الناس عن متابعة النبي ﷺ، ظنا منهم أنهم يعجزون ربهم، ويتفلتون من أمره، وأن ربهم لا يقدر عليهم، وهم في الواقع أهل النار الشديدة الإحراق، الكريهة العذاب والنكال، المقيمون فيها على الدوام، كما قال الله تعالى: الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ بِما كانُوا يُفْسِدُونَ (٨٨) [النحل: ١٦/ ٨٨] .
Rablerini aciz bırakacaklarını, O'nun emrinden sıyrılıp kaçacaklarını ve Rablerinin kendilerine güç yetiremeyeceğini zannederek insanları Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem uymaktan alıkoyan kimselerdir. Onlar gerçekte yakıcılığı pek şiddetli, azabı ve cezası korkunç olan ve Allah Teâlâ'nın buyurduğu gibi içinde ebedi kalacakları cehennem ehlidirler: {الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ بِما كانُوا يُفْسِدُونَ (٨٨)} [Nahl: 16/ 88] “İnkâr edip de Allah'ın yolundan alıkoyanlara, bozgunculuk yapmalarına karşılık azap üstüne azap ekledik. (88)”
وقوله تعالى: سَعَوْا فِي آياتِنا مُعاجِزِينَ معناه: تحيلوا وكادوا، من السعاية.
Allah Teâlâ'nın: {سَعَوْا فِي آياتِنا مُعاجِزِينَ} buyruğunun anlamı: Hile ve tuzak kurdular demektir, sa'y kökünden gelir.
والآيات: آيات القرآن الكريم، أي كادوا بالتكذيب وسائر أقوالهم. والمعاجزين:
Ayetler ise Kur'ân-ı Kerîm'in ayetleridir; yani yalanlama ve diğer sözleriyle tuzak kurdular. el-Muâcizîn (المعاجزين) ise:
الظانين أنهم يغلبون الله تعالى. وقوله سبحانه: أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ: أي هم الكفرة لا غيرهم أهل النار، وشبّههم بالصاحب المالك: من حيث الدوام على العذاب في نيران الجحيم.
Allah Teâlâ'ya galip geleceklerini zannedenlerdir. Sübhânehu'nun: {أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ} buyruğu ise: Yani cehennem ehli başkaları değil ancak o kâfirlerdir demektir. Cehennem ateşinde azabın devamlılığı yönünden onları [oraya] sahip olan arkadaşa benzetmiştir.
إن هذه الموازنة الدقيقة بين الصنفين في دار الدنيا قبل مجيء الآخرة تقتضي من العقلاء الحريصين على مصالحهم ونجاتهم أن يفكروا مليا في الأمر، قبل صدمة المفاجآت، وانقسام الناس قسمين: أبرار أخيار في الجنان، وفجار فساق كفار في النيران.
Ahiret gelmeden önce dünya yurdunda bu iki grup arasındaki bu hassas karşılaştırma, menfaatlerine ve kurtuluşlarına düşkün akıl sahiplerinin, sürprizlerin sarsıntısı gelip çatmadan ve insanlar cennetlerdeki iyiler-seçkinler ile cehennemlerdeki kötüler-fasıklar-kâfirler şeklinde ikiye ayrılmadan önce bu meseleyi etraflıca düşünmelerini gerektirir.
صيانة الوحي عن الشياطين
Vahyin Şeytanlardan Korunması
قصة الغرانيق
Garanik Kıssası
لا يمكن أن يقبل عقل أو يصدق إنسان، بتدخل الشياطين في الوحي الإلهي، لأن الله القادر على كل شيء يمحق كل إفك، ويحجب كل افتراء، ولو جاز شيء من هذا، لارتفع الأمان عن شرع الله، وبطلت الأحكام والشرائع، إذ لا فرق في العقل بين نقصان الوحي أو زيادته، أو تشوية معالمه، وهذا يبطل ما يسمى بقصة الغرانيق أي الأصنام، التي زعم الوثنيون أن النبي محمدا أشاد بها في القرآن فقال: (تلك
Şeytanların ilahi vahye müdahale etmesini hiçbir aklın kabul etmesi veya bir insanın tasdik etmesi mümkün değildir; çünkü her şeye gücü yeten Allah her iftirayı yok eder ve her uydurmayı engeller. Şayet böyle bir şey caiz olsaydı, Allah'ın şeriatından güven kalkar, hükümler ve şeriatlar batıl olurdu; zira aklen vahyin eksilmesi, artması veya özelliklerinin tahrif edilmesi arasında bir fark yoktur. Bu durum, putperestlerin, Peygamber Muhammed'in Kur'an'da onları övdüğünü iddia ederek: (O
الغرانيق العلا، وإن شفاعتهم لترتجى) . وهذه آيات كريمة تميط اللثام عن إفك هذه القصة المكذوبة المفتراة.
yüce kuğulardır/putlardır, şüphesiz onların şefaati umulur) dediği şeklindeki Garanik -yani putlar- kıssası diye adlandırılan şeyi iptal eder. İşte bu kerim ayetler, bu uydurma ve iftira kıssanın yalanının üzerindeki örtüyü kaldırmaktadır.
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٥٢ الى ٥٤]
[Hac Suresi (22), Ayetler 52-54]
وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلاَّ إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ فَيَنْسَخُ اللَّهُ ما يُلْقِي الشَّيْطانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آياتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٢) لِيَجْعَلَ ما يُلْقِي الشَّيْطانُ فِتْنَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ (٥٣) وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَيُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ وَإِنَّ اللَّهَ لَهادِ الَّذِينَ آمَنُوا إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٥٤)
{وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلاَّ إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ فَيَنْسَخُ اللَّهُ ما يُلْقِي الشَّيْطانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آياتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٢) لِيَجْعَلَ ما يُلْقِي الشَّيْطانُ فِتْنَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ (٥٣) وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَيُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ وَإِنَّ اللَّهَ لَهادِ الَّذِينَ آمَنُوا إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٥٤)} “Senden önce hiçbir resûl ve nebi göndermedik ki, o bir şey temenni ettiğinde (okuduğunda), şeytan onun temennisine (okuyuşuna) bir vesvese atmış olmasın. Fakat Allah şeytanın attığı şeyi giderir; sonra da Allah ayetlerini sağlamlaştırır. Allah her şeyi hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir. (52) [Bu,] Allah'ın, şeytanın attığı şeyi kalplerinde hastalık bulunanlar ve kalpleri katılaşanlar için bir imtihan kılması içindir. Şüphesiz ki o zalimler, haktan uzak derin bir ayrılık içindedirler. (53) Bir de kendilerine ilim verilenlerin, onun Rabbinden gelen bir hak olduğunu bilip ona inanmaları ve kalplerinin ona saygıyla boyun eğmesi içindir. Şüphesiz Allah, iman edenleri dosdoğru bir yola ileticidir. (54)”
إن قصة الغرانيق (الأصنام) موضوعة مكذوبة، وضعها الزنادقة، وهذه الآيات تبطل إفك الأفاكين، ومعناها: وما أرسلنا يا محمد قبلك رسولا ولا نبيا إلا إذا تمنى، أي قرأ، ومعناها المشهور: أراد وأحب، فإذا رغب الرسول مقاربة قومه واتباعهم له، وجد الشيطان السبيل، فألقى في أوهام المشركين أن محمدا قال في سورة النجم في مسجد مكة بعد آية: أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى (١٩) وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى (٢٠) [النجم: ٥٣/ ١٩- ٢٠] . قال: «تلك الغرانقة العلى، وإن شفاعتهن لترتجى» فقال الكفار: هذا محمد يذكر آلهتنا بما نريد، وفرحوا بذلك، فلما انتهى في آخر النجم إلى السجدة، سجد الناس أجمعون إلا أمية بن خلف، فإنه أخذ قبضة من تراب، فرفعها إلى جبهته، وقال: يكفيني هذا، إن ما وسوس به الشيطان من مثل هذه الأباطيل والكلمات والخرافات التي تعلّق بها بعض الكفار، يزيله الله، ثم يجعل آياته محكمة محصنة، مثبّتة، لا تقبل التشويه والتزييف، أو الزيادة والنقصان، والله عليم بكل شيء، وبما أوحى إلى نبيه، حكيم في تقديره وخلقه، وأمره وأفعاله، له الحكمة التامة، والحجة البالغة، فيجازي المفتري بافترائه، ويظهر الحق للمؤمنين.
Şüphesiz Garânîk (putlar) kıssası uydurmadır, asılsızdır; onu zındıklar uydurmuştur. Bu ayetler ise o iftiracıların yalanını boşa çıkarmaktadır. [Ayetin] anlamı şudur: Ey Muhammed! Senden önce hiçbir resul veya nebi göndermedik ki o bir şey temenni ettiğinde -yani [vahiy] okuduğunda; kelimenin meşhur anlamı ise: dileyip arzuladığında- elçi kavminin [hakkı] kabullenmesini ve kendisine tabi olmasını arzuladığı vakit, şeytan bir yol bulup müşriklerin vehimlerine Muhammed'in Mekke Mescidi'nde Necm Suresi'nde şu ayetten sonra: {أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى (١٩) وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى (٢٠)} “Gördünüz mü Lât ve Uzzâ'yı? Ve üçüncüleri olan diğerini, Menât'ı?” [en-Necm 53/19-20] şöyle söylediğini fısıldamış / atmış olmasın: «تلك الغرانقة العلى، وإن شفاعتهن لترتجى» «Bunlar yüce kuğulardır (putlardır) ve şüphesiz onların şefaati umulur.» Bunun üzerine kâfirler: 'İşte Muhammed ilahlarımızı arzuladığımız şekilde andı' dediler ve buna sevindiler. Necm Suresi'nin sonunda secde ayetine ulaşıldığında ise Ümeyye b. Halef hariç bütün insanlar secdeye kapandı. O ise bir avuç toprak alıp alnına kaldırdı ve: 'Bu bana yeter' dedi. Şeytanın fısıldadığı bu tür batılları, bazı kâfirlerin tutunduğu sözleri ve hurafeleri Allah giderir; sonra da ayetlerini hiçbir tahrif, sahtecilik, artırma veya eksiltmeyi kabul etmeyecek şekilde muhkem, korunaklı ve sapasağlam kılar. Allah her şeyi ve Peygamberi'ne vahyettiğini hakkıyla bilendir; takdirinde, yaratmasında, emrinde ve fiillerinde hikmet sahibidir. Mutlak hikmet ve kesin delil O'nundur. Böylece iftiracıyı iftirası sebebiyle cezalandırır ve hakkı müminlere açıkça gösterir.
