Binûn

Hac Suresi Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: et-Tefsîru'l-Vasît · Vehbe Zühaylî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ومن يرد فيه انحرافا عن أمر الله، ظالما غير متأول، عامدا السوء، نذقه يوم القيامة من العذاب المؤلم. قال مجاهد: وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ أي يعمل فيه عملا سيئا» ، وعلى هذا تكون الآية عامة، تشمل كل أنواع المعصية، ويختص الحرم بعقوبة من همّ فيه بسيئة، وإن لم يعملها. ويراد بالآية جعل البيت الحرام مفتوحا لجميع الناس المؤمنين، من غير فرق بين حاضر مقيم وباد: آت من البادية، أو مقيم

Kim orada Allah'ın emrinden sapmayı dileyerek, haktan sapıp [başka bir tevile sığınmaksızın] zulmeder ve kasten kötülüğe yönelirse, kıyamet gününde ona elem verici azaptan tattırırız. Mücâhid şöyle demiştir: { وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ } “Kim orada zulüm ile haktan sapmak isterse”, yani «Orada kötü bir iş yaparsa». Buna göre ayet genel olup her türlü isyanı kapsar; Harem ise orada bir kötülüğe niyet edip henüz onu işlememiş olan kimsenin dahi cezalandırılmasıyla diğer yerlerden ayrılır. Bu ayetle kastedilen; yerleşik bir mukim ile bedevi/çölden gelen veya dışarıdan gelen bir kimse arasında hiçbir fark gözetilmeksizin, Beyt-i Haram'ın bütün mümin insanlara [eşit] kılınmasıdır; ister yerleşik

وطارئ. وكلمة «بإلحاد» أي ميل، تشمل جميع المعاصي الصغيرة والكبيرة، من الكفر إلى الصغائر، فتعظيما لحرمة المكان توعد الله تعالى على نية السيئة فيه، ومن نوى سيئة، ولم يعملها، لم يحاسب بذلك إلا في مكة.

ile dışarıdan gelen kimse arasında hiçbir fark gözetmeksizin Beyt-i Haram'ın bütün müminlere açık kılınmasıdır. İlhâd (بإلحاد) kelimesi yani sapma; küfürden küçük günahlara kadar küçüğüyle büyüğüyle bütün günahları kapsar. Mekânın hürmetine tazimden ötürü Allah Teâlâ orada kötü niyete dahi ceza vaadinde bulunmuştur; bir kötülüğü niyet edip de onu işlemeyen kimse ise Mekke hariç bundan hesaba çekilmez.

ثم أبان الله تعالى مكانة البيت الحرام عند أهل الإيمان، ووبخ من أشرك فيه بالله تعالى، فاذكر أيها النبي محمد للناس وقت أن جعلنا لإبراهيم مكان البيت، أي أوحينا إليه القيام ببناء له، وعيّنا له موقع البناء، والبيت: هو الكعبة، وقيل له: أَنْ لا تُشْرِكْ بِي شَيْئاً أي ابنه على اسمي وحدي، ولا تشرك بي شيئا من خلقي، في العبادة والتعظيم، وطهّر بيتي من الشرك والأوثان والأصنام وجميع الأنجاس والدماء أن تطرح حوله، واجعله خالصا لهؤلاء الذين يعبدون الله وحده لا شريك له، وهم الطائفون القائمون بالعبادة، الركّع الساجدون. فالطائف حول الكعبة الشريفة يخص العبادة بالله تعالى، لا يفعل ذلك ببقعة من الأرض سواها، ويذكّره وجود هذا البيت بإخلاص العبادة والتوحيد لله تعالى، والقائم في الصلاة والدعاء إلى الله يدعو ربه وحده، دون أي شيء سواه، والراكع الساجد لله تعالى في عبادة، تخضع هامته ويذل رأسه، ويجمع جميع جسده معبرا عن تمام الانقياد والخضوع لله رب العالمين.

Sonra Allah Teâlâ iman ehli nezdinde Beyt-i Haram'ın konumunu açıklamış ve orada Allah Teâlâ'ya şirk koşanları kınamıştır: Ey Peygamber Muhammed! İbrahim için Beyt'in yerini belirlediğimiz, yani ona bir bina inşa etmesini vahyettiğimiz ve inşanın yerini tayin ettiğimiz vakti insanlara hatırlat. Beyt, Kâbe'dir. Ona: أَنْ لا تُشْرِكْ بِي شَيْئاً “Bana hiçbir şeyi ortak koşma” yani «Onu yalnızca benim adıma bina et; ibadette ve tazimde yarattıklarımdan hiçbir şeyi bana ortak koşma; tavaf edenler, ibadet için kıyama duranlar, rükû ve secde edenler yani Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmaksızın yalnızca O'na ibadet edenler için Beytimi şirkten, putlardan, heykellerden, her türlü necasetten ve çevresine kan akıtılmasından temiz tut ve orayı sırf onlara tahsis et» denilmiştir. Kâbe-i Şerif'i tavaf eden kimse, ibadeti yalnızca Allah Teâlâ'ya has kılar, yeryüzünün başka hiçbir parçasında bunu yapmaz. Bu Beyt'in varlığı ona ibadeti ihlasla yapmayı ve Allah Teâlâ'yı birlemeyi hatırlatır. Namazda ve Allah'a duada kıyama duran kimse de başka hiçbir şeye değil, yalnızca Rabbine dua eder. İbadet hâlinde Allah Teâlâ için rükû ve secde eden kimsenin başı eğilir, boynu bükülür ve âlemlerin Rabbi olan Allah'a tam bir teslimiyet ve boyun eğişi ifade etmek üzere bütün bedeni bir araya gelir.

إن مئات الناس وآلاف البشر تراهم حول الكعبة في غاية الخشوع والتضرع والإنابة، باكين نادمين، يطلبون من رب العزة خيري الدنيا والآخرة، والمكان مكان إجابة للدعاء، فتذرف الدموع، وتصفو النفوس، وتخضع لخالق الأرض والسماء، وتتجرد من الأهواء، وتتجه نحو الله لمغفرة الذنوب والتطهر من السيئات. فما أسعد لقاء المؤمن بربه حول البيت الحرام، إنه تمهيد للقاء الله يوم القيامة.

Kâbe'nin etrafında yüzlerce, binlerce insanı tam bir huşu, yakarış ve yöneliş içinde; ağlayarak, pişmanlık duyarak İzzet Rabbi'nden dünya ve ahiret hayrını isterken görürsün. O mekân duaların icabet edildiği bir mekândır; böylece gözyaşları dökülür, nefisler arınır, yerin ve göğün Yaratıcısına boyun eğer, heva ve heveslerden sıyrılır, günahların bağışlanması ve kötülüklerden temizlenmek için Allah'a yönelir. Müminin Beyt-i Haram etrafında Rabbiyle buluşması ne büyük bir saadettir! Bu, kıyamet gününde Allah ile buluşmanın bir hazırlığıdır.

فريضة الحج

Hac Farizası

الحج إلى البيت الحرام وأداء بقية المناسك: أحد أركان الإسلام، التي فيها الخير للمسلمين، وصلاح الدنيا والآخرة، وهو عبادة قديمة، وقد جعل الله تعالى البيت الحرام- فيما روي- متعبّدا لآدم ﵇، ثم درس بالطوفان وغيره، فلما كان عهد إبراهيم الخليل ﵇ أمره الله تعالى ببنائه، في موضعه الحالي الذي أمره الله به بواسطة ريح كشفت له عن أساس آدم، فرتب قواعده عليه. ثم أمر الله إبراهيم بمناداة الناس إلى أداء الحج لتحقيق منافع لهم، دنيوية وأخروية، كما قال الله تعالى في الآيات الآتية:

Beyt-i Haram'ı hacmetmek ve menâsikin geri kalanını yerine getirmek; Müslümanlar için hayır, dünya ve ahiret salahı barındıran İslam'ın rükünlerinden biridir. Bu, kadim bir ibadettir. Allah Teâlâ -rivayet edildiğine göre- Beyt-i Haram'ı Âdem [aleyhisselâm] için bir ibadet yeri kılmış, sonra Tufan ve diğer sebeplerle izleri silinmiştir. İbrahim el-Halîl [aleyhisselâm] devri gelince, Allah Teâlâ Âdem'in temelini kendisine açığa çıkaran bir rüzgâr vasıtasıyla emrettiği bugünkü yerinde Beyt'i inşa etmesini ona emretmiş, o da temellerini onun üzerine kurmuştur. Ardından Allah, dünyevi ve uhrevi birtakım menfaatleri elde etmeleri için insanları hac yapmaya çağırmasını İbrahim'e emretmiştir; nitekim Allah Teâlâ gelecek ayetlerde şöyle buyurmuştur:

[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٢٧ الى ٢٩]

[Hac Suresi (22), Ayetler 27-29]

وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالاً وَعَلى كُلِّ ضامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ (٢٧) لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ عَلى ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ فَكُلُوا مِنْها وَأَطْعِمُوا الْبائِسَ الْفَقِيرَ (٢٨) ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ (٢٩)

İnsanlar arasında haccı ilan et ki, gerek yaya olarak gerekse uzak yollardan gelen yorgun binekler üzerinde sana gelsinler. (27) Kendilerine ait birtakım menfaatlere şahit olsunlar ve Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiği kurbanlık hayvanlar üzerine belirli günlerde Allah'ın adını ansınlar. Artık onlardan hem kendiniz yiyin hem de darlık içindeki yoksulu doyurun. (28) Sonra kirlerini gidersinler, adaklarını yerine getirsinler ve Beyt-i Atîk'i (Kâbe'yi) tavaf etsinler. (29)

أخرج ابن جرير الطبري عن مجاهد قال: كانوا لا يركبون، فأنزل الله: يَأْتُوكَ رِجالًا وَعَلى كُلِّ ضامِرٍ فأمرهم بالزاد، ورخص لهم في الركوب والمتجر.

İbn Cerîr et-Taberî, Mücâhid'den şöyle rivayet etmiştir: Onlar binitlere binmezlerdi; bunun üzerine Allah: يَأْتُوكَ رِجالًا وَعَلى كُلِّ ضامِرٍ “Gerek yaya olarak gerekse yorgun binekler üzerinde sana gelsinler” ayetini indirdi; onlara azık edinmelerini emretti, binmeye ve ticaret yapmaya da ruhsat verdi.

والمعنى: ناد يا إبراهيم في الناس بالحج، داعيا لهم إلى الحج إلى البيت الحرام، يأتوك راجلين ماشين، وراكبين على كل بعير ضامر مهزول، من كل طريق بعيد.

Anlamı şudur: Ey İbrahim! İnsanları Beyt-i Haram'a hac yapmaya çağırarak aralarında haccı ilan et; sana yaya olarak yürüyerek ve uzak yollardan gelen zayıflamış, arıklamış binekler üzerinde gelsinler.

