والفلو: المهر أو الجحش يفطم أو يبلغ السنة.
Felüv (فَلُوّ): Sütten kesilmiş ya da bir yaşına basmış at veya eşek yavrusudur.
جزاء الكافرين والمؤمنين
Kâfirlerin ve Müminlerin Cezası
من المعلوم بداهة أن الجزاء من جنس العمل، وأن النجاح والرسوب بحسب الاستعداد للامتحان، فمن أحسن العمل، وأتقن الصنعة، وآمن إيمانا صحيحا، لقي الرضوان، وفاز بالجنان، ونجح في الامتحان. ومن أساء العمل، وأفسد المسعى، وكفر بالله وخالقه ورازقه، تلقى الهوان والسخط والغضب، وباء بالنيران، وخاب في النتيجة. وهذا منهج القرآن وكل كتاب إلهي، وهو حكم العقل الصحيح، قال الله تعالى مبينا هذا المنهاج:
Açıkça bilinmektedir ki ceza amelin cinsindendir; başarı ve başarısızlık da imtihana hazırlık derecesine göredir. Kim amelini güzel yapar, işini sağlam tutar ve doğru bir imanla inanırsa, rızaya erer, cennetleri kazanır ve imtihanda başarılı olur. Kim de amelini kötü yapar, çabasını boşa çıkarır, Allah'ı, Yaratıcısını ve Rızık Vericisini inkâr ederse horluk, öfke ve gazapla karşılaşır, cehennem ateşini boylar ve neticede hüsrana uğrar. Kur'an'ın ve her ilahi kitabın menheci budur; selim aklın hükmü de böyledir. Allah Teâlâ bu yöntemi açıklayarak şöyle buyurmuştur:
[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٩٨ الى ١٠٣]
[Enbiyâ Suresi (21), Âyetler 98-103]
إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ (٩٨) لَوْ كانَ هؤُلاءِ آلِهَةً ما وَرَدُوها وَكُلٌّ فِيها خالِدُونَ (٩٩) لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَهُمْ فِيها لا يَسْمَعُونَ (١٠٠) إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ (١٠١) لا يَسْمَعُونَ حَسِيسَها وَهُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خالِدُونَ (١٠٢)
{إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ (٩٨) لَوْ كانَ هؤُلاءِ آلِهَةً ما وَرَدُوها وَكُلٌّ فِيها خالِدُونَ (٩٩) لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَهُمْ فِيها لا يَسْمَعُونَ (١٠٠) إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ (١٠١) لا يَسْمَعُونَ حَسِيسَها وَهُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خالِدُونَ (١٠٢)} “Hiç şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennemin odunusunuz (yakıtısınız); siz oraya gireceksiniz. (98) Eğer onlar ilah olsalardı oraya girmezlerdi. Oysa hepsi orada ebedî kalıcıdırlar. (99) Orada onlar için bir inilti (ve feryat) vardır; onlar orada [başka hiçbir şey] işitmezler. (100) Şüphesiz kendilerine tarafımızdan en güzel mükâfat (hüsnâ) takdir edilmiş olanlar ise, işte onlar oradan uzak tutulmuşlardır. (101) Onlar onun (cehennemin) uğultusunu bile duymazlar ve canlarının çektiği nimetler içinde ebedî kalırlar. (102)”
لا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ هذا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ (١٠٣)
{لا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ هذا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ (١٠٣)} “Hiç şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennemin odunusunuz (yakıtısınız); siz oraya gireceksiniz. (98) Eğer onlar ilah olsalardı oraya girmezlerdi. Oysa hepsi orada ebedî kalıcıdırlar. (99) Orada onlar için bir inilti (ve feryat) vardır; onlar orada [başka hiçbir şey] işitmezler. (100) Şüphesiz kendilerine tarafımızdan en güzel mükâfat (hüsnâ) takdir edilmiş olanlar ise, işte onlar oradan uzak tutulmuşlardır. (101) Onlar onun (cehennemin) uğultusunu bile duymazlar ve canlarının çektiği nimetler içinde ebedî kalırlar. (102) En büyük korku bile onları tasalandırmaz ve melekler onları: «İşte bu, size vadedilmiş olan gününüzdür» diye karşılarlar. (103)”
مطلع الآيات: إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مخاطبة لكفار مكة، مفادها: إنكم أيها المشركون بالله عبدة الأصنام والأوثان، مع أصنامكم: حصب جهنم، أي وقود النار، تدخلونها جميعا، وتخلدون فيها، والورود في هذه الآية: ورود الدخول، وحرق الأصنام بالنار، على جهة التوبيخ لعابديها.
