[سورة العنكبوت (٢٩) : الآيات ٣٦ الى ٤٠]
[Ankebût Suresi (29), Ayetler 36-40]
وَإِلى مَدْيَنَ أَخاهُمْ شُعَيْباً فَقالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَارْجُوا الْيَوْمَ الْآخِرَ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (٣٦) فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ (٣٧) وَعاداً وَثَمُودَ وَقَدْ تَبَيَّنَ لَكُمْ مِنْ مَساكِنِهِمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ وَكانُوا مُسْتَبْصِرِينَ (٣٨) وَقارُونَ وَفِرْعَوْنَ وَهامانَ وَلَقَدْ جاءَهُمْ مُوسى بِالْبَيِّناتِ فَاسْتَكْبَرُوا فِي الْأَرْضِ وَما كانُوا سابِقِينَ (٣٩) فَكُلاًّ أَخَذْنا بِذَنْبِهِ فَمِنْهُمْ مَنْ أَرْسَلْنا عَلَيْهِ حاصِباً وَمِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّيْحَةُ وَمِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنا بِهِ الْأَرْضَ وَمِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنا وَما كانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٤٠)
{ وَإِلى مَدْيَنَ أَخاهُمْ شُعَيْباً فَقالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَارْجُوا الْيَوْمَ الْآخِرَ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (٣٦) فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ (٣٧) وَعاداً وَثَمُودَ وَقَدْ تَبَيَّنَ لَكُمْ مِنْ مَساكِنِهِمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ وَكانُوا مُسْتَبْصِرِينَ (٣٨) وَقارُونَ وَفِرْعَوْنَ وَهامانَ وَلَقَدْ جاءَهُمْ مُوسى بِالْبَيِّناتِ فَاسْتَكْبَرُوا فِي الْأَرْضِ وَما كانُوا سابِقِينَ (٣٩) فَكُلاًّ أَخَذْنا بِذَنْبِهِ فَمِنْهُمْ مَنْ أَرْسَلْنا عَلَيْهِ حاصِباً وَمِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّيْحَةُ وَمِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنا بِهِ الْأَرْضَ وَمِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنا وَما كانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٤٠) } “Medyen'e de kardeşleri Şuayb'ı [gönderdik]. Dedi ki: ‘Ey kavmim! Allah'a kulluk edin, ahiret gününü umun ve yeryüzünde bozguncular olarak taşkınlık yapmayın.’ Fakat onu yalanladılar. Bunun üzerine onları şiddetli bir sarsıntı yakaladı da yurtlarında diz üstü çöke kaldılar. Âd ve Semûd'u da [helâk ettik]. Bu, onların meskenlerinden size açıkça belli olmaktadır. Şeytan onlara amellerini süslemiş, böylece onları yoldan alıkoymuştu; halbuki onlar basiret sahibi kimselerdi. Kârûn'u, Firavun'u ve Hâmân'ı da [helâk ettik]. Andolsun ki Mûsâ onlara apaçık delillerle gelmişti de yeryüzünde büyüklük taslamışlardı; oysa [bizi] geçip kurtulacak değillerdi. Nitekim her birini günahı sebebiyle yakaladık: Onlardan kiminin üzerine taş yağdıran bir fırtına gönderdik, kimini o korkunç çığlık yakaladı, kimini yerin dibine geçirdik, kimini de suda boğduk. Allah onlara zulmedecek değildi; fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı.”
هذه لمحة سريعة من صواعق أو عناقيد الغضب الإلهي على أقوام عتاة، بلغوا الذروة في الكفر والفساد والظلم، فجوزوا بأشد العقاب. وهم قبيلة مدين شمال خليج العقبة، وأصحاب الأيكة غيرهم، أرسل الله إليهم النّبي شعيبا ﵇، فأمرهم بعبادة الله تعالى، والإيمان بالبعث واليوم الآخر، والخوف من بأس الله وعذابه، ونهاهم عن الفساد في الأرض وعن إنقاص الكيل والميزان، فقابلوه بالهزء والتكذيب، والإصرار على الكفر والعصيان، فأهلكهم الله بالرّجفة: وهي الزّلزلة العظيمة، فأصبحوا جثثا هامدة، ودمّر الله ديارهم. وهذا نحو من الخسف.
Bu, inkâr, fesat ve zulümde zirveye ulaşan ve en şiddetli cezayla cezalandırılan azgın kavimlerin üzerine inen ilahî gazabın yıldırımları yahut kümelerinden kısa bir kesittir. Onlar, Akabe Körfezi'nin kuzeyindeki Medyen kabilesidir; Eyke halkı ise onlardan başkasıdır. Allah onlara peygamber Şuayb aleyhisselâm'ı gönderdi. O da kendilerine Allah Teâlâ'ya kulluk etmeyi, öldükten sonra dirilmeye ve ahiret gününe iman etmeyi, Allah'ın şiddetli azabından korkmayı emretti; yeryüzünde bozgunculuk yapmaktan ve ölçü ile tartıyı eksik tutmaktan onları menetti. Fakat onlar onu alay ve yalanlamayla, küfür ve isyanda ısrarla karşıladılar. Bunun üzerine Allah onları 'recfe' yani büyük bir sarsıntı (deprem) ile helak etti; böylece hareketsiz cesetler haline geldiler ve Allah yurtlarını yerle bir etti. Bu da yere batırmanın (hasf) bir çeşididir.
واذكر أيها النّبي عادا وثمود، أما قبيلة عاد فكانوا يسكنون الأحقاف قرب حضرموت في بلاد اليمن، أرسل الله إليهم هودا ﵇، فنصحهم وأنذرهم، فلم يصدّقوه وآذوه، فأرسل الله عليهم ريحا صرصرا، دمّرت ديارهم وأبادتهم.
Ey Peygamber! Âd ve Semûd'u da hatırla. Âd kabilesine gelince, onlar Yemen topraklarında Hadramut yakınlarındaki Ahkâf'ta oturuyorlardı. Allah onlara Hûd aleyhisselâm'ı gönderdi; o da kendilerine nasihat edip uyardı, fakat onu doğrulamadılar ve ona eziyet ettiler. Bunun üzerine Allah onların üzerine yurtlarını yerle bir eden ve köklerini kazıyan dondurucu ve uğultulu bir rüzgâr gönderdi.
وأما قبيلة ثمود: فكانوا يسكنون في الحجر قريبا من وادي القرى، بين الحجاز والشام، وما تزال مدائنهم ظاهرة إلى اليوم، أرسل الله إليهم النّبي صالحا ﵇، فدعاهم مثل هود ﵇ إلى عبادة الله وحده، فلم يستجيبوا، وزيّن لهم الشيطان أعمالا سيئة، فكفروا بالله تعالى، واجترحوا السيئات، ومنعوا الناس عن الدّين الحقّ والطريق القويم، وكانوا أهل عقل وبصيرة، لكنهم لم يؤمنوا بربّهم، ولم ينتفعوا بطاقات فكرهم وقلوبهم، فعاقبهم الله، وأهلكهم بالطاغية أو الصيحة الشديدة، وبادوا، وبقيت آثار ديارهم عبرة لكل مارّ عليها.
Semûd kabilesine gelince; onlar Hicaz ile Şam arasında, Vâdilkurâ yakınlarındaki Hicr'de oturuyorlardı ve şehirleri günümüze kadar varlığını sürdürmektedir. Allah onlara Sâlih aleyhisselâm'ı peygamber olarak gönderdi. O da tıpkı Hûd aleyhisselâm gibi onları yalnızca Allah'a ibadet etmeye çağırdı; fakat icabet etmediler. Şeytan onlara kötü amellerini süslü gösterdi, böylece Allah Teâlâ'yı inkâr ettiler, günahlar işlediler ve insanları hak dinden ve dosdoğru yoldan alıkoydular. Akıl ve basiret sahibi kimseler oldukları halde Rablerine iman etmediler, akıl ve kalp melekelerinden istifade etmediler. Allah da onları cezalandırdı; azgın bir ses veya şiddetli bir çığlıkla onları helâk etti, yok olup gittiler ve yurtlarının kalıntıları oradan geçen herkes için bir ibret olarak kaldı.
وأهلك الله تعالى قارون بالخسف وتدمير دياره، وفرعون وهامان وزيره بالإغراق في البحر الأحمر، وقد أرسل الله لهم موسى ﵇، فدعاهم إلى توحيد الله ﷿ وترك عبادة الأوثان، وأتاهم بالآيات الواضحات والمعجزات الظاهرة كالعصا التي تنقلب حيّة عظيمة، واليد التي يدخلها في فتحة قميصه، فتصير ذات إشعاع كالشمس أو القمر، فاستكبروا عن الطاعة لله وعبادته، ولم يكونوا مفلتين من العذاب والأخذ، ولا قادرين على الهرب من العقاب، بل أدركهم أمر الله تعالى وبطشه، وصاروا عبرة للمعتبر، وعظة لكل ناظر.
Allah Teâlâ Kârûn'u yere batırarak ve yurtlarını yerle bir ederek; Firavun ile veziri Hâmân'ı ise Kızıldeniz'de boğarak helâk etti. Allah onlara Mûsâ aleyhisselâm'ı göndermişti; o da onları Allah azze ve celle'nin birliğine ve putlara tapmayı bırakmaya davet etmiş, onlara büyük bir yılana dönüşen asa ve göğsünün açıklığına sokup çıkardığında güneş veya ay gibi ışık saçan el gibi apaçık ayetler ve belirgin mucizeler getirmişti. Fakat onlar Allah'a itaate ve O'na kulluğa karşı büyüklük tasladılar; oysa onlar azaptan ve yakalanmaktan kurtulacak güçte değillerdi, cezadan kaçmaya da muktedir olamadılar. Bilakis Allah Teâlâ'nın emri ve şiddetli yakalayışı onlara ulaştı ve ibret alanlar için birer ders, bakan herkes için birer vaaz ve nasihat haline geldiler.
إن هؤلاء الأقوام جوزوا بما يناسبهم من ألوان العذاب، وكانت عقوباتهم إما بالريح العاصفة كقوم عاد التي دمرتهم، وإما بالصيحة أو الرّجفة كقوم ثمود وقوم لوط، وإما بالخسف كقارون الطاغية، وإما بالإغراق في البحر كفرعون المتألّه الجبّار، ووزيره هامان الماكر، كل عقوبة تطابق ألوان الظلم الصادرة من أصحابها،
Bu kavimler kendilerine uygun düşen azap türleriyle cezalandırıldılar. Cezaları; ya Âd kavminde olduğu gibi onları yerle bir eden kasırga şeklinde, ya Semûd ve Lût kavimlerinde olduğu gibi çığlık veya şiddetli sarsıntı şeklinde, ya taşkın Kârûn'da olduğu gibi yere batırılma şeklinde, ya da ilahlık taslayan zorba Firavun ve hilekâr veziri Hâmân'da olduğu gibi denizde boğulma şeklinde olmuştur. Her ceza, sahiplerinden sadır olan zulüm çeşitlerine tam olarak uymaktaydı.
وما كان لله العادل عدلا مطلقا أن يظلمهم أبدا فيما فعل بهم، ولكنه سبحانه أهلكهم بذنوبهم، وبظلمهم أنفسهم، بكفرهم بربّهم وإنكار وجوده أو نسبة الشركاء له، أو ادّعاء الألوهية.
Mutlak adalet sahibi olan Allah'ın, onlara yaptıkları sebebiyle asla zulmetmesi söz konusu olamazdı. Fakat O Sübhânehu, onları günahları sebebiyle; Rablerini inkâr etmeleri, O'nun varlığını yalanlamaları veya O'na ortaklar koşmaları yahut ilahlık iddia etmeleri suretiyle kendi kendilerine zulmetmeleri yüzünden helâk etmiştir.
إن هذا الجزاء والدّمار عبرة وعظة لأهل مكة وأمثالهم، ممن ولجوا في العصيان والكفر والشّرك، وتكذيب الرسول محمد ﷺ، وهي للتاريخ مثل مثير، وتذكير للمعتبرين.