وقوله: وَأَذِّنْ من الأذان والتأذين: وهو الاعلام برفع الصوت، على نحو ما يكون للصلاة.

Ayetteki: وَأَذِّنْ “İlan et” ifadesi, ezan ve te'zin kökünden olup tıpkı namaz için yapıldığı gibi ses yükselterek bildirmek demektir.

روي أن إبراهيم ﵇ لما أمر بالأذان بالحج قال: يا رب، وإذا ناديت فمن يسمعني؟ قيل له: ناد يا إبراهيم، فعليك النداء، وعلينا البلاغ،

Rivayet edildiğine göre İbrâhim aleyhisselâm haccı ilan etmekle emrolunduğunda: «Ey Rabbim! Seslendiğim zaman beni kim işitir?» dedi. Kendisine: «Sen seslen ey İbrâhim! Seslenmek senden, ulaştırmak ise Bizdendir» denildi.

فصعد على جبل أبي قبيس ونادى: أيها الناس، إن الله قد أمركم بحج هذا البيت فحجّوا.

Bunun üzerine Ebû Kubeys dağına çıkıp şöyle seslendi: «Ey insanlar! Şüphesiz ki Allah bu Beyt'i hacmetmenizi size emretti, artık haccedin!»

وجاء قوله تعالى: يَأْتِينَ بالتأنيث، عودا إلى معنى كُلِّ ضامِرٍ وفعل غير العقلاء كفعل المؤنث، لكنه يتضمن معنى الجماعات أو الرفاق.

Allah Teâlâ'nın: يَأْتِينَ “Gelsinler” lafzı, كُلِّ ضامِرٍ “her zayıf binek” lafzının anlamına binaen müennes (dişil) olarak gelmiştir; çünkü akıl sahibi olmayan varlıkların fiili müennes hükmündedir, fakat aynı zamanda topluluklar ve kafileler manasını da içermektedir.

ثم أوضح الله تعالى حكمة الحج بقوله: لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ أي أدعهم إلى الحج ليحضروا منافع لهم، دينية بالظفر برضوان الله والجنة، ودنيوية بتحقيق منافع البدن والذبائح والتجارات، وتعارف المسلمين، وليذكروا اسم الله، أي يحمدوه ويشكروه، ويثنون عليه بالتكبير والتسبيح، على ما رزقهم من بهيمة الأنعام (وهي الإبل والبقر والغنم) وذلك في أيام معلومات هي أيام النحر الأربعة، أو عشر ذي الحجة، قال ابن عباس ﵄: الأيام المعلومات: هي أيام العشر ويوم النحر وأيام التشريق.

Sonra Allah Teâlâ: لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ “Kendilerine ait birtakım menfaatlere şahit olsunlar” buyruğuyla haccın hikmetini açıklamıştır; yani onları hacca çağır ki, Allah'ın rızasına ve cennete kavuşmak gibi dini menfaatler ile bedenin sıhhati, kurbanlar, ticaret ve Müslümanların tanışması gibi dünyevi menfaatleri elde etsinler. Yine kendilerine rızık olarak verdiği en'âm cinsinden hayvanlar (yani deve, sığır ve davar) üzerine malum günlerde Allah'ın adını ansınlar; yani tekbir ve tesbih ile O'na hamd edip şükretsinler ve O'nu övsünler. Bu malum günler kurban kesme günleri olan dört gündür yahut Zilhicce'nin on günüdür. İbn Abbas [radıyallâhu anhümâ] şöyle demiştir: Malum günler: [Zilhicce'nin ilk] on günü, kurban bayramı günü ve teşrik günleridir.

واذكر اسم الله على الذبائح، وكلوا من لحومها، وأطعموا البائس الذي أصابه بؤس، أي شدة، والفقير المحتاج، أي يباح الأكل من الذبائح، لأن أهل الجاهلية كانوا لا يأكلون من نسائكهم. واستحب أهل العلم للرجل أن يأكل من هديه أو ضحيته، مع التصدّق بأكثرها. مع تجويزهم الصدقة بالكل، وأكل الكل. والبائس:

Kurbanlar üzerine Allah'ın adını anın, etlerinden yiyin ve başına darlık yani şiddetli sıkıntı gelmiş olan bîçareyi ve muhtaç fakiri doyurun. Yani kurban etlerinden yemek mubahtır; zira Cahiliye ehli kurbanlarından yemezlerdi. İlim ehli, kişinin kurbanından çoğunu sadaka olarak vermekle birlikte bir kısmını yemesini müstehap görmüş; bununla beraber tamamını tasadduk etmeyi veya tamamını yemeyi de caiz kabul etmişlerdir. el-Bâis (البائس):

الذي قد مسّه ضرّ الفاقة وبؤسها، والمراد في هذه الآية: أهل الحاجة.

Fakirlik ve sıkıntının zararı kendisine dokunmuş olan kimsedir; bu ayette kastedilen ise ihtiyaç sahipleridir.

ثم أمر الله تعالى بالنظافة وإيفاء النذر والطواف حول الكعبة، فهذه واجبات ثلاثة:

Sonra Allah Teâlâ temizlenmeyi, adağı yerine getirmeyi ve Kâbe'yi tavaf etmeyi emretmiştir; bunlar üç vaciptir:

هي إزالة الأوساخ العالقة بالأجساد، بقص الأظفار، وحلق الأشعار ونحوه من الأغسال، وإيفاء النذور التي نذورها تقربا إلى الله تعالى من أعمال البر، والطواف حول البيت الحرام وهو طواف الإفاضة أو طواف الزيارة (الركن) وقيل: طواف الوداع، والبيت العتيق: القديم، فهو أقدم بيت للعبادة، وأول بيت وضع للناس.

Tırnakları kesmek, saçları tıraş etmek ve yıkanmak gibi yollarla bedenlere yapışan kirleri gidermek; hayır amellerinden Allah Teâlâ'ya yakınlaşmak amacıyla adadıkları adakları yerine getirmek ve Beyt-i Haram'ı tavaf etmektir ki bu da ifâza tavafı veya ziyaret (farz olan rükün) tavafıdır; veda tavafı olduğu da söylenmiştir. el-Beytü'l-Atîk (البيت العتيق) ise eski demektir; zira o, ibadet için yapılmış en eski ev ve insanlar için kurulan ilk evdir.

والتفث في قوله تعالى: ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ: ما يفعله المحرم عند حلّه، من تقصير شعره وحلقه، وإزالة شعث ونحوه من خصال الفطرة.

Allah Teâlâ'nın: ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ “Sonra kirlerini gidersinler” buyruğundaki tefes (التفث): İhramlının ihramdan çıkarken saçını kısaltması, tıraş etmesi, üst baş dağınıklığını gidermesi ve fıtrat hasletlerinden olan benzeri fiilleridir.

روى الجماعة (أحمد وأصحاب الكتب الستة) ومالك في الموطأ عن أبي هريرة ﵁ قال: قال رسول الله ﷺ: «خمس من الفطرة: قص الشارب، وتقليم الأظافر، ونتف الإبط، والاستحداد، والختان» .

Cemaat (Ahmed ve Kütüb-i Sitte müellifleri) ve Muvatta'da Mâlik, Ebû Hüreyre'den [radıyallâhu anh] rivayet ettiğine göre Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: «Beş şey fıtrattandır: Bıyıkları kısaltmak, tırnakları kesmek, koltuk altını temizlemek, etek tıraşı olmak ve sünnet olmak.»

الغاية من تعظيم حرمات الله

Allah'ın Yasaklarına/Hürmetlerine Tazim Etmenin Gayesi

تتجلى في موسم الحج تضحيات عديدة، تتمثل في مفارقة الأهل والأوطان، واجتماع المؤمنين على صعيد واحد، والالتفات نحو شعائر واحدة ومناسك موحدة، تتطلب تعظيمها في نطاق مبدأ توحيد الله وقصد التقرب إليه، ورفض كل مظاهر وألوان الشرك والوثنية، وذبح الهدايا والقرابين إرضاء لله تعالى، وغرس جذور التقوى في القلوب، وإطعام الفقراء والمحتاجين من الهدايا في موسم التجمع العام، قال الله تعالى مبينا هذه الأغراض والغايات السامية:

Hac mevsiminde; aileden ve vatandan ayrılmak, müminlerin tek bir meydanda toplanması, Allah'ı birleme ve O'na yakınlaşma ilkesi çerçevesinde tazim edilmeyi gerektiren ortak şeâire ve birleştirici ibadetlere yönelmek, şirkin ve putperestliğin bütün tezahür ve çeşitlerini reddetmek, Allah Teâlâ'nın rızasını kazanmak için hedy ve kurbanlar kesmek, kalplere takva köklerini yerleştirmek ve bu genel toplanma mevsiminde kurbanlardan fakir ve muhtaçları doyurmak şeklinde tezahür eden pek çok fedakârlık açıkça görülür. Allah Teâlâ bu yüce amaç ve gayeleri açıklayarak şöyle buyurmuştur:

[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٣٠ الى ٣٣]

[Hac Suresi (22), Ayetler 30-33]

ذلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ حُرُماتِ اللَّهِ فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَأُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعامُ إِلاَّ ما يُتْلى عَلَيْكُمْ فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ (٣٠) حُنَفاءَ لِلَّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّما خَرَّ مِنَ السَّماءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ فِي مَكانٍ سَحِيقٍ (٣١) ذلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعائِرَ اللَّهِ فَإِنَّها مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ (٣٢) لَكُمْ فِيها مَنافِعُ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى ثُمَّ مَحِلُّها إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ (٣٣)

İşte böyle; kim Allah'ın hürmetlerini yüceltirse, bu Rabbi katında kendisi için daha hayırlıdır. Size [haram olduğu] bildirilenler dışındaki hayvanlar helal kılındı. Artık o pis putlardan kaçının ve yalan sözden sakının. (30) Allah'a ortak koşmaksızın O'na yönelen hanîfler olun. Kim Allah'a ortak koşarsa, sanki o gökten düşmüş de kendisini kuşlar kapışmış veya rüzgâr onu uzak bir yere savurmuş gibidir. (31) İşte böyle; kim Allah'ın şeâirini yüceltirse, şüphesiz bu kalplerin takvasındandır. (32) Onlarda sizin için belirlenmiş bir süreye kadar birtakım menfaatler vardır; sonra onların varış yeri Beyt-i Atîk'tir (Kâbe'dir). (33)

بعد أمر الله تعالى إبراهيم الخليل بالنداء للحج والأمر به، أوضح الله ثواب تعظيم أحكام الله ومناسك الحج، وذلك هو المأمور به من الطاعات في أداء مناسك الحج، وتعظيم حرمات الله: وهي كل ما لا يحل هتكه، ومن يعظم أحكام الله بتعلمها واجتناب المعاصي والمحرّمات، والتزام المأمورات فله الثواب الجزيل، الشامل أمرين: فعل الطاعة في حد ذاتها، واجتناب المحظور الحرام. وتعظيم شرائع الله خير محض للإنسان.