Ayetlerin başlangıcı olan: { إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ } “Hiç şüphesiz siz ve taptıklarınız” ifadesi Mekke kâfirlerine yönelik bir hitaptır. Anlamı şudur: Ey Allah'a şirk koşan, putlara ve heykellere tapanlar! Sizler putlarınızla birlikte cehennemin odunusunuz (hasab), yani ateşin yakıtısınız; oraya hepiniz gireceksiniz ve orada ebedî kalacaksınız. Bu ayette geçen vurûd (varış) ise [bizzat] giriş varışıdır. Putların ateşle yakılması da onlara tapanları kınama (tevbîh) gayesiyledir.
وقد نزلت الآية التي بعدها حينما اعترض عبد الله بن الزّبعرى على رسول الله ﷺ، قائلا: إن عيسى وعزيرا ونحو هما قد عبدا من دون الله، فيلزم أن يكونا حصبا لجهنم، فنزلت آية: إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى.
Bundan sonraki ayet ise Abdullah b. ez-Ziba'râ'nın Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem: «Îsâ'ya, Üzeyr'e ve benzerlerine de Allah'tan başka tapıldı, o halde onların da cehennem odunu olması gerekir» diyerek itiraz etmesi üzerine nazil olmuştur. Bunun üzerine {إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى} ayeti inmiştir.
وأكد الله تعالى قبل بيان نجاة أهل الإيمان على إحراق الأصنام للتوبيخ، بأنه لو كانت هذه الأصنام آلهة صحيحة، تضر وتنفع كما يدعي عبدتها، ما دخلوا النار، لأن أبسط شيء في الفكر: أن الذات أو النفس تدفع الضر عن حالها، وكل تلك الآلهة المزيفة المعبودة من دون الله، مخلدة في نيران جهنم، دائمة العذاب فيها، لا مخرج لهم منها.
Allah Teâlâ, iman ehlinin kurtuluşunu beyan etmeden önce, putların kınama amacıyla yakılacağını vurgulayarak bildirmiştir ki: Eğer bu putlar, tapanlarının iddia ettiği gibi zarar ve fayda veren gerçek ilahlar olsalardı cehenneme girmezlerdi; zira aklın en basit gereği, bir varlığın veya nefsin kendi durumundan zararı defetmesidir. Allah'tan başka tapılan bütün o sahte ilahlar cehennem ateşlerinde ebedî kalıcıdırlar, orada sürekli azap içindedirler ve onlar için oradan bir çıkış yoktur.
وللمعذّبين من شدة العذاب أنين وزفير، والزفير: صوت المعذب، وهو كشهيق الحمير وشبهه، إلا أنه من الصدر، وهم في النار لا يسمعون فيها خبرا مفرحا، ولا شيئا سارّا من القول، بل يسمعون صوت الزبانية الذين يتولون تعذيبهم.
Azap çekenlerin, azabın şiddetinden dolayı iniltileri ve zefirleri (hırıltılı solukları) vardır. Zefîr (زَفِير): Azap görenin çıkardığı sestir; eşeklerin anırmasındaki soluk alışına benzer, ancak göğüsten çıkar. Onlar ateşte sevindirici hiçbir haber, gönül açıcı hiçbir söz işitmezler; aksine sadece kendilerine azap etmekle görevli zebânilerin sesini duyarlar.