ليجعل الله ما يوسوس به الشيطان فتنة، أي ابتلاء واختبارا للمنافقين الذين في قلوبهم شك وشرك ونفاق، وللمشركين واليهود المعاندين وقساة القلوب، حين فرحوا بوساوس الشيطان، وظنوا أنه صحيح، وهو محض وسواس الشيطان. وقوله تعالى: لِيَجْعَلَ اللام متعلقة بقوله: فَيَنْسَخُ اللَّهُ والفتنة: الامتحان والاختبار.
Allah şeytanın vesvesesini, kalplerinde şüphe, şirk ve nifak bulunan münafıklar ile şeytanın vesveselerine sevinip onun doğru olduğunu zanneden -oysa o sadece şeytanın vesvesesidir- inatçı müşrikler, Yahudiler ve kalpleri katılaşmış kimseler için bir fitne -yani bir imtihan ve sınama- kılsın diye [böyle yapar]. Teâlâ'nın: {لِيَجْعَلَ} buyruğundaki lâm harfi {فَيَنْسَخُ اللَّهُ} buyruğuna bağlıdır. Fitne: İmtihan ve sınama demektir.
ولِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ هم عامة الكفار، ووَ الْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ فئة خاصة كأبي جهل، والنضر بن الحارث، وعتبة، وإن هؤلاء الظالمين أنفسهم لفي شقاق بعيد، أي في بعد عن الخير، وضلال، و «بعيد» معناه أنه انتهى بهم إلى نهاية الانحراف، وتعمّق الضلال فيهم، فأصبحت رجعتهم منه إلى الحق غير مرجوة.
{لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} "kalplerinde hastalık bulunanlar" kâfirlerin genelidir. {وَالْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ} "kalpleri katılaşanlar" ise Ebû Cehil, Nadr b. Hâris ve Utbe gibi özel bir zümredir. Kendilerine zulmeden bu kimseler şüphesiz derin bir ayrılık içindedirler; yani hayırdan ve hidayetten uzaktadırlar. "Baîd" (uzak) kelimesinin anlamı: Bu durum onları sapkınlığın son noktasına ulaştırmış, sapıklık içlerinde derinleşmiş ve artık oradan hakka dönmeleri umulmaz hale gelmiştir.
وهذا الإبطال لوساوس الشيطان، لكي يعلم أهل العلم النافع الذين يفرقون بين الحق والباطل، والمؤمنون بالله ورسوله وهم أصحاب النبي محمد ﷺ: أن ما أوحيناه إليك أيها النبي هو الحق الثابت الصحيح من ربك الذي أنزله بعلمه وحفظه، وصانه من اختلاط غيره به، فيصدقوا بالله تعالى، وينقادوا له، فتخبت له قلوبهم، أي تتطامن وتخضع وتخشع له نفوسهم، وتعمل بأحكامه وشرائعه وآدابه.
Şeytanın vesveselerinin bu şekilde iptal edilmesi, hak ile batılı ayırt eden faydalı ilim sahipleri ile Allah'a ve Resûlü'ne inanan müminlerin -ki onlar Peygamber Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabıdır- sana vahyettiğimiz şeyin, Rabbi katından ilmiyle indirdiği, muhafaza ettiği ve içine başka şeylerin karışmasından koruduğu sabit ve sahih hak olduğunu bilmeleri; böylece Allah Teâlâ'yı tasdik edip O'na boyun eğmeleri ve kalplerinin O'na saygıyla bağlanması -yani nefislerinin O'na teslim olup huşu duyması, hükümleri, şeriatları ve edepleriyle amel etmesi- içindir.
وإن الله تعالى لمرشد المؤمنين بالله ورسوله إلى طريق قويم، في الدنيا والآخرة، أما في الدنيا فيرشدهم إلى الحق واتباعه، ويوفقهم لمخالفة الباطل واجتنابه، بتأويل المتشابه تأويلا سليما، وتفصيل المجمل تفصيلا واضحا. ثم في الآخرة يهديهم ربهم إلى الطريق القويم الموصل إلى جنان الخلد، ونعيم المصير.
Şüphesiz Allah Teâlâ, dünyada ve ahirette Allah'a ve Resûlü'ne iman edenleri dosdoğru bir yola ileticidir. Dünyada onları hakka ve ona uymaya iletir; müteşabihi sağlam bir şekilde tevil ederek ve mücmeli açık bir şekilde tafsil ederek batıla muhalefet edip ondan kaçınmaya muvaffak kılar. Ahirette ise Rableri onları ebediyet cennetlerine ve varılacak yerin nimetlerine ulaştıran dosdoğru yola iletir.
قال القاضي عياض في كتاب الشفاء: لقد أجمعت الأمة على أن النبي ﷺ، فيما يبلغه عن ربه، معصوم من الإخبار عن شيء، بخلاف ما هو عليه، لا قصدا ولا عمدا، ولا سهوا ولا غلطا.
Kâdı İyâz eş-Şifâ adlı kitabında şöyle demiştir: Ümmet, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Rabbinden tebliğ ettiği hususlarda bir şeyi olduğu durumun aksine haber vermekten ne kasıtlı ve taammüden ne de sehven ve yanılarak masum olduğu konusunda icma etmiştir.
شك الكفار في القرآن
Kâfirlerin Kur'an Hakkındaki Şüphesi
ما دام الكفر وسوء الاعتقاد في القلب، يظل الشك في أصول الإيمان وتنزيل القرآن قائما في نفوس الكفرة، ومن الصعب اقتلاع الشكوك من نفوس أناس أدمنوا على الضلال، واستمروا في العصيان، فإن ذلك يوجد ما يسمى «الران» أو الغطاء على القلب، فيحجب عنه كل أشعة الخير، وأضواء الهداية الربانية، وهكذا يظل الظلام الدامس جاثما في المكان حتى يبدده ضوء النهار، فإذا أحكم الإنسان إغلاق المنافذ، وحرص على إبقاء التعتيم، أمكنه ذلك، وهذا هو الفعل ذاته الذي يفعله الكافر الجاحد في قلبه، يحكم إغلاقه، ولا يدع شيئا مضيئا ينفذ إليه، وهذه هي حال عتاة الكفار من أهل مكة وأمثالهم، كما تصوّر هذه الآيات:
Kalpte küfür ve bozuk inanç var olduğu sürece, kâfirlerin nefislerinde imanın esasları ve Kur'an'ın indirilişi konusundaki şüphe var olmaya devam eder. Sapkınlığa alışmış ve isyanda ısrar etmiş insanların nefislerinden şüpheleri söküp atmak zordur; zira bu durum, kalp üzerinde 'rân' veya örtü denilen şeyi meydana getirir ve hayrın tüm ışıklarını, ilahi hidayetin nurlarını kalpten perdeler. Nitekim zifiri karanlık, gündüzün aydınlığı onu dağıtana kadar mekânda çöreklenip kalır. Şayet insan menfezleri sıkıca kapatır ve karartmayı sürdürmeye hırs gösterirse buna muvaffak olur. İşte inkârcı kâfirin kalbine yaptığı tam olarak budur: Onu sıkıca kapatır ve aydınlatıcı hiçbir şeyin ona sızmasına izin vermez. İşte Mekke halkının azgın kâfirleri ve benzerlerinin durumu bu ayetlerin tasvir ettiği gibidir:
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٥٥ الى ٥٧]
[Hac Suresi (22), Ayetler 55-57]
وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً أَوْ يَأْتِيَهُمْ عَذابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ (٥٥) الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ (٥٦) وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا فَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ (٥٧)
{وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً أَوْ يَأْتِيَهُمْ عَذابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ (٥٥) الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ (٥٦) وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا فَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ (٥٧)} “İnkâr edenler, kendilerine kıyamet ansızın gelinceye yahut kısır bir günün azabı kendilerine ulaşıncaya kadar ondan şüphe içinde kalmaya devam ederler. (55) O gün mülk Allah'ındır; onların arasında hükmünü verir. İman edip salih ameller işleyenler Naîm cennetlerindedirler. (56) İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlara gelince; işte onlar için alçaltıcı bir azap vardır. (57)”
تقرر الآيات حكما دائما مستمرا: وهو أنه ما يزال الكفار في شك وريبة من هذا القرآن أو من محمد ﷺ، أو مما ألقى الشيطان من وساوس وترهات، حتى تأتيهم الساعة، أي يوم القيامة فجأة من غير أن يشعروا، أو يأتيهم عذاب يوم عقيم، أي يوم متفرد بالشدة، وهو في الدنيا يوم بدر في الآخرة يوم القيامة، وسمي يوم القيامة أو يوم الاستئصال والقتل عقيما، لأنه لا ليلة بعده ولا يوم. وجملة هذه الآية توعد لأهل الكفر، فهم ما يزالون على كفرهم لا يؤمنون، حتى يهلكوا.
Ayetler kalıcı ve sürekli bir hükmü ortaya koymaktadır: O da şudur: Kâfirler, kendilerine kıyamet saati —yani kıyamet günü— hiç farkında olmadıkları bir anda ansızın gelinceye ya da kendilerine kısır bir günün azabı —yani şiddet bakımından eşsiz/benzersiz olan bir gün ki bu dünyada Bedir günü, ahirette ise kıyamet günüdür; kıyamet gününe yahut köklerinin kazındığı ve öldürüldükleri güne 'kısır' (akîm) adı verilmiştir, çünkü ardından ne bir gece ne de bir gün gelecektir— gelip çatıncaya kadar bu Kur'an'dan veya Hz. Muhammed'den sallallâhu aleyhi ve sellem yahut şeytanın attığı vesvese ve bâtıl şeylerden ötürü sürekli bir şüphe ve tereddüt içinde bulunmaya devam edeceklerdir. Bu ayetin bütünü küfür ehline yönelik bir tehdittir; zira onlar helak oluncaya kadar inkârları üzere kalmaya devam eder, iman etmezler.
ويظل الملك، أي السلطان والتصرف لله الواحد القهار، يوم القيامة يوم الجزاء والثواب والعقاب، حيث لا ملك فيه لأحد، يقضي الله بين الناس بالحق، وهو الحكم العدل جل شأنه، كما قال الله تعالى: مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ (٤) [الفاتحة:
Mülk, yani hâkimiyet ve tasarruf; karşılık, mükâfat ve ceza günü olan, hiç kimsenin mülkünün bulunmadığı kıyamet gününde Vâhid ve Kahhâr olan Allah'a ait kalacaktır. Allah insanlar arasında hak ile hükmeder; O şânı yüce olan Hakem ve Adl'dir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ (٤)} [Fâtiha:
١/ ٤] . وقال سبحانه: الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمنِ وَكانَ يَوْماً عَلَى الْكافِرِينَ عَسِيراً (٢٦) [الفرقان: ٢٥/ ٢٦] .
