نزلت الآية: لا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ في. أبي لبابة مروان بن عبد المنذر، وكان حليفا لبني قريظة من اليهود، وقد بعثه النبي ﷺ إلى بني قريظة، لينزلوا على حكمه، فاستشاروه، فأشار عليهم أنه الذبح، لأن عياله وماله وولده كانوا عندهم، وذلك بعد أن حاصرهم النبي ﷺ إحدى وعشرين ليلة، بعد أن نقضوا العهد وحاربوا النبي في غزوة الخندق، وأدرك أبو لبابة أنه خان الله والرسول.
{ لا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ } “Allah'a ve Resûl'e hainlik etmeyin” ayeti Ebû Lübâbe Mervân b. Abdilmünzir hakkında indi. O, yahudilerden Benî Kureyza'nın müttefiki idi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, onun vereceği hükme razı olmaları için onu Benî Kureyza'ya göndermişti. Onlar kendisine danışınca, boğazını işaret ederek bunun boğazlanmak olduğunu ima etti; çünkü ailesi, malı ve çocukları onların yanındaydı. Bu durum, Benî Kureyza'nın antlaşmayı bozup Hendek Gazvesi'nde Peygamber'e karşı savaşması üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onları yirmi bir gece kuşatmasından sonra gerçekleşmişti. Ebû Lübâbe, Allah'a ve Resûlü'ne ihanet ettiğini fark etti.
قال الزهري: فلما نزلت الآية شد نفسه على سارية من سواري المسجد، وقال:
ez-Zührî şöyle dedi: Ayet inince kendisini mescidin direklerinden birine bağladı ve şöyle dedi:
والله لا أذوق طعاما ولا شرابا حتى أموت أو يتوب الله علي، فمكث تسعة أيام أو سبعة أيام، لا يذوق فيها طعاما حتى خرّ مغشيا عليه. ثم تاب الله عليه.
“Vallahi ölünceye yahut Allah tevbemi kabul edinceye kadar ne bir yemek ne de bir içecek tadacağım.” Dokuz gün veya yedi gün hiçbir yiyecek tatmadan öylece kaldı, nihayet bayılıp düştü. Sonra Allah onun tevbesini kabul etti.
وقال عطاء عن جابر بن عبد الله- فيما أخرجه ابن جرير وابن المنذر وأبو الشيخ-: سبب نزول الآية: أن رجلا من المنافقين كتب إلى أبي سفيان بن حرب بخبر من أخبار رسول الله ﷺ، فنزلت الآية. وعلى أي حال فإن الآية نزلت في خيانة بعض الخائنين.
Atâ, Câbir b. Abdillâh'tan rivayet ettiğine göre -İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh'in tahric ettiği üzere- ayetin iniş sebebi şudur: Münafıklardan bir adam, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in haberlerinden birini Ebû Süfyân b. Harb'e yazdı, bunun üzerine ayet indi. Her halükarda ayet, bazı hainlerin ihaneti hakkında inmiştir.
ومعناها: يا أيها الذين أظهروا الإيمان، أو يا أيها المصدقون بالله ورسوله وقرآنه، لا تخونوا الله بتعطيل فرائضه وإهمال أوامره في السر، وتعدي حدوده ومحارمه، ولا تخونوا الرسول بتجاوز أوامره ومخالفة نواهيه، وتضييع ما استحفظ لديكم من أسرار، ولا تخونوا أماناتكم التي تؤتمنون عليها، بأن لا تحفظوها، وذلك يشمل الودائع المالية والأسرار العامة والخاصة بفرد من الأفراد. والأمانة تشمل كل ما يؤتمن الإنسان عليه من دينه وعبادته وحقوق الآخرين، فكل من أخل بواجبه فقد خان الأمانة، فلا تخونوا أيها المؤمنون أمانات غيركم، سواء كانت معاملات مالية، أو شؤونا أدبية أو سياسية أو عهدا من العهود، أو مصلحة وطنية، والحال أنكم تعلمون خطر الخيانة وسوء عاقبتها في الدنيا والآخرة.
Anlamı şudur: Ey imanını açığa vuranlar yahut ey Allah'ı, Resûlü'nü ve Kur'an'ını tasdik edenler! Gizlide farzlarını askıya alıp emirlerini ihmal ederek, sınırlarını ve haramlarını çiğneyerek Allah'a ihanet etmeyin; emirlerinin dışına çıkarak, yasaklarına muhalefet ederek ve yanınızda korunması istenen sırları zayi ederek Resûl'e ihanet etmeyin; size emanet edilen emanetlerinizi korumayarak onlara da ihanet etmeyin! Bu, mali emanetleri, genel sırları ve fertlerden birine ait özel sırları da kapsar. Emanet; insanın dininden, ibadetinden ve başkalarının haklarından kendisine emanet edilen her şeyi kapsar. Kim görevini aksatırsa emanete ihanet etmiş olur. Ey müminler! Gerek mali muameleler, gerek ahlaki veya siyasi meseleler, gerek bir antlaşma veya milli bir menfaat olsun, başkalarının emanetlerine ihanet etmeyin; üstelik siz ihanetin tehlikesini, dünyadaki ve ahiretteki kötü akıbetini biliyorken!
ولما كان سبب الإقدام على الخيانة هو حب المال والنفس والولد، نبّه الله تعالى على أنه يجب الاحتراز عن مضار ذلك الحب، فقال تعالى: أَنَّما أَمْوالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ
İhanete kalkışmanın sebebi mal, nefis ve çocuk sevgisi olduğu için Yüce Allah bu sevginin zararlarından sakınmak gerektiğine dikkat çekerek şöyle buyurmuştur: { أَنَّما أَمْوالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ } “Mallarınız ve çocuklarınız birer imtihandır.”
أي إن الأموال والأولاد محنة من الله وابتلاء، أي اختبار من ربكم، ليرى كيف العمل في جميع ذلك، ويقيم الدليل عليكم مع علمه تعالى بما يصدر منكم سلفا، فاحذروا التفريط في حدود الله وشرائعه، واعلموا أن ثواب الله وعطاءه الجزيل وجناته خير لكم من الأموال والأولاد، فإنه قد يوجد منهم عدو، وأكثرهم
Yani mallar ve çocuklar Allah'tan bir mihnet ve imtihandır; yani Rabbinizden bir sınamadır ki bütün bunlarda nasıl amel edeceğinizi görsün ve sizden neyin sâdır olacağını önceden bildiği halde aleyhinize delil ikame etsin. Allah'ın sınırları ve şeriatı konusunda kusur etmekten sakının! Bilin ki Allah'ın mükâfatı, bol ihsanı ve cennetleri sizin için mallardan ve çocuklardan daha hayırlıdır. Zira onlardan düşman olanlar da bulunabilir ve onların çoğu
لا يغني عنكم شيئا، فعليكم أن تؤثروا ثواب ربكم، بمراعاة شرعه ودينه في الأموال والأولاد، وألا تحملكم على توريط أنفسكم في مخاطر الخيانة وأضرارها.
size hiçbir fayda sağlamaz. Size düşen; mallar ve çocuklar konusunda Rabbinizin şeriatını ve dinini gözeterek O'nun mükâfatını tercih etmeniz, [bu sevginin] sizi ihanetin tehlikelerine ve zararlarına sürüklemesine fırsat vermemenizdir.
والعاصم لكم من الوقوع في المضار والمخاطر هو تقوى الله، أي اتباع أوامره، واجتناب نواهيه، ثم وعد الله المؤمنين بشرط الاتقاء وإطاعة الله، فإن تتقوا الله، يؤتكم فرقانا، أي فرقا بين حقكم وباطل من ينازعكم أي بالنصرة والتأييد عليهم، وإن تتقوا الله يمح عنكم ذنوبكم وسيئاتكم السابقة، ويسترها عن الناس، ويطهركم من الآثام والخطايا، ويؤتكم الثواب الجزيل، والله صاحب الفضل الواسع والعطاء العظيم، وما أكثر الأوامر القرآنية بالتقوى، فهذه الآية مثل آية أخرى هي: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ وَيَجْعَلْ لَكُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِهِ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٨) [الحديد: ٥٧/ ٢٨] .
Sizi zararlara ve tehlikelere düşmekten koruyacak olan şey Allah'a karşı takvadır; yani O'nun emirlerine uymak ve yasaklarından kaçınmaktır. Sonra Allah müminlere, takvalı olma ve Allah'a itaat etme şartıyla vaatte bulunmuştur: Eğer Allah'a karşı takvalı olursanız size bir furkan verir; yani sizin haklınız ile sizinle çekişenin batılı arasında bir fark ortaya koyar; bu da onlara karşı zafer ve destek iledir. Eğer Allah'a karşı takvalı olursanız önceki günahlarınızı ve kötülüklerinizi siler, onları insanlardan gizler, sizi günahlardan ve hatalardan temizler, size bol mükâfat verir. Allah geniş lütuf ve büyük ihsan sahibidir. Kur'an'da takvaya dair emirler ne kadar da çoktur! Bu ayet şu diğer ayet gibidir: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ وَيَجْعَلْ لَكُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِهِ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Ey iman edenler! Allah’a karşı takvalı olun ve O’nun Resûlü’ne iman edin ki size rahmetinden iki pay versin, sizin için ışığında yürüyeceğiniz bir nur var etsin ve sizi bağışlasın. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir.” [Hadîd: 57/28].
كيد المشركين في مكة للنبي ﷺ
Mekke'de Müşriklerin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e Kurduğu Tuzak
لم يترك المشركون القرشيون نوعا من الأذى إلا ألحقوه بالنبي ﷺ، ومن أشد وأخطر ألوان الأذى تلك المؤامرة الخطيرة التي أجمعوا عليها في اجتماع قريش في دار الندوة بمحضر إبليس في صورة شيخ نجدي، على ما نص ابن إسحاق في سيرته وهي اتفاقهم على قتل الرسول ﵊ على يد زمرة من مختلف القبائل العربية، وصف الله لنا هذه المكائد والمؤامرات بقوله سبحانه:
Kureyşli müşrikler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yapmadık eziyet bırakmadılar. Bu eziyetlerin en şiddetli ve en tehlikelilerinden biri, İbn İshâk'ın siyerinde belirttiğine göre, İblis'in Necidli bir ihtiyar kılığında hazır bulunduğu Dâru'n-Nedve'deki Kureyş toplantısında ittifak ettikleri tehlikeli komplodur; yani çeşitli Arap kabilelerinden bir grup eliyle Resûl'ü aleyhisselâm öldürme hususundaki anlaşmalarıdır. Allah bu tuzakları ve komploları şöyle niteleyerek bize açıklamıştır:
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٣٠ الى ٣١]
[Enfâl Suresi (8): 30-31. Ayetler]
وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ (٣٠) وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا قالُوا قَدْ سَمِعْنا لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هذا إِنْ هذا إِلاَّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٣١)
{ وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ (٣٠) وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا قالُوا قَدْ سَمِعْنا لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هذا إِنْ هذا إِلاَّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٣١) } “Hani inkâr edenler seni bağlayıp hapsetmek veya seni öldürmek yahut seni [yurdundan] çıkarmak için sana tuzak kuruyorlardı. Onlar tuzak kurarlar, Allah da tuzak kurar. Allah, tuzak kuranların en hayırlısıdır. (30) Onlara ayetlerimiz okunduğu zaman: ‘İşittik, dilersek biz de bunun benzerini elbette söyleriz; bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir’ derlerdi. (31)”
نزلت الآية الأولى: وَإِذْ يَمْكُرُ في شأن اجتماع قريش في دار الندوة.