Allah Teâlâ İbrahim el-Halîl'e haccı ilan etmesini ve onu emretmesini bildirdikten sonra, Allah'ın hükümlerini ve hac menâsikini tazim etmenin sevabını açıkladı; işte bu, hac menâsikini yerine getirirken emredilen taatlerdir. Allah'ın hürmetlerini tazim etmek ise: Çiğnenmesi helal olmayan her şeydir. Kim Allah'ın hükümlerini öğrenerek, günahlardan ve haramlardan kaçınarak, emredilenlere sarılarak onları tazim ederse, onun için iki hususu kapsayan bol bir sevap vardır: Bizzat taati işlemek ve yasaklanmış haramdan sakınmak. Allah'ın şeriatlerini tazim etmek insan için sırf hayırdır.

وشرائع الإسلام تتفق مع منهج الاعتدال والعقلانية والواقعية، لذا أباح شرع الله ما كانت العرب تفعله من تحريم أشياء برأيها كالبحيرة والسائبة، فأذهب الله جميع ذلك، وأحل للمسلمين جميع الأنعام من الإبل والبقر والغنم إلا ما استثني وتلي في آية المائدة مما فيه ضرر على الصحة والجسد: وهو الأربعة المعروفة: الميتة بأنواعها والدم ولحم الخنزير، وما أهل، أي ذبح لغير الله. وفي هذه الذبائح التي كانت للأوثان ضرر يمس العقيدة، كما يمس الصحة الإنسانية تماما، لذا أمر الله باجتناب الرجس، أي القذر من الأصنام، وسميت رجسا تنفيرا منها وتقبيحا لها، والمراد اجتناب عبادتها وتعظيمها، وأمر الله أيضا باجتناب قول الزور والابتعاد عنه، والزور: لفظ عام يشمل الكذب والكفر وكل ألوان الباطل، لأن كل ما عدا الحق:

İslam şeriatleri itidal, akılcılık ve gerçekçilik yöntemiyle örtüşür. Bu sebeple Allah'ın şeriatı, Arapların bahîre ve sâibe gibi kendi akıllarınca birtakım şeyleri haram kılma uygulamalarını mubah kılmış; Allah bütün bunları ortadan kaldırarak Mâide ayetinde istisna edilip okunan ve bedene, sağlığa zararlı olanlar dışındaki deve, sığır ve davardan oluşan bütün en'âmı Müslümanlara helal kılmıştır. Bunlar da bilinen dört şeydir: Çeşitleriyle leş, kan, domuz eti ve Allah'tan başkası adına kesilenler. Putlar için kesilen bu kurbanlarda tıpkı insan sağlığına olduğu gibi inanca da dokunan bir zarar vardır. Bu yüzden Allah pislikten yani putların pisliğinden kaçınmayı emretmiştir; nefret ettirmek ve çirkinliğini göstermek için onlara pislik (rics) denilmiştir. Buradaki murat, onlara tapınmaktan ve onları yüceltmekten kaçınmaktır. Allah aynı zamanda yalan sözden kaçınmayı ve ondan uzak durmayı da emretmiştir. ez-Zûr (الزور): Yalanı, küfrü ve bâtılın bütün türlerini içine alan genel bir lafızdır; zira hakkın dışındaki her şey:

فهو كذب وباطل وزور، ومنه شهادة الزور.

Yalan, bâtıl ve zûrdur; yalancı şahitlik de bundandır.

روى أحمد وأبو داود وغيرهما عن ابن مسعود أن النبي ﷺ قال: «عدلت شهادة الزور: الإشراك بالله»

Ahmed, Ebû Dâvûd ve diğerleri İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiklerine göre Hz. Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: «Yalancı şahitlik, Allah'a ortak koşmaya denk kılındı.»

قال ذلك ثلاثا، وتلا هذه الآية.

Bunu üç defa söylemiş ve bu ayeti okumuştur.

وبعد اجتناب أنواع الكلام الزور، أمر الله بأن يكون الناس حنفاء لله، أي مخلصين له الدين، منحرفين عن الباطل، مستقيمين أو مائلين إلى الحق: وهو توحيد الله ونبذ الشرك بالله، فإن الشرك جرم عظيم، ومن يشرك مع الله إلها آخر، ويعبد

Yalan sözün çeşitlerinden kaçındıktan sonra Allah, insanların O'na yönelen hanîfler olmalarını, yani dini yalnızca O'na has kılmalarını, bâtıldan sapıp hakka yönelen veya dosdoğru olan kimseler olmalarını emretmiştir; bu da Allah'ı birlemek ve O'na şirk koşmayı terk etmektir. Şüphesiz şirk büyük bir cürümdür; kim Allah ile birlikte başka bir ilah edinir ve

غيره، فقد خسر خسرانا عظيما، وهلك هلاكا مبينا، وهو في شركه شبيه بمن سقط من جو السماء، فتتخاطفه الطيور، وتقطّعه وتمزقه في الهواء، أو تعصف به الريح في مكان بعيد مهلك، لا خلاص له منه ولا نجاة.

O'ndan başkasına ibadet ederse, muhakkak büyük bir ziyana uğramış ve apaçık bir helak ile mahvolmuştur. O, bu şirkinde sanki göğün boşluğundan düşmüş de kuşların havada kendisini kapıştığı, parça parça edip yırttığı yahut rüzgârın kendisini kurtuluşu ve necatı olmayan helak edici uzak bir yere savurduğu kimseye benzer.

وسبب تعظيم شعائر الله (وهي كل شيء، لله تعالى فيه أمر أشعر به وأعلم) أنه دليل على وجود التقوى المهيمنة على القلوب، والانصياع لأوامر الله، واتباع أحكامه وتوجيهاته. ومن هذه الشعائر: ذبح البدن أي النوق والجمال، ففي البدن:

Allah'ın şeâirini (ki bu, Allah Teâlâ'nın hakkında bir emir bildirdiği ve tanıttığı her şeydir) tazim etmenin sebebi, bunun kalplere hâkim olan takvanın, Allah'ın emirlerine boyun eğmenin, O'nun hükümlerine ve yönlendirmelerine uymanın bir delili olmasıdır. Bu şeâirden biri de bedenelerin yani kurbanlık deve ve sığırların kesilmesidir. Bedenelerde:

منافع دنيوية من اللبن والصوف والركوب عليها، وغير ذلك، وفيها منافع أخروية إذا قدمت هديا مبعوثا لموسم الحج، فإذا بعثها صاحبها هديا، فذلك هو الأجل المسمى، أي موعد نحرها، والتصدق بلحومها والأكل منها. ومكان نحرها وانتهاؤه أو محله عند البيت العتيق، أي الكعبة والحرم كله، لأن الحرم كله في حكم البيت الحرام، كما قال الله تعالى: هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ [المائدة: ٥/ ٩٥] .

Sütünden, yününden yararlanmak, üzerlerine binmek ve benzeri dünyevi menfaatler vardır. Hac mevsimine gönderilen hedy kurbanı yapıldıklarında ise onlarda uhrevi menfaatler bulunur. Sahibi onları kurbanlık olarak gönderdiğinde, işte o belirlenmiş süredir; yani kesilme, etlerinin tasadduk edilme ve yenme vaktidir. Onların kesilme yeri ve nihayeti veya varış mekânı ise Beyt-i Atîk'in yani Kâbe'nin ve bütün Harem'in yanıdır; zira bütün Harem bölgesi Beyt-i Haram hükmündedir; nitekim Allah Teâlâ: هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ “Kâbe'ye ulaşacak bir kurbanlık” [Mâide: 5/95] buyurmuştur.

وسمي البيت الحرام بالبيت العتيق لأنه قديم، إذ هو أول بيت وضع للناس، كما تقدم، إلا أن الزبير قال: سمي عتيقا لأن الله أعتقه من الجبابرة بمنعه إياه منهم، أو لأنه لم يملك موضعه قط، فتحرر من الملكية الخاصة.

Beyt-i Haram'a daha önce geçtiği üzere kadim olduğu, çünkü insanlar için kurulan ilk ev olduğu için Beyt-i Atîk adı verilmiştir. Ancak Zübeyr şöyle demiştir: Oraya Atîk denilmiştir; çünkü Allah onu zorbalardan koruyarak onların elinden âzât etmiştir yahut bulunduğu yere hiçbir zaman mülk olarak sahip olunmamış, böylece özel mülkiyetten hür (atîk) kalmıştır.

أماكن النسك لكل أمة

Her Ümmet İçin Kurban İbadetinin Yerleri

التقرب إلى الله تعالى بالذبائح والقرابين مشروع في كل أمة، وطريق لتخلص الإنسان من هواجس الذنوب والمعاصي وتعكيرها النفس والوجدان، فإذا أريق دم الذبيحة أحس المرء بالراحة النفسية، واطمأن إلى ذاته، وكأن هناك ارتباطا بين القلق النفسي وبين إراقه دماء الذبائح، لذا كانت شريعة القرآن الكريم كغيرها من الشرائع محددة لمواضع النسك والعبادة وذبح القرابين، كما جاء في الآيات الآتية:

Kurbanlar ve adaklar keserek Allah Teâlâ'ya yakınlaşmak her ümmette meşrudur; insanın günahların ve isyanların vesveselerinden, onların nefsi ve vicdanı bulandırmasından kurtulmasının bir yoludur. Kurbanın kanı akıtıldığında insan ruhi bir rahatlık hisseder, kendisiyle huzur bulur; sanki ruhi endişe ile kurban kanının akıtılması arasında bir bağ vardır. Bu yüzden Kur'ân-ı Kerîm şeriatı da diğer şeriatler gibi kurban ibadetinin, kulluğun ve kurban kesmenin yerlerini belirlemiştir; nitekim gelecek ayetlerde şöyle buyrulmuştur:

[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٣٤ الى ٣٥]

[Hac Suresi (22), Ayetler 34-35]

وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلى ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ فَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ (٣٤) الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَالصَّابِرِينَ عَلى ما أَصابَهُمْ وَالْمُقِيمِي الصَّلاةِ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ (٣٥)

Her ümmet için, kendilerine rızık olarak verdiği kurbanlık hayvanlar üzerine Allah'ın adını ansınlar diye bir ibadet yeri/kurban ibadeti belirledik. İşte sizin ilahınız tek bir ilahtır; öyleyse yalnız O'na teslim olun. [Ey Muhammed!] Sen de o ihlaslı ve alçakgönüllüleri müjdele! (34) Onlar ki, Allah anıldığı zaman kalpleri ürperir; başlarına gelenlere sabrederler, namazı dosdoğru kılarlar ve kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden infak ederler. (35)

[الحج: ٢٢/ ٣٤- ٣٥] .