أما أهل السعادة: فليسوا من المعذّبين لأنهم لم يرضوا بعبادتهم أنفسهم، ولا دعوا إليه، فهؤلاء سبقت لهم من الله الحسنى، أي تقرر في علم الله أنهم بسبب التزامهم الإيمان وصالح الأعمال في الدنيا، مبعدون عن دخول النار، وهم مبشّرون بالجنة والثواب العظيم، وموفّقون للعمل الصالح، كما قال الله تعالى: لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ [يونس: ١٠/ ٢٦] . فسقط بذلك اعتراض عبد الله بن الزبعرى على ظاهر الآية السابقة: إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ.. فإن المعبودين من غير علم منهم ولا رضا بعبادتهم من قبل الجاهلين هم ناجون من العذاب، وأوصاف نعيم السعداء أربعة: هي أنهم لا يسمعون حسيس النار، أي صوتها وحريقها في الأجساد وشررها، وهم ماكثون أبدا على الدوام في الجنان، يتمتعون بما اشتهت أنفسهم من نعيم الجنة ولذائذها، ولا يحزنهم الفزع الأكبر، أي
Saadet ehline gelince: Onlar azap görenlerden değillerdir; zira kendilerine tapılmasına ne rıza göstermişler ne de insanları buna çağırmışlardır. İşte bunlar için Allah'tan hüsnâ (en güzel mükâfat) önceden takdir edilmiştir; yani Allah'ın ilminde, dünyada imana ve salih amellere sarılmaları sebebiyle cehenneme girmekten uzak tutulacakları kesinleşmiştir. Onlar cennetle ve büyük sevapla müjdelenmişler, salih amellere muvaffak kılınmışlardır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ} “Güzel davrananlara daha güzel karşılık (cennet) ve fazlası vardır.” [Yûnus: 10/26]. Böylece Abdullah b. ez-Ziba'râ'nın önceki {إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ} ayetinin zahirine yaptığı itiraz hükümsüz kalmıştır. Çünkü cahiller tarafından kendi bilgileri ve rızaları olmaksızın kendilerine tapılan kimseler azaptan kurtulmuşlardır. Saadet ehlinin nail olacağı nimetlerin vasıfları dörttür: Onlar ateşin fısıltısını (hasîs), yani onun sesini, bedenleri yakışını ve kıvılcımlarını işitmezler; cennetlerde sürekli ve ebedî kalırlar; nefislerinin çektiği cennet nimetlerinden ve lezzetlerinden dilediklerince faydalanırlar; ve en büyük korku onları tasalandırmaz, yani
لا تخيفهم أهوال القيامة، بعد قيامهم من قبورهم للحساب، إلى أن يصلوا إلى الجنة، وتستقبلهم الملائكة بالسلام عليهم، والتبشير لهم، قائلين لهم: هذا يومكم الذي وعدتم فيه الثواب والنعيم، إنه يوم المسرة الأكبر، ويوم الثواب والفرحة الأعظم، ويوم الحسنى، والحسنى: الرحمة وحتمية التفضيل.
Kabirlerinden hesap için kalkışlarından cennete varışlarına kadar kıyametin dehşetleri onları korkutmaz. Melekler onları selamlayarak ve müjdeleyerek: «Bu, size sevap ve nimet vadedilmiş olan gününüzdür» diyerek karşılarlar. O gün, en büyük sevinç günüdür; en büyük mükâfat ve ferahlık günüdür; hüsnâ günüdür. Hüsnâ ise rahmet ve üstün kılınmanın kesinleşmesidir.
ألا ما أعظم الفرق الشاسع بين مصير هؤلاء السعداء، فهم المخلّدون في النعيم، المتمتعون بأطيب وأحسن الأحوال، وأما أولئك الأشقياء فعلى العكس من ذلك تماما، إنهم مخلدون في الجحيم، وفي أسوأ الأحوال، وأتعس الأوصاف والأوضاع.
İşte bu saadet ehlinin akıbeti ile diğerleri arasındaki o muazzam ve uçsuz bucaksız fark ne büyüktür! Zira onlar nimet içinde ebedî kalanlar, en güzel ve en hoş durumların tadını çıkaranlardır. O bedbahtlara gelince, onlar bunun tamamen aksinedir; cehennemde, en kötü hallerde ve en perişan nitelik ve vaziyetlerde ebedî kalıcıdırlar.