Bu ceza ve yıkım; isyana, küfre, şirke ve Resûlullah Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlamaya dalan Mekke ehli ve benzerleri için bir ibret ve öğüttür. Tarih boyunca çarpıcı bir misal ve ibret alanlar için bir hatırlatmadır.
حال عبدة الأصنام
Putperestlerin Durumu
عجيب أمر عباد الأصنام، وغريب ما تفكر به عقولهم، ولا أجد مسوغا لهم في عبادتهم الأصنام إلّا محض التقليد الأعمى، فإنهم يبنون في فراغ، ويعملون في الهواء بدون ثبات، لذا شبّه القرآن حالهم في عبادتهم الأصنام وبنائهم جميع أمورهم على ذلك، بالعنكبوت التي تبني وتجتهد، فإن بناءها ضعيف، يتبدّد متى مسّته أدنى هامّة (وهي المخوف من الأحناش) أو دهمته نملة، وكذلك أمر هؤلاء وسعيهم مضمحل، لا قوة له ولا معتمد، وكرّر القرآن الكريم في مناسبات مختلفة أن هذه العبادة من الوثنيين لا تنفعهم شيئا، وإذا تركوها لا يصيبهم ضرر، فكيف يليق بهم ترك عبادة الله القادر، والتوجه نحو هذه الأحجار والأوثان؟! وتكون فائدة ضرب الأمثال في القرآن، لتقريب الأشياء إلى العقول والأفهام، كما ذكر الحقّ سبحانه في هذه الآيات الشريفة، قال الله تعالى:
Putperestlerin durumu ne şaşırtıcı, akıllarının düşündüğü şeyler ne kadar gariptir! Onların putlara tapmaları için körü körüne bir taklitten başka hiçbir gerekçe göremiyorum. Zira onlar boşluk üzerine inşa etmekte ve hiçbir sebatı olmayan hava üzerinde amel etmektedirler. Bu sebeple Kur'an onların putlara tapınmadaki ve bütün işlerini bunun üzerine bina etmedeki hallerini, ev yapan ve gayret gösteren örümceğe benzetmiştir. Çünkü onun binası son derece zayıftır; en küçük bir haşarat dokunduğunda (ki bunlar zehirli/korkulan küçük canlılardır) veya bir karınca bastığında dağılıp gider. İşte bu kimselerin durumu ve çabaları da böyledir; yok olup gidicidir, onda ne bir kuvvet vardır ne de dayanılacak bir dayanak. Kur'an-ı Kerîm muhtelif vesilelerle putperestlerin bu ibadetlerinin kendilerine hiçbir fayda sağlamayacağını, onu terk ettiklerinde ise kendilerine hiçbir zarar dokunmayacağını defalarca belirtmiştir. Hal böyleyken her şeye kadir olan Allah'a ibadeti bırakıp bu taşlara ve putlara yönelmek onlara nasıl yakışabilir?! Kur'an'da meseller getirilmesinin gayesi, Hak Sübhânehu'nun bu şerefli ayetlerde zikrettiği üzere, hakikatleri akıllara ve anlayışlara yaklaştırmaktır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة العنكبوت (٢٩) : الآيات ٤١ الى ٤٣]
[Ankebût Suresi (29), Ayetler 41-43]
مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِياءَ كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتاً وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنْكَبُوتِ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (٤١) إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٤٢) وَتِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ وَما يَعْقِلُها إِلاَّ الْعالِمُونَ (٤٣)
{ مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِياءَ كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتاً وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنْكَبُوتِ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (٤١) إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٤٢) وَتِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ وَما يَعْقِلُها إِلاَّ الْعالِمُونَ (٤٣) } “Allah'tan başka dostlar edinenlerin durumu, kendisine bir yuva edinen örümceğin haline benzer. Halbuki evlerin en çürüğü şüphesiz örümcek yuvasıdır; keşke bilselerdi! Şüphesiz Allah, O'nu bırakıp da neye yalvardıklarını bilir. O, Mutlak Güç Sahibidir, Hüküm ve Hikmet Sahibidir. İşte biz bu misalleri insanlara getiriyoruz; fakat onları ancak ilim sahipleri akleder.”
[العنكبوت: ٢٩/ ٤١- ٤٣] .
[el-Ankebût: 29/41-43].
المعنى: إن فعل المشركين أو صفتهم في تأليه الأصنام وعبادتها من دون الله، أملا في نصرتهم ونفعهم، ودفع الضّر عنهم، كصفة العنكبوت في ضعفها، تتخذ لنفسها بيتا لحمايتها من الأذى، ولكنه لا يفيدها شيئا، فإنه سرعان ما يتبدّد بالريح أو بالحشرات المداهمة. فكذلك هؤلاء المشركون لا تفيدهم الأصنام شيئا، ولا تدفع عنهم شرّا، وتضيع جهودهم لوضعها في غير موضعها، فهم في عملهم في غاية الضعف، مثل بيوت العناكب التي هي أضعف شيء وأوهاه، يخرّب بأدنى شيء ولا أثر له، فكذلك أعمالهم لا أثر لها، فلو كانوا يعلمون أدنى علم أن عبادة الأصنام لا تنفع، ما فعلوا ذلك، ولأقلعوا عما يعملون، لكنهم في الواقع جهلة أغبياء، لا يعلمون أن هذا مثلهم، وأن حالهم ونسبتهم للحق كهذه الحالة.
Mana şudur: Müşriklerin kendilerine yardım etmeleri, fayda sağlamaları ve zararı defetmeleri ümidiyle Allah'ı bırakıp putları ilah edinmeleri ve onlara tapınmaları hususundaki fiilleri veya nitelikleri; zayıflık bakımından, eziyetten korunmak için kendisine bir yuva edinen örümceğin haline benzer. Fakat bu yuva ona hiçbir fayda sağlamaz; nitekim rüzgârla veya hücum eden böceklerle çabucak dağılıp gider. Müşriklerin durumu da böyledir; putlar onlara hiçbir fayda sağlamaz, onlardan hiçbir kötülüğü defedemez ve gayretleri yerli yerine konulmadığı için zayi olur. Onlar amellerinde son derece zayıftırlar; tıpkı en zayıf ve en çürük şey olan, en ufak bir etkiyle yıkılan ve hiçbir eseri kalmayan örümcek yuvaları gibidirler. Dolayısıyla onların amellerinin de hiçbir eseri ve tesiri yoktur. Şayet putlara tapmanın hiçbir fayda vermediğini en ufak bir şekilde bilselerdi bunu yapmazlar ve yaptıklarından vazgeçerlerdi; fakat hakikatte onlar cahil ve ahmaktırlar, bunun kendi misalleri olduğunu, hallerinin ve hakikat karşısındaki konumlarının bu vaziyette bulunduğunu bilmezler.
ثم توالى تأكيد الله تعالى انعدام فائدة تلك المعبودات، فذكر أن الله سبحانه يعلم أن الذي يعبده الوثنيون من الأصنام أو غيرها من الجنّ والإنس والكواكب ليس بشيء ولا فائدة فيه، وإنما المعبود بحق: هو الله القوي الغالب القاهر، الكبير المنتقم من الكفرة، المشركين مع عبادته إلها آخر، الحكيم في صنعه وتدبير خلقه، يعلم ما هم عليه من الأعمال، وسيجزيهم وصفهم، فإنه سبحانه يعلم حالهم، وأنه لا قدر لعملهم، ولا قدر لما يعبدونه.
Sonra Allah Teâlâ bu sahte ilahların faydasızlığını peş peşe vurgulayarak; putperestlerin putlardan veya cin, insan ve yıldızlar gibi diğer varlıklardan taptıkları şeylerin hiçbir şey olmadığını ve hiçbir faydasının bulunmadığını Allah Sübhânehu'nun bildiğini zikretmiştir. Hakiki mabud ise yalnızca; güçlü, galip, mutlak hükümran olan, O'na kulluk etmekle beraber başka bir ilah edinen kâfirlerden intikam alan, yaratmasında ve mahlukatını sevk ve idare etmesinde hikmet sahibi bulunan Allah'tır. O, onların içinde bulundukları amelleri bilir ve nitelendirmelerinin karşılığını onlara verecektir. Zira O Sübhânehu onların durumunu; amellerinin de taptıkları şeylerin de hiçbir kıymetinin olmadığını bilmektedir.
ثم ذكر الله تعالى الفائدة الملموسة من ضرب الأمثال والأشباه، وهي أن الأمثال القرآنية والتشبيهات الحسّية التي يعقدها ويصوّرها الله تعالى، إنما هي لتقريب الأشياء لأفهام الناس، وتوضيح ما التبس عليهم، ولكن لا يعقلها ويتدبّر معناها، ويدرك المراد منها إلّا أهل العلم والمعرفة، الذين يتجرّدون من العصبية والتقليد،
Daha sonra Allah Teâlâ misaller ve benzetmeler getirmenin somut faydasını zikretmiştir: Allah Teâlâ'nın irat ettiği ve tasvir ettiği Kur'an meselleri ile somut benzetmeler, hakikatleri insanların anlayışına yaklaştırmak ve onlara kapalı gelen hususları açıklamak içindir. Fakat taassup ve taklitten sıyrılan ilim ve marifet ehlinden başkası bunları akledemez, manasını tefekkür edemez ve murat edilen gayeyi kavrayamaz;
ويتأمّلون في مدلولات الأشياء. فإن قرين الشيء وشبيهه يوضح الأمر، ويجلي الحقيقة.
ve varlıkların delaletleri üzerinde derin derin düşünürler. Zira bir şeyin benzeri ve eşi meseleyi açıklar ve hakikati ortaya koyar.
قال جابر، قال النّبي ﷺ في قوله تعالى: إِلَّا الْعالِمُونَ: «العاقل: من عقل عن الله تعالى، وعمل بطاعته، وانتهى عن معصيته» .
Câbir şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah Teâlâ'nın { إِلَّا الْعالِمُونَ } “...ancak ilim sahipleri...” buyruğu hakkında şöyle buyurmuştur: «Akıllı kimse; Allah Teâlâ'dan [geleni] kavrayan, O'na itaatle amel eden ve O'na isyandan kaçınan kimsedir.»
ومما يؤسف حقّا أن ينزل مستوى الفكر الإنساني لهذه الدرجة من الدّنو، فإن عبادة الأصنام مجرد أسطورة أو خرافة، ومحض وهم وخطأ. ومما يزيد في الأسف أنه ما تزال هذه العبادة قائمة في زمننا في بعض البلاد الإفريقية كجنوب السودان وغيره، فإن هؤلاء البدائيين، قد يذهبون لنيل أعلى الشهادات العلمية من أوربا وأمريكا، ثم إذا عادوا لبلادهم، عادوا لتعظيم الأحجار والأصنام، وكأن العقل العلمي غير العقل الديني، وأن العلوم العصرية الحديثة لا تفيدهم شيئا في الإقلاع عن عادات وسطهم الديني، وبيئتهم الحياتية القائمة، كما حدثني بعض الأفارقة.
İnsan aklının bu derece aşağı seviyelere inmesi gerçekten esef vericidir. Zira putperestlik sırf bir efsane ya da hurafe, katıksız bir vehim ve yanılgıdan ibarettir. Daha da esef verici olanı ise günümüzde Güney Sudan gibi bazı Afrika ülkelerinde bu tapınmanın hâlâ devam ediyor olmasıdır. Nitekim bu ilkel kabileler Avrupa ve Amerika'dan en yüksek ilmî diplomaları almaya gitmekte, fakat ülkelerine döndüklerinde tekrar taşlara ve putlara tazim göstermeye dönmektedirler. Sanki ilmî akıl dinî akıldan farklıymış gibi ve bazı Afrikalıların bana anlattığına göre modern çağdaş ilimler, onların içinde bulundukları dinî çevrenin ve mevcut hayat ortamlarının adetlerini terk etmelerine hiçbir fayda sağlamamaktadır.