[Hac: 22/ 34-35] .

المعنى: جعلنا لأهل كل دين سابق منسكا، أي موضع نسك وعبادة، يذبحون فيه الأنعام، تقربا إلى الله تعالى، وذلك ليس خاصا بأمة محمد ﷺ، وإنما هو في كل الملل.

Anlam şudur: Biz önceki her dinin mensuplarına bir mensek, yani Allah Teâlâ'ya yakınlaşmak için içinde kurbanlık hayvanları boğazlayacakları bir kurban ve ibadet yeri belirledik. Bu durum Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetine mahsus olmayıp bütün dinlerde vardır.

وقد شرع الله وحدد أماكن الذبح: ذبح الأنعام، لكي يذكروا اسم الله حين ذبحها، أي حين الشروع في الذبح أمرناهم بذكر الله، وأن يكون الذبح له، لأنه هو الرزاق، ويشكروا الله على نعمه التي أنعم بها عليهم، وتلك هي السنة في إراقة دم الذبائح.

Allah, kurbanlık hayvanların kesilme yerlerini kurban esnasında Allah'ın adını ansınlar diye meşru kılmış ve belirlemiştir. Yani kesime başladıklarında Allah'ı anmalarını ve kesimin O'nun için olmasını emrettik; çünkü rızık veren O'dur. Hem de kendilerine ihsan ettiği nimetlerden ötürü Allah'a şükretsinler diye [bunu emrettik]. Kurbanların kanının akıtılmasındaki sünnet (usul) budur.

وينبغي أن يتجه الذابح إلى الله الذي سخر للإنسان هذه المواشي، والله المقصود هو المعبود الواحد، وإن تنوعت الشرائع، فالجميع يدعون إلى عبادة الله وحده لا شريك له، وهذه هي العلة في تخصيص الذبح باسم الله، وإفراده بالذكر، لأن تفرد الله بالألوهية يقتضي ألا يذكر على الذبائح غير اسمه تعالى. ومتى كان الإله واحدا، فله أسلموا، أي استسلموا وانقادوا لأمره وجميع أحكامه، وبشر أيها النبي بشارة على الإطلاق المخبتين، أي المتواضعين الخاشعين من المؤمنين برضوان الله، إذا اتصفوا بالصفات الأربع الآتية:

Kurbanı kesenin, bu hayvanları insanın hizmetine veren Allah'a yönelmesi gerekir. Şeriatler çeşitlilik gösterse de kastedilen Allah, tek olan mabuttur; zira hepsi de eşi ve benzeri olmayan tek Allah'a ibadet etmeye çağırır. Kurban kesiminin Allah'ın adına tahsis edilmesinin ve zikrin sadece O'na has kılınmasının illeti (gerekçesi) budur; çünkü Allah'ın uluhiyette tek olması, kurbanlar üzerine O'nun yüce isminden başkasının anılmamasını gerektirir. İlah tek olduğuna göre, yalnız O'na teslim olun; yani O'nun emrine ve bütün hükümlerine boyun eğip itaat edin. Ey Peygamber! Aşağıdaki dört özellikle vasıflanan o muhbitleri, yani müminlerden olan alçakgönüllü ve saygıyla ürperen kimseleri Allah'ın rızasıyla mutlak bir müjde ile müjdele:

أولا- الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ أي إن الخوف والخشوع يهيمن على قلوبهم ومشاعرهم عند ذكر الله، لما يتصف به من العظمة والجلال.

Birincisi: { الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ } “Onlar öyle kimselerdir ki Allah anıldığı zaman kalpleri ürperir”; yani sahip olduğu azamet ve celalden ötürü Allah anıldığında onların kalplerine ve duygularına korku ve huşû hâkim olur.

ثانيا- وَالصَّابِرِينَ عَلى ما أَصابَهُمْ أي إن المخبتين الخاشعين هم الذين يصبرون على أحداث الدنيا ونوازلها، وعلى ما قد يجدونه من المشاق في طاعة الله.

İkincisi: وَالصَّابِرِينَ عَلى ما أَصابَهُمْ “başlarına gelenlere sabrederler”; yani o ihlaslı ve alçakgönüllü kimseler, dünyanın olaylarına ve musibetlerine, ayrıca Allah'a itaatte karşılaşabilecekleri meşakkatlere sabreden kimselerdir.

ثالثا- وَالْمُقِيمِي الصَّلاةِ أي هم الذين يؤدون الصلاة في أوقاتها تامة الأركان والشروط، بخشوع قلب لله تعالى، وإخلاص وشعور بالغبطة في أداء الصلوات المفروضة وغيرها.

Üçüncüsü: وَالْمُقِيمِي الصَّلاةِ “namazı dosdoğru kılarlar”; yani onlar, farz olan ve diğer namazları kılarken duydukları sevinç hissi, ihlas ve Allah Teâlâ'ya karşı kalbin huşuu ile namazı rükün ve şartları tam olarak vakitlerinde eda edenlerdir.

رابعا- وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ أي إنهم الذين ينفقون من بعض ما آتاهم الله من طيب الرزق، على الأهل والقرابة وأهل الحاجة، مع إحسان في القول، ومحافظة على حدود الله وشرائعه.

Dördüncüsü: وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ “kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden infak ederler”; yani onlar, sözde güzellikle ve Allah'ın sınırlarını ve şeriatini koruyarak, Allah'ın kendilerine verdiği temiz rızkın bir kısmını aileye, akrabaya ve ihtiyaç sahiplerine infak eden kimselerdir.

هذه الصفات الأربع للمخبتين الخاشعين مثال شريف من خلق المؤمن الهيّن الليّن، إنهم المطمئنون بأمر الله تعالى، المتصفون بالخوف والوجل عند ذكر الله سبحانه، لقوة يقينهم ومراعاتهم لربهم، وكأنهم بين يديه. ولهم صفات عظيمة دينية وخلقية واجتماعية، فهم الذين يقيمون الصلاة، ويداومون على إقامتها، ويصبرون على المحن والضراء، ويمنحون غيرهم من الفقراء والمحتاجين بعض أموالهم التي رزقهم الله بها. إن هذه الصفات والمعاني هي صفات أهل الإيمان بحق، وقد ترددت في آي القرآن الكريم، مثل قوله تعالى: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَإِذا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آياتُهُ زادَتْهُمْ إِيماناً وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٢) [الأنفال: ٨/ ٢] . ومثل قوله سبحانه: اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلى ذِكْرِ اللَّهِ [الزمر: ٣٩/ ٢٣] .

İhlaslı ve alçakgönüllü kimselerin bu dört özelliği, müminin yumuşak huylu ve nazik ahlakının seçkin bir örneğidir. Onlar Allah Teâlâ'nın emriyle mutmain olan, yakinlerinin kuvveti ve Rablerini sanki O'nun huzurundaymış gibi gözetmeleri sebebiyle Allah Sübhânehu anıldığında korku ve ürpertiyle vasıflanan kimselerdir. Onların dini, ahlaki ve içtimai büyük vasıfları vardır; onlar namazı ikame eden, ona devam eden, mihnet ve zorluklara sabreden ve Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiği malların bir kısmını yoksul ve ihtiyaç sahiplerine bağışlayan kimselerdir. Bu sıfatlar ve anlamlar, hakiki iman ehlinin sıfatlarıdır ve Kur'ân-ı Kerîm ayetlerinde tekrar edilmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibi: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَإِذا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آياتُهُ زادَتْهُمْ إِيماناً وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٢) “Müminler ancak o kimselerdir ki, Allah anıldığı zaman kalpleri ürperir; kendilerine O'nun ayetleri okunduğunda bu onların imanını artırır ve yalnız Rablerine tevekkül ederler.” [Enfâl: 8/2]. Yine Sübhânehu'nun şu buyruğunda olduğu gibi: اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلى ذِكْرِ اللَّهِ “Allah, sözün en güzelini, birbiriyle uyumlu ve ikişerli bir kitap olarak indirdi. Rablerinden korkanların derileri ondan ürperir; sonra derileri ve kalpleri Allah'ın zikrine yumuşar.” [Zümer: 39/23].

ما يطلب عند ذبح الإبل

Develerin Kesilmesinde İstenen Şeyler

إن تسخير الأنعام من إبل وبقر وغنم للإنسان وتمكنه من الانتفاع بها من أعظم النعم على البشر، لذا يطلب تعظيم الله حين ذبحها والتسمية عليها، والأكل منها، سواء الذابح والمسكين والمحتاج، وإن الله لا ينتفع من أعمال العباد بشيء، ولكن النفع يعود على الإنسان ذاته، فما يقدّمه من قرابين وهدايا للحرم المكي أو أضاحي أو نذور، فإنما يقصد به تربية الإنسان، وغرس جذور التقوى في نفسه، وأداء واجبه وشكر نعمة الله عليه، وتكبيره على هداية الله إياه، وإحسانه القول والعمل، قال الله تعالى مبينا ما يطلب حال ذبح الإبل:

Deve, sığır ve koyun gibi kurbanlık hayvanların insanın hizmetine verilmesi ve insanın bunlardan faydalanabilmesi, insanlığa bahşedilen en büyük nimetlerdendir. Bu yüzden kurban edildikleri zaman Allah'ın tazim edilmesi, üzerlerine besmele çekilmesi ve hem kesenin hem de yoksul ve ihtiyaç sahibinin ondan yemesi istenir. Kuşkusuz Allah, kulların amellerinden hiçbir şekilde faydalanmaz; fakat menfaat insanın bizzat kendisine döner. Zira insanın Mekke Harem'ine hediye kurbanları, kurbanlar veya adaklar olarak sunduğu şeyler, ancak insanı terbiye etmeyi, nefsine takva köklerini ekmeyi, vazifesini ifa etmeyi, Allah'ın üzerindeki nimetine şükretmeyi, Allah'ın kendisini hidayete erdirmesine karşılık O'nu tekbir etmeyi ve söz ile ameli güzelleştirmeyi hedefler. Allah Teâlâ develerin kesimi esnasında istenen şeyleri açıklayarak şöyle buyurdu:

[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٣٦ الى ٣٧]

[Hac Suresi (22), Ayetler 36-37]

وَالْبُدْنَ جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ لَكُمْ فِيها خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْها صَوافَّ فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها فَكُلُوا مِنْها وَأَطْعِمُوا الْقانِعَ وَالْمُعْتَرَّ كَذلِكَ سَخَّرْناها لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٣٦) لَنْ يَنالَ اللَّهَ لُحُومُها وَلا دِماؤُها وَلكِنْ يَنالُهُ التَّقْوى مِنْكُمْ كَذلِكَ سَخَّرَها لَكُمْ لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى ما هَداكُمْ وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ (٣٧)

وَالْبُدْنَ جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ لَكُمْ فِيها خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْها صَوافَّ فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها فَكُلُوا مِنْها وَأَطْعِمُوا الْقانِعَ وَالْمُعْتَرَّ كَذلِكَ سَخَّرْناها لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٣٦) لَنْ يَنالَ اللَّهَ لُحُومُها وَلا دِماؤُها وَلكِنْ يَنالُهُ التَّقْوى مِنْكُمْ كَذلِكَ سَخَّرَها لَكُمْ لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى ما هَداكُمْ وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ (٣٧) “O kurbanlık develeri de sizin için Allah'ın [dininin] alametlerinden kıldık. Onlarda sizin için hayır vardır. O halde onlar saf saf dururken üzerlerine Allah'ın adını anın. Yanları üzerine yere düştüklerinde ise onlardan yiyin; isteyemeyen yoksula da, isteyen muhtaca da yedirin. Şükredesiniz diye onları böylece sizin hizmetinize verdik. (36) Onların ne etleri ne de kanları Allah'a ulaşır; fakat O'na sizden bir takva ulaşır. Sizi doğru yola ilettiği için Allah'ı tekbir edip yüceltesiniz diye onları böylece sizin hizmetinize verdi. [Ey Peygamber!] Güzel davranıp iyilik edenleri müjdele! (37)”

أخرج ابن أبي حاتم عن ابن جريح قال: كان أهل الجاهلية يضمخون البيت الحرام بلحوم الإبل ودمائها، فقال أصحاب النبي ﷺ: فنحن أحق أن نضمخ، فأنزل الله تعالى: لَنْ يَنالَ اللَّهَ لُحُومُها.. الآية.