طي السماء وإرث الأرض
Göğün Dürülmesi ve Yerin Miras Kalması
في يوم القيامة تتبدى عجائب، وتظهر أحوال خطيرة، تنبئ عن عظمة القدرة الإلهية، وتذهل منها العقول والأفكار، من هذه العجائب تبدّد السماوات وطيّها كطي سجل الكتاب، وتغيّر الأرض تغيرا غير منتظر، وسرعة الحساب، وتقرير مصير الخلائق على نحو غريب، وسوق الناس إلى مصائرهم سوقا سريعا، إما إلى جنة عرضها السماوات والأرض، وإما إلى نار محرقة تتلظى بها الجلود، وتحترق بها الأكباد والقلوب، وهذا ما أخبرت عنه الآيات الآتية:
Kıyamet gününde ilahi kudretin büyüklüğünü haber veren, akılları ve fikirleri dehşete düşüren harikulade durumlar ve dehşetli haller ortaya çıkar. Bu harikalar arasında göklerin dağılıp kitap tomarlarının dürülmesi gibi dürülmesi, yeryüzünün beklenmedik bir şekilde değişmesi, hesabın sürati, mahlukatın kaderinin şaşırtıcı biçimde belirlenmesi ve insanların genişliği gökler ve yer kadar olan cennete veya derileri kavuran, ciğerleri ve kalpleri tutuşturan yakıcı bir ateşe doğru süratle sevk edilmesi yer alır. Gelecek ayetlerin haber verdiği husus da budur:
[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ١٠٤ الى ١٠٦]
[Enbiyâ Suresi (21), Âyetler 104-106]
يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْداً عَلَيْنا إِنَّا كُنَّا فاعِلِينَ (١٠٤) وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ (١٠٥) إِنَّ فِي هذا لَبَلاغاً لِقَوْمٍ عابِدِينَ (١٠٦)
{يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْداً عَلَيْنا إِنَّا كُنَّا فاعِلِينَ (١٠٤) وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ (١٠٥) إِنَّ فِي هذا لَبَلاغاً لِقَوْمٍ عابِدِينَ (١٠٦)} “Yazılı kâğıt tomarının dürüldüğü gibi göğü düreceğimiz gün, ilk yaratmaya başladığımız gibi onu iade ederiz (yeniden yaratırız). Bu, üzerimize aldığımız bir vaaddir. Şüphesiz Biz bunu yapanlarız. (104) Andolsun, Zikir'den (Tevrat'tan/Levh-i Mahfûz'dan) sonra Zebûr'da da yeryüzüne ancak salih kullarımın vâris olacağını yazmıştık. (105) Şüphesiz bunda, kulluk eden bir kavim için elbette yeterli bir tebliğ (öğüt) vardır. (106)”
إن الملائكة الكرام تستقبل وفود أهل الإيمان، وتتلقاهم مبشرين مهللين، يوم يطوي الله تعالى السماء، بواسطة ملك كما يطوى السجل، أي الصحيفة المخصصة للكتابة، وهذا الطي كائن حتما، يوم يعيد الله الخلائق بالبعث خلقا جديدا، كما بدأهم في أول مرة، والله وحده هو القادر على إعادتهم، إنه وعد لا يتخلف، والله قادر على فعل ذلك الطي بيسر وسهولة، كما جاء في آية أخرى:
Yüce melekler, Allah Teâlâ'nın bir melek vasıtasıyla göğü, sicil —yani yazı için ayrılmış kâğıt/sahife— dürüldüğü gibi düreceği günde iman ehlini karşılar, onlara müjdeler verip tehlil getirirler. Bu dürülme, Allah'ın mahlukatı ilk defa var ettiği gibi diriltme yoluyla yeniden yaratacağı günde mutlaka gerçekleşecektir. Onları yeniden yaratmaya yalnız Allah kādirdir; bu, asla şaşmayan bir vaaddir ve Allah o dürme işini gayet kolay ve zahmetsizce yapmaya kādirdir; nitekim başka bir ayette şöyle buyrulmuştur:
وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٦٧) [الزمر: ٣٩/ ٦٧] .
{وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَميعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمينِهِ سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٦٧)} “Onlar Allah'ı gereği gibi takdir edemediler. Halbuki kıyamet günü bütün yeryüzü O'nun kabzasındadır (kudret elindedir); gökler de O'nun sağ eliyle dürülmüştür. O, onların ortak koştuklarından münezzeh ve yücedir.” [Zümer: 39/67].
أما تبدل السماوات والأرض، فجاء الخبر عنه في قوله سبحانه: يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّماواتُ وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ (٤٨) [إبراهيم: ١٤/ ٤٨] .
Göklerin ve yerin değişmesine gelince, bunun haberi O'nun Sübhânehu şu buyruğunda yer almıştır: {يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّماواتُ وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ (٤٨)} “O gün yer başka bir yere, gökler de [başka göklere] dönüştürülür ve [bütün insanlar] Vâhid ve Kahhâr olan Allah'ın huzuruna çıkarlar.” [İbrâhîm: 14/48].
وقوله سبحانه: كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ يحتمل معنيين كما ذكر ابن عطية في تفسيره:
O'nun Sübhânehu {كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ} buyruğu, İbn Atıyye'nin tefsirinde belirttiği üzere iki manaya ihtimallidir:
أحدهما: أن يكون خبرا عن البعث، أي كما اخترعنا الخلق أولا على غير مثال، كذلك ننشئهم تارة أخرى، فنبعثهم من القبور.