1/ 4] “Din gününün sahibidir. (4)” Sübhânehu yine şöyle buyurmuştur: {الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمنِ وَكانَ يَوْماً عَلَى الْكافِرِينَ عَسِيراً (٢٦)} [Furkan: 25/ 26] “O gün gerçek mülk Rahmân'ındır ve kâfirler için çok zor bir gün olacaktır. (26)”
وتصدر أحكام الله قاطعة يوم القيامة، في حق الفريقين من الناس:
Kıyamet gününde insanlardan iki fırka hakkında Allah'ın kesin hükümleri sadır olur:
- فالذين آمنت قلوبهم، وصدقوا بالله ورسوله والقرآن، وعملوا صالح الأعمال من تنفيذ الأوامر، واجتناب النواهي، هم في جنات النعيم المقيم، الذي لا يزول ولا يتغير، وهذه هي حالهم القائمة، المبنية على حالهم في الدنيا من الإيمان الصحيح والعمل الصالح.
- Kalpleri iman eden, Allah'ı, Resûlü'nü ve Kur'an'ı tasdik eden, emirleri yerine getirmek ve yasaklardan kaçınmak suretiyle salih ameller işleyenler; son bulmayan ve değişmeyen daimî Naîm cennetlerindedirler. Bu onların, dünyadaki sahih iman ve salih amel hallerine dayanan mevcut durumlarıdır.
- والذين كفرت قلوبهم بالحق وجحدته، وكذبوا بالقرآن وبالرسول، وخالفوا الرسل، واستكبروا عن اتباعهم، فلهم عند ربهم عذاب مذلّ مخز، مقابل استكبارهم عن اتباعهم الحق، وإعراضهم عن القرآن المجيد، كما جاء في آية أخرى:
- Kalpleri hakkı inkâr edip reddeden, Kur'an'ı ve Resûl'ü yalanlayan, peygamberlere muhalefet eden ve onlara uymayı kibirlerine yediremeyen kimselere gelince; hakka tabi olmaktan büyüklenmelerine ve yüce Kur'an'dan yüz çevirmelerine karşılık Rableri katında onlar için alçaltıcı ve rezil edici bir azap vardır. Nitekim diğer bir ayette şöyle buyrulmuştur:
وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ (٦٠) [غافر: ٤٠/ ٦٠] . أي صاغرين ذليلين، وهذه الحال أيضا: متفرعة عن حال هؤلاء في الدنيا من الكفر الصريح، والضلال، والانحراف عن هدي الله وشرائعه وأحكامه.
{وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ (٦٠)} [Mü'min: 40/ 60] “Rabbiniz buyurdu ki: Bana dua edin, size icabet edeyim. Bana ibadet etmekten büyüklenenler, aşağılanmış olarak cehenneme gireceklerdir. (60)” Yani hor ve hakir olarak. Bu durum da onların dünyadaki açık küfür, sapıklık, Allah'ın hidayetinden, şeriatından ve hükümlerinden sapma hallerinden neşet etmiştir.
لا يملك الإنسان أمام هذه اللون من المقارنة بين مصير المؤمنين الصادقين، والجاحدين المتمردين، إلا أن ينصاع لصفّ الفريق الأول- فريق أهل الإيمان، وتمتلئ نفسه رهبة وخشية وخوفا، من سوء الفريق الثاني- فريق الكفر والضلال، وتزداد الرهبة حين يسمع ويرى عظمة القاضي الأوحد، والإله الأعدل، حيث يظهر إفلاس
İnsan, samimi müminlerin akıbeti ile inkârcı asilerin akıbeti arasındaki bu tür bir mukayese karşısında, birinci grubun -iman ehli grubunun- safına boyun eğmekten ve ikinci grubun -küfür ve dalalet grubunun- kötülüğünden nefsi korku, ürperti ve dehşetle dolmaktan başka bir şey yapamaz. Tek Hâkim'in ve en Âdil İlah'ın azametini işitip gördüğünde ise korku daha da artar; zira orada
الكافرين، وتنهار آمال الظالمين، ويبدأ تنفيذ الأحكام القطعية الصادرة عن الحق ﷾، فلا يجد الإنسان ملاذا ولا ملجأ، ولا نصيرا سوى الله ﷻ.
kâfirlerin iflası ortaya çıkar, zalimlerin umutları yıkılır ve Hakk'tan azze ve celle sadır olan kesin hükümlerin infazı başlar. Artık insan Allah'tan celle celâluhu başka ne bir sığınak, ne bir melce ne de bir yardımcı bulabilir.
ثواب المهاجرين
Muhacirlerin Sevabı
لقد قام دين الله وانتشرت دعوة محمد بن عبد الله في الآفاق بفضل جهاد النبي ﷺ، وبفضل تضحيات أصحابه وأتباعه وأنصاره، فهم الذين سطروا لأنفسهم بحروف من نور صفحات الخلود، وتركوا الأوطان، وهجروا السوء والضلال، من أجل إرضاء الله تعالى والعمل المخلص لله ﷿، ومن هنا سجل القرآن المجيد موقف الفخار والاعتزاز للمهاجرين الأولين من مكة إلى المدينة، لنصرة رسول الله وتأييد دعوته، وجهاد أعدائه، ودفع شر المعتدين، قال الله تعالى مبينا مدى إحسانه وفضله على الذين هاجروا في سبيل الله:
Allah'ın dini, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem cihadı, ashabının, tâbilerinin ve yardımcılarının fedakârlıkları sayesinde ayakta durmuş ve Muhammed b. Abdullah'ın daveti ufuklara yayılmıştır. Kendileri için ebediyet sayfalarını nurdan harflerle yazan, yurtlarını terk eden, Allah Teâlâ'yı razı etmek ve Allah azze ve celle için ihlasla amel etmek uğruna kötülüğü ve sapıklığı terk edenler onlardır. İşte bu sebeple Yüce Kur'an, Allah'ın Resûlü'ne yardım etmek, onun davetini desteklemek, düşmanlarıyla cihat etmek ve saldırganların şerrini defetmek için Mekke'den Medine'ye ilk hicret eden muhacirlerin iftihar ve izzet duruşunu kaydetmiştir. Allah Teâlâ, Allah yolunda hicret edenlere olan ihsan ve lütfunun derecesini açıklayarak şöyle buyurmuştur:
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٥٨ الى ٦٠]
[Hac Suresi (22), Ayetler 58-60]
وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ ماتُوا لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقاً حَسَناً وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٥٨) لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلاً يَرْضَوْنَهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ (٥٩) ذلِكَ وَمَنْ عاقَبَ بِمِثْلِ ما عُوقِبَ بِهِ ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ (٦٠)
{وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ ماتُوا لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقاً حَسَناً وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٥٨) لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلاً يَرْضَوْنَهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ (٥٩) ذلِكَ وَمَنْ عاقَبَ بِمِثْلِ ما عُوقِبَ بِهِ ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ (٦٠)} “Allah yolunda hicret edip sonra öldürülen veya ölenleri, Allah muhakkak güzel bir rızıkla rızıklandıracaktır. Şüphesiz Allah, rızık verenlerin en hayırlısıdır. (58) Onları kesinlikle hoşnut kalacakları bir yere girdirecektir. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, cezalandırmada acele etmeyendir (Halîm'dir). (59) Bu böyledir. Kim kendisine yapılan haksızlığın dengiyle ceza verir de sonra yine kendisine haksızlık edilirse, Allah ona mutlaka yardım edecektir. Şüphesiz Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır. (60)”
أخرج ابن أبي حاتم وابن جرير الطبري عن مقاتل أن آية: ذلِكَ وَمَنْ عاقَبَ ... نزلت في سرية بعثها النبي ﷺ، فلقوا المشركين لليلتين من المحرّم، فقال المشركون بعضهم لبعض: قاتلوا أصحاب محمد، فإنهم يحرّمون القتال في الشهر الحرام، فناشدهم الصحابة، وذكّروهم بالله: أن لا يتعرضوا لقتالهم، فإنهم لا
İbn Ebî Hâtim ve İbn Cerîr et-Taberî, Mukâtil'den rivayet etmişlerdir ki: {ذلِكَ وَمَنْ عاقَبَ} “İşte böyle. Her kim cezalandırırsa...” ayeti, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderdiği bir seriyye hakkında inmiştir. Bu seriyye Muharrem ayının bitimine iki gece kala müşriklerle karşılaştı. Müşrikler birbirlerine: “Muhammed'in ashabıyla savaşın; çünkü onlar haram ayda savaşmayı haram sayarlar” dediler. Bunun üzerine sahabiler onlara Allah adına yemin verip Allah'ı hatırlatarak kendileriyle savaşa kalkışmamalarını, zira kendilerinin...
يستحلون القتال في الشهر الحرام، فأبى المشركون ذلك، وقاتلوهم، وبغوا عليهم، فقاتلهم المسلمون، ونصروا عليهم، فنزلت هذه الآية.
haram ayda savaşmayı helal görmediklerini [söylediler]. Fakat müşrikler bunu kabul etmeyip onlarla savaştılar ve onlara saldırdılar. Bunun üzerine Müslümanlar da onlarla savaştı ve onlara karşı zafer kazandı. İşte bu ayet bunun üzerine indi.
هذا وعد كريم من الله تعالى للمهاجرين المجاهدين. فلما مات بالمدينة عثمان بن مظعون، وأبو سلمة بن عبد الأسد، قال بعض الناس: من قتل من المهاجرين، أفضل ممن مات حتف أنفه، فنزلت هذه الآية: وَالَّذِينَ هاجَرُوا مسوّية بينهم في أن الله ﵎ يرزق جميعهم رزقا حسنا، وليس هذا بقاض بتساويهم في الفضل.
Bu, Allah Teâlâ'dan mücahit muhacirlere kerim bir vaattir. Medine'de Osman b. Maz'ûn ve Ebû Seleme b. Abdilesed vefat edince bazı insanlar: "Muhacirlerden öldürülenler, yatağında (eceliyle) ölenlerden daha üstündür" dediler. Bunun üzerine {وَالَّذِينَ هاجَرُوا} “Hicret edenler...” ayeti inerek, Allah'ın celle celâluhu hepsine güzel bir rızık vereceği hususunda onları eşit kılmıştır. Ancak bu durum, onların fazilette [tamamen] eşit olduklarına hükmetmez.
وظاهر الشريعة: أن المقتول في الجهاد أفضل. والجنة درجات. ويستوي جميع المهاجرين في الرزق الحسن وهو الجنة، فالذين خرجوا مهاجرين في سبيل الله وتركوا أوطانهم ابتغاء مرضاة الله، ثم قتلوا في الجهاد، أو ماتوا قضاء وقدرا من غير قتال، ليمنحنهم الله الجنة، وليرزقنهم رزقا حسنا، من فضله وكرمه، إن الله هو خير الرازقين، يرزق من يشاء بغير حساب، كما جاء في آية أخرى: وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ [النساء: ٤/ ١٠٠] .