İbn Ebî Hâtim, İbn Cüreyc'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Câhiliye ehli Beyt-i Haram'ı develerin etleri ve kanlarıyla sıvazlarlardı. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı: “Biz sıvazlamaya daha layığız” dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: لَنْ يَنالَ اللَّهَ لُحُومُها.. “Onların ne etleri ne de kanları Allah'a ulaşır...” ayetini indirdi.

يمتن الله تعالى على عباده أن يسّر لهم الإبل يتقربون بها بالإهداء إلى البيت الحرام، فيذكر سبحانه أننا جعلنا لكم الإبل ومثلها البقر من علائم دين الله وأدلة طاعته، والبدن جمع بدنة: وهي ما أشعر من ناقة أو بقرة، ففي ذبحها في الحرم ثواب كبير في

Allah Teâlâ, Beyt-i Harâm'a hediye [kurban] edilerek kendisiyle [Allah'a] yakınlaşılsın diye develeri kullarına kolaylaştırmakla onlara lütufta bulunmakta; nitekim develeri ve benzer şekilde sığırları Allah'ın dininin alametlerinden ve O'na itaatin delillerinden kıldığını bildirmektedir. el-Büdn (الْبُدْن) kelimesi bedenenin (بَدَنَة) çoğuludur; o da [kurbanlık olduğu] işaretlenmiş deve yahut sığırdır. Dolayısıyla bunların Harem'de kesilmesinde büyük bir sevap...

الآخرة، ونفع عظيم بلحومها للفقراء في الدنيا وبالركوب عليها، وأخذ لبنها.

dünyada ise fakirler için etlerinde büyük bir yarar, [ayrıca] üzerlerine binilmesinde ve sütlerinin alınmasında [faydalar] vardır.

فقوله: لَكُمْ فِيها خَيْرٌ الصواب عمومه في خير الدنيا والآخرة.

O halde O'nun: لَكُمْ فِيها خَيْرٌ “Onlarda sizin için hayır vardır” buyruğunda doğru olan, bunun dünya ve ahiret hayrını kapsayacak şekilde umumi olmasıdır.

فلتذكروا اسم الله عليها، حال نحرها، وكونها صافات أطرافها، قائمات معقولة، بأن تقولوا: بسم الله، والله أكبر، اللهم منك وإليك.

Onlar, ayakları saf halinde [üç ayağı üzerinde] dikili ve [biri] bağlı halde iken, boğazlanmaları esnasında: “Bismillahi vallahu ekber, Allahümme minke ve ileyke (Allah'ın adıyla, Allah en büyüktür. Allah'ım! Bu senden ve sanadır)” diyerek üzerlerine Allah'ın adını anın.

فإذا وجبت جنوبها، أي سقطت على الأرض مقتولة ميتة، فيباح لكم الأكل منها، وعليكم الإطعام منها للفقراء، سواء المتعفف عن السؤال وهو القانع، والمتعرض للسؤال بالسؤال أو السكوت وهو المعتر. من أجل هذا المذكور من الخير في ذبح الأنعام والأكل منها وإطعام الفقراء، ذللناها لكم مع عظمتها وقوتها، وجعلناها منقادة لكم، خاضعة لرغباتكم ومشيئتكم بالركوب والحلب والذبح، لكي تشكروا الله على نعمه، بالتقرب إليه، والإخلاص في العمل. فقوله تعالى:

Yanları üzerine düştüklerinde, yani boğazlanıp cansız olarak yere serildiklerinde onlardan yemeniz size mubahtır. İster istemekten çekinen iffetli yoksul (kāni') olsun, ister açıkça isteyerek veya susarak talepte bulunan ihtiyaç sahibi (mu'terr) olsun, onlardan fakirlere yedirmeniz gerekir. Kurbanlık hayvanların kesilmesinde, onlardan yenilmesinde ve fakirlerin doyurulmasında zikredilen bu hayırdan ötürü, büyüklüklerine ve güçlerine rağmen onları sizin hizmetinize verdik; üzerlerine binerek, sağarak ve keserek arzularınıza ve iradenize boyun eğen, size itaatkâr varlıklar kıldık. Ta ki O'na yakınlaşarak ve amelde ihlas göstererek Allah'ın nimetlerine şükredesiniz. Nitekim Allah Teâlâ'nın:

لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ تعليل لما قبله، أي من أجل توجيه الشكر والحمد منكم لربكم على نعمه وأفضاله، فهي بمعنى «كي» .

لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ “Şükredesiniz diye” buyruğu, öncesinin illetidir; yani nimetleri ve lütuflarından ötürü Rabbinize şükür ve hamd yöneltmeniz içindir; dolayısıyla bu ifade “...için (key)” anlamındadır.

والغاية من ذبح الأنعام ليس إيصال لحومها ودمائها إلى الله، فلله الدنيا والآخرة، والله غني عن العالمين، وإنما الغاية تحقيق التقوى والإخلاص، وأداء الأعمال الصالحة، وهذا الغرض التهذيبي يعود نفعه في مدى الحياة على الإنسان ذاته، فبصلاحه يصلح له قلبه وصحته، وجسده وسائر حواسه.

Kurbanlık hayvanları boğazlamanın gayesi, etlerini ve kanlarını Allah'a ulaştırmak değildir; çünkü dünya da ahiret de Allah'ındır ve Allah âlemlerden müstağnidir. Bilakis asıl gaye takva ve ihlası gerçekleştirmek, salih ameller işlemektir. Bu eğitici maksadın faydası ise hayat boyunca insanın bizzat kendisine döner; zira onun ıslah olmasıyla kalbi, sağlığı, bedeni ve diğer bütün duyguları düzelir.

ثم كرر الله تعالى التذكير بالنعمة وتذليل الأنعام للناس، لأن في إعادة التذكير حثا وحضا على القيام بواجب شكر المنعم، والثناء على الله بما هو أهله، فمن أجل تلك الغاية المذكورة من ذبح الأنعام وهي غرس التقوى في القلوب ذلّل الله البدن (الإبل) ليعظم الناس الله، ويشكروه على ما أرشدهم إليه، من الدين الحق والشرع القويم، وكل ما يحبه ويرضاه، والإبعاد عما يكره، واجتناب ما يضر، ثم وعد الله تعالى

Sonra Allah Teâlâ, nimeti ve kurbanlık hayvanları insanların emrine verdiğini hatırlatmayı tekrarladı; çünkü hatırlatmanın yinelenmesinde nimeti verene şükretme görevini yerine getirmeye ve Allah'a layık olduğu şekilde övgüde bulunmaya bir teşvik ve yönlendirme vardır. İşte kurban kesiminden zikredilen o gaye, yani kalplere takvanın yerleşmesi için Allah bedeneleri (develeri) insanların hizmetine verdi ki insanlar Allah'ı yüceltsinler ve kendilerini ulaştırdığı hak dine, dosdoğru şeriate, sevip razı olduğu her şeye şükretsinler; hoşlanmadığı şeylerden uzaklaşıp zarar veren şeylerden sakınsınlar. Sonra Allah Teâlâ

المهديين الراشدين بالبشارة الكريمة بقوله: وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ أي وبشر أيها النبي بالجنة والرضوان أهل الإحسان في العمل، القائمين بحدود الله، المتبعين ما شرع الله، الطائعين أوامر الله، المصدقين رسول الله فيما بلّغهم، وحذرهم وأنذرهم، وكل ما جاءهم به من عند الله ﷿.

doğru yola ermiş ve rüşde kavuşmuş kimselere şu buyruğuyla kerim müjdeyi vaad etti: وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ “Güzel davranıp iyilik edenleri müjdele!” Yani ey Peygamber! Amelde ihsan sahibi olan, Allah'ın sınırlarını gözeten, Allah'ın meşru kıldıklarına tabi olan, Allah'ın emirlerine itaat eden, Allah Resulü'nü tebliğ ettiği, sakındırdığı, uyardığı konularda ve Aziz ve Celil olan Allah katından getirdiği her şeyde tasdik eden kimseleri cennetle ve rıza ile müjdele!

روي أن قوله تعالى: وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ والآية التي قبلها: وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ (٣٤) نزلت في الخلفاء الراشدين الأربعة رضي الله تعالى عنهم، لكن ظاهر اللفظة يقتضي العموم في كل محسن، متواضع خاشع لله رب العالمين.

Allah Teâlâ'nın: وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ “Güzel davranıp iyilik edenleri müjdele!” buyruğunun ve ondan önceki: وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ (٣٤) “Sen de o ihlaslı ve alçakgönüllüleri müjdele!” ayetinin Dört Râşid Halife radıyallâhu anhüm hakkında indiği rivayet edilmiştir; ancak lafzın zahiri, âlemlerin Rabbi olan Allah'a karşı mütevazı ve huşu sahibi olan her ihsan sahibini kapsayan bir umumilik gerektirir.