İlk ayet olan { وَإِذْ يَمْكُرُ } “Hani tuzak kuruyorlardı”, Kureyş'in Dâru'n-Nedve'de toplanması hakkında indi.
أخرج ابن أبي حاتم وابن إسحاق عن ابن عباس قال: إن نفرا من قريش ومن أشراف كل قبيلة اجتمعوا ليدخلوا دار الندوة، فاعترضهم إبليس في صورة شيخ جليل، فلما رأوه قالوا: من أنت؟ قال: شيخ من أهل نجد، سمعت بما اجتمعتم له، فأردت أن أحضركم، ولن يعدمكم مني رأي أو نصح، قالوا: أجل، فادخل، فدخل معهم، فقال: انظروا في شأن هذا الرجل، فقال قائل: احبسوه في وثاق، ثم تربصوا به المنون حتى يهلك كما هلك من كان قبله من الشعراء: زهير ونابغة، فإنما هو كأحدهم.
İbn Ebî Hâtim ve İbn İshâk, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Kureyş'ten ve her kabilenin ileri gelenlerinden bir grup, Dâru'n-Nedve'ye girmek üzere toplandı. İblis saygın bir ihtiyar kılığında önlerine çıktı. Onu görünce: “Sen kimsin?” dediler. O da: “Necid ahalisinden bir ihtiyarım; ne için toplandığınızı işittim, yanınızda bulunmak istedim. Benden bir fikir veya nasihatten mahrum kalmazsınız” dedi. Onlar: “Peki, gir” dediler ve onlarla birlikte içeri girdi. O: “Şu adamın durumuna bakın” dedi. Birisi şöyle dedi: “Onu zincire vurup hapsedin, sonra kendisinden önceki şairlerin -Züheyr ve Nâbiga'nın- helak olduğu gibi helak oluncaya kadar ölümünü bekleyin; çünkü o da onlardan biridir.”
فقال عدو الله الشيخ النجدي: لا والله، ما هذا لكم برأي، والله ليخرجن رائد من مجلسه إلى أصحابه، فليوشكن أن يثبوا عليه حتى يأخذوه من أيديكم، ثم يمنعوه منكم، فما آمن عليكم أن يخرجوكم من بلادكم، فانظروا في غير هذا الرأي.
Bunun üzerine Allah'ın düşmanı Necidli ihtiyar şöyle dedi: “Hayır, vallahi bu sizin için bir fikir değildir. Vallahi onun meclisinden arkadaşlarına mutlaka bir haberci çıkar ve neredeyse onun üzerine atılıp onu elinizden alırlar, sonra onu sizden korurlar. Sizi memleketinizden çıkarmayacaklarından emin olamam; bundan başka bir fikir düşünün.”
فقال قائل: أخرجوه من بين أظهركم، واستريحوا منه، فإنه إذا خرج لن يضركم ما صنع.
Bunun üzerine bir başkası şöyle dedi: “Onu aranızdan çıkarıp sürün ve ondan kurtulun; çünkü çıktığı zaman ne yaparsa yapsın size zarar vermez.”
فقال الشيخ النجدي: والله ما هذا لكم برأي، ألم تروا حلاوة قوله، وطلاقة لسانه، وأخذه للقلوب بما تسمع من حديثه، والله لئن فعلتم- ثم استعرض العرب- ليجتمعن عليه، ثم ليسيرن إليكم حتى يخرجكم من بلادكم، ويقتل أشرافكم.
Necidli ihtiyar dedi ki: “Vallahi bu da sizin için bir fikir değildir. Sözünün tatlılığını, dilinin akıcılığını ve sözünü dinleyenin kalbini nasıl fethettiğini görmüyor musunuz? Vallahi bunu yaparsanız -sonra Arapların durumunu göz önüne getirdi- mutlaka onun etrafında toplanırlar, sonra sizin üzerinize yürüyüp sizi memleketinizden çıkarırlar ve ileri gelenlerinizi öldürürler.”
قالوا: صدق والله، فانظروا غير هذا، فقال أبو جهل: والله لأشيرنّ عليكم
Dediler ki: “Vallahi doğru söyledi; bundan başka bir çare arayın.” Bunun üzerine Ebû Cehil şöyle dedi: “Vallahi size mutlaka [öyle] bir fikir vereceğim ki
برأي ما أراكم أبصرتموه بعد، ما أرى غيره، قالوا: وما هذا؟ قال: تأخذون من كل قبيلة وسيطا شابا جلدا (أي قويا) ثم نعطي كل غلام منهم سيفا صارما يضربونه ضربة رجل واحد، فإذا قتلتموه تفرق دمه في القبائل كلها، فلا أظن أن هذا الحي من بني هاشم يقوون على حرب قريش كلهم، وإنهم إذا رأوا ذلك قبلوا العقل (أي الدية) واسترحنا وقطعنا أذاه عنا.
henüz bunu düşündüğünüzü sanmıyorum, bundan başkasını da görmüyorum.” “Nedir o?” dediler. Dedi ki: “Her kabileden orta yaşta, genç ve celd (yani güçlü) birini alırsınız; sonra o delikanlıların her birine keskin bir kılıç veririz, ona tek bir adamın vuruşu gibi vururlar. Onu öldürdüğünüzde kanı bütün kabilelere dağılır. Ben Hâşimoğulları kabilesinin bütün Kureyş ile savaşmaya güç yetireceğini sanmıyorum. Bunu gördüklerinde diyeti kabul ederler, biz de rahatlarız ve onun eziyetini kendimizden kesmiş oluruz.”
فقال الشيخ النجدي: هذا والله هو الرأي، القول ما قال الفتى، لا أرى غيره، فتفرقوا على ذلك، وهم مجمعون له، فأتى جبريل النبي ﷺ في بيته تلك الليلة، وأذن الله عند ذلك في الخروج، وأنزل عليه بعد قدومه المدينة، يذكّره نعمته عليه: وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا
Necidli ihtiyar dedi ki: “Vallahi fikir işte budur! Söz bu gencin söylediği sözdür, bundan başkasını görmüyorum.” Bunun üzerine dağıldılar ve bu konuda ittifak ettiler. Cebrail o gece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in evine geldi ve Allah o esnada çıkışa izin verdi. Medine'ye gelişinden sonra, üzerindeki nimetini hatırlatarak ona şu ayeti indirdi: { وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Hani inkâr edenler sana tuzak kuruyorlardı...”
وهذه أسباب الهجرة النبوية من مكة المكرمة إلى المدينة المنورة.
İşte bunlar Mekke-i Mükerreme'den Medine-i Münevvere'ye Nebevî hicretin sebepleridir.
ومعنى الآية: واذكر أيها النبي حينما اجتمع المشركون لتدبير مؤامرة خطيرة عليك وعلى دعوتك، فذلك أمر يستحق الشكر على النعمة، ويدعو للعبرة والعظة، ويدل على صدق دعوتك وتأييد ربك لك في وقت المحنة.
Ayetin anlamı: Ey Peygamber! Müşriklerin sana ve davetine karşı tehlikeli bir komplo planlamak üzere toplandıkları anı hatırla! İşte bu, nimete şükretmeyi gerektiren, ibret ve öğüde davet eden, davanın doğruluğuna ve sıkıntı anında Rabbinin seni desteklediğine delalet eden bir durumdur.
لقد دبروا لك إحدى مكائد ثلاث: إما الحبس الذي يحول بينك وبين دعوة الناس، وإما القتل بطريق جميع القبائل، وإما الطرد والإخراج من البلاد. إنهم يمكرون بك، أي يخفون المكائد لك، ويخفي الله ما أعد لهم من الجزاء والعذاب على مكرهم، والله خير المدبرين وأمضى المخططين والمنفذين وأقدرهم وأعزهم جانبا، لأن تدبيره نصر للحق وعدل مطلق. هذا مكرهم بالنبي ﷺ.
Sana üç tuzaktan birini kurdular: Ya insanları davet etmene engel olacak hapis, ya bütün kabileler eliyle öldürülmek ya da memleketten sürülüp çıkarılmak. Onlar sana tuzak kuruyorlar; yani senin için tuzaklar gizliyorlar; Allah da onların tuzaklarına karşılık hazırladığı ceza ve azabı gizlemektedir. Allah, plan yapanların en hayırlısı, planlayıp uygulayanların en etkilisi, en güçlüsü ve en üstünüdür; çünkü O'nun planı hakkın zaferi ve mutlak adalettir. Bu, onların Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e kurdukları tuzaktır.