Şeriatın zahirine göre cihatta öldürülen daha üstündür; cennet ise derecelerdir. Bütün muhacirler güzel rızıkta, yani cennette eşit olurlar. Allah yolunda hicret ederek çıkan, Allah'ın rızasını kazanmak amacıyla yurtlarını terk eden, sonra cihatta öldürülen veya savaş olmaksızın kaza ve kaderle ölenlere Allah mutlaka cenneti bahşedecek, lütuf ve kereminden onlara güzel bir rızık verecektir. Şüphesiz Allah, rızık verenlerin en hayırlısıdır; dilediğine hesapsız rızık verir. Nitekim başka bir ayette şöyle buyrulmuştur: {وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ} “Kim Allah'a ve Resûlü'ne hicret etmek üzere evinden çıkar da sonra kendisine ölüm yetişirse, artık onun mükâfatı Allah'a kalmıştır.” [en-Nisâ: 4/100].
إن هذا الرزق الحسن: هو إدخال هؤلاء المهاجرين المجاهدين في سبيل الله موضعا كريما، يرضون عنه، وهو الجنة، أو رزق الشهداء عند ربهم في البرزخ، وإن الله لعليم تام العلم بمن هاجر وجاهد في سبيله، وبمن يستحق ذلك، فهو عليه.
Bu güzel rızık; Allah yolundaki bu mücahit muhacirlerin razı olacakları şerefli bir yere, yani cennete girdirilmeleri veya berzahta Rableri katındaki şehitlerin rızkıdır. Şüphesiz Allah, kendi yolunda hicret eden ve cihat eden kimseyi ve buna kimin layık olduğunu eksiksiz bir ilimle bilendir; dolayısıyla O, bunun karşılığını verendir.
ذلك الأمر المخبر به من إنجاز الوعد للمهاجرين الذين قتلوا أو ماتوا: هو لأنهم ضحوا في سبيل الله، وقاوموا أهل الظلم، فمن عاقب من المؤمنين من ظلمه من الكفرة، أو من اعتدي عليه، وقوتل ظلما، ومن بغي عليه بإلجائه إلى الهجرة ومفارقة الوطن، لينصرنه الله نصرا مؤزرا، إن الله ليصفح عن المؤمنين، ويغفر لهم خطأهم
Öldürülen veya ölen muhacirlere vaadin yerine getirileceğinin haber verildiği o durum; onların Allah yolunda fedakârlık yapmaları ve zulüm ehline karşı direnmeleri sebebiyledir. Müminlerden kim kâfirlerden kendisine zulmedene ceza verir veya kim saldırıya uğrar ve zulmen kendisiyle savaşılırsa ya da kim hicrete ve vatanından ayrılmaya zorlanarak kendisine haksızlık edilirse, Allah ona mutlaka güçlü bir şekilde yardım edecektir. Şüphesiz Allah, müminleri affeder ve
إذا تركوا ما هو الأولى بهم، وهو العفو عن المسيء، وفيه حض على العفو عن الجاني، كما قال تعالى: وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ (٤٣) [الشورى:
kendileri için evla olanı -ki o da kötülük edeni bağışlamaktır- terk ettiklerinde onların hatalarını bağışlar. Bunda suçluyu affetmeye bir teşvik vardır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ (٤٣)} “Her kim de sabreder ve bağışlarsa, şüphesiz bu, azmedilmeye değer işlerdendir. (43)” [eş-Şûrâ:
٤٢/ ٤٣] . وقال سبحانه: فَمَنْ عَفا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ [الشورى: ٤٢/ ٤٠] وقال ﷿: وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى [البقرة: ٢/ ٢٣٧] .
42/ 43]. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {فَمَنْ عَفا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ} “Fakat kim affeder ve arayı düzeltirse, onun mükâfatı Allah'a aittir.” [eş-Şûrâ: 42/ 40]. Allah azze ve celle şöyle buyurmuştur: {وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى} “Affetmeniz takvaya daha yakındır.” [el-Bakara: 2/ 237].
وفي هذا دلالة واضحة على أن القادر على العفو، قادر على العقوبة، فليس العفو عن ضعف وعجز، وإنما العافي هو الذي يقدر على ضده.
Bunda, affetmeye gücü yetenin cezalandırmaya da gücü yettiğine açık bir delalet vardır. Zira af, zayıflıktan ve acizlikten kaynaklanmaz; affeden kimse ancak zıddına (cezalandırmaya) gücü yetendir.
من أدلة القدرة الإلهية
İlahi Kudretin Delillerinden
يقرن الله تعالى عادة إنجاز وعده بالنصر لأوليائه أو بعثه العباد بعد الموت، بأنه صاحب القدرة المطلقة التي لا حدود لها، ويضرب الأمثال على ذلك، ويقيم الأدلة الحسية المشاهدة في الكون على قدرته سبحانه من السمع والبصر، وإيلاج الليل في النهار وعلى العكس، وأنه الحق الثابت، وإنزاله المطر من السماء، وملكه جميع ما في السماوات والأرض، وتسخير ما في الأرض والسفن للناس، وإمساك السماء من وقوعها على الأرض، وإحياء الأنفس، وإماتتها، ولكن الإنسان قصير النظر، جاحد النعمة، لا يقدّر عادة نعم الله عليه، قال الله تعالى موضحا هذه الأدلة القاطعة على قدرته:
Allah Teâlâ genellikle dostlarına yardım vaadini gerçekleştirmesini veya kulları ölümden sonra diriltmesini, kendisinin sınırsız mutlak kudret sahibi oluşuyla ilişkilendirir. Buna dair misaller verir; işitme, görme, geceyi gündüze ve gündüzü geceye katması, O'nun sabit Hak olması, gökten yağmur indirmesi, göklerde ve yerde olan her şeyin O'nun mülkü olması, yerdekileri ve gemileri insanların hizmetine vermesi, göğü yere düşmekten tutması, canlara hayat vermesi ve onları öldürmesi gibi kâinatta müşahede edilen hissi delilleri O'nun kudretine kaim kılar. Fakat insan dar görüşlüdür, nankördür; genellikle Allah'ın üzerindeki nimetlerinin kadrini bilmez. Allah Teâlâ kudretine dair bu kesin delilleri açıklayarak şöyle buyurmuştur:
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٦١ الى ٦٦]
[Hac Suresi (22), Ayetler 61-66]
ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ (٦١) ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ ما يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْباطِلُ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ (٦٢) أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ (٦٣) لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ (٦٤) أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ ما فِي الْأَرْضِ وَالْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَيُمْسِكُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ إِلاَّ بِإِذْنِهِ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ (٦٥)
{ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ (٦١) ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ ما يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْباطِلُ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ (٦٢) أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ (٦٣) لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ (٦٤) أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ ما فِي الْأَرْضِ وَالْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَيُمْسِكُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ إِلاَّ بِإِذْنِهِ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ (٦٥)} “Bu böyledir; çünkü Allah geceyi gündüze katar, gündüzü de geceye katar. Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir. (61) Bu böyledir; çünkü Allah, hakkın ta kendisidir. O'ndan başka yalvardıkları şeyler ise batılın ta kendisidir. Şüphesiz Allah, çok yücedir, çok büyüktür. (62) Görmedin mi ki Allah gökten su indirdi de yeryüzü yemyeşil oluveriyor? Şüphesiz Allah lütuf sahibidir, her şeyden haberdardır. (63) Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi O'nundur. Şüphesiz Allah, mutlak zengindir, övgüye layık olandır. (64) Görmedin mi ki Allah yerde olanları ve emriyle denizde akıp giden gemileri sizin hizmetinize verdi. Kendi izni olmadıkça yerin üzerine düşmesin diye göğü O tutar. Şüphesiz Allah insanlara çok şefkatlidir, çok merhametlidir. (65)”
وَهُوَ الَّذِي أَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ إِنَّ الْإِنْسانَ لَكَفُورٌ (٦٦)
{وَهُوَ الَّذِي أَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ إِنَّ الْإِنْسانَ لَكَفُورٌ (٦٦)} “Bu böyledir; çünkü Allah geceyi gündüze katar, gündüzü de geceye katar. Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir. (61) Bu böyledir; çünkü Allah, hakkın ta kendisidir. O'ndan başka yalvardıkları şeyler ise batılın ta kendisidir. Şüphesiz Allah, çok yücedir, çok büyüktür. (62) Görmedin mi ki Allah gökten su indirdi de yeryüzü yemyeşil oluveriyor? Şüphesiz Allah lütuf sahibidir, her şeyden haberdardır. (63) Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi O'nundur. Şüphesiz Allah, mutlak zengindir, övgüye layık olandır. (64) Görmedin mi ki Allah yerde olanları ve emriyle denizde akıp giden gemileri sizin hizmetinize verdi. Kendi izni olmadıkça yerin üzerine düşmesin diye göğü O tutar. Şüphesiz Allah insanlara çok şefkatlidir, çok merhametlidir. (65) Size hayat veren, sonra sizi öldürecek olan, sonra sizi diriltecek olan O'dur. Şüphesiz insan pek nankördür. (66)”
[الحج: ٢٢/ ٦١- ٦٦] .
[el-Hac: 22/ 61-66].
يورد الله تعالى في هذه الآيات طائفة من البراهين والأدلة على قدرته الفائقة، وعلمه الشامل، ومن اتصف بهذه القدرة العظيمة، كان قادرا على نصر أوليائه، ومنها ما لا يدّعى لغير الله تعالى، وهذه الأدلة:
Allah Teâlâ bu ayetlerde üstün kudretine ve kuşatıcı ilmine dair bir dizi delil ve burhan zikretmektedir. Kim bu büyük kudretle nitelenmişse dostlarına yardım etmeye de kadirdir. Bu delillerden bazıları Allah Teâlâ'dan başkası için iddia bile edilemez. Bu deliller şunlardır:
١- تقصير الليل وزيادة النهار وعكسها، وعبر عن ذلك بكلمة إيلاج الليل في النهار، وإيلاج النهار في الليل، تشبيها وتجوزا، وذلك بسبب أن الله سميع لكل قول وهمسة، بصير بكل فعل وحال، لا يخفى عليه شيء مطلقا، وأن الله هو الحق، أي الموجود الثابت الواجب الوجود لذاته، من غير مثيل ولا شريك، أي أنه مصدر الوجود، وأنه المعبود بحق الذي لا تنبغي العبادة إلا له، ولأن الله هو المتعالي على كل شيء، بقدرته وعظمته، الكبير عن أن يكون له شريك، فهو العظيم الذي لا أعظم منه، العلي الذي لا شيء أعلى منه شأنا، الكبير الذي لا أكبر منه. فكيف يصح لعبدة الأصنام والأشخاص عبادة من لا يملك لنفسه ولا لغيره نفعا ولا ضرا؟! ٢- إنزال المطر من السماء فتصير به الأرض ذات خضرة بالنباتات والأزهار ذات الألوان البديعة، والأشكال الرائعة، بعد يبسها وجمودها، إن الله رحيم لطيف بعباده، يدبّر لهم أمر المعاش والمعاد، خبير بمصالح خلقه ومنافعهم وأحوالهم، لا تخفى عليه خافية.