الإذن بالقتال ضد الأعداء

Düşmanlara Karşı Savaşa İzin Verilmesi

إن المنهج الرباني في علاج الأمور الشاذة والانحرافات الخطيرة قائم على غاية الحكمة والاعتدال، والتأني والإمهال، فلم يعجل الله البدء بقتال المشركين أنصار الوثنية والضلال، وإنما صبر عليهم مدى خمسة عشر عاما، ليكون للعقل والفكر وإعمال الرأي والقناعة الدور المهم في القضايا، ولتبدأ الأمة الإسلامية قوية ناشطة، معذورة في كل ما تؤديه من واجبات، لأن لغة السيف وقعقعة السلاح إنما تكون حين استفحال العدوان، واليأس من الصلاح والاستقامة، وهذا المنهج هو الذي نجده في ساحة التشريع الإلهي بالإذن بمشروعية القتال، بعد طول الصبر والمصابرة، والدفع بالحكمة والحسنى، فقال الله تعالى:

Sıra dışı durumları ve tehlikeli sapmaları tedavi etmedeki Rabbani yöntem, son derece hikmete, mutedil olmaya, teenni ile hareket etmeye ve mühlet vermeye dayanır. Allah, putperestliğin ve sapıklığın destekçisi olan müşriklerle savaşı başlatmakta acele etmemiştir; bilakis meselelerde aklın, fikrin, muhakemenin ve iknanın önemli bir rolü olması için ve İslam ümmetinin güçlü, dinamik ve yerine getirdiği bütün vazifelerde mazur [haklı] olarak başlaması için onlara on beş yıl boyunca sabretmiştir. Çünkü kılıcın dili ve silahın şakırtısı ancak düşmanlık azgınlaştığında, ıslah ve istikametten ümit kesildiğinde devreye girer. İşte uzun süren bir sabır, direnç ve hikmetle, güzellikle savuşturmanın ardından savaşın meşruiyetine izin veren ilahi teşri alanında bulduğumuz yöntem budur. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٣٨ الى ٤١]

[Hac Suresi (22), Ayetler 38-41]

إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ (٣٨) أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ (٣٩) الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلاَّ أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَواتٌ وَمَساجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيراً وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ (٤٠) الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَلِلَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ (٤١)

إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ (٣٨) أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ (٣٩) الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلاَّ أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَواتٌ وَمَساجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيراً وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ (٤٠) الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَلِلَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ (٤١) “Şüphesiz Allah, iman edenleri savunur. Muhakkak ki Allah, hiçbir hain nankörü sevmez. (38) Kendilerine savaş açılan [müminlere], zulme uğramış olmaları sebebiyle [savaş için] izin verildi. Şüphesiz Allah'ın onlara yardım etmeye gücü elbette yeter. (39) Onlar, haksız yere sadece «Rabbimiz Allah'tır» dedikleri için yurtlarından çıkarılmış kimselerdir. Eğer Allah'ın insanları birbirleriyle savması olmasaydı, içlerinde Allah'ın adı çokça anılan manastırlar, kiliseler, havralar ve mescitler muhakkak yıkılıp giderdi. Allah, kendi [dini]ne yardım edene mutlaka yardım eder. Şüphesiz Allah güçlüdür, mutlak galiptir. (40) Onlar ki, kendilerini yeryüzünde iktidar sahibi kılarsak namazı dosdoğru kılarlar, zekâtı verirler, iyiliği emrederler ve kötülükten sakındırırlar. Bütün işlerin sonu Allah'a aittir. (41)”

نزلت آية إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ بسبب المؤمنين لما كثروا بمكة، وآذاهم الكفار، وهاجر من هاجر إلى أرض الحبشة، وأراد بعض مؤمني مكة أن يقتل من أمكنه من الكفار، ويغتال ويغدر ويحتال، فنزلت هذه الآية.

إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ “Şüphesiz Allah savunur” ayeti, müminlerin Mekke'de çoğalması, kâfirlerin onlara eziyet etmesi ve hicret edenlerin Habeşistan toprağına hicret etmesi üzerine inmiştir. Mekke müminlerinden bazıları imkân buldukları kâfirleri öldürmek, suikast düzenlemek, hıyanet etmek ve hileye başvurmak istemişti; bunun üzerine bu ayet indi.

ونزلت آية: أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ كما

أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ “Kendilerine savaş açılanlara izin verildi” ayeti ise şu rivayette olduğu gibi inmiştir:

روى أحمد والترمذي وغيرهما عن ابن عباس قال: خرج النبي ﷺ من مكة، فقال أبو بكر: أخرجوا نبيهم، إن لله وإنا إليه راجعون! ليهلكن، فأنزل الله: أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ (٣٩) .

Ahmed, Tirmizî ve başkalarının İbn Abbas'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'den çıktı. Bunun üzerine Ebû Bekir: “Peygamberlerini çıkardılar, 'İnnâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn'! Muhakkak helak olacaklar” dedi. Bunun üzerine Allah: أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ (٣٩) “Kendilerine savaş açılan [müminlere], zulme uğramış olmaları sebebiyle [savaş için] izin verildi. Şüphesiz Allah'ın onlara yardım etmeye gücü elbette yeter. (39)” ayetini indirdi.

والمعنى: إن الله يدفع الشر عن عباده المصدقين بوجوده ووحدانيته، وبما أنزل على رسوله الكريم، الذين توكلوا عليه حق التوكل، وإن الله سبحانه يسخط على خائن العهد والأمانة، وجاحد النعمة والفضل. وكلمة «يدافع» في مواجهة من يتعرض للمؤمنين بالأذى، فيكون فعل الله مدافعة عنهم. وقيل: إن «دفاع» : مصدر دفع، والحساب: مصدر حسب.

Anlam şudur: Şüphesiz Allah, varlığına ve birliğine, yüce Resulü'ne indirdiklerine inanan ve O'na hakkıyla tevekkül eden kullarından kötülüğü defeder. Kuşkusuz Allah Sübhânehu, ahde ve emanete hıyanet eden, nimeti ve lütfu inkâr eden kimseden razı olmaz. “Savunur (yudâfiu)” kelimesi, müminlere eziyet etmeye yeltenen kimselere karşı kullanılır; böylece Allah'ın fiili onları savunmak (müdafaa) olur. “Difâ' (دفاع)” kelimesinin “def' (دفع)”; “hisâb (حساب)” kelimesinin de “hasb (حسب)” kökünden masdar olduğu söylenmiştir.

وقد أبيح أو رخص للمؤمنين المعتدى عليهم بممارسة القتال، ضد ظلم المشركين إياهم، بإخراجهم من ديارهم وأموالهم، واستمرار إيذائهم، واضطهادهم، ومبادرتهم بكل أنواع التعذيب والمضايقة، وإن الله وحده قادر على نصر أهل الإيمان، إذا التزموا سبيل الطاعة.

Yurtlarından ve mallarından çıkarılmaları, maruz kaldıkları eziyet ve baskının sürmesi, her türlü işkence ve sıkıntıya maruz bırakılmaları sebebiyle müşriklerin kendilerine yönelik zulmüne karşı, saldırıya uğrayan müminlere savaşma izni ve ruhsatı verilmiştir. Şüphesiz Allah, itaat yoluna bağlı kaldıkları takdirde iman ehline yardım etmeye tek başına kādirdir.

إن هؤلاء المؤمنين بالله ورسوله المعتدى عليهم: هم الذين أخرجهم المشركون من مكة إلى المدينة بغير حق، وهم محمد ﷺ وأصحابه، ولم يكن منهم إساءة إلى قومهم، ولا ذنب إلا أنهم عبدوا الله وحده لا شريك له، فيكون أول أسباب مشروعية الجهاد أو القتال في الإسلام: هو الطرد من الأوطان بغير حق، ثم الدفاع عن حرية العبادة في الأرض، وحماية المقدسات.

Allah'a ve Resulü'ne iman edip saldırıya uğrayan bu kimseler; müşriklerin Mekke'den Medine'ye haksız yere çıkardıkları kimselerdir ki onlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabıdır. Onların kavimlerine karşı hiçbir kötülükleri ve eşi benzeri olmayan tek Allah'a ibadet etmelerinden başka hiçbir günahları yoktu. Dolayısıyla İslam'da cihadın veya savaşın meşru kılınmasının ilk sebepleri: Haksız yere yurtlardan sürülmek, ardından yeryüzünde ibadet özgürlüğünü savunmak ve kutsalları korumaktır.

ثم ذكر الله تعالى السّنة الثابتة للإله: وهي سنة التدافع، من أجل الحفاظ على مبدأ التوازن بين البشر، فلولا أنه تعالى يدفع بقوم عن قوم، ويكف شرور جماعة بآخرين، ولولا تشريع القتال دفاعا عن الوجود المؤمن والحرمات الإلهية، لهدّمت مواطن العبادة، سواء أكانت معابد لليهود أم النصارى أم للمسلمين.

Sonra Allah Teâlâ, ilahi değişmez sünnetini zikretmiştir: O da insanlar arasındaki denge prensibini korumak için uygulanan 'tedâfü'' (birbirini savma) sünnetidir. Eğer Allah Teâlâ bir topluluk vasıtasıyla diğer bir topluluğu defetmeseydi, bir grubun şerlerini diğerleriyle engellemeseydi ve mümin varlığı ile ilahi dokunulmazlıkları savunmak amacıyla savaş meşru kılınmasaydı; ister Yahudilere, ister Hristiyanlara, ister Müslümanlara ait olsun, ibadet yerleri mutlaka yıkılıp giderdi.

ثم أكد الله تعالى صنعه أنه ليؤيدن بنصره الذين يقاتلون في سبيل إعلاء كلمة التوحيد، ورفع لواء الدين الحق، إن الله سبحانه هو القوي القادر على نصر أهل طاعته، المجاهدين في سبيله، العزيز المنيع الذي لا يقهر، ولا يغالب، فمن غالبة غلبه، ومن عاداه خذله وقهره.

Sonra Allah Teâlâ, tevhid kelimesini yüceltmek ve hak dinin sancağını yükseltmek yolunda savaşanları yardımıyla kesinlikle destekleyeceğini kendi fiiliyle teyit etmiştir. Şüphesiz Allah Sübhânehu; O'na itaat edenlere, O'nun yolunda cihad edenlere yardım etmeye kadir olan Kaviyy'dir; mağlup edilemeyen, üstün gelinemeyen, son derece güçlü olan Azîz'dir. Kim O'na üstün gelmeye çalışırsa O onu mağlup eder; kim O'na düşmanlık ederse O onu yardımsız bırakıp kahreder.

والجديرون بالنصر: هم الذين إن مكنّهم الله في الأرض، وحقق لهم السلطة على الناس، ومنحهم النفوذ والهيمنة، قاموا بأمور أربعة: وهي إقامة الصلاة المفروضة على الوجه الأكمل، وإيتاء الزكاة الواجبة، والأمر بالمعروف (وهو فعل كل ما أمر به الله شرعا، وحسن عقلا) والنهي عن المنكر (وهو اجتناب كل ما حظر شرعا، وقبح عقلا) فدعوا إلى توحيد الله وإطاعته، ونهوا عن الشرك وقاوموا أهله، والمرجع في الأمور كلها إلى حكم الله العلي القدير، وإلى تقديره في منح الثواب، وتنفيذ العقاب على ما عملوا، وفي هذا تأكيد لوعد الله تعالى بنصر أوليائه، وإعلاء كلمته، وخذلان أعدائه.