وهناك مكر بالدين والقرآن وهو ما قال الله تعالى: وَإِذا تُتْلى أي إذا تليت آيات القرآن الواضحة، قالوا جهلا وعنادا وسفها واستكبارا: لو نشاء لقلنا مثل هذا من القصص والأنبياء، فإن هذه إنما هي أساطير من قد تقدم، أي قصصهم المكتوبة المسطورة من دون تمحيص ولا نظام، يتعلم منها ويتلوها على الناس. نزلت
Bir de dine ve Kur'an'a karşı kurulan tuzak vardır ki Yüce Allah'ın buyurduğu şudur: { وَإِذا تُتْلى } “Okunduğu zaman” yani Kur'an'ın apaçık ayetleri okunduğu zaman cehaletle, inatla, beyinsizlikle ve kibirle şöyle dediler: “Dilesek kıssalardan ve peygamberlerden bunun benzerini biz de söylerdik; zira bu ancak öncekilerin masallarıdır; yani hiçbir inceleme ve düzen olmaksızın yazılmış, satırlara geçirilmiş hikayeleridir; o bunlardan öğreniyor ve insanlara okuyor.” İndi
هذه الآية في النضر بن الحارث الذي كان يقول في كتاب الله ما يقول، ومن أقاويله:
bu ayet, Allah'ın Kitabı hakkında ileri geri konuşan Nadr b. el-Hâris hakkında indi. Onun sözlerinden biri de
ما جاء في هذه الآية: ما هذا إلا أساطير القدماء، ونسب هذا القول للقرشيين، لأن النضر كان من أنبلهم وأفهمهم والمأخوذ بقوله، فكان إذا قال قولا، ردده كثير منهم واتبعوه عليه، حسبما يفعل الناس دائما بعلمائهم وفقهائهم.
bu ayette geçen “Bu eskilerin masallarından başka bir şey değildir” sözüdür. Bu söz Kureyşlilere nispet edilmiştir; çünkü Nadr onların en soylularından, en anlayışlılarından ve sözü dinlenenlerindendi. O bir söz söylediğinde, insanların alimlerine ve fakihlerine daima yaptığı gibi, onların birçoğu bunu tekrarlar ve ona uyarlardı.
إكرام العرب بالنبي ﷺ
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile Arapların Şereflendirilmesi
قد يظن بعض الأذكياء أنهم بذكائهم واغترارهم بفهمهم يستطيعون إدراك كل شيء، وفهم وقول كل شيء، متناسين أن القدرة العقلية البشرية محدودة متناهية، لا تتجاوز نطاقا معينا، ومن هؤلاء المغرورين بذكائهم ومعرفتهم بعض العرب مثل النضر بن الحارث الذي كان كثير السفر إلى فارس والحيرة، وكان يسمع قصص الرهبان والأناجيل، ويسمع أخبار رستم واسبنديار، فلما سمع القرآن، ورأى فيه من أخبار الأنبياء والأمم قال: لو شئت لقلت مثل هذا. وقال عن القرآن: إن هذا إلا أساطير الأولين،
Bazı zeki kimseler; zekalarıyla ve anlayışlarına aldanarak her şeyi kavrayabileceklerini, her şeyi anlayıp söyleyebileceklerini sanabilirler. İnsan aklının gücünün sınırlı, sonlu olduğunu ve belirli bir sınırın ötesine geçemeyeceğini unuturlar. Zekası ve bilgisiyle gururlanan bu kimselerden biri de Fars'a ve Hîre'ye çok seyahat eden, rahiplerin ve İncillerin kıssalarını dinleyen, Rüstem ve İsfendiyâr'ın haberlerini işiten Nadr b. el-Hâris gibi bazı Araplardır. Kur'an'ı işitip onda peygamberlerin ve ümmetlerin haberlerini görünce: “Dilesem bunun benzerini söylerdim” dedi ve Kur'an hakkında: “Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir” dedi.
فقال له النبي ﷺ: ويلك إنه كلام رب العالمين، فقال: اللهم إن كان هذا هو الحق فأمطر علينا حجارة من السماء، فنزلت الآيات التالية
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: “Yazıklar olsun sana, o Âlemlerin Rabbi'nin kelamıdır!” deyince, o: “Allah'ım! Eğer bu senin katından gelen hakkın ta kendisi ise, gökten üzerimize taş yağdır” dedi. Bunun üzerine aşağıdaki ayetler indi;
تحكي قوله وترده إلى صوابه وتبين فضل النبي على العرب:
onun sözünü aktarmakta, onu doğru yola getirmekte ve Peygamber'in Araplar üzerindeki faziletini açıklamaktadır:
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٣٢ الى ٣٥]
[Enfâl Suresi (8): 32-35. Ayetler]
وَإِذْ قالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ (٣٢) وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ (٣٣) وَما لَهُمْ أَلاَّ يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَما كانُوا أَوْلِياءَهُ إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلاَّ الْمُتَّقُونَ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٣٤) وَما كانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلاَّ مُكاءً وَتَصْدِيَةً فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٣٥)
{ وَإِذْ قالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ (٣٢) وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ (٣٣) وَما لَهُمْ أَلاَّ يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَما كانُوا أَوْلِياءَهُ إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلاَّ الْمُتَّقُونَ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٣٤) وَما كانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلاَّ مُكاءً وَتَصْدِيَةً فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٣٥) } “Hani onlar: ‘Ey Allah’ım! Eğer bu, gerçekten senin katından [gelmiş] bir hak ise üzerimize gökten taş yağdır veya bize acıklı bir azap getir!’ demişlerdi. (32) Hâlbuki sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildi; onlar bağışlanma dilerken de Allah onlara azap edecek değildir. (33) Onlar Mescid-i Harâm’dan menedip dururlarken ve onun dostları da değillerken Allah onlara ne diye azap etmesin? Onun dostları ancak takva sahipleridir; fakat onların çoğu [bunu] bilmezler. (34) Onların Beytullah yanındaki namazları ise ıslık çalmak ve el çırpmaktan başka bir şey değildir. İnkâr etmekte olduğunuz şeyden ötürü tadın azabı! (35)”
لقد تعددت ألوان المكر من المشركين بالنبي ﷺ حتى اضطر إلى الهجرة، وتمادوا في غيهم وضلالهم وحاولوا المكر في دين محمد، سواء بادعاء القدرة على الإتيان بمثل القرآن أو بوصفه بأنه أساطير الأولين، أي قصص السابقين المسطورة في الكتب دون تمحيص ولا تثّبت من صحتها.
Müşriklerin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e kurdukları tuzak çeşitleri çoğaldı; öyle ki o hicret etmek zorunda kaldı. Onlar azgınlık ve sapıklıklarında haddi aştılar; gerek Kur'an'ın benzerini getirmeye güç yetireceklerini iddia ederek gerekse onu öncekilerin masalları, yani geçmiştekilerin hiçbir inceleme ve sıhhati tahkik edilmeksizin kitaplara yazılmış hikayeleri olarak niteleyerek Muhammed'in dinine tuzak kurmaya kalkıştılar.
وهذه الآيات إخبار من الله تعالى عن كفر قريش وعتوهم وتمردهم وادعائهم الباطل حين سماع آيات الله تتلى عليهم، فقالوا حسدا لمحمد على لسان زعمائهم مثل النضر بن الحارث وأبي جهل بن هشام: لو شئنا لقلنا مثل القرآن، فأمر الله نبيه أن يقول: واذكر يا محمد حين قالت قريش: اللهم إن كان هذا هو الحق المنزل من عندك، فعاقبنا بإنزال حجارة ترجمنا بها من السماء، كما عاقبت أصحاب الفيل، أو ائتنا بعذاب أليم أي مؤلم، سوى ذلك.
Bu ayetler, Allah'ın ayetleri kendilerine okunurken Kureyş'in küfrü, azgınlığı, isyanı ve batıl iddiaları hakkında Yüce Allah'tan bir haberdir. Nadr b. el-Hâris ve Ebû Cehil b. Hişâm gibi liderlerinin diliyle Muhammed'e haset ederek şöyle dediler: “Dilesek Kur'an'ın benzerini biz de söylerdik.” Bunun üzerine Allah Peygamberi'ne şöyle demesini emretti: Ey Muhammed! Kureyş'in şöyle dediği vakti hatırla: “Allah'ım! Eğer bu senin katından indirilmiş bir hak ise, Fil Ashabını cezalandırdığın gibi üzerimize gökten bizi taşlayacak taşlar yağdırarak bizi cezalandır yahut bize bundan başka acıklı, yani elem verici bir azap getir!”
ولكن الله تعالى جلت حكمته ورحمته أمهلهم بالعذاب إكراما لنبي الله محمد ﷺ، وأخبرهم معلنا فضله عليهم: وما كان من مقتضى سنة الله ورحمته وحكمته أن يعذبهم، والرسول موجود بينهم، لأنه إنما أرسله رحمة للعالمين، لا عذابا ونقمة، وما عذّب الله أمة ونبيها فيها، وكذلك ما كان الله ليعذبهم عذاب الاستئصال في الدنيا الذي عذّب بمثله بعض الأمم السالفة، وهم يستغفرون، أي إن بعض المؤمنين ما يزالوا يجاورون الكفار في مكة بعد الهجرة وهم يطلبون من الله المغفرة، أو أن بعض أولاد الكفار المولودين منهم يؤمنون بالله ويستغفرونه، أو أنهم في أثناء طوافهم بالكعبة كانوا يقولون: غفرانك، ولا عذاب في الدنيا مع الاستغفار.
Fakat hikmeti ve rahmeti yüce olan Allah Teâlâ, Allah'ın Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir ikram olarak onların azabını erteledi ve onlara olan lütfunu ilan ederek şöyle bildirdi: Allah'ın sünneti, rahmeti ve hikmetinin bir gereği olarak, Resûl aralarında bulunduğu müddetçe onlara azap edecek değildi; çünkü O, onu bir azap ve intikam olarak değil, alemlere rahmet olarak göndermiştir. Allah, peygamberi içlerinde bulunduğu sürece hiçbir ümmete azap etmemiştir. Aynı şekilde onlar istiğfar ederlerken, Allah onlara geçmişteki bazı ümmetlere uyguladığı gibi dünyada köklerini kurutucu bir azapla azap edecek de değildi. Yani müminlerden bir kısmı hicretten sonra da Mekke'de kâfirlerle bir arada yaşamaya devam ediyor ve Allah'tan mağfiret diliyorlardı; yahut kâfirlerin soyundan doğan çocuklardan bir kısmı Allah'a iman edip O'ndan af diliyorlardı veya onlar Kâbe'yi tavaf ettikleri esnada “Gufrânek (mağfiretini dileriz)” diyorlardı; zira istiğfarla birlikte dünyada [kök kazıyıcı] bir azap olmaz.
ويمكن أن يعذبهم الله بعذاب دون عذاب الاستئصال، فقال تعالى: وَما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ أي من الممكن القريب أن يعذبهم الله بعذاب آخر غير الاستئصال، بسبب أنهم يمنعون الناس عن المسجد الحرام، ولو لأداء مناسك الحج وتعظيم البيت الحرام.
Allah'ın onlara toptan yok etme azabından daha hafif bir azapla azap etmesi mümkündür. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Onlar Mescid-i Harâm'dan menedip dururlarken Allah onlara ne diye azap etmesin?” Yani insanların hac ibadetlerini yerine getirmesine ve Beyt-i Haram'ı tazim etmesine engel olsalar bile, Mescid-i Haram'dan insanları alıkoymaları sebebiyle Allah'ın onları toptan yok etme dışında başka bir azapla cezalandırması yakın bir ihtimaldir.