1- Gecenin kısaltılıp gündüzün uzatılması ve bunun tersi. Bu durum, benzetme ve mecaz yoluyla gecenin gündüze, gündüzün geceye girdirilmesi (iylâc) kelimesiyle ifade edilmiştir. Bunun sebebi; Allah'ın her sözü ve fısıltıyı işiten, her fiili ve durumu gören olması, O'na hiçbir şeyin kesinlikle gizli kalmamasıdır. Ve Allah Hak'tır; yani benzeri ve ortağı olmaksızın zatı gereği varlığı zorunlu, sabit olan varlıktır; varlığın kaynağıdır ve ibadetin ancak kendisine layık olduğu hak mabuttur. Çünkü Allah kudreti ve azametiyle her şeyden yücedir; ortağı olmaktan büyüktür. O, kendisinden daha büyüğü olmayan Azîm'dir; şanından daha yücesi olmayan Aliyy'dir; kendisinden daha büyüğü bulunmayan Kebîr'dir. O halde putlara ve şahıslara tapanların, ne kendisine ne de başkasına fayda veya zarar vermeye gücü yetmeyen şeylere ibadet etmesi nasıl doğru olabilir?! 2- Gökten yağmur indirilmesi, kuruyup donuklaştıktan sonra yeryüzünün eşsiz renklerdeki ve harika şekillerdeki bitkiler ve çiçeklerle yeşile bürünmesi. Şüphesiz Allah kullarına karşı çok merhametli ve lütufkârdır; onlar için dünya ve ahiret işlerini düzenler. Yarattıklarının maslahatlarından, menfaatlerinden ve hallerinden hakkıyla haberdardır; O'na hiçbir gizli şey saklı kalmaz.
٣- ملك السموات والأرض وما فيهما وما بينهما، فجميع ما في السموات وما
3- Göklerin, yerin, ikisinde ve ikisi arasında bulunanların mülkiyeti. Göklerde olanların ve
في الأرض لله سبحانه خلقا وملكا وعبيدا، فكل شيء مملوك له، خاضع لأمره، وهو غني عما سواه، محمود على كل حال.
yerde olanların tamamı yaratma, mülkiyet ve kulluk bakımından Yüce Allah'ındır. Her şey O'nun mülküdür, O'nun emrine boyun eğmiştir. O, kendisi dışındaki her şeyden müstağnidir (ganidir); her durumda övgüye layıktır (hamîddir).
٤- تسخير ما في الأرض والفلك وإمساك السماء: فإن الله سبحانه ذلّل لكم أيها الناس جميع ما اشتملت عليه الأرض في ظاهرها وباطنها، من حيوان وجمادات ومعادن وزروع وثمار، لتنتفعوا بها في مصالحكم المختلفة، وذلّل لكم السفن جارية في البحار، لنقل الركاب والبضائع والأشياء بإذن الله، ويحفظ السموات من سقوطها على الأرض إلا بإذنه وأمره، ويحدث ذلك يوم القيامة حيث تتساقط الكواكب والنجوم، وتتصدع السموات وتزول، إن الله تعالى رؤف رحيم بالناس على ظلمهم، لا يعاملهم بما يعملون.
4- Yerdekilerin ve gemilerin boyun eğdirilmesi, göğün tutulması: Yüce Allah, farklı menfaatlerinizde kendilerinden yararlanmanız için yeryüzünün zahirinde ve batınında barındırdığı hayvanlar, cansız varlıklar, madenler, ekinler ve meyvelerin tamamını siz ey insanlar için boyun eğdirmiştir. Yolcuları, malları ve eşyaları Allah'ın izniyle taşımak üzere denizlerde akıp giden gemileri sizin hizmetinize vermiştir. Kendi izni ve emri olmaksızın gökleri yeryüzüne düşmekten korur. Bu düşme, kıyamet günü gezegenlerin ve yıldızların döküleceği, göklerin yarılıp yok olacağı zaman meydana gelecektir. Şüphesiz Allah Teâlâ, zulümlerine rağmen insanlara çok şefkatli ve çok merhametlidir; onlara yaptıklarıyla muamele etmez.
٥- الإحياء والإماتة في ثلاث مراتب منصوص عليها في غير هذه الآية، فكنتم أيها الناس أمواتا، ثم أحياكم بالولادة، ثم يميتكم عند انتهاء الأجل، ثم يحييكم يوم القيامة. وقد عبر الله في هذه الآية أولا بلفظ الماضي أَحْياكُمْ لأن الإحياء قد تم وحدث، ثم عبّر بلفظ المضارع ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ للدلالة على المستقبل وهو الموت في الدنيا، ثم البعث والحياة الجديدة في الآخرة. إن الإنسان جحود نعم الله تعالى، فلم يقدّر تلك النعم، ولم يهتد بها إلى عبادة الله وتوحيده، وهجر ما عداه من الآلهة المزعومة.
5- Bu ayetin dışındaki yerlerde de açıkça belirtilen üç mertebede diriltme ve öldürme: Ey insanlar, sizler ölüler idiniz; sonra O doğumla sizi diriltti; sonra eceliniz bittiğinde sizi öldürecek, sonra kıyamet günü sizi [tekrar] diriltecektir. Allah bu ayette diriltme fiili gerçekleşip meydana geldiği için önce {أَحْياكُمْ} “sizi diriltti” geçmiş zaman lafzıyla ifade etmiş; sonra dünyadaki ölüm ile ahiretteki yeniden diriliş ve yeni hayattan ibaret olan geleceğe delalet etmesi için {ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ} “sonra sizi öldürecek, sonra sizi diriltecek” geniş/gelecek zaman lafzıyla ifade etmiştir. Şüphesiz insan, Allah Teâlâ'nın nimetlerine karşı pek nankördür; bu nimetlerin kadrini bilmemiş ve bunlarla Allah'a ibadet etmeye, O'nu birlemeye ve O'nun dışındaki uydurma ilahları terk etmeye hidayet bulmamıştır.
وقد تكررت الآيات الدالة على هذه المراحل، مثل قوله تعالى: كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٢٨) [البقرة:
Bu aşamalara delalet eden ayetler tekerrür etmiştir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٢٨)} “Allah'ı nasıl inkâr edersiniz ki siz ölüler idiniz de O sizi diriltti; sonra sizi öldürecek, sonra sizi diriltecek ve nihayet O'na döndürüleceksiniz. (28)” [el-Bakara:
٢/ ٢٨] . إن المرور بهذه المراتب الثلاث مؤذن بعوامل التغير، وأن الله قديم أزلي لا يتغير، وأنه هو القادر الذي جعل الإنسان يمر في هذه المراحل، حتى يظل مرتبطا بالإله الخالق، ويفوض الأمر إليه.
2/ 28]. Bu üç mertebeden geçiş, değişim faktörlerini haber vermektedir. Allah ise kadîmdir, ezelîdir, değişmez. İnsanın yaratıcı İlah'a bağlı kalması ve işi O'na havale etmesi için onu bu aşamalardan geçiren Kâdir olan O'dur.
اختلاف المناسك والعبادات بين الأمم
Ümmetler Arasında Menâsik ve İbadetlerin Farklılığı
اقتضت الحكمة الإلهية أن تتعدد مظاهر العبادة والشرائع بين الأمم والملل المختلفة، وليس هذا التعدد إلا شكليات وأحوالا، جوهرها واحد، وغايتها واحدة، وهي الاتجاه إلى الله الخالق الذي يعبده جميع الناس، فلا يصح أن يكون التفاوت في هذه العبادات سببا للاختلاف والحوار والعداء والخصام، وإنما ينبغي الاتفاق والاتحاد في المضمون، وتفويض الأمر إلى الله المعبود، وتصفية النفوس من الأحقاد والبغضاء، والحسد والعصبية، فإن لم يتحقق هذا كان الحساب عسيرا، والحكم بين العباد يوم القيامة شديدا، ولا يغيب عن الله شيء في الأرض ولا في السماء، ومعلومات الخلائق كلها مدوّنة في اللوح المحفوظ، وإحضارها وجمعها وحفظها يسير على الله، قال الله تعالى مبينا هذا الاختلاف في المناسك:
İlahi hikmet, farklı ümmetler ve milletler arasında ibadet tezahürlerinin ve şeriatların çeşitli olmasını gerektirmiştir. Bu çeşitlilik, özü bir ve gayesi bir olan şekiller ve durumlardan ibarettir; o gaye de bütün insanların ibadet ettiği Yaratıcı Allah'a yönelmektir. Dolayısıyla bu ibadetlerdeki farklılığın ihtilaf, çekişme, düşmanlık ve husumet sebebi olması doğru değildir. Aksine muhtevada ittifak ve birlik sağlamak, işi ibadet edilen Allah'a havale etmek, nefisleri kin, nefret, haset ve taassuptan arındırmak gerekir. Eğer bu gerçekleşmezse hesap çetin, kıyamet gününde kullar arasındaki hüküm şiddetli olur. Yerde ve gökte hiçbir şey Allah'a gizli kalmaz. Yaratılmışların bütün bilgileri Levh-i Mahfuz'da yazılıdır; onları huzura getirmek, toplamak ve korumak Allah'a pek kolaydır. Allah Teâlâ menâsikteki bu farklılığı açıklayarak şöyle buyurmuştur:
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٦٧ الى ٧٠]
[Hac Suresi (22), Ayetler 67-70]
لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً هُمْ ناسِكُوهُ فَلا يُنازِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ وَادْعُ إِلى رَبِّكَ إِنَّكَ لَعَلى هُدىً مُسْتَقِيمٍ (٦٧) وَإِنْ جادَلُوكَ فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ (٦٨) اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٦٩) أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ إِنَّ ذلِكَ فِي كِتابٍ إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ (٧٠)
{لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً هُمْ ناسِكُوهُ فَلا يُنازِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ وَادْعُ إِلى رَبِّكَ إِنَّكَ لَعَلى هُدىً مُسْتَقِيمٍ (٦٧) وَإِنْ جادَلُوكَ فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ (٦٨) اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٦٩) أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ إِنَّ ذلِكَ فِي كِتابٍ إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ (٧٠)} “Biz her ümmete, uygulayacakları bir ibadet yolu (mensek) belirledik. O halde bu işte seninle asla çekişmesinler. Sen Rabbine davet et. Şüphesiz sen dosdoğru bir hidayet üzerindesin. (67) Eğer seninle mücadele ederlerse de ki: "Allah yaptıklarınızı en iyi bilendir." (68) Kıyamet günü Allah, hakkında ihtilaf ettiğiniz şeyler konusunda aranızda hüküm verecektir. (69) Bilmez misin ki Allah gökte ve yerde ne varsa bilir. Şüphesiz bunlar bir kitaptadır. Kuşkusuz bu, Allah'a pek kolaydır. (70)”
أخبر الله تعالى أنه جعل لكل قوم منسكا، أي عبادة وشريعة، يتعبدون بها، ويسيرون على منهاجها، بحسب ظروف الزمان المكان، ومقتضيات التدرج والتطور، ونضج الفكر والعقل، فأنزل الله التوراة على موسى ﵇ فيها لون من الشدة تتفق مع طبائع بني إسرائيل، ثم أنزل الله الإنجيل على عيسى ﵇ لتخفيف حدة المادة والطقوس والشكليات وضرورة العناية بالجوهر والروحانيات، وإشاعة
Allah Teâlâ; her topluma zaman ve mekân şartlarına, tedrîcîliğin ve tekâmülün gereklerine, fikir ve aklın olgunlaşmasına göre kendisiyle ibadet edecekleri ve yolundan gidecekleri bir mensek -yani bir ibadet ve şeriat- kıldığını bildirmiştir. Nitekim Allah, İsrâiloğullarının tabiatlarına uygun düşen bir tür sertlik içeren Tevrat'ı Mûsâ'ya aleyhisselâm indirmiş; ardından maddiyatın, âyinlerin ve şekilciliğin katılığını hafifletmek, öze ve mâneviyâta ihtimam göstermenin gerekliliğini [ortaya koymak] ve yaymak...