Birincisi: Yeniden dirilmeden (ba's) bir haber olmasıdır; yani mahlukatı ilk başta örneksiz olarak nasıl icat ettiysek, aynı şekilde onları ikinci bir defa tekrar var eder ve kabirlerden diriltiriz.
والثاني: أن يكون خبرا عن أن كل شخص يبعث يوم القيامة على هيئته التي خرج بها إلى الدنيا.
İkincisi: Her şahsın kıyamet günü dünyaya geldiği andaki heyeti üzere diriltileceğine dair bir haber olmasıdır.
ثم أخبر الله تعالى عما قضاه وقدره لعباده الصالحين من سعادة الدنيا والآخرة ووراثة الأرض، فذكر سبحانه أنه قضى قضاء محتما في كتاب الزبور، بعد التوراة أو القرآن: أن وراثة الأرض في الدنيا والآخرة لا تكون على الدوام والاستقرار إلا لعباد الله الصالحين وهم المؤمنون العاملون بطاعة الله تعالى. والذكر: إما التوراة كما قالت فرقة، أو القرآن وهو قول ابن عباس، أو اللوح المحفوظ، والزبور: إما ما
Daha sonra Allah Teâlâ, salih kulları için takdir ve hükmettiği dünya ve ahiret saadeti ile yeryüzüne vâris olma hususunu haber verdi. Sübhânehu Tevrat'tan veya Kur'an'dan sonra Zebûr kitabında kesin olarak hükmettiğini bildirdi ki: Dünyada ve ahirette yeryüzünün vârisliği sürekli ve kalıcı olarak ancak Allah'ın salih kullarına aittir; onlar da Allah Teâlâ'ya itaat ile amel eden müminlerdir. ez-Zikr (الذِّكْر): Bir grubun dediği gibi ya Tevrat'tır, ya İbn Abbas'ın kavli üzere Kur'an'dır, ya da Levh-i Mahfûz'dur. ez-Zebûr (الزَّبُور) ise: Ya
أنزله الله على داود ﵇، أو أنه اسم يعم جميع الكتب المنزلة، لأنه مأخوذ من «زبرت الكتاب» : إذا كتبته.
Allah'ın Dâvûd'a aleyhisselâm indirdiği [kitaptır] ya da indirilmiş bütün kitapları kapsayan genel bir isimdir; çünkü o, "onu yazdım" anlamına gelen «zebertü'l-kitâbe» (زَبَرْتُ الْكِتَابَ) ifadesinden türetilmiştir.
والأرض: إما أرض الجنة بقول فرقة، لقوله تعالى: وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشاءُ [الزّمر: ٣٩/ ٧٤] . وإما أرض الدنيا في قوله فرقة أخرى، أي كل ما يناله المؤمنون من الأرض، لقوله تعالى: وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ [النور: ٢٤/ ٥٥] .
el-Arz (الأرض / yeryüzü) ise: Bir grubun görüşüne göre cennet yurdudur; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشاءُ} “Onlar şöyle derler: 'Bize verdiği sözü yerine getiren ve bizi bu yere vâris kılan Allah'a hamdolsun! Cennetten dilediğimiz yerde oturuyoruz.'” [Zümer: 39/74]. Diğer bir grubun görüşüne göre ise dünya yurdudur; yani müminlerin yeryüzünde elde ettikleri her şeydir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ} “Allah, içinizden iman edip salih ameller işleyenlere, kendilerini yeryüzünde mutlaka halife (hükümran) kılacağını vadetmiştir.” [Nûr: 24/55].
إن في هذا المذكور في سورة الأنبياء أو في القرآن بجملته، من الأخبار والوعد والوعيد، والمواعظ المؤثرة، لإبلاغا كافيا ومنفعة تامة لقوم عابدين: وهم الذين عبدوا الله بما شرعه وأحبّه ورضيه، وآثروا طاعة الله على طاعة الشيطان وشهوات الأنفس.
Şüphesiz Enbiyâ Suresi'nde veya Kur'an'ın bütününde zikredilen bu haberler, vaad ve tehditler, etkileyici öğütler, ibadet eden bir topluluk için kesinlikle yeterli bir tebliğ ve tastamam bir faydadır. Onlar, Allah'ın meşru kıldığı, sevdiği ve razı olduğu şekilde O'na kulluk eden, Allah'a itaati şeytana ve nefislerinin arzularına itaate tercih eden kimselerdir.