ومن كانت هذه حالته بصد الناس عن المسجد الحرام لم يكن وليا نصيرا للمسجد، ولا يستحق تولي أمره، وإنما هم يستحقون القتل بالسيف والمحاربة، وهذا رد لمزاعم قريش الذين كانوا يقولون: نحن أولياء البيت الحرام، نصد من نشاء، وندخل من نشاء، سلب الله منهم الولاية على البيت الحرام، وأعلمهم أنهم ليسوا أولياءه، فما أولياؤه وأحباؤه وحماته إلا المتقون المؤمنون المسلمون، ولكن أكثر الكفار المشركين حمقى جهلاء لا يعلمون أنهم ليسوا بأولياء البيت الحرام، بل يظنون أنهم أولياؤه.
İnsanları Mescid-i Haram'dan alıkoymak gibi bir durumda olan kimse, o mescidin koruyucu dostu olamaz ve onun idaresini üstlenmeyi hak etmez; aksine onlar kılıçla öldürülmeyi ve kendileriyle savaşılmayı hak ederler. Bu, “Biz Beyt-i Haram'ın dostlarıyız; dilediğimizi engeller, dilediğimizi içeri sokarız” diyen Kureyş'in iddialarına bir reddiyedir. Allah Beyt-i Haram üzerindeki velayeti onlardan çekip almış ve onlara onun dostları olmadıklarını bildirmiştir. Onun dostları, sevdikleri ve koruyucuları ancak takva sahibi mümin müslümanlardır. Fakat kâfir müşriklerin çoğu ahmak, cahil kimselerdir; Beyt-i Haram'ın dostları olmadıklarını bilmezler, aksine kendilerini onun dostları sanırlar.
وسبب عدم أهلية المشركين لولاية البيت الحرام: هو عدم تعظيمهم له في الحقيقة، فلم تكن صلاتهم عند البيت وتقرّبهم وعبادتهم إلا تصفيرا وتصفيقا، لا يحترمون حرمة البيت، ولا يعظمونه حق التعظيم، قال ابن عباس: كانت قريش تطوف بالبيت عراة تصفّر وتصفّق.
Müşriklerin Beyt-i Haram'ın velayetine ehil olmamalarının sebebi, gerçekte onu tazim etmemeleridir. Nitekim Beyt'in yanındaki namazları, yakınlaşma çabaları ve ibadetleri ıslık çalmaktan ve el çırpmaktan başka bir şey değildi; Beyt'in hürmetine saygı göstermiyor ve onu hakkıyla tazim etmiyorlardı. İbn Abbas şöyle demiştir: "Kureyş, Beyt'i çıplak olarak, ıslık çalıp el çırparak tavaf ederdi."
ومن كان هذا شأنه فهو أحق بسلب الولاية منه على البيت الحرام، وأجدر بالعقاب والعذاب، فليذوقوا القتل والأسر يوم معركة بدر، بسبب كفرهم وأفعالهم التي لا يقدم عليها إلا الكفرة، وهذا هو العذاب الذي طلبوه سفها منهم وطيشا وتحديا وعنادا.
Durumu bu olan kimse, Beyt-i Haram üzerindeki velayetin kendisinden çekip alınmasına en çok layık ve cezaya, azaba en çok müstahak olandır. O halde küfürleri ve ancak kâfirlerin cüret edebileceği fiilleri sebebiyle Bedir Savaşı gününde öldürülmeyi ve esir edilmeyi tatsınlar! İşte bu, akılsızlıkları, taşkınlıkları, meydan okumaları ve inatları yüzünden bizzat kendilerinin istediği azaptır.
عاقبة الإنفاق الخاسرة
Harcamanın Hüsranla Biten Akıbeti
يقدم كثير من الناس أحيانا على أعمال مادية طائشة لا تحقق مصلحة، ولا تجلب منفعة، بسبب الحمق والسفه، أو بسبب التعصب الأعمى والحقد الدفين، فيذهب المال هدرا، وتتبدد الثروة هباء منثورا، وعندها يقع الندم، وكل ذلك سهل في أمور الدنيا، فإن الإنفاق للصد عن سبيل الله ومقاومة شرعه ومحاربة القيم التي نزلت بها شرائع الله، يكون أسوأ عاقبة، وأشد وبالا في الآخرة، لأن فيها العذاب الشديد، قال الله تعالى واصفا بعض تصرفات مشركي قريش في هذا المجال:
İnsanların birçoğu bazen ahmaklık ve beyinsizlik yüzünden yahut kör taassup ve kökleşmiş kin sebebiyle, hiçbir maslahat sağlamayan ve menfaat getirmeyen taşkınca maddi işlere kalkışır; böylece mal heba olur gider, servet savrulup yok olur ve o vakit pişmanlık başlar. Bütün bunlar dünya işlerinde katlanılabilir şeylerdir; ancak Allah yolundan alıkoymak, O'nun şeriatına direnmek ve Allah'ın şeriatlarının getirdiği değerlerle savaşmak uğruna yapılan harcamaların akıbeti ahirette çok daha kötü, vebali çok daha ağırdır. Zira orada şiddetli azap vardır. Yüce Allah, Kureyş müşriklerinin bu konudaki bazı davranışlarını vasfederek şöyle buyurmuştur:
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٣٦ الى ٣٧]
[Enfâl Suresi (8), Ayetler 36-37]
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ فَسَيُنْفِقُونَها ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً ثُمَّ يُغْلَبُونَ وَالَّذِينَ كَفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ (٣٦) لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلى بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعاً فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٣٧)
{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ فَسَيُنْفِقُونَها ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً ثُمَّ يُغْلَبُونَ وَالَّذِينَ كَفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ (٣٦) لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلى بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعاً فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٣٧) } “Şüphesiz inkâr edenler, mallarını Allah yolundan alıkoymak için harcarlar. Onları harcayacaklar da; sonra bu [harcamaları] kendilerine bir yürek acısı olacak, sonra da mağlup edileceklerdir. İnkâr edenler cehenneme toplanacaklardır. [Bu,] Allah'ın murdarı temizden ayırması, murdarı birbiri üstüne koyup hepsini yığarak cehenneme atması içindir. İşte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir.”
سبب نزول هذه الآية- فيما رواه ابن جرير وابن أبي حاتم- أن أبا سفيان أنفق في غزوة أحد على الأحابيش (الجنود المرتزقة) وغيرهم أربعين أوقية من الذهب، أو نحو هذا. والأوقية: أربعون مثقالا من الذهب، والمثقال (٢٥، ٤ غم) .
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in rivayet ettiğine göre bu ayetin nüzul sebebi şudur: Ebû Süfyân, Uhud Gazvesi'nde Ahâbîş'e (paralı askerlere) ve diğerlerine kırk ukıyye veya buna yakın miktarda altın harcamıştır. Ukıyye kırk miskal altındır; miskal ise (4,25 gr)dır.
وقال الضحاك وغيره: إن هذه الآية نزلت في نفقة المشركين الخارجين إلى بدر، الذين كانوا يذبحون يوما عشرا (من الإبل) ويوما تسعا من الإبل.
Dahhâk ve başkaları ise şöyle demiştir: Bu ayet, Bedir'e çıkan ve bir gün on (deve), bir gün dokuz deve kesen müşriklerin harcamaları hakkında inmiştir.
فالمشركون بقيادة أبي سفيان أنفقوا المال الكثير في بدر وأحد، وقالوا: يا معشر قريش، إن محمدا قد وتركم (نقصكم) وقتل رجالكم، فأعينونا بهذا المال (أي مال العير الذي نجا قبل موقعة بدر) على حربه، لعلنا ندرك منه ثأرا.
Ebû Süfyân liderliğindeki müşrikler Bedir ve Uhud'da çok miktarda mal harcadılar ve şöyle dediler: “Ey Kureyş topluluğu! Şüphesiz Muhammed canınızı yaktı (sizi eksiltti) ve adamlarınızı öldürdü. Onunla savaşmak için bu malla (yani Bedir Gazvesi'nden önce kurtulan kervanın malıyla) bize yardım edin, umulur ki ondan intikamımızı alırız.”
ولكن الله تعالى أخبرهم بأن هذه النفقة ستكون وبالا عليهم في الدنيا والآخرة، وتصف الآية ذلك، ومعناها: إن الذين كفروا بالله ورسوله يقصدون من الإنفاق صدّ الناس عن اتّباع محمد، وهو سبيل الله تعالى، وحين ينفقون أموالهم تكون عاقبة هذا الإنفاق في النهاية لحرب النبي ﷺ والصدّ عن دينه ندما وحسرة، فكأنها في ذاتها تصير ندما وتنقلب حسرة، أي أنها لا تحقق المقصود، وإنما تؤدي إلى عكسه، وهو الوقوع في الحسرة والندامة، كما قال الله تعالى في شأن صاحب الجنة (البستان) التي أحرقها الله بسبب كفره: فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ عَلى ما أَنْفَقَ فِيها وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها وَيَقُولُ يا لَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَداً [الكهف: ١٨/ ٤٢] لأنه مال ضائع في سبيل الشيطان، ولا يؤدي إلى النصر، وإنما على العكس مصيره إلى الهزيمة، فهم يغلبون وينكسرون، كما قال الله تعالى: كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ (٢١) [المجادلة: ٥٨/ ٢١] .
Fakat Yüce Allah onlara bu harcamanın dünyada ve ahirette kendilerine bir vebal olacağını bildirmiştir. Ayet bunu tasvir etmekte olup manası şöyledir: Allah'ı ve Resûlü'nü inkâr edenler, harcamalarıyla insanları Muhammed'e uymaktan —ki o, Yüce Allah'ın yoludur— alıkoymayı hedeflerler. Mallarını harcadıklarında, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaşmak ve onun dininden alıkoymak uğruna yapılan bu harcamanın nihai akıbeti pişmanlık ve hasret olur. Sanki o harcama bizzat bir pişmanlığa dönüşür ve hasret halini alır; yani maksadına ulaşamaz, aksine zıddına yol açar ki o da hasret ve pişmanlığa düşmektir. Nitekim Yüce Allah, inkârı sebebiyle bahçesini yaktığı bahçe sahibi hakkında şöyle buyurmuştur: { فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ عَلى ما أَنْفَقَ فِيها وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها وَيَقُولُ يا لَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَداً } “Çardakları üzerine çökmüş olan bahçesine yaptığı harcamalar karşısında ellerini ovuşturup kalakaldı ve 'Keşke Rabbime hiçbir şeyi ortak koşmasaydım!' diyordu.” [Kehf: 18/42]. Çünkü o, şeytan yolunda heba olmuş bir maldır ve zafere götürmez; tam aksine akıbeti hezimettir. Dolayısıyla yenilgiye ve hezimete uğrarlar. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ (٢١) } “Allah: 'Andolsun ki ben ve elçilerim mutlaka galip geleceğiz' diye yazmıştır. Şüphesiz Allah kuvvetlidir, mutlak güç sahibidir.” [Mücâdele: 58/21].