عظمة الخلق الإلهي والبيان التشريعي
İlahî Yaratılışın Yüceliği ve Teşrîî Beyan
إن أدنى تأمّل في هذا الكون الرّحب، من السماء والأرض والمخلوقات العجيبة فيهما، يرشد الإنسان الحائر إلى العقيدة الحقّة والإيمان الصائب، وإلى العبادة الصحيحة في أسلوبها وجوهرها وغايتها، وتزداد العقيدة تأصّلا وتألّقا وثباتا بتلاوة القرآن العظيم الدّال على أن رسل الله الكرام أقاموا الأدلة الكافية على الإيمان بالله تعالى، وعلى توحيده، ووجوب عبادته، وإن أعرض بعض أقوامهم عن دعواتهم، ولم يقلعوا عن عاداتهم الذميمة. وسبيل عقد الصلة بالله تعالى، وإدراك لذّة مناجاته، وحلاوة مناداته: إنما هو بأداء الصلاة التي تنهى صاحبها إن أدّاها بحق عن كل ألوان الفحشاء والمنكر، الذي ينكره الشّرع والعقل، ومن ذكر ربّه ذكره الله بإفاضة الهدى ونور العلم عليه. وهذا ما أبانته الآيات الكريمة الآتية، قال الله تعالى:
Göklerden, yerden ve her ikisindeki akıllara durgunluk veren yaratıklardan oluşan bu uçsuz bucaksız kâinat üzerinde yapılacak en küçük bir tefekkür bile, şaşkınlık içindeki insanı hak inanca, dosdoğru imana; üslubu, özü ve gayesi bakımından sahih ibadete ulaştırır. Allah'ın kerim elçilerinin Allah Teâlâ'ya imana, O'nun birliğine ve O'na ibadetin vücubiyetine dair yeterli delilleri ikame ettiğine delalet eden yüce Kur'an'ın tilavetiyle bu akide daha da kökleşir, parıldar ve perçinlenir; kavimlerinden bazıları onların davetlerinden yüz çevirmiş ve çirkin adetlerini terk etmemiş olsalar bile. Allah Teâlâ ile bağ kurmanın, O'na münacatın lezzetini ve O'na nida etmenin tatlılığını tatmanın yolu ise; hakkıyla kılındığı takdirde sahibini dinin ve aklın çirkin gördüğü her türlü hayasızlıktan ve münkerden alıkoyan namazı kılmaktan ibarettir. Kim Rabbini zikrederse, Allah da onun üzerine hidayet ve ilim nurunu akıtarak onu anar. Gelecek olan kerim ayetlerin açıkladığı husus işte budur. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة العنكبوت (٢٩) : الآيات ٤٤ الى ٤٥]
[Ankebût Suresi (29), Ayetler 44-45]
خَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ (٤٤) اتْلُ ما أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنَ الْكِتابِ وَأَقِمِ الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ ما تَصْنَعُونَ (٤٥)
{ خَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ (٤٤) اتْلُ ما أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنَ الْكِتابِ وَأَقِمِ الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ ما تَصْنَعُونَ (٤٥) } “Allah gökleri ve yeri hak ile yaratmıştır. Şüphesiz bunda müminler için kesin bir delil vardır. Sana kitaptan vahyedileni oku ve namazı dosdoğru kıl. Şüphesiz namaz, hayasızlıktan ve kötülükten alıkoyar. Allah'ı zikretmek elbette en büyüktür. Allah ne yaptığınızı bilir.”
[العنكبوت: ٢٩/ ٤٤- ٤٥] .
[el-Ankebût: 29/44-45].
الأسلوب القرآني الرائع يعتمد على ضرب الأمثال والتشبيهات بالأمور الحسّية المشاهدة، كما يعتمد على المقارنة أو الموازنة بين الأشياء ليظهر الحقّ، ويبطل الباطل، وتستقر المعلومات والمعارف في الذهن الإنساني، ومن هذه التشبيهات البليغة كما تقدم: تشبيه عبادة الأصنام ببناء بيوت العناكب، ومن هذه المقارنات اللطيفة: بيان كون خلق السماوات والأرض وما فيهما من كمال وجمال وعظمة، مما يرشد الذهن أو العقل إلى صغر قدر الأوثان وحقارتها، وصغر كل معبود من دون الله تعالى.
Kur'an'ın eşsiz üslubu, gözle görülen somut hususlarla misaller ve benzetmeler getirmeye dayandığı gibi, hakkın ortaya çıkması, batılın zail olması ve bilgi ile marifetlerin insan zihninde yerleşmesi için şeyler arasında karşılaştırma veya mukayese yapmaya da dayanır. Daha önce geçtiği üzere bu beliğ benzetmelerden biri, putlara tapınmanın örümcek yuvaları yapmaya benzetilmesidir. Bu latif mukayeselerden biri de; göklerin, yerin ve bunlardaki kemal, cemal ve azametin yaratılışının beyan edilmesidir ki bu, zihni veya aklı putların kıymetinin küçüklüğüne, değersizliğine ve Allah Teâlâ'dan başka tapınılan her şeyin küçüklüğüne sevk eder.
لقد أبدع الله السماوات والأرض بالحق، أي بالواجب النّيّر الثابت، لا للعبث واللعب، بل ليدلّ على قدرته العظيمة وسلطانه الشامل، ويثبّت شرائعه، ويضع الدلائل لأهلها، ويعمّ المنافع. إن في هذا الخلق والإبداع لدلالة واضحة على أن الله تعالى هو المتفرّد بالخلق والتدبير والألوهية، وعلى وجوب التوجّه بالعبادة إليه وحده لا شريك له، وعلى ضرورة إعزاز الإنسان وتكريمه، لئلا يعبد مثله أو من دونه، أو ما لا يفيده شيئا.
Allah gökleri ve yeri hak ile, yani apaçık ve sabit bir gereklilikle var etmiş; boş ve anlamsız bir oyun olsun diye yaratmamıştır. Bilakis O'nun yüce kudretine ve kuşatıcı hâkimiyetine delalet etmesi, şeriatlerini pekiştirmesi, ehline deliller koyması ve menfaatleri genele yayması için yaratmıştır. Şüphesiz bu yaratılış ve icatta; yaratmada, idarede ve uluhiyette Allah Teâlâ'nın tek olduğuna, ibadetle yalnızca O'na yönelmenin gerekliliğine ve O'nun hiçbir ortağının bulunmadığına, insanın kendi benzerine, kendisinden aşağısına veya kendisine hiçbir fayda sağlamayacak şeylere tapmaması için aziz kılınması ve kerim tutulmasının lüzumuna apaçık bir delalet vardır.
ولكن لا ينتفع بهذه الأدلة والبراهين، ولا يدرك أسرار الخلق والإبداع الإلهي إلا المؤمنون المصدّقون بالله ورسوله، لأنهم يستدلّون بآثار الخلق على وجود الخالق المؤثر فيها، وأنه يستحيل على غير الإله المعبود بحقّ أن يكون له إسهام فيها، أو تطلّع إلى ادّعاء شيء من خصائصها وميزاتها الباهرة، فذلك ما لا يستطيعه.
Fakat bu deliller ve burhanlardan ancak Allah'ı ve Resûlü'nü tasdik eden müminler istifade eder; yaratılışın ve ilahî icadın sırlarını ancak onlar idrak ederler. Çünkü onlar yaratılışın eserlerinden, bunlarda tesir sahibi olan Yaratıcı'nın varlığına ve hak mabud olan İlah'tan başkasının bu yaratılışta bir payı bulunmasının veya onun göz kamaştırıcı özellik ve ayrıcalıklarından birini iddia etmeye yeltenmesinin imkânsız olduğuna delil getirirler; zira bu, hiç kimsenin güç yetiremeyeceği bir şeydir.
وإذا كان الإله هو خالق السماوات والأرض فإنه تجب العبادة له، وحده،
İlah, göklerin ve yerin yaratıcısı olduğuna göre, ibadet de yalnızca O'na yapılmalıdır;
خالصة نقية من أي شائبة، لذا أمر الله تعالى رسوله محمدا ﷺ وكل مؤمن بأمرين مهمّين يحقّقان العبودية لله، ويوجّهان إلى صحة العبادة، وضرورة الخضوع لأمر الله، وهذان الأمران المهمّان:
her türlü şaibeden arınmış ve tertemiz bir şekilde. Bu sebeple Allah Teâlâ, Resûlü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve her bir mümine, Allah'a kulluğu gerçekleştiren, ibadetin sahihliğine ve Allah'ın emrine boyun eğmenin gerekliliğine yönlendiren iki mühim hususu emretmiştir. Bu iki mühim husus şunlardır:
أولهما- تلاوة القرآن الكريم وحي الله ﷿ لنبيّه وأمّته، فإن القرآن إمام ونور، وهدى ورحمة، وشفاء لما في الصدور، ونجاة لمن اتّبعه، وحصن لمن اعتصم به، وعلاج للمحن والأزمات، وتعليم لشؤون الحياة كلها.
Birincisi: Allah azze ve celle'nin Peygamberi'ne ve ümmetine vahyi olan Kur'an-ı Kerîm'i okumaktır. Zira Kur'an bir rehber, bir nur, bir hidayet ve rahmettir; göğüslerdeki dertlere şifadır, ona uyanlar için kurtuluş, ona sarılanlar için sığınak, sıkıntı ve buhranlara deva, bütün hayat meselelerini öğreticidir.
والأمر الثاني- إقامة الصلاة بأدائها تامة الأركان والشرائط، وإدامتها في قلب خاشع، وعقل متدبر، ولسان ذاكر، وإشراقة نفس، واستحضار عظمة المعبود، وللصلاة فوائد شخصية واجتماعية كثيرة، فهي تنهى عن ارتكاب الفواحش والمنكرات، وفيها ذكر الله المهيمن على كل شيء في السّرّ والعلن، وإدامة الذّكر وترطيب اللسان به يشعر المصلي بكمال عظمة الله، وذكر الله أكبر من كل شيء في هذا العالم على الإطلاق، فالله هو الذي ينهى عن الفحشاء والمنكر، وجزء الذكر الذي في الصلاة: إنما هو الذي ينهى بالفعل، لأن الانتهاء لا يكون إلّا من ذاكر لله مراقب له، وثواب هذا الذكر: أن يذكر الله تعالى عبده المصلي، كما
İkincisi: Rükünleri ve şartları tam olarak yerine getirilerek namazı ikame etmek; onu huşû dolu bir kalple, tefekkür eden bir akılla, zikreden bir dille, aydınlık bir nefisle ve Mabud'un azametini hatırda tutarak devam ettirmektir. Namazın pek çok şahsî ve içtimaî faydaları vardır: Namaz, hayasızlıkların ve kötülüklerin işlenmesini engeller. Onda, gizlide ve açıkta her şeyi gözetip murakabe eden Allah'ın zikri vardır. Zikre devam etmek ve dili onunla ıslak tutmak, namaz kılan kimseye Allah'ın azametinin kemalini hissettirir. Allah'ın zikri ise bu âlemdeki her şeyden mutlak manada daha büyüktür. Zira hayasızlıktan ve kötülükten alıkoyan bizzat Allah'tır. Namazın içindeki zikir cüzü ise fiilen alıkoyandır; çünkü [günahlardan] vazgeçiş ancak Allah'ı zikreden ve O'nun murakabesinde bulunan kimseden sadır olur. Bu zikrin mükâfatı ise, Allah Teâlâ'nın namaz kılan kulunu anmasıdır;
جاء في الحديث الذي أخرجه أحمد والبخاري ومسلم والترمذي وابن ماجه: «من ذكرني في نفسه، ذكرته في نفسي، ومن ذكرني في ملأ، ذكرته في ملأ خير منهم» .
nitekim Ahmed, Buhârî, Müslim, Tirmizî ve İbn Mâce'nin rivayet ettiği hadiste şöyle buyrulmuştur: «Kim beni kendi içinde anarsa, ben de onu zâtımda anarım. Kim beni bir topluluk içinde anarsa, ben de onu onlardan daha hayırlı bir topluluk içinde anarım.»