المحبة واللطف بين الناس، ثم أنزل الله القرآن الكريم جامعا بين منهج المادة والروح، منسجما مع العلم والعقل، واضعا كل ما يحقق تقدم الحضارة الإنسانية، فكان تشريع القرآن معتدلا، ووسطا بين الشرائع، وصالحا لكل زمان ومكان.
insanlar arasında sevgiyi ve nezaketi yaymak üzere İncil'i Îsâ'ya aleyhisselâm indirmiştir. Sonra Allah, madde ve ruh metodunu bir araya getiren, ilim ve akılla uyumlu, insanlık medeniyetinin ilerlemesini sağlayacak her şeyi koyan Kur'ân-ı Kerîm'i indirmiştir. Böylece Kur'an'ın teşrii, itidalli, şeriatlar arasında mutedil ve her zaman ve mekâna uygun olmuştur.
وإذا كان هذا هو شأن التدرج في الشرائع، فلا يصح لمعاصريك يا محمد أن ينازعوك في أمر الدين والكتاب والشريعة، فلكل أمة شريعة خاصة، تناسب الزمان الذي جاءت فيه، ولا تتأثر أو تنزعج أيها النبي بمنازعتهم لك، واثبت على دينك الحق ثباتا، لا يتزعزع ولا يلين.
Şeriatlardaki dereceli gelişimin durumu böyle olduğuna göre, ey Muhammed, senin çağdaşlarının din, kitap ve şeriat hususunda seninle çekişmeleri doğru değildir. Çünkü her ümmetin, geldiği zamana uygun özel bir şeriatı vardır. Ey Peygamber, onların seninle çekişmesinden etkilenme ve sarsılma; hak dinin üzerinde sarsılmaz ve gevşemez bir sebatla dur.
وادع هؤلاء المنازعين والمسالمين، أي كل الناس إلى سبيل ربك ودينه الحق، فإنك على طريق واضح مستقيم، موصل إلى المقصود، وهو سعادة الدنيا والآخرة، كما جاء في آية أخرى: وَلا يَصُدُّنَّكَ عَنْ آياتِ اللَّهِ بَعْدَ إِذْ أُنْزِلَتْ إِلَيْكَ وَادْعُ إِلى رَبِّكَ وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٨٧) [القصص: ٢٨/ ٨٧] .
Bu çekişenleri de barışçıl olanları da, yani bütün insanları Rabbinin yoluna ve O'nun hak dinine davet et. Şüphesiz sen hedefe ulaştıran apaçık, dosdoğru bir yol üzerindesin; o hedef de dünya ve ahiret saadetidir. Nitekim başka bir ayette şöyle buyrulmuştur: {وَلا يَصُدُّنَّكَ عَنْ آياتِ اللَّهِ بَعْدَ إِذْ أُنْزِلَتْ إِلَيْكَ وَادْعُ إِلى رَبِّكَ وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٨٧)} “Sana indirildikten sonra sakın onlar seni Allah'ın ayetlerinden alıkoymasınlar. Sen Rabbine davet et ve asla müşriklerden olma. (87)” [el-Kasas: 28/ 87].
وإن لم يصغ الناس إلى دعوتك الموحدة هذه، وجادلوك بالباطل، بعد أن ظهر الحق، فقل لهم على سبيل التهديد والوعيد: الله عليم بما تعملون وبما أعمل، ويجازي كل امرئ بما عمل، كما قال الله سبحانه في آية أخرى: وَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ (٤١) [يونس: ١٠/ ٤١] .
Eğer insanlar bu birleştirici davetine kulak vermez ve hak ortaya çıktıktan sonra seninle batıl yolla mücadele ederlerse, tehdit ve uyarı kabilinden onlara şöyle de: "Allah sizin yaptıklarınızı da benim yaptıklarımı da bilendir ve herkese yaptığının karşılığını verecektir." Nitekim Allah Teâlâ başka bir ayette şöyle buyurmuştur: {وَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ (٤١)} “Eğer seni yalanlarlarsa de ki: 'Benim amelim bana, sizin ameliniz sizedir. Siz benim yaptığımdan uzaksınız, ben de sizin yaptığınızdan uzağım.' (41)” [Yûnus: 10/ 41].
وقل لهم أيضا متوعدا ومحذّرا: الله يقضي بين المؤمنين والكافرين يوم القيامة، فيما اختلفوا فيه من أمر العقيدة والدين، والقضاء مقدمة للجزاء الحاسم، المتردد بين الجنة والنار، والثواب والعقاب، الجنة والإثابة لمن قبل بدعوة القرآن، والنار والعذاب لمن رفض هذه الدعوة، وبه يتبين الحق من الباطل، والمحق من المبطل.
Onlara tehdit ve ikaz ederek şunu da söyle: Allah, kıyamet gününde inanç ve din hususunda ihtilaf ettikleri şeyler hakkında müminler ile kâfirler arasında hüküm verecektir. Hüküm verme; cennet ile cehennem, mükâfat ile ceza arasında dönüp duran kesin karşılığın bir mukaddimesidir. Cennet ve mükâfat Kur'an davetini kabul edenler içindir; cehennem ve azap ise bu daveti reddedenler içindir. Bununla hak batıldan, haklı olan haksız olandan ayırt edilir.
ثم أخبر الله تعالى عن كمال علمه بالمخلوقات والكائنات كلها قبل خلقها، وبما يستحقه كل من المحسن والمسيء، فلقد علمت أيها الرسول وكل مؤمن برسالتك أن
Sonra Allah Teâlâ, yaratılmalarından önce bütün mahlukatı ve varlıkları bildiğini ve iyilik yapanın da kötülük yapanın da neyi hak ettiğini eksiksiz bildiğini haber vermiştir. Ey Resûl ve senin risaletine inanan her mümin, muhakkak bilmişsindir ki
علم الله محيط بجميع ما في السماء وما في الأرض، لا يغيب عنه مثقال ذرة فيهما، ويعلم بالكائنات قبل وجودها، وكل ذلك مسطّر مسجّل في اللوح المحفوظ، ففيه كل ما كان وما يكون إلى يوم القيامة، وشمول علم الله، وحكمه في الاختلاف بين الناس يسير سهل على الله تعالى، والسر في إيراد هذه الآية المتعلقة بسعة علم الله للإخبار بأن عند الله علم كل شيء، ليقع الحكم في معلوم معروف.
Allah'ın ilmi gökte ve yerde olan her şeyi kuşatmıştır; ikisinde zerre ağırlığınca hiçbir şey O'na gizli kalmaz. O, varlıkları var olmadan önce bilir. Bütün bunlar Levh-i Mahfuz'da yazılmış ve kaydedilmiştir; kıyamet gününe kadar olmuş ve olacak her şey oradadır. Allah'ın ilminin kuşatıcılığı ve insanlar arasındaki ihtilafta hüküm vermesi Allah Teâlâ'ya pek kolay ve basittir. Allah'ın ilminin genişliği ile ilgili bu ayetin getirilmesindeki sır; hükmün bilinen ve malum bir şeye binaen verilmesi için her şeyin ilminin Allah katında olduğunu bildirmektir.