هذا عذابهم في الدنيا: ضياع المال والهزيمة: وعذابهم في الآخرة: أنهم يساقون إلى جهنم، إذا أصرّوا على كفرهم وماتوا وهم كفار، لأن منهم من أسلم وحسن إسلامه.
Bu onların dünyadaki azabıdır: Malın heba olması ve hezimet. Ahiretteki azapları ise, küfürlerinde ısrar edip kâfir olarak öldükleri takdirde cehenneme sürülmeleridir; zira onların içinden müslüman olup İslâm'ı güzelleşenler de olmuştur.
أما المسلمون المؤمنون إذا أنفقوا أموالهم في سبيل الله، فيتحقق إما النصر في الدنيا، وإما الثواب في الآخرة، أو الأمران معا وسعادة الدارين.
Mümin müslümanlara gelince; mallarını Allah yolunda harcadıklarında ya dünyada zafer ya ahirette sevap yahut her iki durum birlikte ve iki cihan saadeti gerçekleşir.
هذه مقارنة واضحة تبين فائدة الإنفاق في سبيل الخير، وضرر الإنفاق في سبيل الشر والشيطان، والله تعالى في قضائه وقدره وعلمه الأزلي كتب النصر للمؤمنين، والهزيمة للكافرين وضياع أموالهم، وإيقاع الحسرة والألم في قلوبهم، ليميز أي يفصل الفريق الخبيث من الفريق الطيب، أي يفرّق بين الفريقين وهما فريق الكافرين، وفريق المؤمنين، أو فريق أهل الشقاء وفريق أهل السعادة، ويجعل الخبيث بعضه متراكما فوق بعض في جهنم، أولئك هم الخاسرون في الدنيا والآخرة.
Bu, hayır yolunda harcamanın faydasını, şer ve şeytan yolunda harcamanın ise zararını ortaya koyan açık bir mukayesedir. Yüce Allah kaza, kader ve ezeli ilminde müminler için zaferi, kâfirler için ise hezimeti, mallarının heba olmasını ve kalplerine hasret ile elem düşmesini yazmıştır. Bu da, murdar olan fırkayı temiz olan fırkadan ayırmak —yani kâfirler fırkası ile müminler fırkası yahut bedbahtlar fırkası ile bahtiyarlar fırkası arasını tefrik etmek— ve murdarı cehennemde birbiri üstüne yığıp kümelemek içindir. İşte onlar dünyada da ahirette de hüsrana uğrayanların ta kendileridir.
أوضحت الآيتان حصاد أهل الإيمان، فهم بجهادهم الصادق، وعملهم المخلص يتبوءون الدرجات العالية في جنان الخلد، وأهل الكفر والضلال يطوي التاريخ صفحتهم من الوجود، ويعتبرهم مثلا للتخلف والانزواء والضياع في الدنيا، ووقودا للنار في الآخرة، بسبب سوء أعمالهم وقبح أفعالهم، ومقاومتهم رسالة الحق والخير والإصلاح.
Bu iki ayet iman ehlinin kazanımını açıklamıştır; zira onlar samimi cihatları ve ihlaslı amelleriyle ebediyet cennetlerinde yüce derecelere yerleşirler. Küfür ve dalalet ehlinin ise tarih varlık sahnesindeki defterlerini dürer; kötü amelleri, çirkin fiilleri ve hak, hayır ile ıslah mesajına karşı direnmeleri sebebiyle onları dünyada geriliğin, köşeye sıkışmanın ve ziyanın bir timsali, ahirette ise cehennemin yakıtı sayar.
الترغيب في الإيمان
İmana Teşvik
إن من الخطأ الكبير أن يتعجل المصلحون عقاب المنحرفين، ويتجهموا في وجههم ويتنكروا لهم، ولكن الحكمة والمصلحة أنه لا بد من الصبر والحلم، والعفو والصفح، والترغيب والتشويق، ليقبل الناس على الخير عن طواعية واختبار. وهذا الاتجاه هو الذي سلكه القرآن في تربية الدعاة إلى الله والإسلام، حيث رغّب غير المؤمنين بالإيمان بوسائل مختلفة، وفتح لهم باب الرحمة الواسعة والفضل الكبير، بتجاوز الماضي والعفو عن السيئات السابقة، فقال الله تعالى مقررا هذا المنهج التربوي الأصيل:
Islahatçıların, yoldan sapanları cezalandırmada acele etmeleri, onlara yüzlerini ekşitip onları dışlamaları büyük bir hatadır. Bilakis hikmet ve maslahat gereği; insanların hayra kendi istek ve tercihleriyle yönelmeleri için sabır, hilim, af, hoşgörü, teşvik ve şevklendirme şarttır. Kur'an'ın Allah'a ve İslâm'a davet edenleri eğitirken izlediği tutum da budur; nitekim iman etmeyenleri çeşitli yollarla imana teşvik etmiş, geçmişi bağışlayıp önceki kötülükleri affetmek suretiyle onlara geniş bir rahmet ve büyük bir lütuf kapısı açmıştır. Yüce Allah bu köklü terbiye metodunu ortaya koyarak şöyle buyurmuştur:
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٣٨ الى ٤٠]
[Enfâl Suresi (8), Ayetler 38-40]
قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ وَإِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِينَ (٣٨) وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٣٩) وَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَوْلاكُمْ نِعْمَ الْمَوْلى وَنِعْمَ النَّصِيرُ (٤٠)
{ قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ وَإِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِينَ (٣٨) وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٣٩) وَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَوْلاكُمْ نِعْمَ الْمَوْلى وَنِعْمَ النَّصِيرُ (٤٠) } “İnkâr edenlere de ki: Eğer [inkârdan] vazgeçerlerse, geçmişte yaptıkları bağışlanır. Şayet [inkâra] dönerlerse, öncekilerin sünneti [hakkındaki ilahi kanun] geçmiştir. Fitne kalmayıncaya ve din bütünüyle Allah'ın oluncaya kadar onlarla savaşın. Eğer vazgeçerlerse, şüphesiz ki Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir. Eğer yüz çevirirlerse, bilin ki Allah sizin mevlanızdır. O ne güzel mevlâ, ne güzel yardımcıdır!”
هذا أمر من الله ﷿ لنبيه ﷺ أن يقول للكفار هذا المعنى الذي تضمنته ألفاظ
Bu, Azîz ve Celîl olan Allah'tan, Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem, kâfirlere şu lafızların içerdiği anlamı söylemesi yönünde bir emirdir:
قوله سبحانه: إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ والمقصود: قل أيها الرسول للذين كفروا كأبي سفيان وأصحابه القرشيين: إن ينتهوا عما هم فيه من الكفر والمقاومة والعناد ومعاداة الإسلام ونبيه، ويدخلوا في الإسلام ويؤمنوا حق الإيمان، يغفر لهم ما قد سبق من كفرهم وذنوبهم وخطاياهم، كما
Yüce Allah'ın: { إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ } “Eğer [inkârdan] vazgeçerlerse, geçmişte yaptıkları bağışlanır” buyruğudur. Kastedilen şudur: Ey Resûl! Ebû Süfyân ve Kureyşli arkadaşları gibi inkâr edenlere de ki: İçinde bulundukları küfürden, direnişten, inattan, İslâm'a ve Peygamberine düşmanlıktan vazgeçer, İslâm'a girer ve hakkıyla iman ederlerse, geçmişteki küfürleri, günahları ve hataları bağışlanır. Nitekim
جاء في الحديث الصحيح عن ابن مسعود ﵁: أن رسول الله ﷺ قال: «من أحسن في الإسلام، لم يؤاخذ بما عمل في الجاهلية، ومن أساء في الإسلام أخذ بالأول والآخر»
İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan rivayet edilen sahih hadiste şöyle gelmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «İslâm'da iyi davranan (güzel müslüman olan), cahiliyede yaptıklarından dolayı hesaba çekilmez. İslâm'da kötülük yapan ise hem önceki hem de sonraki yaptıklarından dolayı hesaba çekilir.»
وفي حديث صحيح آخر: أن رسول الله ﷺ قال: «الإسلام يجبّ ما قبله، والتوبة تجب ما كان قبلها» .
Bir başka sahih hadiste ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «İslâm, kendinden öncekini silip süpürür; tevbe de kendinden öncekini silip süpürür.»
فإن عاندوا وأصروا على الكفر، خسروا الدنيا والآخرة، لذا حذرهم الله وأعلمهم أنهم إن يعودوا إلى حظيرة الكفر والصد عن سبيل الله والعناد وقتال أهل الحق والإيمان، ويستمروا على ما هم عليه، طبّقت عليهم سنة الله المطردة في الأمم السابقة وهي تدمير وإهلاك المكذبين السابقين الذين كذبوا الأنبياء وتحزبوا ضدهم، كما حدث لقريش يوم بدر وغيره، وظهر وعد الله القائل: إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهادُ (٥١) [غافر: ٤٠/ ٥١] .
Şayet inat eder ve küfürde ısrar ederlerse dünyayı da ahireti de kaybederler. Bu yüzden Allah onları uyarmış ve şayet küfür dairesine, Allah yolundan alıkoymaya, inada ve hak ile iman ehliyle savaşa döner de bulundukları hal üzere devam ederlerse, önceki ümmetler hakkındaki carî sünnetullahın —ki o da peygamberleri yalanlayıp onlara karşı cephe alan önceki yalanlayıcıları helak ve yok etmektir— aynen Kureyş'in başına Bedir gününde ve diğer zamanlarda geldiği gibi kendilerine de uygulanacağını ve Allah'ın şu vaadinin tahakkuk edeceğini bildirmiştir: { إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهادُ (٥١) } “Şüphesiz ki biz, elçilerimize ve iman edenlere hem dünya hayatında hem de şahitlerin dikileceği günde mutlaka yardım ederiz.” [Mü'min: 40/51].
إذا لم ينفع الترغيب جاء الوعيد الشديد بالدمار لكل من عتا وتكبر، وبغى وتجبر.
Teşvik fayda vermediğinde, azgınlık ve kibir gösteren, taşkınlık ve zorbalık yapan herkese yönelik şiddetli bir helak tehdidi gelir.
