına varacaklardır. Seninle onların azabı arasında yalnızca sınırlı ve sayılı vakitler vardır; gelecek olan her şey yakındır. Nitekim başka bir ayette şöyle buyrulmuştur:
وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ [إبراهيم: ١٤/ ٤٢] .
{ وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ } “Sakın Allah'ı zalimlerin yaptıklarından habersiz sanma!” [İbrâhîm: 14/42].