والذكر النافع: إنما هو مع العلم بالله تعالى، وإقبال القلب وتفرّغه إلّا من الله تعالى. وذكر الله تعالى للعبد: هو إفاضة الهدى ونور العلم عليه. والله عليم بما تصنعون من خير أو شرّ، يعلم بكل قول وفعل، وذلك نوع من التّوعّد على ترك الصلاة وذكر الله، وحثّ على مراقبة الله على الدوام.
Faydalı olan zikir; ancak Allah Teâlâ'yı bilmekle, kalbin yönelmesi ve Allah Teâlâ'dan başkasından arınmasıyla gerçekleşir. Allah Teâlâ'nın kulunu anması ise, onun üzerine hidayet ve ilim nurunu akıtmasıdır. Allah, hayır veya şer olarak ne yapıyorsanız hepsini hakkıyla bilendir; her sözü ve fiili bilir. Bu ise namazı ve Allah'ın zikrini terk etmeye yönelik bir nevi tehdit, Allah'ı daima murakabe etmeye yönelik bir teşviktir.
مجادلة أهل الكتاب
Ehl-i Kitap ile Münazara Etmek
إن تحقيق الأغراض أو الأهداف المنشودة يتطلب حكمة معينة ومهارة فائقة، وذكاء وحصافة، وتخطيطا ودراسة، وإن دعوة غير المسلمين للإسلام ومحاولة إدخالهم في دين الله، من أدقّ الأشياء وأعسرها، لأن توارث العصبيات والأحقاد القديمة، يحجب غالبا رؤية الحقيقة الناصعة، ولأن دوام العقيدة أو غرسها، يتطلب قناعة راسخة، وبرهانا واضحا ينسجم مع العقل والمنطق، ومقتضى العلم والمعرفة، لذا كان توجيه القرآن الكريم في شأن جدال أهل الكتاب يتفق مع هذه المسلّمات، ويأمر باستعمال الكلمة الحسنى، والخصلة الخلقية التي هي أحسن، قال الله تعالى مبيّنا منهاجه في الدعوة إلى الإسلام:
Hedeflenen gayelerin veya maksatların gerçekleşmesi; muayyen bir hikmeti, üstün bir mahareti, zekâyı, basireti, planlamayı ve etraflıca incelemeyi gerektirir. Müslüman olmayanları İslam'a davet etmek ve onları Allah'ın dinine sokmaya çalışmak, işlerin en hassas ve en çetin olanlarındandır. Zira geçmişten tevarüs eden taassuplar ve kinler, çoğunlukla apaçık hakikatin görülmesini engeller; inancın sürekliliği veya kalbe yerleşmesi ise köklü bir kanaati, akıl ve mantıkla bağdaşan, ilim ve marifetin gereğine uyan açık bir delili gerektirir. Bu sebeple Kur'an-ı Kerîm'in Ehl-i Kitap ile münazara konusundaki yönlendirmesi bu temel esaslarla örtüşmekte ve güzel sözü, en güzel olan ahlaki hasleti kullanmayı emretmektedir. Allah Teâlâ, İslam'a davetteki metodunu açıklayarak şöyle buyurmuştur:
[سورة العنكبوت (٢٩) : الآيات ٤٦ الى ٤٩]
[Ankebût Suresi (29), Ayetler 46-49]
وَلا تُجادِلُوا أَهْلَ الْكِتابِ إِلاَّ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِلاَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ وَقُولُوا آمَنَّا بِالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْنا وَأُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَإِلهُنا وَإِلهُكُمْ واحِدٌ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (٤٦) وَكَذلِكَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ فَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَمِنْ هؤُلاءِ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلاَّ الْكافِرُونَ (٤٧) وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذاً لارْتابَ الْمُبْطِلُونَ (٤٨) بَلْ هُوَ آياتٌ بَيِّناتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلاَّ الظَّالِمُونَ (٤٩)
{ وَلا تُجادِلُوا أَهْلَ الْكِتابِ إِلاَّ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِلاَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ وَقُولُوا آمَنَّا بِالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْنا وَأُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَإِلهُنا وَإِلهُكُمْ واحِدٌ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (٤٦) وَكَذلِكَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ فَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَمِنْ هؤُلاءِ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلاَّ الْكافِرُونَ (٤٧) وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذاً لارْتابَ الْمُبْطِلُونَ (٤٨) بَلْ هُوَ آياتٌ بَيِّناتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلاَّ الظَّالِمُونَ (٤٩) } “İçlerinden zulmedenler hariç, Ehl-i Kitap ile ancak en güzel olan yolla mücadele edin ve deyin ki: ‘Bize indirilene de size indirilene de iman ettik. Bizim ilahımız da sizin ilahınız da birdir ve biz O'na teslim olmuş kimseleriz.’ İşte böylece sana da kitabı indirdik. Kendilerine kitap verdiklerimiz ona iman ederler. Şunlardan (Mekkelilerden) da ona iman edenler vardır. Ayetlerimizi ancak kâfirler inkâr eder. Sen bundan önce hiçbir kitap okumuyordun ve onu sağ elinle de yazmıyordun; öyle olsaydı batıla sapanlar elbette şüpheye düşerlerdi. Hayır, o kendilerine ilim verilenlerin göğüslerinde apaçık ayetlerdir. Ayetlerimizi ancak zalimler inkâr eder.”
[العنكبوت: ٢٩/ ٤٦- ٤٩] .
[el-Ankebût: 29/46-49].
هذه هي طريقة إرشاد الكتابيين إلى الإسلام، تلتزم أصول المنهج التالي:
Ehl-i Kitab'ı İslam'a irşat etmenin yolu budur; şu metodun esaslarına bağlı kalmayı gerektirir:
أولا- الجدال بالتي هي أحسن: ينهانا القرآن الكريم أن نجادل أهل الكتاب (اليهود والنصارى) إلّا بالطريقة الحسنة، وبالأسلوب الأحسن، فإنهم قوم يؤمنون بوجود الله واليوم الآخر، ويصدّقون بما أنزل على موسى وعيسى ﵉ من الكتب السماوية، فكانوا أولى الناس بالالتقاء على هدي الإسلام الذي ضمّ الأديان كلها، والإيمان بخاتم الأنبياء.
Birincisi: En güzel olan yolla mücadele etmek: Kur'an-ı Kerîm, Ehl-i Kitap (Yahudiler ve Hristiyanlar) ile ancak güzel bir yolla ve en güzel üslupla tartışmamızı emretmektedir. Çünkü onlar Allah'ın varlığına ve ahiret gününe inanan, semavî kitaplardan Mûsâ ve Îsâ aleyhimesselâm'a indirilenleri tasdik eden bir topluluktur; dolayısıyla bütün dinleri kapsayan İslam hidayeti üzerinde birleşmeye ve peygamberlerin sonuncusuna iman etmeye insanların en layık olanlarıdır.
لكن الذين ظلموا أنفسهم، وعادوا للحقّ، وتركوا سبيل الحجة الواضحة، ولم يستعملوا منطق العقل المجرد البعيد عن العصبية والهوى، فإنهم ميئوس من إرشادهم وإصلاحهم، وهم من بقي على كفره منهم.
Fakat kendilerine zulmeden, hakka düşmanlık eden, apaçık delil yolunu terk eden, taassup ve hevesten uzak yalın aklın mantığını kullanmayanlara gelince; onların irşadından ve ıslahından ümit kesilmiştir. Onlar, içlerinden küfür üzere kalmaya devam eden kimselerdir.
ثانيا- الإيمان بأصول الأديان: يأمرنا القرآن المجيد أيضا أن نعلن إيماننا برسالة الإسلام الشاملة التي تعني الخضوع لله تعالى، وبأن الإله إله الجميع، إلهنا وإلهكم واحد، لا شريك له، وإيماننا بما أنزل إلينا من القرآن، وإليكم من التوراة والإنجيل في أصلهما المنزّلين، ونحن عابدون خاضعون لله، مطيعون أوامره، مجتنبين نواهيه.
İkincisi: Dinlerin esaslarına iman etmek: Yüce Kur'an ayrıca bize, Allah Teâlâ'ya boyun eğmek anlamına gelen kapsamlı İslam mesajına iman ettiğimizi, ilahın herkesin ilahı olduğunu, bizim ilahımızın da sizin ilahınızın da bir olup O'nun hiçbir ortağı bulunmadığını; bize indirilen Kur'an'a ve [aslı] indirilmiş halleriyle size indirilen Tevrat ve İncil'e iman ettiğimizi, bizim Allah'a ibadet eden, boyun eğen, O'nun emirlerine itaat edip yasaklarından sakınan kimseler olduğumuzu ilan etmemizi emretmektedir.
ثالثا- إنزال الكتب على الجميع: مثل إنزال الله الكتب على من قبلك من الرسل أيها الرسول النّبي، إنزال القرآن إليك، فالذين جاءهم الكتاب السابق من اليهود والنصارى إذا نظروا وتأمّلوا بحق يؤمنون بالقرآن الكريم، ومنهم من آمن به بالفعل، كعبد الله بن سلام اليهودي الأصل، وسلمان الفارسي المتنصر المعروف بسلمان الخير، ونحوهما، وما يكذّب بآيات الله ويجحد بمضمونها إلّا الذين أوغلوا في قيعان الكفر وركنوا إليه.
Üçüncüsü: Kitapların herkese indirilmiş olması: Ey Resul Peygamber! Allah'ın senden önceki peygamberlere kitaplar indirmesi gibi, sana da Kur'an'ı indirmesi böyledir. Nitekim kendilerine önceki kitap gelen Yahudi ve Hristiyanlar, hakkıyla bakıp düşündüklerinde Kur'an-ı Kerîm'e iman ederler; Yahudi asıllı Abdullah b. Selâm ve Selmân-ı Hayr diye bilinen Hristiyanlaşmış Selmân-ı Fârisî ve benzerleri gibi fiilen ona iman edenler de vardır. Allah'ın ayetlerini yalanlayıp içeriğini inkâr edenler ise ancak küfrün derinliklerine dalmış ve ona meyletmiş olanlardır.
رابعا- أمّية النّبي: ولم تكن أيها النّبي قبل النّبوة تقرأ شيئا من الكتب، ولا تعرف الكتابة ولا القراءة، ولا تستطيع أن تخطّ سطرا من الكتاب بيمينك، فأنت خالي الذهن، لم تتشرب بشيء سابق، ولو كنت قارئا وكاتبا، لشكّ المشركون الجهلة فيما نزّل إليك، وادّعوا أنه مأخوذ من كتب سابقة، وإذ لم تكن كاتبا ولا قارئا ولا سبيل لك إلى التّعلم، فلا وجه لارتياب كل من عاداك، فأهل الباطل هم المتمسكون بالضلالات الموروثة، والانحرافات الشائعة.
Dördüncüsü: Peygamber'in ümmî oluşu: Ey Peygamber! Sen peygamberlikten önce hiçbir kitap okumuyordun; yazmayı da okumayı da bilmiyordun ve sağ elinle kitaptan tek bir satır dahi yazmaya muktedir değildin. Dolayısıyla sen zihni duru, önceki şeylerden hiçbirini edinmemiş biriydin. Şayet sen okur yazar biri olsaydın, cahil müşrikler sana indirilen şey hakkında şüpheye düşer ve onun önceki kitaplardan alındığını iddia ederlerdi. Sen ne yazan ne okuyan biri olduğuna ve öğrenme imkânın da bulunmadığına göre, sana düşmanlık eden kimselerin şüpheye düşmesinin hiçbir haklı gerekçesi yoktur; bâtıl ehli ise miras kalan sapıklıklara ve yaygın sapmalara tutunan kimselerdir.