عبادة المشركين الأصنام
Müşriklerin Putlara Tapması
لقد انحدر العقل البشري والفكر الإنساني انحدارا لا مثيل له، حين أقدم المشركون الوثنيون مع الأسف الشديد، على عبادة الأصنام والأوثان، على الرغم من قيام الأدلة الواضحة على وحدانية الله تعالى، وعلى القدرة الإلهية، وعلى علم الله الشامل المحيط بكل شيء، وعلى عدم وجود حجة مقبولة سمعية نقلية أو عقلية على صحة هذه العبادة الباطلة، وعلى ظهور الأدلة الحسية على أن هذه الأصنام لا تضر ولا تنفع، فلم يبق هناك مجال إلا للحكم بأن أولئك الوثنيين أغبياء جهلة، سذّج وسطحيون، وهم مع كل هذا إذا تلي عليهم القرآن اغتاظوا وغضبوا، وهموا بالبطش بمن يتلو ويذكّر، وها هو القرآن المجيد يصف هذا النحو من سلوك المشركين الشاذ، قال الله تعالى:
Puta tapan müşrikler -büyük bir esefle belirtilmelidir ki-, Allah Teâlâ'nın birliğine, ilahi kudrete ve Allah'ın her şeyi kuşatan kapsamlı ilmine dair apaçık deliller bulunmasına, bu batıl ibadetin doğruluğuna dair naklî/sem'î veya aklî kabul edilebilir hiçbir hüccet olmamasına ve bu putların ne zarar ne de fayda vermediğine dair hissi delillerin ortaya çıkmış olmasına rağmen putlara ve heykellere tapmaya kalkıştıklarında, insan aklı ve düşüncesi eşi benzeri görülmemiş bir çöküş yaşamıştır. Bu durumda o putperestlerin ahmak, cahil, saf ve yüzeysel kimseler olduklarına hükmetmekten başka bir imkân kalmamıştır. Bütün bunlarla birlikte kendilerine Kur'an okunduğunda öfkelenir, gazaplanır ve [Kur'an'ı] okuyup hatırlatan kimseye saldırmaya yeltenirler. İşte Yüce Kur'an, müşriklerin bu tür sapkın davranışlarını tasvir etmektedir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٧١ الى ٧٣]
[Hac Suresi (22), Ayetler 71-73]
وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَما لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ (٧١) وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ يَكادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آياتِنا قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكُمُ النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٧٢) يا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَيْئاً لا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ (٧٣)
{وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَما لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ (٧١) وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ يَكادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آياتِنا قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكُمُ النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٧٢) يا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَيْئاً لا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ (٧٣)} “Allah'ı bırakıp da O'nun hakkında hiçbir delil indirmediği ve kendilerinin de hakkında hiçbir bilgisi olmadığı şeylere tapıyorlar. Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur. (71) Kendilerine apaçık ayetlerimiz okunduğu zaman, inkâr edenlerin yüzlerindeki inkâr ve hoşnutsuzluğu hemen anlarsın. Neredeyse kendilerine ayetlerimizi okuyanların üzerine saldıracaklar! De ki: "Size bundan daha kötüsünü haber vereyim mi? Ateş! Allah onu inkâr edenlere vaat etmiştir. O ne kötü bir varış yeridir!" (72) Ey insanlar! Bir misal verildi, şimdi onu dinleyin: Şüphesiz Allah'tan başka yalvardıklarınız, hepsi bunun için bir araya gelseler dahi bir sinek bile yaratamazlar. Eğer sinek onlardan bir şey kapıp kaçıracak olsa, onu ondan geri de alamazlar. İsteyen de aciz kaldı, istenen de! (73)”
[الحج: ٢٢/ ٧١- ٧٣] .
[el-Hac: 22/ 71-73].
هذه ألوان من أباطيل المشركين الدالة على جهلهم وكفرهم وسخفهم، فهم يعبدون آلهة من غير الله، ليس لهم دليل نقلي ولا عقلي على صحة عبادتها، والله سبحانه لم ينزل حجة ولا برهانا من السماء، يدل على إباحة عبادتها، وليس لديهم دليل عقلي مقبول يسوغ هذه العبادة، فيكونون ظالمي أنفسهم بتلك العبادة، وليس للظالمين ناصر ينصرهم، أو محام وكيل يدافع عنهم إذا نزل بهم العقاب أو العذاب.
Bunlar, müşriklerin cehaletlerine, küfürlerine ve akılsızlıklarına delalet eden batıllarının çeşitleridir. Zira onlar Allah'tan başka ilahlara taparlar; onlara tapmanın sıhhatine dair ellerinde ne naklî ne de aklî bir delil vardır. Yüce Allah gökten onlara tapmanın mubah olduğuna delalet eden hiçbir hüccet ve burhan indirmemiştir; onların ellerinde bu ibadeti meşru kılacak kabul edilebilir akli bir delil de yoktur. Böylece onlar bu ibadetle kendilerine zulmetmiş olurlar. Kendilerine ceza veya azap indiğinde zalimlere yardım edecek bir yardımcı ya da onları savunacak bir vekil avukat yoktur.
- وإذا تليت على المشركين آيات القرآن، ودلائله الواضحة على توحيد الله، وعلى صدق رسله الكرام، ظهرت على وجوههم علامات الغيظ والغضب، وطفحت قلوبهم بالحقد والنفور.
- Müşriklere Kur'an'ın ayetleri, Allah'ın birliğine ve O'nun kerim elçilerinin doğruluğuna dair apaçık delilleri okunduğu zaman yüzlerinde öfke ve gazap alametleri belirir, kalpleri kin ve nefretle dolar taşar.
إنهم يوشك أن يبطشوا بالذين يتلون عليهم آيات الله وسور القرآن، مما يشير إلى امتلاء قلوبهم بالكفر، وتسلط الجهل والعناد عليها، حتى صاروا ميئوسا من علاجهم، وعودتهم أصحاء الفكر والعقيدة.
Onlar kendilerine Allah'ın ayetlerini ve Kur'an'ın surelerini okuyanlara neredeyse saldıracak gibi olurlar. Bu da onların kalplerinin küfürle dolduğuna, cehalet ve inadın o kalplere galebe çaldığına, hatta ıslah edilmelerinden, sahih bir düşünce ve akideye dönmelerinden ümit kesildiğine işaret etmektedir.
قل أيها النبي محمد لهؤلاء المشركين على جهة التوعد والتقريع: أأخبركم بشرّ من ذلكم السطو على المؤمنين، وغيظكم الذي ملأ قلوبكم؟ وكأن قائلا قال له: وما هو؟ قال: النار، أي نار جهنم وعد الله بها الكافرين، فعذابها أشد وأعظم مما تهددون به المؤمنين في الدنيا، وبئس المصير، أي بئس النار موئلا ومقاما لكم، كما جاء في آية أخرى: إِنَّها ساءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاماً (٦٦) [الفرقان: ٢٥/ ٦٦] . والمصير:
Ey Peygamber Muhammed, bu müşriklere tehdit ve azarlama yoluyla de ki: "Size, müminlere saldırmanızdan ve kalplerinizi dolduran bu öfkenizden daha kötüsünü haber vereyim mi?" Sanki birisi ona: "O nedir?" demiştir de o: "Ateş!" demiştir; yani Allah'ın kâfirlere vaat ettiği cehennem ateşidir. Onun azabı, dünyada müminleri tehdit ettiğiniz şeyden daha şiddetli ve daha büyüktür. O ne kötü varış yeridir; yani o ateş sizin için ne kötü bir sığınak ve ikamet yeridir! Nitekim başka bir ayette şöyle buyrulmuştur: {إِنَّها ساءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاماً (٦٦)} “Gerçekten orası ne kötü bir yerleşme yeri ve ne kötü bir ikamet yeridir! (66)” [el-Furkān: 25/ 66]. Masîr (الْمَصِيرُ):
مفعل من «صار» : إذا تحول من حال إلى حال.
«Sâra» (صار) fiilinden türemiş "mef'al" vezninde bir kelimedir; bir halden başka bir hale dönüştüğünde kullanılır.
ثم ذكر الله تعالى مثلا يدل على حقيقة الأصنام وفساد عبادتها، وسخف عابديها،
Sonra Allah Teâlâ putların hakikatine, onlara ibadetin bozukluğuna ve onlara tapanların akılsızlığına delalet eden bir misal zikretti,
فخاطب جميع العالم بقوله: يا أَيُّهَا النَّاسُ قاطبة، ضرب الله تعالى مثلا لهذه الأصنام، فاستمعوا لهذا المثل، وتفهموا حال تلك المعبودات، فإذا أدركتم حالها، وبقيتم على عبادتها، كنتم أسوأ منها. إن ما تعبدون من غير الله من الأصنام والأنداد، لن يقدروا على خلق أتفه شيء، ولو ذبابة واحدة أو بعوضة، حتى ولو اجتمع لهذه المهمة جميع تلك المعبودات وعابديها، وكما أنها عاجزة عن خلق ذبابة واحدة، فهي عاجزة عن مقاومة الذباب والانتصار منه، فإن يسلبها الذباب شيئا مما عليها من الطيب الذي كانوا يضمخون به أوثانهم، لم يقدروا على استنقاذه منها، علما بأن الذباب أضعف مخلوقات الله، لذا قال تعالى: ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ أي عجز الطالب وهو الإله المعبود من دون الله، أي الصنم، من استنقاذ الشيء المسلوب من الذباب المطلوب، أو ضعف عابد الصنم والصنم المعبود.
[Allah] bütün âleme şöyle seslendi: Ey bütün insanlar! Allah Teâlâ bu putlar için bir misal getirdi; öyleyse bu misali dinleyin ve o tapılan varlıkların durumunu iyice kavrayın! Şayet onların durumunu anlar da yine onlara tapmaya devam ederseniz, onlardan daha kötü olursunuz. Allah'tan başka taptığınız putlar ve ortaklar, tek bir sinek veya sivrisinek dahi olsa en önemsiz bir şeyi bile asla yaratamazlar; hatta tapılan bu varlıkların ve onlara tapanların hepsi bu iş için bir araya gelseler bile. Tek bir sineği yaratmaktan âciz oldukları gibi, sineğe karşı koymaktan ve ondan öç almaktan da âcizdirler. Sinek, onların üzerindeki –putlarına sürdükleri– güzel kokudan bir şeyi kapıp götürse, onu ondan geri almaya güç yetiremezler; bilindiği üzere sinek Allah'ın en zayıf yaratıklarındandır. Bundan dolayı Allah Teâlâ: {ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ} “Arayan da güçsüz kaldı, aranan da!” buyurmuştur. Yani arayan –ki o Allah'tan başka tapılan ilah, yani puttur–, aranan olan sinekten kapılan şeyi geri almaktan âciz kalmıştır; ya da puta tapan kimse de tapılan put da zayıf düşmüştür.
وعلى أي من القولين دلّ ضعف الذباب المحسوس، وضعف الأصنام الملموس، على أن الأصنام في أحط رتبة، وأخسّ منزلة، ومن عبدها كان على شاكلتها، بل أسوأ منها، لأن كرامة الإنسان وارتقاءه أشرف من أن يذل لحجر أو معدن أو هيكل فارغ المحتوى والمعنى.
Bu iki görüşten hangisi olursa olsun, sineğin hissedilir zayıflığı ve putların somut acziyeti, putların en aşağı derecede ve en süfli mertebede olduğuna, onlara tapan kimsenin de onların benzeri, hatta onlardan daha kötü olduğuna delalet eder. Zira insanın onuru ve yüceliği, bir taşa, bir madene veya içi ve anlamı boş bir heykele boyun eğip zelil olmaktan çok daha üstündür.