Zafere layık olanlar ise; şayet Allah kendilerini yeryüzünde iktidar sahibi kılar, insanlara hâkimiyet verir, nüfuz ve otorite bahşederse dört şeyi yerine getirenlerdir: Farz kılınan namazı en mükemmel şekilde kılmak, farz olan zekâtı vermek, marufu emretmek (şer'an emredilen ve aklen güzel olan her şeyi yapmak) ve münkerden nehyetmek (şer'an yasaklanan ve aklen çirkin olan her şeyden kaçınmak). Böylece Allah'ın birliğine ve O'na itaate çağırırlar; şirkten sakındırıp müşriklerle mücadele ederler. Bütün işlerde merci, Yüce ve Kadîr olan Allah'ın hükmüdür; yaptıkları amellere karşılık sevap vermedeki ve cezayı infaz etmedeki takdiridir. Bunda, Allah Teâlâ'nın dostlarına yardım edeceğine, kelimesini yücelteceğine ve düşmanlarını zelil kılacağına dair vaadinin teyidi vardır.

الاتعاظ بإهلاك الأقوام الغابرين

Geçmiş Kavimlerin Helakinden İbret Almak

إن معرفة أحداث التاريخ وتحليل الوقائع والأسباب له فائدة كبري في علاج أمراض الشعوب والأمم، فالعقلاء: هم الذين يتأملون بما حدث، ويفكّرون بما وقع، ويدرسون الأسباب والنتائج دراسة متأنية قائمة على البحث والتمحيص، للحذر مما وقع، ولرسم سياسة المستقبل، في ضوء مجريات الأمور. وهذا ما جعل القرآن الكريم يعنى بقصص الأقدمين، ليعرف من يأتي بعدهم سبب الداء والدواء، وطريق الحذر واليقظة، ومن هذه المذكّرات للمشركين المكيين وأمثالهم: ما حدّثنا به القرآن من أحوال الغابرين، فقال الله تعالى:

Tarih olaylarını bilmenin, vakaları ve sebepleri tahlil etmenin halkların ve ümmetlerin hastalıklarını tedavi etmede pek büyük bir faydası vardır. Akıl sahipleri; meydana gelenleri tefekkür eden, vuku bulanlar üzerinde düşünen, olanlardan sakınmak ve olayların akışı ışığında geleceğin siyasetini çizmek için sebepleri ve sonuçları araştırma ve incelemeye dayalı temkinli bir şekilde inceleyen kimselerdir. Kur'ân-ı Kerîm'in öncekilerin kıssalarına önem vermesini sağlayan şey işte budur; ta ki onlardan sonra gelenler hastalığın ve ilacın sebebini, sakınma ve uyanık olma yolunu bilsinler. Mekkeli müşriklere ve benzerlerine yapılan bu hatırlatmalardan biri de Kur'ân'ın bize geçmiştekilerin hallerinden anlattığı şu kıssadır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٤٢ الى ٤٨]

[Hac Suresi (22), Ayetler 42-48]

وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَعادٌ وَثَمُودُ (٤٢) وَقَوْمُ إِبْراهِيمَ وَقَوْمُ لُوطٍ (٤٣) وَأَصْحابُ مَدْيَنَ وَكُذِّبَ مُوسى فَأَمْلَيْتُ لِلْكافِرِينَ ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ (٤٤) فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها وَهِيَ ظالِمَةٌ فَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَقَصْرٍ مَشِيدٍ (٤٥) أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها أَوْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها فَإِنَّها لا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ (٤٦)

وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَعادٌ وَثَمُودُ (٤٢) وَقَوْمُ إِبْراهِيمَ وَقَوْمُ لُوطٍ (٤٣) وَأَصْحابُ مَدْيَنَ وَكُذِّبَ مُوسى فَأَمْلَيْتُ لِلْكافِرِينَ ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ (٤٤) فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها وَهِيَ ظالِمَةٌ فَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَقَصْرٍ مَشِيدٍ (٤٥) أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها أَوْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها فَإِنَّها لا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ (٤٦) “Eğer seni yalanlıyorlarsa, bil ki onlardan önce Nûh'un kavmi, Âd ve Semûd da yalanlamıştı. (42) İbrâhim'in kavmi ile Lût'un kavmi de. (43) Medyen halkı da [yalanlamıştı]. Mûsâ da yalanlandı. Ben de o kâfirlere mühlet verdim, sonra onları yakalayıverdim. Beni inkâr etmek nasılmış [görsünler]! (44) Halkı zulmetmekteyken helak ettiğimiz nice beldeler vardır ki, şimdi onlar tavanları üzerine çökmüş durumdadır; [nice] terk edilmiş kuyular ve [nice] yükseltilmiş saraylar [ıssız kalmıştır]. (45) Yeryüzünde dolaşmadılar mı ki düşünecek kalpleri yahut işitecek kulakları olsun? Doğrusu gözler kör olmaz; fakat göğüslerdeki kalpler kör olur. (46)”

وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ وَإِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ (٤٧) وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَها وَهِيَ ظالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُها وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ (٤٨)

وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ وَإِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ (٤٧) وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَها وَهِيَ ظالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُها وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ (٤٨) “Senden azabın çarçabuk gelmesini istiyorlar. Oysa Allah vaadinden asla dönmez. Şüphesiz Rabbinin katındaki bir gün, sizin saydıklarınızdan bin yıl gibidir. (47) Halkı zulmetmekteyken mühlet verdiğim, sonra da yakalayıverdiğim nice memleketler vardır! Dönüş yalnız banadır. (48)”

[الحج:

[Hac:

٢٢/ ٤٢- ٤٨] .

22/ 42-48] .

قوله تعالى: وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ: هذه آية إيناس للنبي ﷺ ووعيد لقريش، فهم كالأمم المكذّبة المعذّبة. والمعنى: إن يكذبك أيها النبي قوم قريش، فهذا له سابقة

Yüce Allah'ın { وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ } “Eğer seni yalanlıyorlarsa” buyruğu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için bir teselli, Kureyş için ise bir tehdittir; nitekim onlar da [peygamberlerini] yalanlayan ve azaba uğratılan [önceki] ümmetler gibidir. Anlamı şudur: Ey Peygamber! Eğer Kureyş kavmi seni yalanlarsa, şüphesiz bunun

تاريخية، لقد كذبت قبلهم أقوم نوح، وعاد قوم هود، وثمود قوم صالح، وقوم إبراهيم ولوط، وأصحاب مدين قوم شعيب، وجماعة الأقباط الذين أرسل إليهم موسى، بما معه من الآيات البينة والدلائل الواضحة، فأخرت العذاب عن أولئك الكافرين، إلى وقت معلوم عندي (عند الله) ثم أخذتهم بالعذاب الشديد وأهلكتهم، فانظر كيف كان إنكاري عليهم، بتدميرهم وعقابي لهم، وقوله سبحانه فَقَدْ كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَعادٌ وَثَمُودُ بإسناد فعل بعلامة التأنيث، لأنه سبحانه أراد بالقوم: الأمة والقبيلة.

geçmişi vardır. Onlardan önce Nûh kavmi, Hûd'un kavmi Âd, Sâlih'in kavmi Semûd, İbrâhim ile Lût'un kavimleri, Şuayb'ın kavmi olan Medyen halkı ve Mûsâ'nın beraberindeki apaçık ayetler ve delillerle kendilerine gönderildiği Kıptîler topluluğu da yalanlamıştı. Ben o kâfirlere katımdaki (Allah katındaki) belirli bir vakte kadar azabı erteledim, sonra onları şiddetli bir azapla yakalayıp helak ettim. Onları yok etmem ve cezalandırmamla benim inkârım (cezalandırmam) nasılmış bir bak! Sübhânehu'nun: فَقَدْ كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَعادٌ وَثَمُودُ “onlardan önce Nûh'un kavmi, Âd ve Semûd da yalanlamıştı” buyruğunda fiili müenneslik alameti ile isnad etmesi, Sübhânehu'nun kavim kelimesi ile ümmeti ve kabileyi kastetmiş olmasındandır.

والعبرة من الإخبار بهذا: الإنذار لقريش بأن ما جرى على المثيل يجري على مثيله.

Bunun haber verilmesindeki ibret ise; benzerlerin başına gelenin, onların benzerinin de başına geleceği konusunda Kureyş'i uyarmaktır.

وأسباب الإهلاك: هو ما أخبر به الله سبحانه، فكم من قرية أهلكها الله، وهي ظالمة، أي مكذبة رسلها، والمراد أهل القرية، والظالمة: معناه: الظلم بالكفر، وبالإهلاك تصبح ديار القرية ساقطة حيطانها على سقوفها، وتتعطل مرافقها وآبار مياهها المنتفع بها، وتتهدم قصورها المشيدة، أي المبنية بالشّيد: وهو الجصّ.

Helak edilme sebepleri ise Allah Sübhânehu'nun haber verdiği şu husustur: Nice beldeler vardır ki Allah onları halkı zalimken, yani elçilerini yalanlarken helak etmiştir. Kastedilen belde halkıdır. Zalime (ظالِمَةٌ) kelimesinin anlamı: Küfür ile zulmetmektir. Helak edilme sebebiyle beldenin evlerinin duvarları tavanlarının üzerine çöker, faydalanılan tesisleri ve su kuyuları atıl kalır, kireçle (şîd ile) yani alçıyla sağlamlaştırılıp yükseltilmiş sarayları yıkılıp gider.

ثم أثار الله في القرشيين نوازع الفكر والتأمل، وحثهم على النظر والتفكر، فهلا سافروا وتنقلوا في البلاد، فيتأملوا بما حدث من مصارع القوم، ويفكروا بعقولهم في الأسباب والنتائج، ويسمعوا الأخبار بآذانهم، ليطّلعوا على الحقائق، ويدركوا الأسرار، فيتعطوا بما شاهدوا، ويقلعوا عما هم فيه من الشرك وتكذيب الرسول، ولكنهم مع الأسف لم يفكروا، ولم يعتبروا ولم ينظروا، لا بسبب عمى البصر، ولكن بسبب عمى البصيرة، فإن أبصارهم سليمة، ولكنهم عطلوا قدراتهم الفكرية وعقولهم الواعية، فلم يدركوا حقائق الأمور، ولم يتعمقوا في فهم الأحداث. ذكر الرازي في تفسيره: أن الآية تدل على أن العقل هو العلم، وأن محل العلم هو القلب، أي أداة الوعي.