خامسا- القرآن منزل من عند الله تعالى: بل إن هذا القرآن آيات واضحات الدلالة على الحقّ، وذلك أمر مستقر في قلوب العلماء من أهل الكتاب وغيرهم،
Beşincisi: Kur'an'ın Allah Teâlâ katından indirilmiş olması: Bilakis bu Kur'an, hakka delaleti apaçık olan ayetlerdir; bu durum, Ehl-i Kitap ve diğerlerinden olan ilim ehlinin kalplerinde yerleşmiş bir husustur.
ولكن ما ينكر وما يكذب بآيات الله النّيّرة ويبخسها حقّها، ويردّها إلّا أهل الظلم، وهم المعتدون المكابرون المعاندون، الذين يعلمون الحقّ ويحيدون عنه، كما جاء في آية أخرى: إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ وَلَوْ جاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ [يونس: ١٠/ ٩٦- ٩٧] . إن أصول الجدل العلمي الصحيحة، تميّز بها القرآن الكريم، ولم تكن آياته وإرشاداته إلّا منارة للحق، وسبيلا قويما لمعرفة الإيمان الحقّ، واتّباع رسالة الحقّ.
Fakat Allah'ın nurlu ayetlerini ancak, hakkı bildikleri halde ondan sapan haddi aşmış, kibirli ve inatçı zalimler inkâr eder, yalanlar, hakkını vermez ve reddederler; nitekim diğer bir ayette şöyle buyrulmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ وَلَوْ جاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ } [Yûnus: 10/96-97] “Doğrusu haklarında Rabbinin sözü kesinleşmiş olanlar, kendilerine her türlü ayet gelse bile can yakıcı azabı görünceye kadar iman etmezler.” Şüphesiz doğru ilmî münazara usulleri Kur'an-ı Kerîm'in ayrılmaz bir vasfıdır; onun ayetleri ve irşatları ancak hakkın meşalesi, hak imanı bilmenin ve hak mesajına uymanın dosdoğru bir yoludur.
المطالب التعجيزية للمشركين وأشياعهم
Müşriklerin ve Yandaşlarının İmkânsız İstekleri
آثر المشركون في صدر الدعوة الإسلامية وحين نزول الوحي الإلهي أن يظلّوا على شركهم وعنادهم، فلم يصغوا لنداء المنطق، ولم يستجيبوا بإمعان لدعوة الحق ورسالة الإنقاذ، وآزرهم في هذا الموقف بعض اليهود الذين كانوا يعلّمون قريشا هذه الحجة وهي: لم يأتكم محمد ﷺ بمثل ما جاء به موسى من العصا وغيرها، فطالبوا بمعجزات مادّية محسوسة، ولم يكتفوا بإنزال القرآن الكريم المعجزة الأبدية الخالدة، وزادوا في غيّهم، فاستعجلوا العذاب الذي أوعدهم به القرآن والنّبي ﵊، ولم يدروا أن العذاب الأكبر في نار جهنم سيحيط بهم إحاطة تامّة، قال الله تعالى واصفا هذا الموقف الوثني ومن يؤيّده:
Müşrikler, İslam davetinin başlangıcında ve ilahî vahyin indiği sırada şirkleri ve inatları üzerinde kalmayı tercih ettiler; mantığın çağrısına kulak vermediler, hak davetine ve kurtuluş mesajına derinlemesine düşünerek icabet etmediler. Kureyş'e: "Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem size Mûsâ'nın asâsı ve benzeri şeyler gibi getirdiği mucizelerle gelmedi" şeklindeki bu delili öğreten bazı Yahudiler de bu tutumlarında onlara destek verdiler. Böylece onlar somut ve maddî mucizeler talep ettiler, ebedî ve ölümsüz mucize olan Kur'an-ı Kerîm'in indirilmesiyle yetinmediler. Azgınlıklarını daha da artırarak Kur'an'ın ve Peygamber aleyhisselâm'ın kendilerini tehdit ettiği azabın çarçabuk gelmesini istediler; cehennem ateşindeki en büyük azabın kendilerini çepeçevre kuşatacağını ise bilemediler. Allah Teâlâ bu putperest tutumu ve onu destekleyenleri vasfederek şöyle buyurmuştur:
[سورة العنكبوت (٢٩) : الآيات ٥٠ الى ٥٥]
[Ankebût Suresi (29), Ayetler 50-55]
وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آياتٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ وَإِنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ (٥٠) أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ يُتْلى عَلَيْهِمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَرَحْمَةً وَذِكْرى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥١) قُلْ كَفى بِاللَّهِ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ شَهِيداً يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْباطِلِ وَكَفَرُوا بِاللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٥٢) وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَلَوْلا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجاءَهُمُ الْعَذابُ وَلَيَأْتِيَنَّهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ (٥٣) يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ (٥٤)
{ وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آياتٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ وَإِنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ (٥٠) أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ يُتْلى عَلَيْهِمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَرَحْمَةً وَذِكْرى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥١) قُلْ كَفى بِاللَّهِ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ شَهِيداً يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْباطِلِ وَكَفَرُوا بِاللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٥٢) وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَلَوْلا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجاءَهُمُ الْعَذابُ وَلَيَأْتِيَنَّهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ (٥٣) يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ (٥٤) } “Ve dediler ki: ‘Ona Rabbinden ayetler (mucizeler) indirilmeli değil miydi?’ De ki: ‘Ayetler ancak Allah’ın katındadır. Ben ise sadece apaçık bir uyarıcıyım.’ Kendilerine okunmakta olan Kitab’ı sana indirmiş olmamız onlara yetmedi mi? Şüphesiz bunda iman eden bir kavim için elbette bir rahmet ve bir öğüt vardır. De ki: ‘Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter. O, göklerde ve yerde olanı bilir. Bâtıla inanıp Allah’ı inkâr edenler var ya, işte onlar ziyana uğrayanların ta kendileridir.’ Senden azabı çarçabuk istiyorlar. Eğer belirlenmiş bir süre olmasaydı, azap onlara elbette gelmişti bile. Ve o kendilerine, hiç farkında olmadıkları bir sırada ansızın gelecektir. Senden azabı çarçabuk istiyorlar; oysa şüphesiz cehennem kâfirleri çepeçevre kuşatacaktır.”
يَوْمَ يَغْشاهُمُ الْعَذابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ وَيَقُولُ ذُوقُوا ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٥٥)
{ يَوْمَ يَغْشاهُمُ الْعَذابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ وَيَقُولُ ذُوقُوا ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٥٥) } “O gün azap onları hem üstlerinden hem ayaklarının altından bürüyecek ve [Allah]: ‘Yaptıklarınızı tadın!’ buyuracaktır.”
قالت قريش وبعض اليهود تعنّتا وتعجيزا: هلا أنزل على محمد آية حسّية مادّية، كآيات الأنبياء المتقدّمين، مثل ناقة صالح، وعصا موسى، ومائدة عيسى ﵈، لإثبات صدقه وأنه رسول الله؟! فأجابهم القرآن الكريم في قوله تعالى آمرا نبيّه ﵊ أن يعلمهم أن هذا الأمر بيد الله تعالى، لا يستنزله الاقتراح والتّمنّي، وأن النّبي بعث نذيرا، ولم يؤمر بغير ذلك، فليقفوا عند حدود الأدب والطاقة.
Kureyş ve bazı Yahudiler inatlaşarak ve aciz bırakmak maksadıyla: "Doğruluğunu ve Allah'ın elçisi olduğunu ispatlamak için, Salih'in devesi, Mûsâ'nın asâsı ve Îsâ aleyhimesselâm'ın sofrası gibi önceki peygamberlerin mucizeleri kabilinden Muhammed'e de duyularla algılanan maddî bir mucize indirilseydi ya!" dediler. Bunun üzerine Kur'an-ı Kerîm, Allah Teâlâ'nın Peygamberi aleyhisselâm'a bu işin Allah Teâlâ'nın elinde olduğunu, teklif ve temenniyle indirilemeyeceğini ve Peygamber'in yalnızca bir uyarıcı olarak gönderilip bundan başkasıyla emrolunmadığını onlara bildirmesini emrettiği buyruğuyla cevap vererek, edebin ve güçlerinin sınırında durmalarını istedi.
أو ليس يكفيهم دليلا على صدق نبوّتك يا محمد إنزال القرآن المجيد عليك، والذي هو أعظم الآيات، وهو المعجز للجنّ والإنس، ويتلى عليهم آناء الليل وأطراف النهار، وفيه أخبار الماضين، وعظة اللاحقين، وإنذار الآتين في المستقبل، وفي ذلك الكتاب من الرحمة والذكرى الكافية للمؤمنين.
Ey Muhammed! Ayetlerin en büyüğü olan, cinleri ve insanları aciz bırakan, gece vakitlerinde ve gündüzün taraflarında kendilerine okunan, içinde geçmişlerin haberleri, sonrakilerin ibreti ve gelecekte gelecek olanların uyarısı bulunan Yüce Kur'an'ı sana indirmiş olmamız, senin peygamberliğinin doğruluğuna dair bir delil olarak onlara yetmez mi? O kitapta müminler için yeterli bir rahmet ve öğüt bulunmaktadır.
حكى الطبري وغيره: أن هذه الآية: أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ.. نزلت بسبب قوم من المؤمنين أتوا النّبي ﷺ بكتب، قد كتبوا فيها بعض ما يقول اليهود الذين أخبروهم بشيء من التوراة، فأنكر رسول الله ﷺ ذلك،
Taberî ve diğerleri şöyle rivayet etmiştir: { أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ } [Yetmedi mi?] ayeti, müminlerden bir grubun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e, kendilerine Tevrat'tan bir şeyler haber veren Yahudilerin söylediklerinden bazılarını yazdıkları sayfalar getirmeleri üzerine inmiştir. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu hoş görmeyerek,
قال: «كفى بهذا ضلالة، قوم رغبوا عما أتاهم به نبيّهم، إلى ما أتى به غيره» .
şöyle buyurmuştur: «Bir kavmin, peygamberlerinin kendilerine getirdiği şeyden yüz çevirip başka birinin getirdiği şeye yönelmesi sapıklık olarak yeter.»
ونزلت الآية بسببه. قال ابن عطية:
Ayet de bu sebeple inmiştir. İbn Atıyye şöyle demiştir:
والتأويل الأول أجرى مع نسق الآيات، أي إنهم طلبوا آية بحسب مزاجهم، فأجابهم الله بأن القرآن أعظم الآيات.
İlk tevil (yorum), ayetlerin akışına daha uygundur; yani onlar kendi mizaçlarına göre bir ayet istemişler, Allah da onlara Kur'an'ın ayetlerin en büyüğü olduğunu bildirerek cevap vermiştir.
ثم أمر الله نبيّه ﷺ بالاستناد إلى أمر الله تعالى، وأن يجعله حسبه أو كفايته شاهدا وحاكما بينه وبينهم، بعلمه وتحصيله جميع أمورهم.
Sonra Allah Teâlâ Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e, Allah Teâlâ'nın emrine dayanmasını ve bütün durumlarını bilmesi ve kavraması hasebiyle O'nu kendisiyle onlar arasında şahit ve hakem olarak yeterli görmesini emretti.
إنه تعالى لا تخفى عليه خافية، يعلم جميع ما هو كائن ويكون في السماوات والأرض، ويعلم الذين آمنوا بالباطل: وهو عبادة الأوثان والأصنام من دون الله، وجحدوا بوجود الله أو توحيده، مع توافر الأدلة على الإيمان به، أولئك لا غيرهم هم الخاسرون في صفقتهم، حيث اشتروا الكفر بالإيمان، وسيجازيهم الله تعالى في القيامة على ما فعلوا.