تعظيم الله وتوحيده واختياره
Allah'ı Tazim Etmek, O'nu Birlemek ve O'nun Seçimi
الإله المالك الخالق الرازق المنعم المتفضل، يتطلب طبعا وعقلا الإقرار بعظمته، وتوحيده، وإفراد الأمر إليه في اختيار ما يشاء، وإرادة ما يريد، سواء في الإحياء والإماتة، أو الرزق والنعمة، أو إرسال الرسل، واختيار الملائكة، وإنزال الكتب، فهو العليم بالمصلحة، وإليه المرجع والمآب، لا رادّ لقضائه، ولا معقّب لحكمه. غير
Mâlik, Hâlik (yaratan), Râzık (rızık veren), nimet bahşeden ve lütufta bulunan İlah; fıtraten ve aklen O'nun azametinin ikrar edilmesini, tevhidi ve dilediğini seçme ve murat ettiğini isteme hususunda emrin yalnızca O'na has kılınmasını gerektirir; ister diriltme ve öldürmede, ister rızık ve nimette, isterse elçiler gönderme, melekleri seçme ve kitaplar indirmede olsun. Zira O maslahatı hakkıyla bilendir, dönüş ve varış da O'nadır; O'nun kazasını geri çevirecek, hükmünü bozacak hiç kimse yoktur. Ancak
أن الناس إما في غفلة عن هذه الواجبات، أو في جحود وإنكار، فيكون القرآن العظيم هو الدواء الناجع لعلاج التقصير، والمذكّر بما يجب على الإنسان نحو ربه، قال الله تعالى واصفا أحوال الجاحدين:
insanlar ya bu vazifelerden yana bir gaflet içindedirler yahut bir inkâr ve inat içerisindedirler. Dolayısıyla Yüce Kur'an, kusurları tedavi eden şifalı bir ilaç ve insanın Rabbine karşı yükümlü olduğu şeyleri hatırlatan bir öğüttür. Allah Teâlâ inkârcıların durumunu niteleyerek şöyle buyurmuştur:
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٧٤ الى ٧٦]
[Hac Suresi (22), Ayetler 74-76]
ما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ (٧٤) اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلائِكَةِ رُسُلاً وَمِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ (٧٥) يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (٧٦)
{ما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ (٧٤) اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلائِكَةِ رُسُلاً وَمِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ (٧٥) يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (٧٦)} “Allah'ı hakkıyla takdir edemediler. Şüphesiz Allah kavîdir, azîzdir. (74) Allah meleklerden de elçiler seçer, insanlardan da. Şüphesiz Allah işitendir, görendir. (75) O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir. Bütün işler ancak Allah'a döndürülür. (76)
»
”
[الحج: ٢٢/ ٧٤- ٧٦] .
[el-Hac: 22/ 74-76].
تتضمن الآيات المذكورة موضع الإلهيات والنبوات، أما الإلهيات: فإن الكفار يعبدون ما لا حجة لهم فيه ولا علم، فهم أي الكفار ما قدروا الله حق قدره، أي ما عرفوا حقيقة قدر الله وعظمته وجلاله، وما عظّموه حق التعظيم الواجب لذاته، حين عبدوا معه غيره، من الجمادات التي لا تعقل، ولا تمنع الضرر عن نفسها، ومن الأشخاص الذين هم بأشد الحاجة إلى من يعينهم على شؤون الحياة، والله وحده هو القوي القادر، الذي بقدرته خلق كل شيء، العزيز الذي عزّ كل شيء وقهره، فلا يغالب ولا يمانع، لعزته وعظمته، فهو الجدير بالعبادة والتعظيم.
Zikredilen ayetler ilahiyat ve nübüvvet konularını içermektedir. İlahiyata gelince: Kâfirler hakkında hiçbir delilleri ve bilgileri olmayan şeylere tapmaktadırlar. Onlar, yani kâfirler Allah'ı hakkıyla takdir edemediler; yani O'nunla birlikte akledemeyen, kendilerinden zararı dahi savamayan cansız varlıklara ve hayat işlerinde kendilerine yardım edecek birine son derece muhtaç olan şahıslara taptıkları zaman Allah'ın kadrinin, azametinin ve celalinin hakikatini bilemediler ve Zâtı için vacip olan gerçek tazimle O'nu yüceltmediler. Hâlbuki Allah tek başına; kudretiyle her şeyi yaratan Kavî ve Kâdir olandır, her şeye galip gelen ve boyun eğdiren Azîz olandır. İzzet ve azametinden dolayı O'na galebe çalınamaz ve O'na karşı konulamaz. Dolayısıyla ibadete ve tazime layık olan yalnızca O'dur.
ومن أجدر بذلك منه تعالى، فهو مصدر الوجود والخلق، ومصدر الخير والرزق والنعمة، والغني عن كل شيء، والقوي القاهر القادر على كل شيء.
Buna O Yüce Zât'tan daha layık kim olabilir ki? Zira O varlığın ve yaratılışın kaynağı, hayrın, rızkın ve nimetin menbaı, her şeyden müstağni olan Ganî, her şeye boyun eğdiren, güçlü ve her şeye gücü yeten Kâdir'dir.
ثم انتقل البيان القرآني من أوصاف الألوهية وما يجب لها، إلى أمور النبوة، فأفاد سبحانه أنه يختار من الملائكة رسلا لتبليغ الوحي إلى الأنبياء، ويختار من الناس رسلا لإبلاغ الرسالة إلى العباد، حسبما يشاء، وعلى وفق ما يريد، ويناسب الحكمة والمصلحة، كما قال الله تعالى في آية أخرى: اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ [الأنعام: ٦/ ١٢٤] .
Sonra Kur'anî beyan, uluhiyet sıfatlarından ve O'nun için zorunlu olan hususlardan nübüvvet meselelerine intikal etti. Böylece [Allah] Teâlâ, dilediği şekilde, murat ettiği doğrultuda ve hikmet ile maslahata uygun olarak peygamberlere vahyi tebliğ etmek üzere meleklerden elçiler seçtiğini, kullara risaleti ulaştırmak için de insanlardan elçiler seçtiğini bildirdi. Nitekim Allah Teâlâ başka bir ayette şöyle buyurmuştur: {اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ} [el-En‘âm: 6/124] “Allah, peygamberliğini kime vereceğini çok iyi bilir.”
وقد نزلت آية اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلائِكَةِ رُسُلًا وَمِنَ النَّاسِ حينما قال الوليد بن المغيرة: أو أنزل عليه الذكر من بيننا؟ فنزلت الآية.
{اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلائِكَةِ رُسُلًا وَمِنَ النَّاسِ} “Allah meleklerden de elçiler seçer, insanlardan da.” ayeti, Velîd b. Mugīre'nin: "Aramızdan zikir (Kur'an) ona mı indirildi?" demesi üzerine inmiştir.
وختمت الآية بتقرير بعض صفات الله ﷿، وهي كونه تام السمع لأقوال عباده، وتام البصر والاطلاع على أحوالهم وأمورهم، وعليما كامل العلم والإحاطة بمن يستحق اختياره للرسالة، فقوله: وَمِنَ النَّاسِ هم الأنبياء المبعوثون لإصلاح الخلق، الذين اجتمعت لهم النبوة والرسالة.
Ayet, Allah azze ve celle'nin birtakım sıfatlarının takriri ile son bulmuştur; bunlar da O'nun, kullarının sözlerini tastamam işitmesi, onların hallerini ve işlerini eksiksiz görmesi ve bilmesi, risalet için seçilmeyi kimin hak ettiğini tam bir ilim ve ihata ile bilmesidir. {وَمِنَ النَّاسِ} “İnsanlardan da [seçer]” ifadesi, yaratılmışları ıslah etmek üzere gönderilen, kendilerinde nübüvvet ve risaletin birleştiği peygamberlerdir.
إنه سبحانه يعلم علما تاما بأحوال الملائكة والرسل والمكلفين، ما مضى منها وما يأتي، فلا يخفى عليه شيء من أمورهم، وقوله تعالى: يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ عبارة عن إحاطة علمه بهم، وحقيقتها: ما قبلهم من الحوادث وما بعدهم.
Şüphesiz O Yüce Zât, meleklerin, elçilerin ve mükelleflerin geçmiş ve gelecek hallerini tam bir ilimle bilir; onların hiçbir işi O'na gizli kalmaz. Allah Teâlâ'nın: {يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ} “O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir” buyruğu, O'nun ilminin onları kuşatmasından ibarettir; hakikati ise onlardan önceki ve onlardan sonraki olaylardır.
ويؤيدها آيات كثيرة في معناها، منها قوله سبحانه: عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً إلى قوله: وَأَحاطَ بِما لَدَيْهِمْ وَأَحْصى كُلَّ شَيْءٍ عَدَداً [الجن: ٢٢/ ٢٦- ٢٨] .
Bu manada onu destekleyen pek çok ayet vardır; bunlardan biri Yüce Allah'ın şu buyruğudur: {عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً} “O gaybı bilendir; gaybını kimseye açmaz” ayetinden {وَأَحاطَ بِما لَدَيْهِمْ وَأَحْصى كُلَّ شَيْءٍ عَدَداً} “Onların yanındakileri kuşatmış ve her şeyi bir bir saymıştır” [el-Cin: 72/ 26-28] buyruğuna kadar olan kısımdır.
وختمت الآية بقوله سبحانه: وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ أي وإليه يوم القيامة مرجع الأمور كلها، فلا أمر ولا نهي لأحد سواه.
Ayet Yüce Allah'ın: {وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ} “Bütün işler ancak Allah'a döndürülür” buyruğuyla son bulmuştur; yani kıyamet gününde bütün işlerin dönüşü yalnızca O'nadır, O'ndan başka hiç kimsenin ne bir emri ne de bir nehyi olacaktır.
وهذا تنبيه إلى القدرة التامة المهيمنة على كل شيء، وإلى تفرد الله سبحانه بالألوهية والحكم. وقوله سبحانه: يَعْلَمُ وقوله: وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ يتضمن مجموعهما الزجر عن الإقدام على المعصية، وضرورة الإقبال على ساحة الطاعة والامتثال.
Bu, her şeyi kuşatan mutlak kudrete ve Yüce Allah'ın uluhiyet ve hükümranlıkta tek olduğuna bir uyarıdır. Yüce Allah'ın: {يَعْلَمُ} “Bilir” buyruğu ile {وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ} “Bütün işler ancak Allah'a döndürülür” buyruğunun toplamı, günaha kalkışmaktan sakındırmayı ve itaat ile boyun eğme makamına yönelmenin gerekliliğini içermektedir.
لقد آن للعقل البشري أن يستفيق من غيه، وللإرادة الإنسانية أن تعود سريعا إلى ما يدل على أقل واجبات الوفاء نحو الله ﷻ، وإلى المبادرة بالقيام بالفرائض والطاعات، قبل أن تغرب شمس العمر الإنساني، ويفجأ الموت بشدته وجود الإنسان.
Artık insan aklının azgınlığından uyanma, insan iradesinin de Allah celle celâluhu'ya karşı vefanın en asgari gereklerine ve insan ömrünün güneşi batıp ölüm tüm şiddetiyle ansızın insanın varlığını yakalamadan önce farzları ve itaatleri yerine getirmeye koşma vakti gelmiştir.
أصول الفرائض الإسلامية
İslami Farzların Esasları