إن أولئك الذين بقوا متحصنين في خندق الكفر ولم تنفعهم الموعظة والكلمة الطيبة جديرون بالعقاب وهو القتال، لذا أمر الله بقتالهم إذا أصروا على كفرهم، فقال سبحانه: وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ.. أي وقاتلوا أيها المسلمون قتالا عنيفا أعداءكم المشركين المعاندين، حتى لا يبقى شرك أبدا، والفتنة هي الشرك كما قال ابن عباس وغيره، وحتى لا يعبد إلا الله وحده، ولا يفتن مؤمن عن دينه، ويخلص التوحيد لله، فتعلن كلمة: لا إله إلا الله، وتمتد ظلال الحرية في آفاقها،
Küfür siperinde mevzilenip kalan, vaaz ve güzel sözün fayda vermediği kimseler cezaya, yani savaşa layıktırlar. Bu sebeple Allah, küfürlerinde ısrar ettikleri takdirde onlarla savaşılmasını emrederek şöyle buyurmuştur: { وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ } “Fitne kalmayıncaya kadar onlarla savaşın...” Yani ey müslümanlar! İnatçı müşrik düşmanlarınızla, hiçbir şirk kalmayıncaya kadar —İbn Abbas ve başkalarının belirttiği gibi fitne şirktir—, yalnızca tek olan Allah'a ibadet edilinceye, hiçbir mümin dininden döndürülmek için fitneye uğratılmayıncaya, tevhit yalnızca Allah'a has kılınıncaya, böylece “Lâ ilâhe illallah” kelimesi ilan edilip özgürlüğün gölgesi ufuklara yayılıncaya kadar şiddetli bir şekilde savaşın!
ويتمكن الناس من النظر الطليق والفكر الحر غير المقيد بما يحقق لهم سعادة الدنيا والآخرة، وهذا تحديد دقيق للغرض من القتال: وهو التمكين من حرية التدين، وإزالة حواجز الفكر، وقيود الظلم والاضطهاد، فلا يكره أحد على ترك عقيدته، وإنما يكون قبوله الإسلام عن طواعية وحرية واختيار، عملا بالتوجيه القرآني: لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ [البقرة: ٢/ ٢٥٦] .
Ve insanlar, kendilerine dünya ve ahiret saadetini sağlayacak olan şeyleri serbest bir bakış ve kısıtlanmamış hür bir tefekkürle elde edebilsinler. Bu, savaşın gayesinin dakik bir tespitidir: O da din özgürlüğünü sağlamak, düşünce engellerini, zulüm ve baskı prangalarını kaldırmaktır. Hiç kimse inancını terk etmeye zorlanamaz; bilakis İslâm'ı kabulü, Kur'an'ın şu yönlendirmesi gereğince ancak gönüllülükle, hürriyetle ve tercihle olur: { لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ } “Dinde zorlama yoktur. Doğruluk sapıklıktan kesin olarak ayrılmıştır.” [Bakara: 2/256].
فإن انتهوا عن الكفر وعن قتال المؤمنين والدعاة إلى الله، فكفّوا عنهم وإن لم تعلموا بواطنهم، فإن الله بما يعملون بصير، أي فإن الله عليم بأعمالهم، يجازيهم عليها بحسب علمه.
Eğer küfürden, müminlerle ve Allah'a davet edenlerle savaşmaktan vazgeçerlerse, içlerini bilmeseniz dahi onlardan el çekin. Şüphesiz Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir; yani Allah onların amellerini bilir ve ilmine göre karşılığını verir.
وإن تولوا وأعرضوا عن سماع دعوتكم، ولم ينتهوا عن كفرهم، فلا تعتنوا بأمرهم، واعلموا أن الله متولي أموركم وناصركم أيها المؤمنون، فلا تبالوا بهم، ومن كان الله مولاه وناصره، فلا يخشى شيئا، إنه نعم المولى ونعم النصير، فلا يضيع من تولاه، ولا يغلب من نصره الله، ولكن نصر الله مرهون بأمرين: الأول- الإعداد المادي والمعنوي للجهاد كما قال تعالى: وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ [الأنفال:
Eğer yüz çevirir ve çağrınızı dinlemekten kaçınır, küfürlerinden vazgeçmezlerse, onların durumuna aldırmayın ve bilin ki ey müminler, Allah sizin işlerinizi üstlenen ve size yardım edendir. Onlara hiç aldırmayın! Allah kimin mevlası ve yardımcısı ise o hiçbir şeyden korkmaz. O ne güzel mevla ve ne güzel yardımcıdır! Kendisini dost edineni zayi etmez ve Allah'ın yardım ettiği kimse asla mağlup olmaz. Ancak Allah'ın yardımı iki şarta bağlıdır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ } “Onlara karşı gücünüzün yettiği kadar kuvvet hazırlayın” [Enfâl:
٨/ ٦٠] . والثاني- نصرة دين الله وتطبيق شرعه وتنفيذ أحكامه، كما قال الله تعالى:
8/60] buyurduğu gibi, cihat için maddi ve manevi hazırlık yapmaktır. İkincisi: Yüce Allah'ın şöyle buyurduğu gibi,
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْكُمْ وَيُثَبِّتْ أَقْدامَكُمْ (٧) [محمد: ٤٧/ ٧] .
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْكُمْ وَيُثَبِّتْ أَقْدامَكُمْ (٧) } “Ey iman edenler! Eğer siz Allah'a yardım ederseniz, O da size yardım eder ve ayaklarınızı sabit kılar.” [Muhammed: 47/7] Allah'ın dinine yardım etmek, şeriatını uygulamak ve hükümlerini icra etmektir.
كيف كانت تقسم الغنائم؟
Ganimetler Nasıl Taksim Edilirdi?
كانت الجيوش في الماضي غير نظامية، تعتمد على التطوع بالجهاد بالنفس والمال والسلاح، فكان المجاهد هو الذي يعدّ فرسه وسلاحه وينفق على نفسه أثناء الجهاد مع الأعداء، وكان هذا الوضع مستمرا في العصور الإسلامية حيث كان القتال بما يسمى اليوم بالسلاح الأبيض. فكان من العدل وضرورة التعويض والمكافأة أن يأخذ
Geçmişte ordular düzenli değildi; canla, malla ve silahla cihatta gönüllülük esasına dayanırdı. Düşmanlarla cihat esnasında atını ve silahını hazırlayan ve kendi masraflarını karşılayan bizzat mücahidin kendisiydi. Bu durum, bugün soğuk silah (kesici silah) olarak adlandırılan silahlarla savaşılan İslâm çağları boyunca devam etti. Dolayısıyla adaletin, telafi ve ödüllendirmenin bir gereği olarak
المجاهدون أربعة أخماس الغنائم الحربية، ويوزع الخمس على خمسة أصناف من غير المجاهدين هم جزء من الأمة، والأمة الإسلامية متعاونة فيما بينها في السراء والضراء، قال الله تعالى مبينا حكم الغنيمة: وهي ما أخذ من الأعداء عنوة، والفيء ما أخذ صلحا:
mücahitlerin harp ganimetlerinin beşte dördünü alması, beşte birin ise ümmetin bir parçası olan mücahitler dışındaki beş sınıfa dağıtılması gerekmiştir. İslâm ümmeti iyi günde ve kötü günde kendi arasında dayanışma içindedir. Yüce Allah, düşmanlardan zorla (savaş yoluyla) alınan şey olan ganimetin ve sulh yoluyla alınan şey olan feyin hükmünü açıklayarak şöyle buyurmuştur:
[سورة الأنفال (٨) : آية ٤١]
[Enfâl Suresi (8), Ayet 41]
وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَما أَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنا يَوْمَ الْفُرْقانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٤١)
{ وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَما أَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنا يَوْمَ الْفُرْقانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٤١) } “Bilin ki, ganimet olarak aldığınız herhangi bir şeyin beşte biri mutlaka Allah'a, Resûl'e, [ona] akraba olanlara, yetimlere, yoksullara ve yolda kalmışlara aittir; eğer Allah'a ve hakkı batıldan ayıran o günde, iki topluluğun karşılaştığı günde kulumuza indirdiğimize iman etmişseniz. Allah her şeye kadirdir.”
أبان الله تعالى في مطلع سورة الأنفال أن حكم الغنائم أو الأنفال لله تعالى يحكم بها بمقتضى الحكمة والعدل، ويقسمها الرسول ﷺ على ما أمره الله تعالى به.
Yüce Allah Enfâl Suresi'nin başında ganimetlerin veya enfâlin hükmünün Yüce Allah'a ait olduğunu, onun hakkında hikmet ve adalet gereğince hüküm vereceğini ve Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in de onu Yüce Allah'ın kendisine emrettiği şekilde taksim edeceğini açıklamıştır.
وجاءت هذه الآية في السورة نفسها مفصّلة لحكم الغنائم التي اختص الله هذه الأمة بإباحتها، أما قبل ذلك فكانت الغنائم لا تحل للمقاتلين، وإنما تنزل نار من السماء فتحرقها،
Aynı surede yer alan bu ayet ise, Allah'ın helal kılınmasını bu ümmete has kıldığı ganimetlerin hükmünü tafsilatıyla açıklamıştır. Bundan önce ise ganimetler savaşçılara helal kılınmaz, gökten bir ateş iner ve onu yakardı.
قال النبي ﷺ في الحديث الصحيح: «وأحلت لي الغنائم ولم تحل لأحد قبلي» .
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem sahih hadiste şöyle buyurmuştur: «Benden önce hiç kimseye helal kılınmamışken ganimetler bana helal kılındı.»
وحكم الغنائم في شريعتنا أنها تقسم أخماسا، فيجعل الخمس لمن ذكرتهم هذه الآية، والأربعة الأخماس الباقية للغانمين المقاتلين كما أوضحت السنة النبوية
Şeriatımızda ganimetlerin hükmü, beşte birlik paylara bölünmesidir; beşte bir bu ayetin zikrettiği kimselere ayrılır, kalan beşte dört pay ise nebevi sünnetin açıkladığı üzere ganimeti elde eden savaşçılara aittir.
فيما رواه الشافعي وابن أبي شيبة: «إنما الغنيمة لمن شهد الوقعة» .
Şâfiî ve İbn Ebî Şeybe'nin rivayet ettiği hadiste şöyle buyrulmuştur: «Ganimet ancak savaşa bizzat katılanlar içindir.»
والغنيمة: هي ما دخلت في أيدي المسلمين من أموال الأعداء المشركين على سبيل القهر أو العنوة.