Şüphesiz O Teâlâ'ya hiçbir şey gizli kalmaz; göklerde ve yerde var olan ve olacak her şeyi bilir. Allah'ı bırakıp putlara ve heykellere tapmak demek olan bâtıla inananları ve O'na iman etmeye dair deliller pek çok olmasına rağmen Allah'ın varlığını veya birliğini inkâr edenleri de bilir. İşte başkaları değil, ancak onlar alışverişlerinde ziyana uğrayanlardır; zira imana karşılık küfrü satın almışlardır ve Allah Teâlâ kıyamette yaptıklarının cezasını onlara verecektir.
ثم أخبر الله تعالى عن لون آخر من جهل المشركين وحماقتهم، وهم كفار قريش الذين يتعجلون نزول العذاب بهم، على جهة التعجيز والتكذيب، وهو العذاب الذي توعدهم به محمد ﷺ، ولولا كون العذاب محددا بوقت معلوم، لأتاهم من حيث لا يشعرون، ولسوف يأتيهم فجأة، وهم لا يحسّون بمجيئه، بل يكونون في غفلة عنه.
Sonra Allah Teâlâ, âciz bırakma ve yalanlama yoluyla azabın çarçabuk başlarına gelmesini isteyen Kureyş kâfirleri olan müşriklerin cehalet ve ahmaklıklarının başka bir türünü haber vermiştir. Bu azap, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in onları tehdit ettiği azaptır; şayet azap belirlenmiş bir vakitle sınırlandırılmış olmasaydı, farkında olmadıkları bir yerden elbette onlara gelirdi. Muhakkak ki o kendilerine, gelişini hissetmedikleri bir sırada, bilakis ondan gaflet içindeyken ansızın gelecektir.
إنهم يتعجلون العذاب، والعذاب الأكبر واقع بهم حتما، وهو عذاب جهنم الذي يحيط بهم وبأمثالهم من كل جانب، وهذا توعّد بعذاب الآخرة.
Onlar azabın çarçabuk gelmesini istiyorlar; oysa en büyük azap kesinlikle başlarına gelecektir; bu da onları ve benzerlerini her yönden kuşatacak olan cehennem azabıdır. Bu, ahiret azabıyla yapılan bir tehdittir.
وصفة تعميم العذاب: أنه يحيط بهم من كل جانب، ويغطّيهم من كل جهة من جهاتهم، ويقول الله تعالى على سبيل التوبيخ والتقريع: ذوقوا جزاء ما كنتم تعملون في الدنيا من الكفر والمعاصي. ويشبّه العذاب بالذوق تهكّما وتبكيتا، كما في قوله تعالى: ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ [الدّخان: ٤٤/ ٤٩] .
Azabın onları bütünüyle kuşatmasının vasfı şöyledir: Azap onları her taraftan saracak ve her yönlerinden onları kaplayacaktır. Allah Teâlâ kınama ve azarlama kabilinden: "Dünyada işlediğiniz küfür ve günahların cezasını tadın!" buyuracaktır. Tıpkı Allah Teâlâ'nın: { ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ } [ed-Duhân: 44/49] “Tad bakalım! Hani sen çok güçlü, çok üstündün!” buyruğunda olduğu gibi, alay etme ve susturma amacıyla azap tatmaya benzetilmiştir.
الهجرة عند تعطيل الشعائر
Şeâirin İptali Halinde Hicret
يريد الله تعالى أن يستمرّ تدفّق ذكره ومناجاته وعبادته وإعلان توحيده والالتزام بشريعة القرآن الكريم والنّبي العدنان، في كل زمان ومكان إلى قيام الساعة، ليتصل
Allah Teâlâ, kıyamet gününe kadar her zaman ve mekânda Zikri'nin, O'na münacatta bulunmanın, O'na ibadetin, tevhidinin ilanının ve Kur'an-ı Kerîm ile Adnânî Peygamber'in şeriatına bağlılığın kesintisiz sürmesini murat etmektedir; ta ki
نداء الحق، وتستمر الصّلة الإلهية قوية بالبشر، يؤدي كل جيل ما عليه من واجبات الطاعة والاستقامة، وأداء الأعمال الصالحة التي تؤدي إلى مرضاة الله ﷿، والاستقرار في دار المجد والسلام والخلود وهي دار الجنة. وهذا كله تفضّل من الله تعالى بتوجيه البشر لما فيه خيرهم، وترك ما فيه شرّهم وضررهم، وهذا ما رسمته لنا الآيات بالمبادرة بالهجرة من ديار الكفر إذا تعذّر على المسلم إقامة شعائر دينه، إلى ديار الإسلام، قال الله تعالى:
hak çağrısı devam etsin, ilahî bağ insanlarla güçlü bir şekilde sürsün, her nesil üzerine düşen itaat, istikamet ve Allah azze ve celle'nin rızasına ulaştıran salih amelleri yerine getirme vazifesini ifa etsin ve şeref, esenlik ve ebediyet yurdu olan cennet yurduna yerleşsin. Bütün bunlar, Allah Teâlâ'nın insanları hayırlarına olan şeye yönlendirmesi, şerlerine ve zararlarına olan şeyi terk ettirmesi şeklindeki bir lütfudur. İşte bu, bir Müslümanın dininin şeâirini yerine getirmesi imkânsız hale geldiğinde, küfür diyarından İslam diyarına derhal hicret etmesini bize çizen ayetlerin ortaya koyduğu husustur. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة العنكبوت (٢٩) : الآيات ٥٦ الى ٦٠]
[Ankebût Suresi (29), Ayetler 56-60]
يا عِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي واسِعَةٌ فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ (٥٦) كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَيْنا تُرْجَعُونَ (٥٧) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفاً تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها نِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ (٥٨) الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٥٩) وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُها وَإِيَّاكُمْ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٦٠)
{ يا عِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي واسِعَةٌ فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ (٥٦) كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَيْنا تُرْجَعُونَ (٥٧) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفاً تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها نِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ (٥٨) الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٥٩) وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُها وَإِيَّاكُمْ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٦٠) } “Ey iman eden kullarım! Şüphesiz benim arzım geniştir; o halde yalnız bana kulluk edin. Her can ölümü tadacaktır; sonra bize döndürüleceksiniz. İman edip salih ameller işleyenleri, altından ırmaklar akan ve içinde ebedî kalacakları cennet köşklerine elbette yerleştireceğiz. [Salih] amel işleyenlerin mükâfatı ne güzeldir! Onlar ki sabretmişlerdir ve yalnız Rablerine tevekkül etmektedirler. Nice canlı vardır ki rızkını taşıyamaz (temin edemez); onu da sizi de Allah rızıklandırır. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”
الآية الأولى: يا عِبادِيَ
İlk ayet: { يا عِبادِيَ } [Ey kullarım!]
نزلت في ضعفاء مسلمي مكة، كانوا في ضيق من إظهار الإسلام بها.
Mekke'de İslam'ı açıkça yaşamaktan dolayı darlık içinde olan zayıf Mekkeli Müslümanlar hakkında inmiştir.
وهي تحرّض المؤمنين الذين كانوا بمكة على الهجرة، فأخبرهم الله تعالى بسعة أرضه، وأن البقاء في أرض فيها أذى الكفار ليس بصواب، بل الصواب أن تلتمس عبادة الله تعالى في أرضه. فيا أيها العباد المصدّقون بالله ورسوله، إن أرض الله واسعة غير ضيّقة، يمكنكم الإقامة في أي موضع منها، فإذا تعذّرت عليكم إقامة شعائر الدين، بسبب أذى الكفار، فهاجروا إلى مكان آخر، تتوافر لكم فيه الحرية والطمأنينة في إقامة شعائر الله، وما عليكم إلّا متابعة عبادة الله وحده دون غيره،
Bu [ayet], Mekke'de bulunan müminleri hicrete teşvik etmektedir. Allah Teâlâ onlara yeryüzünün genişliğini, kâfirlerin eziyetinin bulunduğu bir yerde kalmanın doğru olmadığını, bilakis doğru olanın Allah Teâlâ'nın arzında O'na kulluğu aramak olduğunu bildirmiştir. Ey Allah'a ve Resulü'ne iman eden kullar! Şüphesiz Allah'ın arzı geniştir, dar değildir; onun herhangi bir yerinde ikamet edebilirsiniz. Kâfirlerin eziyeti sebebiyle dinin şiarlarını yerine getirmek size imkânsız hale geldiğinde, Allah'ın şiarlarını ikame hususunda hürriyet ve huzura kavuşabileceğiniz başka bir yere hicret edin. Size düşen, başkasına değil yalnızca tek olan Allah'a ibadete devam etmektir,
وقوله تعالى: فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ
Allah Teâlâ'nın: { فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ } [Yalnız bana kulluk edin] buyruğundaki
إياي: منصوب بفعل مقدر يدلّ عليه الظاهر، تقديره: فإياي اعبدوا فاعبدون، على الاهتمام أيضا في التقدير.
İyyâye (إِيَّايَ) kelimesi, açıkta bulunan lafzın delalet ettiği takdiri bir fiille mansubdur; takdiri de önem ve vurgu gereği: "Yalnız bana ibadet edin, öyleyse yalnız bana ibadet edin" (فإياي اعبدوا فاعبدون) şeklindedir.
ولا خوف من الهجرة والانتقال في البلاد، فإن الموت كائن لا محالة لكل نفس، في كل مكان، ثم إلى الله المرجع والمآب، أي إن المكروه لا بد من وقوعه، في داخل الوطن أو خارجه. وهذه الآية كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ.. تحقير لأمر الدنيا ومخاوفها، من أجل أن بعض المؤمنين تخوّف في حال خروجه من وطنه أن يموت أو يجوع ونحو هذا، فحقّر الله تعالى شأن الدنيا، والمراد: أنتم لا محالة ميتون، ومحشورون إلى الله ﵎، فالبدار إلى طاعة الله تعالى والهجرة إليه أولى بالامتثال.
Hicretten ve beldeler arasında yer değiştirmekten korkulmamalıdır; zira ölüm her yerde, her can için kaçınılmaz olarak gerçekleşecektir; sonra dönüş ve varış ancak Allah'adır; yani hoşlanılmayan durum vatanın içinde de dışında da muhakkak vuku bulacaktır. { كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ } [Her can ölümü tadacaktır] ayeti, bazı müminlerin vatanlarından ayrılmaları durumunda ölmekten veya aç kalmaktan ve benzeri şeylerden korkmaları sebebiyle, dünya işlerini ve korkularını hafife almayı ifade etmektedir. Allah Teâlâ dünyanın şanını küçümsemiştir; kastedilen mana şudur: Siz kaçınılmaz olarak öleceksiniz ve Allah celle celâlüh'ün huzuruna toplanacaksınız; dolayısıyla Allah Teâlâ'ya itaate ve O'na hicret etmeye koşmak, uyulmaya daha layıktır.
ثم وعد الله المؤمنين العاملين بسكنى الجنة، تحريضا منه تعالى، وذكر الجزاء الذي ينالونه، فالذين صدقوا بالله ورسوله، وعملوا صالح الأعمال بالتزام أوامر الله واجتناب نواهيه، لينزلنّهم الله منازل عالية في جنات، تجري الأنهار من تحت أشجارها، على اختلاف أصنافها من ماء وخمر غير مسكرة، وعسل مصفى، ولبن، ماكثين فيها أبدا على الدوام، جزاء لهم على أعمالهم الطيّبة، نعم هذا الجزاء جزاء العاملين المخلصين.
Sonra Allah Teâlâ, bir teşvik olarak ve nail olacakları mükâfatı zikrederek [salih] amel işleyen müminlere cennette iskân edilmeyi vaat etmiştir. Allah'ı ve Resulünü tasdik edip Allah'ın emirlerine sarılmak ve yasaklarından kaçınmak suretiyle salih ameller işleyenleri Allah, su, sarhoş etmeyen şarap, süzme bal ve süt gibi farklı çeşitlerdeki ırmakların ağaçlarının altından aktığı cennetlerdeki yüksek köşklere mutlaka yerleştirecektir; güzel amellerinin bir karşılığı olarak orada ebedî ve daimi kalacaklardır. İhlaslı amel sahiplerinin bu mükâfatı ne güzel bir mükâfattır!