والعبادة التي يتصف بها العابدون تتضمن الإيمان بالله تعالى، واجتماع أوصاف العبادة التامة من الإيمان، وطاعة الله والخشوع له، مؤهلة أصحابها للتمكن في الأرض في الدنيا، والظفر بالجنة في الآخرة.
Kulluk edenlerin (âbidlerin) vasıflandığı ibadet; Allah Teâlâ'ya imanı, imandan kaynaklanan tam ibadet niteliklerini, Allah'a itaati ve O'na karşı huşû duymayı içerir. Bu vasıflar, sahiplerini dünyada yeryüzünde hâkim kılmaya ve ahirette de cenneti kazanmaya ehil kılar.
النبي ﷺ رحمة للعالمين
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Âlemlere Rahmettir
ختمت سورة الأنبياء بعد إيراد سيرتهم وقصصهم ببيان الغاية السامية من بعثة خاتم النبيين محمد صلوات الله وسلامه عليه، والتي هي في جوهرها أنه رحمة للعالمين في الدين والدنيا والآخرة، أما في الدين فبإنقاذهم من الجاهلية والضلالة إلى العلم والنور والهداية، وأما في الدنيا فهو لتحقيق العزة والنصر، والتخلّص من الذّلة والمهانة، فإن آمن الناس برسالة النبي محمد ﷺ سعدوا وصعدوا وارتقوا، وإن أعرضوا وتنكروا، فما على هذا الرسول إلا البلاغ المبين، قال الله تعالى واصفا خاصية رسالة النبي ﷺ:
Enbiyâ Suresi, peygamberlerin hayatları ve kıssaları zikredildikten sonra, peygamberlerin sonuncusu olan Muhammed'in —Allah'ın salât ve selâmı üzerine olsun— gönderilişindeki yüce gayenin beyanıyla sona ermiştir. Bu gaye, özü itibarıyla onun dinde, dünyada ve ahirette âlemlere rahmet olmasıdır. Dindeki rahmeti, onları cahiliye ve sapıklıktan kurtarıp ilme, nura ve hidayete ulaştırmasıdır. Dünyadaki rahmeti ise izzet ve zaferi gerçekleştirmesi, zillet ve aşağılanmaktan kurtarmasıdır. Şayet insanlar Peygamber Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem risaletine iman ederlerse mutlu olur, yükselir ve yücelirler. Eğer yüz çevirir ve inkâr ederlerse, bu Peygambere düşen sadece apaçık bir tebliğdir. Allah Teâlâ, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem risaletinin özelliğini niteleyerek şöyle buyurmuştur:
[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ١٠٧ الى ١١٢]
[Enbiyâ Suresi (21), Âyetler: 107-112]
وَما أَرْسَلْناكَ إِلاَّ رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ (١٠٧) قُلْ إِنَّما يُوحى إِلَيَّ أَنَّما إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٠٨) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ آذَنْتُكُمْ عَلى سَواءٍ وَإِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ ما تُوعَدُونَ (١٠٩) إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ مِنَ الْقَوْلِ وَيَعْلَمُ ما تَكْتُمُونَ (١١٠) وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ (١١١)
{وَما أَرْسَلْناكَ إِلاَّ رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ (١٠٧) قُلْ إِنَّما يُوحى إِلَيَّ أَنَّما إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٠٨) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ آذَنْتُكُمْ عَلى سَواءٍ وَإِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ ما تُوعَدُونَ (١٠٩) إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ مِنَ الْقَوْلِ وَيَعْلَمُ ما تَكْتُمُونَ (١١٠) وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ (١١١)} “[Ey Muhammed!] Biz seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik. (107) De ki: 'Bana ancak, ilahınızın yalnızca bir tek ilah olduğu vahyolunuyor. Artık siz teslim oluyor musunuz (Müslüman oluyor musunuz)?' (108) Eğer yüz çevirirlerse de ki: 'Size [gerçeği] eşit şekilde açıkladım. Artık size vadedilen [azabın] yakın mı yoksa uzak mı olduğunu ben bilemem.' (109) Şüphesiz O, sözün açığa vurulanını da bilir, gizlemekte olduğunuz şeyleri de bilir. (110) Bilmiyorum; belki de bu, sizin için bir imtihan ve belirli bir süreye kadar bir yararlanmadır.' (111)”