Ganimet: Müşrik düşmanların mallarından zorla veya savaş yoluyla müslümanların eline geçen şeylerdir.
والراجح أن خمس الغنائم كان يقسم بموجب هذه الآية على خمسة أصناف. وقوله
Râcih olan görüşe göre ganimetlerin beşte biri, bu ayet gereğince beş sınıfa taksim edilirdi. [Yüce Allah'ın] şu buyruğu ise:
سبحانه: فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ افتتاح كلام للتبرك وتفخيم الأمور بذكر اسم الله وتعظيمه، وبحسب أمره وتفويضه شأن القسمة لرسوله، لأن كل شيء مفوض لله، فهو يحكم بما يشاء، ولله كل الدنيا والآخرة.
{ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ } “beşte biri mutlaka Allah'a... aittir” buyruğu ise, bereket ummak ve Allah'ın ismini anıp O'nu yücelterek meseleleri ta'zim etmek amacıyla, ayrıca O'nun emri ve taksim işini Resûlü'ne devretmesi doğrultusunda söze bir başlangıçtır; zira her şey Allah'a havale edilmiştir, O dilediği gibi hükmeder ve bütün dünya ile ahiret Allah'ındır.
والأصناف الخمسة المذكورة في الآية هي ما يأتي:
Ayette zikredilen beş sınıf şunlardır:
١- سهم الرسول ﷺ، يضعه حيث يشاء في سبيل الله.
1- Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in hissesi; onu Allah yolunda dilediği yere sarfeder.
٢- سهم ذوي القربى: أي قرابة الرسول ﷺ، وهم بنو هاشم وبنو المطلب دون بني عبد شمس وبني نوفل.
2- Yakın akraba hissesi: Yani Abdüşşems ve Nevfel oğulları hariç olmak üzere Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in akrabaları olan Hâşim oğulları ve Muttalib oğullarıdır.
٣- سهم اليتامى: وهم أطفال المسلمين الذين هلك آباؤهم في سن الصغر، واليتم في بني آدم من قبل الآباء، وفي البهائم: من قبل الأمهات.
3- Yetimlerin hissesi: Bunlar, küçük yaşta iken babaları vefat etmiş olan müslüman çocuklarıdır. İnsanoğlunda yetimlik babalar cihetinden, hayvanlarda ise anneler cihetindendir.
٤- سهم المساكين: وهم أهل الحاجة من المسلمين.
4- Yoksulların hissesi: Bunlar müslümanların ihtiyaç sahipleridir.
٥- ابن السبيل: وهو المجتاز سفرا قد انقطع به في الطريق، واحتاج إلى المال، سواء كان غنيا في بلده أو فقيرا، فإنه ابن السبيل، يسمى بذلك لملازمته السبيل.
5- Yolda kalmış kimse: Bu, yolculuk yaparken yolda kalıp paraya muhtaç olan kimsedir; kendi memleketinde zengin de olsa fakir de olsa böyledir, zira o bir yolda kalmıştır (ibnü's-sebîl). Yola devamlı bağlılığından dolayı bu şekilde isimlendirilmiştir.
والتوزيع لهؤلاء الأصناف الخمسة مثل واضح لتضامن الأمن من أجل تحقيق التكافل الاجتماعي بين المؤمنين. وهؤلاء أهم من يدفع إليهم، وللإمام بالإجماع أن ينفق في غير هذه الأصناف إن رأى ذلك.
Bu beş sınıfa yapılan taksimat, müminler arasında sosyal dayanışmayı gerçekleştirmek için güvenliğin kenetlenmesinin açık bir örneğidir. Kendilerine pay verilecek en önemli kimseler bunlardır; devlet başkanının uygun görmesi hâlinde bu sınıfların dışındakilere de harcama yapabileceği icma ile sabittir.
وأربعة أخماس ما غنم يقسمه الإمام الحاكم على الجيش، حينما كان الجهاد تطوعا، وأما اليوم بعد تكوين الجيوش النظامية ودفع رواتب شهرية دائمة للجنود والضباط، فإن الغنائم الحربية تكون من حق الدولة.
Ganimet alınan şeylerin beşte dördünü ise, cihadın gönüllülük esasına dayandığı dönemlerde devlet başkanı olan imam orduya taksim ederdi. Günümüzde ise nizami orduların kurulması ve askerlerle subaylara düzenli aylık maaşlar ödenmesi sebebiyle savaş ganimetleri devletin hakkı olmaktadır.
ثم قال الله تعالى بعد بيان مصرف خمس الغنيمة: إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ أي امتثلتم ما شرعنا لكم من اقتطاع الخمس للمحتاجين إن كنتم آمنتم بالله واليوم
Ardından Yüce Allah, ganimetin beşte birinin harcama yerlerini açıkladıktan sonra şöyle buyurmuştur: { إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ } “Eğer Allah'a... inanmışsanız”; yani eğer Allah'a ve ahiret gününe iman etmişseniz, ihtiyaç sahipleri için beşte birin ayrılması hususunda sizin için teşri kıldığımız hükümlere boyun eğin
الآخر، واقنعوا بالأخماس الأربعة الباقية إن صدقتم بالله وبما أنزله على رسوله يوم بدر الذي سمي بيوم الفرقان، أي يوم الفرق بين الحق والباطل، بإعزاز الإسلام وإذلال الشرك، فنصرنا المؤمنين يوم التقى الجمعان، أي فريقا المسلمين والكافرين، لسبع عشرة خلت من رمضان في السنة الثانية من الهجرة، وهو أول قتال شهده الرسول ﷺ، وهو يوم الوقعة التي قتل فيها صناديد قريش ببدر، والله على ذلك وغيره قادر مقتدر، يقدر على نصركم وأنتم قلّة، ولا يمتنع عليه شيء أراده، وينجز وعده لرسوله.
ve eğer Allah'a ve Furkan günü, yani İslâm'ı yüceltip şirki zelil kılmak suretiyle hak ile batılın arasının ayrıldığı gün olan Bedir gününde Resûlü'ne indirdiğine iman ettiyseniz kalan beşte dört paya razı olun; nitekim hicretin ikinci yılı Ramazan ayının on yedisinde iki topluluğun, yani müslüman ve kâfir gruplarının karşılaştığı günde müminlere yardım ettik ki bu, Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in bizzat katıldığı ilk savaştır ve Kureyş'in ileri gelenlerinin Bedir'de öldürüldüğü savaş günüdür. Allah buna da başkasına da hakkıyla kādirdir, muktedirdir; siz sayıca az olduğunuz hâlde size yardım etmeye gücü yeter, dilediği hiçbir şey O'na engel olamaz ve Resûlü'ne olan vaadini yerine getirir.
والمقصود من هذه الآية التحذير من تجاوز حدود الله في أي وقت، وليس المراد أخذ العلم فقط، بل العلم المقترن بالعمل والاعتقاد. والإيمان الحق بالله والرسول والمنزّل عليه وباليوم الآخر من دواعي العلم بأن لله حق التصرف في الأشياء، وله تفويض قسمة الغنائم وغيرها إلى رسوله لأن النصر من عند الله، وهو صاحب التشريع، يفعل ما يشاء بمقتضى الحكمة والمصلحة العامة.
Bu ayetten maksat, her daim Allah'ın sınırlarını aşmaktan sakındırmaktır; murat sadece bilgi edinmek değil, bilakis amel ve inançla birleşen ilimdir. Allah'a, Resûl'e, ona indirilene ve ahiret gününe hakkıyla iman etmek, eşya üzerinde tasarruf hakkının Allah'a ait olduğunu ve ganimetler ile diğer şeylerin taksimini Resûlü'ne devretme yetkisinin O'nda bulunduğunu bilmeyi gerektirir; zira zafer Allah katındandır, hüküm koyucu O'dur, hikmet ve genel maslahat gereğince dilediğini yapar.