Sonra Allah, Kureyşlilerde düşünme ve tefekkür etme duygularını harekete geçirdi; onları ibretle bakmaya ve tefekküre teşvik etti. Yeryüzünde gezip dolaşsalardı da [helak edilen] kavimlerin nasıl yıkılıp gittiklerini tefekkür etselerdi, sebepleri ve sonuçları akıllarıyla tartsalar ve hakikatlere vâkıf olup sırları kavramak için kulaklarıyla haberleri dinleselerdi ya! Böylece gördüklerinden ibret alır, içinde bulundukları şirkten ve Resûl'ü yalanlamaktan vazgeçerlerdi. Ne var ki onlar, ne yazık ki düşünmediler, ibret almadılar ve bakmadılar; bu durum gözlerinin körlüğünden değil, basiretlerinin körlüğündendir. Zira onların gözleri sağlamdır; ancak onlar düşünme yetilerini ve bilinçli akıllarını işlevsiz bıraktılar; böylece işlerin hakikatlerini kavrayamadılar ve olayları derinlemesine anlayamadılar. Râzî tefsirinde şöyle belirtmiştir: Ayet, aklın ilim olduğuna ve ilmin mahallinin de kalp, yani idrak vasıtası olduğuna delalet eder.

ويتعجل القرشيون إيقاع العذاب الذي تنذرهم به أيها الرسول، فليطمئنوا فإن

Kureyşliler, ey Resûl, kendilerini tehdit ettiğin azabın hemen başlarına gelmesini istiyorlar. Şundan emin olsunlar ki

العذاب آت لا محالة، وإن الله لا يخلف وعده الذي أوعدهم به، وهو مجيء القيامة، والانتقام من أعدائه.

azap muhakkak gelecektir ve Allah, onlara vadettiği -ki o da kıyametin kopması ve düşmanlarından intikam alınmasıdır- vaadinden asla dönmez.

وحلم الله واسع، فهو حليم لا يعجل، ومن حلمه: أن يوما واحدا عند الله كألف سنة مما تعدون، أي إن يوما من أيام العذاب الأخروي بمثابة ألف يوم من أيام الدنيا، لشدة عذابه وطول مقامه، فأين هم من عذاب ربك؟! وكثيرا من القرى، أي أهلها أمهلها الله، وأخر عنها العذاب والهلاك، مع أنها قائمة على الظلم، مستمرة على الكفر والعصيان، فاغتروا بذلك التأخير، ثم أخذها الله فأنزل العذاب بأهلها، ثم كان المرجع النهائي إلى الله، فيكون تأخير العذاب من قبيل الإمهال لا الإهمال.

Allah'ın hilmi geniştir; O Halîm'dir, acele etmez. O'nun hilmindendir ki: Allah katındaki bir gün, sizin saydığınız bin yıl gibidir. Yani ahiret azabının bir günü, azabının şiddeti ve süresinin uzunluğu sebebiyle dünya günlerinden bin gün mesabesindedir. Artık Rabbinin azabı karşısında onların hali ne olur?! Nice beldeler -yani onların halkı- vardır ki, zulüm üzere bulunmalarına, küfür ve isyanda ısrar etmelerine rağmen Allah onlara mühlet vermiş, azap ve helaki haklarında ertelemiştir. Onlar da bu ertelemeye aldandılar; sonra Allah onları yakalayıverdi ve halkının üzerine azabı indirdi. Nihai dönüş de yalnız Allah'adır. Dolayısıyla azabın ertelenmesi ihmal değil, mühlet verme türündendir.

تعيين مهمة الرسول ﷺ

Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem Görevinin Belirlenmesi

إن مجيء الرسل للأمم والشعوب رحمة وفضل، وإن إيضاح مهامهم أمر طبيعي، ليدرك الناس السر والمنفعة العائدة عليهم من بعثة الرسل وبعثة نبينا ﵊ خاتم النبيين، بعثه ربه إلى الخلائق للإنذار والتخويف، والتبشير والترغيب، فاستهزاء قومه به لا يمنعه من أداء مهمته، ولا من القيام بواجبه، فهو رحمة للعالمين، وبشرى للمحسنين، وإنقاذ للعتاة الظالمين، فمن وعى الكلام واعتبر نجا، ومن أقفل عقله ولم يتعظ هلك وضل، قال الله تعالى مبينا ومحددا مهمة النبي محمد ﷺ:

Elçilerin ümmetlere ve halklara gelmesi bir rahmet ve lütuftur. İnsanların elçilerin gönderilmesindeki sırrı ve kendilerine dönen faydayı kavramaları için onların görevlerinin açıklanması pek doğaldır. Peygamberlerin sonuncusu olan Peygamberimiz'in aleyhisselâm peygamberliği de böyledir; Rabbi onu yaratılmışlara uyarıp korkutmak, müjdeleyip teşvik etmek üzere göndermiştir. Kavminin onunla alay etmesi, onu görevini yerine getirmekten ve vazifesini yapmaktan alıkoyamaz. Zira o, âlemlere rahmet, muhsinlere müjde, azgın zalimlere de bir kurtuluştur. Kim sözü idrak edip ibret alırsa kurtulur; kim de aklını kapatıp öğüt almazsa helak olur ve sapar. Allah Teâlâ, Peygamber Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem görevini açıklayıp belirterek şöyle buyurmuştur:

[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٤٩ الى ٥١]

[Hac Suresi (22), Ayetler 49-51]

قُلْ يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّما أَنَا لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ (٤٩) فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (٥٠) وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آياتِنا مُعاجِزِينَ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (٥١)

{قُلْ يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّما أَنَا لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ (٤٩) فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (٥٠) وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آياتِنا مُعاجِزِينَ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (٥١)} “De ki: Ey insanlar! Ben sizin için ancak apaçık bir uyarıcıyım. (49) İman edip salih ameller işleyenlere gelince; onlar için bir bağışlanma ve bol ve onurlu bir rızık vardır. (50) Ayetlerimizi geçersiz kılmak için yarışanlara gelince; işte onlar, alevli ateşin ehlidirler. (51)”

إن استعجل القرشيون المكيون عذاب الله، فقل لهم يا محمد: إنما أنا لكم نذير من عذاب الله، أي مجرد منذر ومحذر واضح المقصد، ليس لي أن أعجل عذابا، ولا أن أؤخّره عن وقته، أرسلني الله إليكم لأحذركم من الوقوع في العذاب الشديد، وليس إلي من حسابكم شيء، بل أمركم إلى الله: إن شاء عجل لكم العذاب، وإن شاء أخّره عنكم، وإن شاء تاب على من يتوب إليه، وهو سبحانه الفعال لما يريد ويختار، ومهمتي كما تتضمن الإنذار والتخويف، تتضمن التبشير بالجنة والترغيب، لفتح باب الأمل أمام المقصرين، وتدارك أخطاء الماضي، وعلاج الأحداث. فالناس صنفان: صنف المؤمنين، وصنف الكافرين.

Mekkeli Kureyşliler Allah'ın azabının çarçabuk gelmesini isterlerse, onlara de ki ey Muhammed: Ben sizin için ancak Allah'ın azabından apaçık bir uyarıcıyım; yani maksadı açık, sadece uyaran ve sakındıran biriyim. Benim azabı öne alma yahut vaktinden sonraya erteleme yetkim yoktur. Allah beni, şiddetli azaba düşmekten sakındırayım diye size gönderdi. Sizin hesabınızdan bana ait bir şey yoktur; aksine sizin işiniz Allah'a kalmıştır: Dilerse azabı size çarçabuk verir, dilerse sizden erteler, dilerse O'na tevbe edenin tevbesini kabul eder. O Sübhânehu dilediğini ve seçtiğini hakkıyla yapandır. Benim görevim uyarma ve korkutmayı kapsadığı gibi, kusurlu davrananların önüne umut kapısını açmak, geçmişin hatalarını telafi etmek ve hadiseleri ıslah etmek için cennetle müjdelemeyi ve teşvik etmeyi de kapsar. İnsanlar iki kısımdır: Müminler kısmı ve kâfirler kısmı.

أما الصنف الأول: فهم الذين صدقت قلوبهم بوجود الله وتوحيده، وصدقوا الرسول وما أنزل عليه من الكتاب، وآمنوا بالملائكة واليوم الآخر، وقرنوا بإيمانهم أعمالهم الصالحة من أداء الفرائض، والتقرب بالقربات، وإحسان القول والفعل، وهؤلاء يغفر الله لهم سيئاتهم، ويثيبهم على عملهم الصالح، ويرزقهم رزقا حسنا في الدنيا، ورزقا كريما في الآخرة وهو الجنة التي وصفها تعالى بقوله: وَفِيها ما تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ وَأَنْتُمْ فِيها خالِدُونَ [الزخرف: ٤٣/ ٧١] وأيد ذلك وصف الرسول ﷺ لها بما

Birinci kısma gelince: Onlar kalpleriyle Allah'ın varlığını ve birliğini tasdik eden, Resûl'ü ve ona indirilen Kitab'ı doğrulayan, meleklere ve ahiret gününe iman eden, imanlarına farzları eda etme, nafilelerle yakınlaşma, söz ve davranışı güzelleştirme gibi salih amelleri ekleyen kimselerdir. İşte bunların kötülüklerini Allah bağışlar, salih amellerine mükâfat verir, onlara dünyada güzel bir rızık, ahirette de onurlu ve bol bir rızık ihsan eder ki o da Teâlâ'nın şu buyruğuyla nitelediği cennettir: {وَفِيها ما تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ وَأَنْتُمْ فِيها خالِدُونَ} [Zuhruf: 43/ 71] “Orada nefislerin arzuladığı ve gözlerin zevk aldığı her şey vardır ve siz orada ebedi kalacaksınız.” Bunu Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem cenneti nitelerken

أخرجه أحمد والبخاري ومسلم والترمذي وابن ماجه عن أبي هريرة ﵁: «فيها ما لا عين رأت، ولا أذن سمعت، ولا خطر على قلب بشر» .

Ahmed, Buhârî, Müslim, Tirmizî ve İbn Mâce'nin Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh rivayet ettiği şu hadisi teyit etmektedir: «Orada hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir beşerin kalbinden geçmeyen şeyler vardır.»

ووصف الرزق بالكريم: «رزق كريم» لنفي المذام، كما تقول: ثوب كريم، ومنزل كريم.

Kusurları bertaraf etmek için rızık, kerim olarak {رِزْقٌ كَرِيمٌ} nitelemiştir; nitekim "değerli elbise", "güzel ev" denilmesi böyledir.

وأما الصنف الثاني: فهم الذين كفروا بربهم وبآياته المنزلة في قرآنه، وكانوا معاجزين، مجاهدين في إبطال آيات الله، وردّ دعوة الدين والتكذيب بها، وثبّطوا

İkinci kısma gelince: Onlar Rablerini ve O'nun Kur'an'ında indirilen ayetlerini inkâr eden, Allah'ın ayetlerini iptal etmek, dinin davetini geri çevirip onu yalanlamak için çaba gösteren (muâcizîn) ve