قالَ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ وَرَبُّنَا الرَّحْمنُ الْمُسْتَعانُ عَلى ما تَصِفُونَ (١١٢)
{قالَ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ وَرَبُّنَا الرَّحْمنُ الْمُسْتَعانُ عَلى ما تَصِفُونَ (١١٢)} “[Peygamber] Dedi ki: 'Rabbim! [Bizimle onların arasında] hak ile hükmet. Rabbimiz Rahmân'dır; sizin nitelemelerinize karşı yardımı talep edilendir.' (112)”
المعنى: وما أرسلناك أيها النبي محمد بشريعة القرآن وهديه وأحكامه ودستوره إلا لرحمة جميع العالم من الإنس والجن، في الدنيا والآخرة. أما رحمته للمؤمنين: فهي بيّنة تتجلى في تحقيق إسعادهم في دنياهم، ونجاتهم في أخراهم، وأما رحمته للكافرين:
Anlamı: Ey Peygamber Muhammed! Biz seni Kur'an'ın şeriatı, hidayeti, hükümleri ve anayasasıyla ancak insan ve cin bütün âlemlere dünyada ve ahirette rahmet olman için gönderdik. Müminlere olan rahmetine gelince: Bu, onların dünyalarında mutluluğa, ahiretlerinde ise kurtuluşa erdirilmesinde açıkça kendini gösterir. Kâfirlere olan rahmetine gelince:
فتظهر في أن الله تعالى رفع عن مختلف الأمم أنواع العذاب الشامل المستأصل، كالطوفان وغيره.
Allah Teâlâ'nın, tufan ve benzeri gibi kökünü kazıyan genel azap türlerini muhtelif ümmetlerin üzerinden kaldırmış olmasıyla ortaya çıkar.
وجوهر رسالة هذا النبي تتمثل في قوله لقومه أهل مكة وكل إنسان: ما يوحى إلي شيء إلا أن الله إله واحد لا شريك له، فاعبدوه وحده فهل أنتم مطيعون، خاضعون لأوامر الله؟! فإن أعرضوا وتركوا ما دعاهم إليه هذا الرسول، فقل لهم: أعلمتكم أني حرب لكم، وأنتم حرب لي، وأخبرتكم خبرا نتساوى في العلم به، وهذا عدل في الاعلام والإخبار: وهو أنني بريء منكم، وأنتم بريئون مني، وقد عرفتكم إنذاراتي، وأردت أن تشاركوني في معرفة ما عندي من الخوف عليكم من الله تعالى.
Bu Peygamber'in tebliğinin özü, kavmi olan Mekkelilere ve her bir insana söylediği şu sözde somutlaşır: Bana yalnızca Allah'ın hiçbir ortağı bulunmayan tek bir ilah olduğu vahyolunuyor; öyleyse yalnız O'na kulluk ediniz. Artık siz itaat eden, Allah'ın emirlerine boyun eğen kimseler misiniz?! Şayet yüz çevirir ve bu Elçi'nin kendilerini davet ettiği şeyi terk ederlerse onlara de ki: Ben size karşı savaş hâlinde olduğumu, sizin de bana karşı savaş hâlinde olduğunuzu bildirdim; bunu bilme hususunda eşit olduğumuz bir haberle size bildirdim. Bildirme ve haber vermedeki bu adalet şudur: Ben sizden uzağım, siz de benden uzaksınız. Uyarılarımı size tanıttım ve Allah Teâlâ'dan ötürü sizin hakkınızda duyduğum endişeyi benimle birlikte bilmenizi arzu ettim.
وأعلمكم بأنني لا أعرف وقت عقابكم، وإنما هو مترقب في القرب والبعد، فما توعدون به من العذاب، وتغلّب المؤمنين عليكم هو واقع كائن لا محالة، والله هو العالم بتحديد وقته.
[Yine] size bildiririm ki ben, çarptırılacağınız cezanın vaktini bilmem; o ancak yakınlık ve uzaklık bakımından gözetilip beklenmektedir. Tehdit edildiğiniz o azap ve müminlerin size üstün gelmesi, muhakkak vuku bulacak ve gerçekleşecektir; onun vaktini tam olarak belirleyen ise yalnızca Allah'tır.
إن الله تعالى يعلم الغيب كله، ويعلم ما يظهره الناس وما يسرون، ويعلم ما يطعنون به في الإسلام، وما يضمرونه من الحقد والكيد على المسلمين، وسيجزيكم الله على قليل ذلك وكثيره.