فضل الله على المسلمين بنصرهم يوم بدر
Bedir Gününde Müslümanlara Yardımıyla Allah'ın Onlara Olan Lütfu
إن من مقتضيات الأمانة ووحدة تاريخ المسلمين أن تظل الأمة تشعر بارتباطها الوثيق بالماضي ليكون عدة للحاضر والمستقبل، فتعلم مدى أفضال الله ﷿ على الفئة القليلة المؤمنة في صدر الإسلام، حيث نصرها ربها على الفئة الكثيرة الباغية الكافرة، ولا حجر على فضل الله، فإنه سبحانه يجدد منح هذا الفضل في كل زمان إذا كانت الأمة صامدة مجاهدة، صابرة قوية، عازمة على انتزاع النصر من الأعداء، مخلصة في القول والعمل، وهذه صفحة مشرفة تذكرنا بما تم من نصر يوم معركة بدر الكبرى، في قول الله تعالى:
Emanetin ve müslümanların tarih birliğinin gereklerinden biri de, ümmetin şimdiki zaman ve gelecek için bir hazırlık olması gayesiyle geçmişle olan sıkı bağını hissetmeye devam etmesidir; böylece İslâm'ın ilk dönemlerindeki az sayıdaki mümin topluluğa Yüce Allah'ın ne denli büyük lütuflarda bulunduğunu, nitekim Rablerinin onları azgın ve kâfir olan kalabalık topluluğa karşı galip kıldığını bilsin. Allah'ın lütfuna sınır konulamaz; şüphesiz O, ümmet dirençli, cihad eden, sabırlı, güçlü, düşmanlardan zaferi çekip almaya kararlı, söz ve amelde ihlaslı olduğu takdirde bu lütfu her zaman bahşetmeyi yeniler. Yüce Allah'ın şu buyruğunda, Büyük Bedir Savaşı gününde gerçekleşen zaferi bize hatırlatan şerefli bir sayfa yer almaktadır:
[سورة الأنفال (٨) : الآيات ٤٢ الى ٤٤]
[Enfâl Suresi (8): Ayetler 42'den 44'e]
إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيا وَهُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوى وَالرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَلَوْ تَواعَدْتُمْ لاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعادِ وَلكِنْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولاً لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ وَإِنَّ اللَّهَ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ (٤٢) إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ فِي مَنامِكَ قَلِيلاً وَلَوْ أَراكَهُمْ كَثِيراً لَفَشِلْتُمْ وَلَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَلكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (٤٣) وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلاً وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولاً وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (٤٤)
{ إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيا وَهُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوى وَالرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَلَوْ تَواعَدْتُمْ لاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعادِ وَلكِنْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولاً لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ وَإِنَّ اللَّهَ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ (٤٢) إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ فِي مَنامِكَ قَلِيلاً وَلَوْ أَراكَهُمْ كَثِيراً لَفَشِلْتُمْ وَلَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَلكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (٤٣) وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلاً وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولاً وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (٤٤) } “Hani siz vadinin yakın yamacında idiniz, onlar da uzak yamacında idiler; kervan ise sizden daha aşağıda idi. Eğer sözleşmiş olsaydınız, belirlenen vakitte mutlaka anlaşmazlığa düşerdiniz. Fakat Allah, olması gereken bir işi yerine getirmek; helak olanın apaçık bir delille helak olması, yaşayanın da apaçık bir delille yaşaması için [böyle yaptı]. Şüphesiz Allah, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (42) Hani Allah sana rüyanda onları az gösteriyordu. Eğer onları sana çok gösterseydi, elbette korkup çekinir ve bu hususta tartışmaya düşerdiniz. Fakat Allah [sizi bundan] kurtardı. Şüphesiz O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir. (43) Hani karşılaştığınız zaman onları sizin gözlerinize az gösteriyor, sizi de onların gözlerinde azaltıyordu ki Allah, olması gereken bir işi yerine getirsin. Bütün işler ancak Allah'a döndürülür. (44)”
يذكّرنا الله بالنعم العظيمة التي أمدنا بها، فاذكر أيها النبي حين التقى المؤمنون والمشركون في بدر، ذلك اللقاء الحاسم، واشكروه على نصره إياكم فيه، حينما كنتم في مواجهة رهيبة مع الأعداء، إذا كنتم معشر المسلمين في العدوة الدنيا، أي في شفير أو جانب الوادي القريبة من المدينة، الذي يتعذر المشي فيه، لأنها أرض رملية تسيخ فيها الأقدام، والمشركون نازلون في العدوة القصوى، أي في جانب الوادي الأخرى، البعيدة من المدينة إلى ناحية مكة، وهي قريبة من الماء، ووادي بدر آخذ بين الشرق والقبلة منحرف إلى البحر، والركب أي عير أو قافلة أبي سفيان المحملة بالتجارة المحروسة بأربعين من قريش أسفل منكم، أي مما يلي جانب البحر أو ساحله، ولو تواعدتم أنتم والمشركون في مكان للقتال، لاختلفتم في الميعاد، خوفا من القتال، لقلتكم وقوة أعدائكم في العدد والعدد، ولكن تلاقيكم عن غير موعد ولا رغبة في القتال، ليقضي الله ما أراد بقدرته وحكمته وعلمه من إعزاز الإسلام ونصر أهله، وإذلال الشرك وخذلان أهله، ولينفذ ويحقق الله أمرا كان مبرما وواجبا أن يفعل، وهو نصر أوليائه المؤمنين، وقهر أعدائه الكافرين من بعد ذلك اللقاء، فيزداد المؤمنون إيمانا، وامتثالا لأمر الله، ويظهروا الشكر له.
Allah bize bahşettiği büyük nimetleri hatırlatmaktadır. Ey Peygamber! Müminlerle müşriklerin Bedir'de karşılaştıkları o belirleyici karşılaşmayı hatırla ve o [karşılaşmada] sizi zafere ulaştırdığı için O'na şükredin. Hani düşmanla korkunç bir yüzleşme içinde olduğunuz zaman; siz ey Müslümanlar topluluğu, el-udvetü’d-dünyâ’da, yani vadinin Medine’ye yakın, içinde yürümesi güç olan -çünkü ayakların battığı kumluk bir arazidir- kenarında veya yamacındaydınız; müşrikler ise el-udvetü’l-kusvâ’da, yani vadinin diğer tarafında, Medine’ye uzak, Mekke tarafına bakan ve suya yakın bir yerde konaklamışlardı. Bedir vadisi doğu ile kıble arasında yer alıp denize doğru eğimlidir. Kervan ise, yani Ebû Süfyân’ın Kureyş’ten kırk kişinin koruduğu ticaret yüklü kervanı, sizden daha aşağıda, yani denize veya sahile bitişik olan taraftaydı. Şayet siz ve müşrikler savaşmak üzere bir yerde sözleşmiş olsaydınız; sayı ve teçhizat bakımından düşmanlarınızın gücüne kıyasla sayınızın azlığı sebebiyle savaştan korkarak sözleştiğiniz vakitte ihtilafa düşerdiniz. Fakat Allah, kudreti, hikmeti ve ilmiyle murad ettiği İslâm’ı aziz kılıp ehline yardım etme, şirki zelil kılıp ehlini yüzüstü bırakma [hükmünü] yerine getirmek ve gerçekleşmesi kesinleşmiş, yapılması gerekli olan bir emri infaz edip gerçekleştirmek için sizi bir randevu ve savaş arzusu olmaksızın karşılaştırdı. Bu [emir de], o karşılaşmanın ardından O’nun mümin dostlarına yardım etmesi ve kâfir düşmanlarını kahretmesidir; böylece müminlerin imanı ve Allah’ın emrine boyun eğişleri artsın ve O’na şükürlerini açığa vursunlar.
وكان لهذا اللقاء أثر آخر على المدى البعيد، وهو أن يموت من يموت من الكفار عن حجة بينة عاينها بالبصر، تثبت حقيقة الإسلام، ويعيش من يعيش من المؤمنين عن حجة، شاهدها بإعزاز الله دينه، لئلا يكون له حجة ومعذرة، أو ليقتل من قتل من كفار قريش وغيرهم ببيان من الله وإعذار بالرسالة، ويحيا أيضا ويعيش من عاش عن بيان منه أيضا، وإعذار لا حجة لأحد عليه، فالهلاك والحياة- على هذا التأويل- حقيقتان، فإن وقعة بدر من الآيات الواضحة التي ترسخ الإيمان، وتدفع إلى صالح الأعمال، وإن الله لسميع عليم، أي لا يخفى عليه شيء من أقوال الكافرين والمؤمنين، ولا من عقائدهم وأفعالهم، فهو سبحانه سميع لما قاله الكافرون، وعليم بأحوالهم، وسميع لدعاء المؤمنين وتضرعهم واستغاثتهم، وعليم بهم وبأنهم يستحقون النصر على أعدائهم، ويجازي كلا بما يسمع ويعلم.
Bu karşılaşmanın uzun vadede başka bir etkisi daha vardı; o da kâfirlerden ölecek olanın İslâm'ın hakikatini ispatlayan ve gözüyle müşahede ettiği apaçık bir delil (hüccet) üzere ölmesi, müminlerden yaşayacak olanın da Allah'ın dinini yüceltişine şahit olduğu bir delil üzere yaşamasıdır ki artık onun hiçbir mazereti ve tutunacak delili kalmasın; yahut Kureyş kâfirlerinden ve diğerlerinden öldürülen kimsenin Allah'tan bir açıklama ve peygamberlikle mazeretin ortadan kalkması üzerine öldürülmesi, yaşayan kimsenin de yine O'ndan gelen bir açıklama ve kimsenin aleyhine delil öne süremeyeceği şekilde mazeretsiz olarak yaşaması içindir. Bu yoruma göre helak olmak ve yaşamak iki hakikattir; zira Bedir vakası imanı pekiştiren ve salih amellere sevk eden apaçık ayetlerdendir. Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir; yani kâfirlerin ve müminlerin sözlerinden hiçbir şey O'na gizli kalmadığı gibi onların inançlarından ve amellerinden de hiçbir şey gizli kalmaz. Yüce Allah kâfirlerin söylediklerini işitir, durumlarını bilir; müminlerin duasını, yalvarışını ve yardım dilemelerini işitir, onları ve düşmanlarına karşı zafere layık olduklarını bilir ve her birine işittiğine ve bildiğine göre karşılık verir.
واذكر أيها النبي فضلا آخر، إذ يريك الله الكفار في منامك قليلا، أي ضعفاء، فتخبر أصحابك بذلك، فتثبت قلوبهم، وتطمئن نفوسهم، ولو أراكهم كثيرا، أي أقوياء في الواقع لجبنتم عنهم، واختلفتم فيما بينكم، وتنازعتم في شأن القتال، فمنهم القوي الإيمان والعزيمة، ومنهم الضعيف الذي يخشى لقاء العدو.
Ey Peygamber! Bir diğer lütfu da hatırla; hani Allah rüyanda sana kâfirleri az, yani zayıf gösteriyordu; sen de bunu ashabına haber veriyordun, böylece onların kalpleri sebat buluyor ve gönülleri huzura kavuşuyordu. Şayet onları sana çok, yani gerçekte güçlü gösterseydi, onlardan korkup çekinirdiniz, aranızda ihtilafa düşerdiniz ve savaş hususunda çekişirdiniz; zira onların içinde imanı ve azmi güçlü olan da vardı, düşmanla karşılaşmaktan korkan zayıf olan da vardı.
ولكن الله سلّم من ذلك الفشل (الجبن) والتنازع، بأن أراكهم قليلا، إنه تعالى عليم بذات الصدور، أي بما تخفيه الصدور، وتنطوي عليه النفوس من شعور الضعف والجزع الذي يؤدي إلى الإحجام عن القتال، وعليم بالإيمان والكفر، فيجازي بحسب ذلك. واذكر أيها الرسول والمؤمنون الوقت الذي يريكم الله الكفار قبل القتال عددا قليلا، في رأي العين المجردة، حتى تجرأتم وارتفعت معنوياتكم، ويجعلكم بالفعل قلة في أعين الكفار، فيغتروا ولا يعدّوا العدة لكم، حتى قال أبو جهل: «إنما أصحاب محمد أكلة جزور، خذوهم أخذا، واربطوهم بالحبال» .
Fakat Allah, onları sana az göstererek bu korkaklıktan (korkudan) ve çekişmeden [sizi] kurtardı. Şüphesiz O, göğüslerin özünü, yani sinelerin gizlediği, savaşmaktan geri durmaya yol açan zayıflık ve yılgınlık hissi gibi nefislerin sakladığı şeyleri hakkıyla bilendir; imanı ve küfrü bilir, buna göre karşılık verir. Ey Resûl ve müminler! Savaş öncesinde çıplak gözle görünen manzarada cesaretlenmeniz ve maneviyatınızın yükselmesi için Allah'ın size kâfirleri sayıca az gösterdiği, kâfirlerin gözünde de sizi gerçekten az gösterdiği vakti hatırlayın ki onlar aldanıp sizin için hazırlık yapmasınlar; hatta Ebû Cehil şöyle demiştir: «Muhammed'in ashabı ancak bir devenin yiyeceği kadardır; onları hemen yakalayın ve iplerle bağlayın.»