ثم وصف الله تعالى العاملين بالصبر على أداء الطاعات وعن الشهوات، والتوكّل على الله وتفويض الأمور إليه في جميع أحوالهم الدنيوية والأخروية، والصبر والتوكّل يجمعان الخير كله.
Sonra Allah Teâlâ amel edenleri, taatleri yerine getirmeye ve şehvetlerden uzak durmaya sabretmekle, dünyevî ve uhrevî bütün durumlarında Allah'a tevekkül edip işlerini O'na havale etmekle vasfetmiştir; sabır ve tevekkül ise bütün hayırları kendisinde toplar.
والذي يعين على الهجرة ويحرّض عليها ضمان الله أرزاق العباد، لأن بعض المؤمنين فكّر في الفقر والجوع الذي يلحقه في الهجرة، فأبان الله تعالى أن الرزق مكفول بيد الله لكل مخلوق، فكم من دابّة (كل ما يدبّ على الأرض) لا تطيق حمل
Hicrete yardımcı olan ve ona teşvik eden husus, Allah'ın kulların rızıklarına kefil olmasıdır. Çünkü bazı müminler hicrette başlarına gelecek fakirlik ve açlığı düşünmüşlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ rızkın her mahluk için Allah'ın elinde güvence altında olduğunu açıklamıştır. Nice canlı (yeryüzünde debelenen her varlık) vardır ki taşımaya güç yetiremez;
رزقها لضعفها، ولا تستطيع جمعه وتحصيله، الله ييسّر لها الرزق على ضعفها، وييسّر لكم الرزق أيها الناس، والله هو السّميع لأقوال عباده، العليم بضمائرهم وأسرارهم. والمعنى: الله يرزقكم أنتم، ففضّلوا طاعة الله على كل شيء.
zayıflığından ötürü rızkını taşımaya, onu toplayıp elde etmeye güç yetiremez; Allah zayıflığına rağmen ona rızkını kolaylaştırır; ey insanlar, size de rızkı kolaylaştırır. Allah kullarının sözlerini hakkıyla işitendir, onların içlerini ve sırlarını hakkıyla bilendir. Mana şudur: Sizi de rızıklandıran Allah'tır; öyleyse Allah'a itaati her şeye tercih edin.
نزلت هذه الآية: وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ كما
{ وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ } [Nice canlı vardır ki] ayeti şu şekilde nazil olmuştur:
روى ابن عباس: أن النّبي ﷺ قال للمؤمنين بمكّة حين آذاهم المشركون: اخرجوا إلى المدينة وهاجروا، ولا تجاوزوا الظلمة، قالوا: ليس لنا بها دار ولا عقار، ولا من يطعمنا ولا من يسقينا، فنزلت الآية: وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ.. الآية.
İbn Abbas'ın rivayet ettiğine göre: Müşrikler Mekke'deki müminlere eziyet ettiklerinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: «Medine'ye çıkın ve hicret edin, zalimlerin yanında kalmayın» dedi. Onlar: «Orada bizim ne evimiz ne mülkümüz var, bizi yedirecek ve içirecek kimse de yok» dediler. Bunun üzerine: { وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ } [Nice canlı vardır ki...] ayeti indi.
إقرار المشركين بالخالق
Müşriklerin Yaratıcı'yı İkrar Etmeleri
مهما استبدّ العناد بأهل الشّرك والوثنية لا يجدون مناصا من الاعتراف بربوبية الله وكونه خالق الكون: سمائه وأرضه، كواكبه وشمسه وقمره، برّه وبحره، وأنه منزل المطر من السماء لإحياء الأرض بعد موتها وجفافها، وأنه الرازق المتصرّف بكل شيء، فإذا كان هذا مستقرّا في عقيدتهم، مترسّخا في أذهانهم، فلم يبق إلا إكمال هذه العقيدة بالإقرار بوحدانية الله تعالى، وأنه لا سواه الأحقّ بالعبادة، والأولى بالتوجّه إليه في السّر والعلن، لاستمداد الخير منه، ودفع الشّر والضّرر به، قال الله تعالى مبيّنا هذه الحال السائدة بين المشركين:
Şirk ve putperestlik ehli ne kadar inat ederlerse etsinler, Allah'ın rububiyetini, göğü ve yeriyle, gezegenleri, güneşi ve ayıyla, karası ve deniziyle kâinatın yaratıcısı olduğunu, ölümünden ve kurumasından sonra yeryüzünü diriltmek için gökten yağmuru indirdiğini, her şeyi rızıklandırıp sevk ve idare edenin O olduğunu itiraf etmekten başka bir yol bulamazlar. Mademki bu durum onların inançlarında yerleşmiş ve zihinlerinde kökleşmiştir, o halde geriye bu inancı Allah Teâlâ'nın birliğini ikrar etmekle tamamlamaktan başka bir şey kalmamaktadır; zira ibadete en layık olan, gizlide ve açıkta kendisinden hayır dilemek ve şer ile zararı kendisiyle defetmek için yönelinmeye en layık olan O'ndan başkası değildir. Allah Teâlâ müşrikler arasında hâkim olan bu durumu açıklayarak şöyle buyurmuştur:
[سورة العنكبوت (٢٩) : الآيات ٦١ الى ٦٣]
[Ankebût Suresi (29), Ayetler 61-63]
وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ (٦١) اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٦٢) وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِها لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ (٦٣)
{ وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ (٦١) اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٦٢) وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِها لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ (٦٣) } “Andolsun ki onlara: ‘Gökleri ve yeri kim yarattı, güneşi ve ayı kim boyun eğdirdi?’ diye sorsan, mutlaka: ‘Allah’ derler. O halde nasıl döndürülüyorlar? Allah, kullarından dilediğine rızkı bol bol verir ve [dilediğine de] onu kısar. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir. Andolsun ki onlara: ‘Gökten suyu indirip de onunla yeryüzünü ölümünden sonra kim diriltti?’ diye sorsan, mutlaka: ‘Allah’ derler. De ki: ‘Hamd Allah’a mahsustur.’ Fakat onların çoğu akıl erdirmezler.”
هذه الآيات إفحام للمشركين القائلين بتعدّد الآلهة، وإقامة للحجة عليهم، بأنهم إن سئلوا عن الأمور العظام التي هي دلائل القدرة، لم يكن لهم إلّا التسليم لله تعالى.
Bu ayetler, ilahların çokluğunu savunan müşrikleri susturmakta ve kudret delilleri olan bu büyük işler kendilerine sorulduğunda Allah Teâlâ'ya teslim olmaktan başka çareleri olmadığını belirterek onların aleyhine delil ikame etmektedir.
فو الله يا محمد إن سألت المشركين بالله إلها آخر: من الذي أوجد أو خلق السماوات وما فيها من الشمس والقمر المسخّرين المذلّلين بأمر الله في مدار معين وبنظام دقيق ينشأ عنهما تعاقب الليل والنهار، وما في السماوات أيضا من كواكب ونجوم ثوابت وشهب منقضة، وما في الأرض من كنوز ومعادن وجبال وأنهار وبحار ومخلوقات أرضية متعدّدة، وما تدلّ عليه من عظمة وقدرة إلهية، لو سألتهم أيها الرسول عن ذلك، لأجابوك بأن الموجد المبدع الخالق هو الله تعالى، فكيف يصرفون عن توحيد الله تعالى وإخلاص العبادة له؟! فإن المعترف بأن الله هو الخالق، ينبغي أن يعترف بوحدانية هذا الإله الذي لا يشاركه في خلقه وتدبيره أحد، والمعنى المراد:
Ey Muhammed! Allah'a yemin olsun ki, Allah'a başka bir ilahı ortak koşan müşriklere: "Gökleri ve içlerindeki, Allah'ın emriyle belirli bir yörüngede ve gece ile gündüzün birbirini takip etmesini sağlayan dakik bir nizamla boyun eğdirilmiş güneşi ve ayı, yine göklerde bulunan gezegenleri, sabit yıldızları ve kayan göktaşlarını; yerde bulunan hazineleri, madenleri, dağları, nehirleri, denizleri ve pek çok yeryüzü mahlukatını ve bunların delalet ettiği ilahî azamet ve kudreti kim var etti veya yarattı?" diye soracak olsan; ey Resul, onlara bunu sorsan, var edenin, yoktan var edenin ve yaratıcının Allah Teâlâ olduğunu sana cevap olarak verirler. O halde nasıl oluyor da Allah Teâlâ'nın birliğinden ve O'na ihlasla ibadet etmekten çevriliyorlar?! Zira Allah'ın yaratıcı olduğunu itiraf eden kimsenin, yaratmasında ve tedbirinde hiç kimsenin kendisine ortak olmadığı bu İlah'ın birliğini de itiraf etmesi gerekir. Kastedilen mana şudur:
أن المقرّ بتوحيد الرّبوبية لله، يجب عليه الإقرار بتوحيد الألوهية، فلا إله غيره، سواء من الأصنام والأوثان، أو من الملائكة، أو الكواكب أو غيرها.
Allah'ın Rububiyet tevhidini ikrar eden kimseye, O'nun Uluhiyet tevhidini de ikrar etmek vaciptir; dolayısıyla putlardan, heykellerden, meleklerden, gezegenlerden veya başkalarından olsun, O'ndan başka hiçbir ilah yoktur.
والدليل الآخر بعد الاعتراف لله بالخلق والتدبير: هو أن الله تعالى من أجل دوام المخلوقات، تكفّل برزقها، ويسّره لها، لكن بحكمة إلهية معينة هي لمصلحة المخلوق، فالله يوسع الرزق لمن يشاء من عباده امتحانا واختبارا له، ويضيق الرزق على من يريد ابتلاء ومحنة، على وفق مقتضى الحكمة وبحسب المصلحة المستقرة، لأن الله تامّ العلم بكل شيء، من المفاسد والمصالح، فيمنح ويمنع ويوسع ويقتر، بما يراه الأصلح للعباد، كما جاء في آية أخرى: وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ وَلكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ ما يَشاءُ إِنَّهُ بِعِبادِهِ خَبِيرٌ بَصِيرٌ (٢٧) [الشّورى: ٤٢/ ٢٧] .
Yaratmanın ve idarenin Allah'a ait olduğunu itiraf ettikten sonraki diğer delil ise şudur: Allah Teâlâ mahlukatın devamı için onların rızkını üstlenmiş ve bunu onlara kolaylaştırmıştır; ancak mahlukun maslahatına olan belirli bir ilahî hikmetle bunu yapmıştır. Allah kullarından dilediğine imtihan ve deneme maksadıyla rızkı bollaştırır; dilediğine de bir sınama ve mihnet olarak hikmetin gereğine ve yerleşik maslahata göre rızkı daraltır. Çünkü Allah, fesat ve maslahatlardan her şeyi eksiksiz bilendir; kullar için en uygun gördüğü şeye göre verir, meneder, bollaştırır ve daraltır. Nitekim diğer bir ayette şöyle buyrulmuştur: { وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ وَلكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ ما يَشاءُ إِنَّهُ بِعِبادِهِ خَبِيرٌ بَصِيرٌ (٢٧) } [eş-Şûrâ: 42/27] “Eğer Allah kullarına rızkı bol bol verseydi, yeryüzünde azgınlık ederlerdi. Fakat O, dilediği ölçüde indirir. Şüphesiz O, kullarından hakkıyla haberdardır, onları hakkıyla görendir.”