Şüphesiz Allah Teâlâ gaybın tamamını bilir; insanların açığa vurduklarını da gizlediklerini de bilir. İslam hakkında ettikleri taanları, Müslümanlara karşı besledikleri kin ve tuzakları bilir ve Allah bunun azının da çoğunun da karşılığını size verecektir.
وما أدري لعل تأخير العذاب عنكم ابتلاء واختبار لكم، وتمتع باللذات والمنافع الدنيوية إلى أجل مسمى، لينظر ماذا تعملون. وقوله تعالى: لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ الضمير يعود على الإملاء والإمهال لهم، والفتنة: الاختبار والابتلاء، والمتاع: ما يستمتع به مدة الحياة الدنيا.
Ve ben bilemem; belki de azabın sizden ertelenmesi sizin için bir imtihan, bir sınama ve ne yapacağınıza bakılması için belirlenmiş bir süreye kadar dünyevi lezzetlerden ve menfaatlerden yararlanmadır. Allah Teâlâ'nın {لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ} buyruğundaki zamir, onlara mühlet verilmesine ve ertelenmelerine döner. el-Fitne (الْفِتْنَةُ); sınama ve imtihandır. el-Metâ‘ (الْمَتَاعُ) ise; dünya hayatı süresince kendisinden faydalanılan şeydir.
ثم أمر الله نبيه أن يقول على جهة الدعاء: رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ أي افصل بيننا وبين قومنا المكذّبين بالحق والعدل، فإنك لا تحكم إلا بالحق، ولا تحب إلا الحق. وفي هذا الدعاء توعد، أي إن الحق هو نصرتي عليكم.
Sonra Allah, Peygamberine dua sadedinde şöyle demesini emretti: {رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ} “Rabbim! Hak ile hükmet”, yani bizimle hakkı yalanlayan kavmimiz arasında hak ve adaletle hükmünü ver; zira Sen ancak hak ile hükmedersin ve ancak hakkı seversin. Bu duada bir tehdit vardır; yani hak olan şey, benim size karşı zafer kazanmamdır.
ثم علّم الله نبيه كيفية التوكل عليه، والاستعانة بالله تعالى، أي إن الله ربنا هو المستعان، ويطلب منه العون على وصف الشرك والكفر، والكذب والباطل، ومفاد قولهم المزعوم: أن لله ولدا، وأن محمدا ساحر شاعر، وأن القرآن شعر، وأنهم طامعون في الانتصار على المسلمين، بحيث تكون الشوكة والغلبة لهم.
Sonra Allah Peygamberine Kendisine nasıl tevekkül edeceğini ve Allah Teâlâ'dan nasıl yardım isteyeceğini öğretti: Yani Rabbimiz olan Allah, şirk, küfür, yalan ve batıl nitelendirmelerine karşı Kendisinden yardım istenendir. İleri sürdükleri asılsız iddialarının özü ise şudur: Allah'ın bir çocuğu vardır, Muhammed bir büyücüdür, şairdir, Kur'an bir şiirdir ve onlar Müslümanlara karşı üstün gelip kuvvet ve galibiyetin kendilerinde olmasını ummaktadırlar.
وهذا الطلب والاحتكام إلى الله: إنذار للمشركين، وإظهار للحق، وتوعد للكفرة، وتهديد بالهزيمة والاندحار أمام جند الحق والإيمان، وأنصار الرحمن والقرآن، وقد تحقق هذا الإنذار، فإن الله نصر عبده، وأعز جنده، وهزم الأحزاب وحده، لا إله إلا هو الحي القيوم. وهذا دليل آخر على صدق محمد ﷺ في دعوته، وأنه رسول من عند الله تعالى لخير البشرية.
Bu talep ve Allah'ın hükmüne başvurma; müşrikler için bir uyarı, hakkın ortaya çıkması, kâfirlere yönelik bir tehdit ve hak ile iman ordusu, Rahmân'ın ve Kur'an'ın yardımcıları karşısında hezimete uğrayıp dağılacaklarına dair bir gözdağıdır. Nitekim bu uyarı gerçekleşti; Allah kuluna yardım etti, ordusunu aziz kıldı ve tek başına müttefik orduları (Ahzâb'ı) bozguna uğrattı. O'ndan başka ilah yoktur; O, Hayy'dır, Kayyûm'dur. Bu da Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem davasındaki doğruluğuna ve insanlığın hayrı için Allah Teâlâ katından gönderilmiş bir elçi olduğuna dair diğer bir delildir.