واستمرارا لمدد الرزق، وتقريرا لحقيقة ثابتة يعترف بها المشركون: أنك أيها الرسول لو سألتهم أيضا عمن ينزل المطر من السماء أو السحاب، فيحيي به الأرض
Rızık yardımının devamı olarak ve müşriklerin itiraf ettiği sabit bir hakikati pekiştirmek üzere: Ey Resul! Şayet onlara gökten veya buluttan yağmuru kimin indirdiğini ve onunla yeryüzünü
الجدبة بعد جفافها ويبسها، فتصبح متحرّكة نضرة بالنبات الأخضر، لأجابوك بأن الله تعالى هو الفاعل لذلك، فإذا قالوا هذا، فقل لهم أيها النّبيّ: الحمد لله على قيام الحجة عليكم، وأن الله مصدر النّعم كلها، ولكن أكثر هؤلاء المشركين لا يعقلون هذا التناقض الحاصل منهم، فتراهم يقولون بأن الله هو الخالق الرّازق، ثم يقولون بوجود إله آخر معه، فيخالف فعلهم قولهم، وإقرارهم، ويعبدون مع الله تعالى وثنا أو حجرا أو معدنا لا يتمتع بحقائق الألوهية، ولا ينفعهم شيئا، ولا يضرّهم إن تركوا عبادته. إن هذا لون من ألوان الحماقة والخرافة والطيش والبدائية القائمة.
kuruyup çoraklaştıktan sonra [yeniden] canlandırdığını [soracak olsan], böylece [yerin] yeşil bitkilerle hareketlenip canlandığını [görerek], bunu yapanın Allah Teâlâ olduğunu sana cevap olarak verirler. Onlar bunu söylediklerinde, ey Peygamber, onlara de ki: Delilin aleyhinize kesinleşmesi ve bütün nimetlerin kaynağının Allah olması sebebiyle Allah'a hamdolsun! Fakat bu müşriklerin çoğu, kendilerinden kaynaklanan bu çelişkiyi akletmezler. Onların Allah'ın yaratıcı ve rızık verici olduğunu söylediklerini, ardından da O'nunla beraber başka bir ilahın varlığını iddia ettiklerini görürsün. Böylece fiilleri sözlerine ve ikrarlarına ters düşer; Allah Teâlâ ile birlikte ilahlık hakikatlerine sahip olmayan, kendilerine hiçbir fayda sağlamayan ve ibadetini terk ettiklerinde de kendilerine zarar vermeyen bir puta, taşa veya madene taparlar. Şüphesiz bu; ahmaklığın, hurafenin, düşüncesizliğin ve süregelen ilkelliğin bir çeşididir.
أحوال الدنيا والكافرين فيها
Dünyanın ve İçindeki Kafirlerin Halleri
الإنسان فيما يتعلق بقضايا الدين والدنيا قد يكون قصير النظر، لا ينظر إلى ما وراء هذا العالم، وتقلّبات الدنيا سريعة وشؤونها لاهية، حتى إذا ما وقع في المحنة الخانقة، تراه يبذل كل ألوان الرجاء والإستغاثة، لاستنقاذ نفسه، وما تعرّض له من مخاوف الغرق أو الإعصار أو الزلزال، ولا يقدّر المشرك المقيم في مكة نعمة الأمن الكبرى في البلد الحرام الآمن، مع أن البلاد المجاورة وغيرها لا أمان فيها ولا اطمئنان. إن الكافر بالله هو الظالم الحقيقي لنفسه، ولا ظلم أشدّ طغيانا من افتراء الكذب على الله أو تكذيبه بالحقّ الثابت الساطع. أما المؤمن المجاهد نفسه وهواه، فإن الله يوفّقه للخير وسبيل النجاة، ويؤيّده ويؤازره لإحسانه العمل، واستقامته في الحياة، قال الله تعالى مبيّنا أحوال الدنيا والناس فيها.
İnsan din ve dünya meseleleriyle ilgili konularda bazen dar görüşlü olabilir; bu alemin ötesine bakmaz. Dünyanın değişkenlikleri hızlı, meşgaleleri oyalayıcıdır. Hatta insan boğucu bir sıkıntıya düştüğünde, boğulma, kasırga veya deprem korkularına maruz kaldığında kendini kurtarmak için her türlü yalvarma ve yardım arayışına girdiğini görürsün. Mekke'de ikamet eden müşrik, komşu ve diğer beldelerde hiçbir güven ve huzur yokken, güvenli harem beldesindeki büyük güvenlik nimetinin kadrini bilmez. Allah'ı inkar eden kimse, gerçekte kendi nefsine zulmedendir. Allah'a yalan iftira etmekten veya sabit ve apaçık hakkı yalanlamaktan daha taşkın bir zulüm yoktur. Nefsi ve arzularıyla cihad eden mümine gelince; Allah onu hayra ve kurtuluş yoluna muvaffak kılar, amelini güzel yapması ve hayattaki istikameti sebebiyle onu destekler ve yardım eder. Allah Teâlâ dünyanın ve içindeki insanların hallerini beyan ederek [şöyle buyurmuştur]:
[سورة العنكبوت (٢٩) : الآيات ٦٤ الى ٦٩]
[Ankebut Suresi (29), Ayetler 64-69]
وَما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ لَهْوٌ وَلَعِبٌ وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (٦٤) فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذا هُمْ يُشْرِكُونَ (٦٥) لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ وَلِيَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٦٦) أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَكْفُرُونَ (٦٧) وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْكافِرِينَ (٦٨)
{ وَما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ لَهْوٌ وَلَعِبٌ وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (٦٤) فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذا هُمْ يُشْرِكُونَ (٦٥) لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ وَلِيَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٦٦) أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَكْفُرُونَ (٦٧) وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْكافِرِينَ (٦٨) } “Bu dünya hayatı ancak bir eğlence ve oyundan ibarettir. Şüphesiz ahiret yurdu ise asıl hayatın ta kendisidir; keşke bilselerdi! (64) Gemiye bindikleri zaman dini yalnız O'na has kılarak Allah'a yalvarırlar. Fakat onları karaya çıkarıp kurtarınca hemen ortak koşarlar. (65) Kendilerine verdiğimize nankörlük etsinler ve zevk sürüp yaşasınlar diye! Fakat yakında bilecekler! (66) Görmediler mi ki, çevrelerindeki insanlar kapılıp götürülürken [ve öldürülürken] biz [orayı] güvenli bir harem kıldık? Hâlâ batıla inanıp Allah'ın nimetini inkar mı ediyorlar? (67) Allah'a karşı yalan uyduran yahut kendisine hak geldiğinde onu yalanlayandan daha zalim kimdir? Kafirler için cehennemde bir yer mi yok? (68)”
وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ (٦٩)
{ وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ (٦٩) } “Bizim uğrumuzda cihad edenleri elbette yollarımıza eriştiririz. Şüphesiz Allah, iyilik edenlerle beraberdir. (69)”
وصف الله تعالى واقع الدنيا في هذه الآية بأنها لهو ولعب، أي ما كان منها لغير وجه الله تعالى، فإن ما كان لله تعالى فهو من الآخرة، ذلك أن كل ما كان من أمور الدنيا الزائدة على الضروري الذي به قوام العيش والحياة، والتّقوي على الطاعات، فإنما هو لهو يتلهّى به، ولعب يتسلّى به. وأما الآخرة فهي الحيوان، أي دار الحياة الباقية الخالدة. وهذا الوصف مفيد القوم الذين يعلمون الحقائق، ويدركون المصائر، ومن علم بذلك آثر الباقي على الفاني. والفرق بين اللهو واللعب: أن اللعب إقبال على الباطل، واللهو: إعراض عن الحق. ثم وصف الله المشركين في وقت المحنة:
Allah Teâlâ bu ayette dünya gerçeğini eğlence ve oyun olarak nitelendirmiştir; yani Allah Teâlâ'nın rızası dışında olan kısmı böyledir. Çünkü Allah Teâlâ için olan şeyler ahirettendir. Zira geçimin ve hayatın devamı ile taatlere güç yetirebilmek için gerekli olan zaruri miktar dışındaki bütün dünya işleri, kendisiyle oyalanılan bir eğlence ve vakit geçirilen bir oyundan ibarettir. Ahirete gelince, o Hayevândır; yani ebedi ve baki hayat yurdudur. Bu niteleme, hakikatleri bilen ve akıbetleri idrak eden topluluğa fayda verir; bunu bilen kimse de baki olanı fani olana tercih eder. Lehv ile laib arasındaki fark şudur: Oyun batıla yönelmek, eğlence ise haktan yüz çevirmektir. Sonra Allah müşrikleri sıkıntı anında [şöyle] nitelendirmiştir:
فإنهم إذا ركبوا في السفينة مثلا، وتعرّضوا لخطر الغرق، دعوا الله وحده ناسين كل صنم وغيره، مخلصين النّية والرغبة إلى الله تعالى، صادقين في توجّههم، فإذا أمنوا ونجوا من الخطر أو الهلاك، عادوا لشركهم، ونادوا أصنامهم وأوثانهم، كافرين بنعمة النجاة. فقوله تعالى: إِذا هُمْ يُشْرِكُونَ معناه يرجعون إلى ذكر أصنامهم وتعظيمها.
Onlar mesela gemiye bindiklerinde ve boğulma tehlikesiyle karşılaştıklarında, bütün putları ve diğer şeyleri unutarak yalnızca Allah'a dua ederler; niyetlerini ve yönelişlerini Allah Teâlâ'ya halis kılar, yönelişlerinde samimi olurlar. Güvene kavuşup tehlikeden veya helakten kurtulduklarında ise şirklerine geri döner, putlarına ve heykellerine seslenir ve kurtuluş nimetine nankörlük ederler. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { إِذا هُمْ يُشْرِكُونَ } “Bir de bakarsın ki ortak koşuyorlar” buyruğunun manası, putlarını anmaya ve onları yüceltmeye geri dönerler demektir.
إنهم في بقائهم على الشّرك يؤول أمرهم إلى الكفر بما آتاهم الله من نعم، والتمتع بعبادة الأصنام، فتكون لام لِيَكْفُرُوا ووَ لِيَتَمَتَّعُوا لام العاقبة أو الصيرورة، أو
Şüphesiz onların şirk üzere kalmalarında işlerinin sonu, Allah'ın kendilerine verdiği nimetlere nankörlük etmeye ve putlara taparak zevk sürmeye varır. Dolayısıyla { لِيَكْفُرُوا } [inkâr etsinler diye] ve { وَلِيَتَمَتَّعُوا } [faydalansınlar diye] ifadelerindeki lâm harfi, âkıbet veya sayrûret (sonuç bildiren) lâmı olur; yahut...
إنها لام (كي) للتعليل على سبيل التهديد، أي يشركون ليبقوا كافرين، منعمين بالوثنية، مثل قوله تعالى: اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ.
Tehdit yoluyla illet bildiren (key) lâmıdır; yani putperestliğin tadını çıkararak kafir olarak kalmak için şirk koşarlar. Tıpkı Allah Teâlâ'nın: { اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ } “Dilediğinizi yapın” buyruğu gibidir.
ثم عدّد الله تعالى على كفرة قريش نعمته، ومنها أمانهم في مكة البلد الآمن الحرام، من غير تعرّض لقتل ونهب وسلب، فجدير بهم شكر هذه النعمة، مع أن الناس كانوا يتخطّفون من كل مكان حولهم، ثم قرّرهم الله على حالهم على جهة التوبيخ، وهي إيمانهم بالباطل وهو الأوثان، وكفرهم بالله ونعمته، إنه تقرير لواقع ووصف له، لا على سبيل الرّضا به، وإنما التّنديد به.
Sonra Allah Teâlâ Kureyş kafirlerine olan nimetlerini saydı; bunlardan biri de etraflarındaki her yerden insanlar kapılıp götürülürken [ve öldürülürken], öldürülme, yağmalanma ve gasba maruz kalmaksızın güvenli harem beldesi Mekke'de emniyet içinde olmalarıdır. Dolayısıyla bu nimete şükretmeleri gerekirdi. Ardından Allah onları kınama yoluyla durumlarını ikrar ettirdi; bu da batıla yani putlara inanmaları ve Allah'ı ve nimetini inkar etmeleridir. Bu, razı olma kabilinden değil, kınama ve ayıplama amacıyla yapılmış bir durum tespiti ve onun nitelendirilmesidir.